HISTOIRE
GÉNÉRALE
DE LANGUEDOC
ÉDITION
ACCOMPAGNEE
DE DISSERTATIONS & NOTES NOUVELLES
CONTENANT
LE RECUEIL DES INSCRIPTIONS ANTIQ.UES DE LA PROVINCE
DES PLA^NCHES DE MÉDAILLES, DE SCEAUX, DES CARTES GÉOGRAPHIQUES, ETC.
ANNOTEE PAR
M. Charles ROBERT
MEMBRE DE I.'lNSTITUT
M. Paul MEYER
PROFESSEUR AU COLLEGE DE FRANCE
M. Anatole de BARTHELEMY
MEMBRE DU COMITIC DES TRAVAUX inSTORIOCES
M. Auguste MOLINIER
ANCIEN ÉLÈVE DE l'ÉCOLE DES CHARTES
M. GERMER-DURAND
BIBLIOTHÉCAIRE DE LA VILLE DE NIMES
M. ZOTENBERG
BIBLIOTHÉCAIRE AUX MANUSCRITS DE U BIBLIOTHÈQUE NATIONALE
PUBLIEE PAR
M. EDOUARD DULAURIER
KEMBRE DE L INSTITUT
CONTINUÉE JUSaUES EN 1790
PAR
M. Ernest ROSCHACH
CORRESrONDANT DU MINISTÈRE DE l'iNSTRUCTION PUBLIQUE POUR LES TRAVAUX HISTORIQUES
Tous droits réservés pour ce qui concerne la nouvelle rédaction,
même partiellement.
HISTOIRE
GÉNÉRALE
DE LANGUEDOC
AVEC DES NOTES ET LES PIÈCES JUSTIFICATIVES
DOM CL. DEVIC & DOM J. VAISSETH
RELIGIEUX BÉKÉDICTIKS DE LA CONGRÉGATION DE SAINT-MAUR
TOME HUITIÈME
TOULOUSE
DOUARD PRIVAT. LIBRAIRE-ÉDITEUR
MDCCCLXXIX
596649
U . ii , 5^
j
il/
PRÉFACE
LE tome VIII de la nouvelle édition de VHlstoire générale de Languedoc
renferme les [Meuves du tome III de l'édition originale. Composé sur
le même plan que le tome V, sauf quelques modifications de détail, il
contient quatre parties bien distinctes : i» Chroniques; 2° Chartes &i
Diplômes; 3° Catalogues 81 Inventaires; 4° Tables.
1. Chroniques. — La seule chronique un peu étendue publiée par dom
Vaissete dans le tome III de son histoire, était l'histoire de la guerre des
albigeois en langue vulgaire, que dans les notes du tome VI nous désignons
sous ce nom : V Anonyme. Le savant bénédictin avait cru cette chronique
originale ou du moins composée un peu plus d'un siècle après les événements
d'après des documents originaux. Il est prouvé, aujourd'hui, que son auteur
n'a fait que mettre en prose le poëme sur la guerre des albigeois qui, public
d'abord par Fauriel, dans la collection des Documents inédits, vient d'être
réédité par M. .Meyer pour la Société de l'histoire de France. Il ne semble pas,
en effet, que l'Anonyme ait employé d'autres sources, sauf pour les dernières
pages de son œuvre, qui ne sont qu'une traduction peu exacte Se même
fautive du fameux traité de Paris de 1229. Aujourd'hui que nous possédons
la Chanson de la croisade, la chronique en prose a beaucoup perdu de sa
valeur; c'est, à tous égards, une œuvre des plus faibles : le style en est terne
& la langue a été fort altérée par les copistes modernes; les idées sont enfan-
VIII. «
V)
PREFACE.
tines, 8i le récit souvent incohérent. L'auteur, méconnaissant les diitérciiccs
profondes qui existent entre Guillem de Tudèle Se son continuateur, a trans-
formé les deux parties du poëme, & en a tiré un récit uniformément insipide,
sans rien garder des qualités qui font de l'œuvre du poëte anonyme une des
plus belles productions de la littérature méridionale. — Aussi une chronique
aussi faible, réimprimée au moins trois fois depuis dom Vaissete, méritait-elle
à peine les honneurs d'une réédition; forcé par notre plan de lui conserver
sa place, nous avons du moins cherché à en améliorer le texte &c à en donner,
dans la mesure de nos forces, une édition définitive. Dom Vaissete n'avait
connu que deux manuscrits, conservés : le premier à Paris, le second dans la
collection Peiresc (aujourd'hui à la Bibliothèque publique de Carpentras);
ce dernier est la copie de l'autre. Si tous deux présentent la même lacune
vers la fin de la chronique. A ces deux manuscrits, nous avons joint celui de
Toulouse, dont les variantes n'ont aucune importance, dont le texte a été
trop souvent abrégé par le copiste, mais qui du moins est complet. Ce dernier
manuscrit avait été édité à part par Duniège, dans ses additions à l'ouvrage
de dom Vaissete; mais la collation attentive du manuscrit nous a permis de
constater qu'il avait apporté à ce travail sa négligence habituelle, & le nombre
des fautes commises par lui est tel , que son édition peut être considérée
comme nulle & non avenue. — La comparaison de la chronique en prose
8c du poëme nous a permis de faire de nombreuses corrections, surtout pour
les noms propres, 8i nous avons toujours renvoyé le lecteur au poëme, éta-
blissant ainsi à notre tour, après M. Meyer, la concordance entre ces deux
ouvrages. — Enfin, nous avons refait le petit glossaire imprimé jadis par'
dom Vaissete, sans chercher à donner un index philologique, que l'état du
texte rend inutile; on le trouvera peut-être un peu court, mais il suffira,
croyons-nous, aux savants, qui, ne connaisssant pas la langue méridionale,
auraient à consulter notre édition.
A cette première chronique, dom Vaissete avait joint trois autres morceaux
de valeur bien inégale. Le premier, emprunté par lui à dom Estiennot, Si
copié par celui-ci sur un manuscrit de MM. Sabathier de la Bourgade, à
Toulouse, n'est pas à proprement parler une chronique; c'est une collection
d'analyses d'actes, dont la plupart nous sont connus par ailleurs, rangées
dans l'ordre chronologique de 1194 à 1454. Nous nous sommes contenté de
collationner ce fragment sur la copie de dora Estiennot. Cette soi-disant
chronique date au plus tôt du seizième siècle.
La Chronique de l'hôtel de ville de Montpellier s'étend de l'an 1204 à
l'an 1253. Elle se compose d'annales consulaires, &. donne pour chaque
année les noms des consuls en exercice; de temps à autre le scribe a ajouté
PREFACE. vij
la mention d'un fait historique intéressant Montpellier. Cette chronique
nous a été conservée par deux manuscrits : l'un à Paris, que nous avons
suivi, du treizième siècle j l'autre à Montpellier, en tête du grand Tha-
lamus. Les noms des consuls n'ayant aucun intérêt pour l'histoire générale
& se trouvant dans les histoires de Montpellier, nous avons cru pouvoir les
supprimer.
La Chronique de Berdoue^ se compose de renseignements annalistiques,
écrits probablement sur un livre de comput, par un moine de l'abbaye de ce
nom, au treizième siècle. Elle ne contient aucun fait que nous ne connais-
sions paraiileursj mais on a si peu de chroniques méridionales pour cette
époque, que dom Vaissete a bien fait de l'imprimer ; nous l'avons revue sur
le manuscrit moderne employé par le savant bénédictin-
Les chroniques que nous avons cru devoir ajouter à celles qu'avait publiées
notre prédécesseur, sont loin d'avoir un grand intérêt; elles ne contiennent
à peu près aucun fait qui se rapporte à l'histoire générale, & beaucoup des
personnages qu'elles mentionnent sont des clercs, ou même de simples
bourgeois de Narbonne Se de Béziers. Pourtant, les renseignements qu'elles
fournissent étant toujours contemporains des faits, elles ne laissent pas de
donner quelques dates sûres pour la suite des archevêques de Narbonne 8c
des évêques de Béziers. Nous avons eu plus d'une fois à les employer dans
nos notes du tome VI, & les nouveaux éditeurs du Gallia christïana pourront
les consulter avec profit.
II. Chartes &< Diplômes. — Les documents diplomatiques ajoutés par dom
Vaissete au tome III de son histoire, ne le cédaient pas en intérêt à ceux
dont il avait enrichi les volumes précédents. Sauf quelques-unes, peu nom-
breuses, les chartes données par lui provenaient toutes de la collection Doat
£c du Trésor des chartes. Notre premier soin a été, toutes les fois que la
chose nous a été possible, de collationner à nouveau les documents sur les
originaux ou les plus anciennes copies. Ayant longtemps pratiqué les layettes
du Trésor des chartes, nous avons pu y retrouver les originaux de beaucoup
de pièces dont nos prédécesseurs n'avaient connu que des copies défec-
tueuses; c'est ainsi que nous avons collationné la plupart des actes de Simon
& d'Amauri de Montfort, donnés par dom Vaissete, sur les originaux du
supplément du Trésor des chartes.
Aux actes publiés par dom Vaissete, nous avons joint un grand nombre
de documents empruntés à des archives, qu'il n'avait pu mettre à profit. C'est
ainsi que bon nombre d'actes toulousains des douzième 8i treizième siècles
ont pris place dans notre recueil. Dumcge en avait, il est vrai, publié un
vîij PREFACE.
certain nombre dans' ses Institutions de Toulouse, mais ses textes étaient si
fautifs que le i:)esoin d'une nouvelle édition se faisait sentir. Nous avons aussi
donné beaucoup d'actes empruntés aux registres d'Alfonse de Poitiers. Dom
Vaissete, qui avait connu quelques-uns de ces registres, avait négligé les plus
importants d'entre eux. Nous en avons tiré nombre de documents des plus
intéressants. Ces actes, il est vrai, figureront de nouveau dans la correspon-
dance d'Alfonse de Poitiers, dont le Comité des travaux historiques a décidé
la publication ' ; mais ce travail ne paraîtra pas avant plusieurs années, &
nous n'avons pas voulu priver plus longtemps les lecteurs de YHistoire de
Languedoc d'une source précieuse de renseignements.
A côté de ces actes, mentionnons encore quelques chartes empruntées aux
archives du château de Léran, & un certain nombre de documents tirés de
la collection Doat. Autant que possible, nous avons donné tous ces actes
in extenso & complété ceux qu'avait publiés dom Vaissete. Nous avons revu
les dates avec grand soin, remanié la ponctuation, qui généralement laisse
beaucoup à désirer dans l'édition princeps, 8c malgré les fautes que les érudits
trouveront sans doute dans notre collection, nous croyons pouvoir dire dès à
présent qu'il sera désormais impossible aux historiens méridionaux de s'en
tenir à la réédition de Dumège ou à l'édition princeps.
III. Inventaires & Catalogues. — M. Mabilie, en traçant le plan de la
nouvelle édition de dom Vaissete, avait annoncé la publication dans les
volumes de preuves d'une série de catalogues d'actes relatifs aux différents
établissements ecclésiastiques de la Province. Nous avons pu dans le tome VIII
nous astreindre encore au plan qu'il avait tracé, mais nous craignons fort que
l'abondance des matières ne nous force à renoncer pour l'avenir à ce genre
d'additions. Dans le tome III de l'édition originale, dom Vaissete racontait
l'histoire des douzième St treizième siècles. Aussi avons-nous tenu à donner
à la suite de nos preuves la notice d'actes se rapportant spécialement à cette
époque, Si, laissant de côté les églises cathédrales & les anciennes abbayes
bénédictines, nous avons choisi les deux plus grandes abbayes cisterciennes
de la Province. L'abbaye de Grandselve, en effet, fut la mère de toutes les
maisons de Cîteaux fondées dans le Midi; elle possédait d'immenses domaines
dans le Toulousain depuis les environs de Castelsarrasin jusqu'aux confins
du comté de Foix, &. de ii5o à iiSo elle ne cessa d'agrandir ces possessions.
Aussi le catalogue très-étendu que nous avons donné de ses actes fournira-t-il
nombre de renseignements pour la géographie du Languedoc. En outre, la
• Confié d'abord à M. Ed. Boiitaric, ce travail a depuis été attribué à notre confrère M. G. Saige.
PREFACE. ÎX
plupart des auteurs modernes, qui ont eu occasion de parler de cette célèbre
abbaye, ont cru que les documents qui la concernaient avaient entièrement
disparu; or, peu de monastères du Midi ont conservé des archives aussi
considérables. Sans parler de deux collections de pièces originales, conservées
aux. archives départementales de la Haute-Garonne &c aux archives de France
à Paris, cinq cartulaires de Grandselve existent encore aujourd'hui à la Biblio-
thèque nationale, & un sixième a été transcrit en entier par les copistes de
Doat'. De ces cartulaires, le plus intéressant est certainement celui qui
contient les exemptions de péage accordées à l'abbaye par les seigneurs rive-
rains de la Garonne. Il renferme nombre de chartes en langue vulgaire. Si
mériterait à tous égards d'être publié en entier.
Les actes que nous avons pu recueillir sur l'abbaye de Boulbonne sont
moins nombreux que ceux qui concernent Grandselve; mais la plupart sont
beaucoup plus intéressants & se rapportent directement à l'histoire politique
du Midi. Les archives de cette abbaye ayant entièrement disparu, 8<. n'exis-
tant à notre connaissance dans aucun dépôt public soit de Paris soit du Midi,
nous avons dû employer les copies de la collection Doat.
Un manuscrit du dix-septième siècle, appartenant à M. H. Vaschalde, de
Vais (Ardèche), nous a fourni l'analyse d'un certain nombre d'actes sur la
chartreuse de Bonnefoy en Vivarais, actes qui nous ont semblé d'autant plus
utiles à indiquer dans le présent volume, que dom Vaissete n'avait publié
qu'un petit nombre de documents sur cette partie de la Province, & que
cette lacune n'a pas encore été comblée d'une manière satisfaisante.
Enfin, le dépouillement des deux registres de Pv.aimond VII nous a permis
de dresser une liste assez étendue, sinon complète, des actes émanés des deux
derniers comtes indépendants de Toulouse.
IV. Tables. — Les tables qui terminent le présent volume sont au nombre
de quatre. Les deux premières [Index onomasticus 8<. Index geographiciis)
se rapportent aux chartes &. chroniques, qui forment la première partie du
volume. La troisième donne les noms d'hommes &. de lieux contenus dans
les inventaires 8c les catalogues; la quatrième enfin comprend la liste des
ouvrages imprimés & manuscrits cités dans le texte original & dans les addi-
tions des tomes VI, VII &, VIII. De cette dernière, nous n'avons rien à dire,
sinon qu'elle est exécutée sur le même plan que celles qui accompagnent les
■ Les copies de Doat ont été employées par in-8°, donne (pp. lâo-zSz) une liste irèt-détailU»
M. F. Moulenq, qui, dans ses Doeamcnts h'istorl- des abbés de Grandselve.
<iaes sur le Tarn-&-Garonne, Montauban, 1879,
t PREFACE.
tomes II 8c V. Les deux index des chartes &. diplômes ont éto de notie part
l'objet de soins tout particuliers. La séparation des noms d'hommes S< des
noms géographiques n'est pas sans présenter quelques inconvénients, puisque
dans certains cas elle force le lecteur à une double recherche; mais le plus
grand détaut de cette manière de procéder est de laisser sans identification
les noms de seigneuries, qui figurent toujours en grand nombre dans un
index onomastique. Pour obvier à cet inconvénient, nous avons identifié
la plupart des noms de lieux qui figuraient dans cette première table. Du
reste, très-peu de noms (sauf les plus connus), Si la chose est facile à com-
prendre pour quiconque a pratiqué les actes du treizième siècle, figurent à ia
fois dans les deux index. La table géographique est accompagnée d'un grand
nombre de notes 8c d'identifications, 8c nous croyons qu'il n'est pas de lieux
importants dont nous n'ayons pu donner le nom actuel 8c la situation. Ici
d'ailleurs, la tâche était plus aisée que pour notre table du tome V, les docu-
ments du treizième siècle donnant presque toujours des indications assez
précises sur la situation des lieux qu'ils citent. Cet index nous a forcé à de
longues recherches sur les cartes topographiques du Languedoc, 8c dans la
plupart des cas où nous avons dû laisser le nom latin sans traduction, nous
croyons pouvoir affirmer qu'il était difficile de pousser plus loin notre travail,
à moins de recherches prolongées dans les archives locales, recherches pour
lesquelles le temps nous manquait. Dans le classement des articles, tout en
nous astreignant à un ordre alphabétique aussi rigoureux que possible, nous
n'avons pas tenu compte du cas auquel se trouvait le nom que nous avions à
placer; c'est ainsi que Sancti Prlvati ecclesia 8c Sanctus F rivât us, ecclesia,
ont pu être réunis sous la même rubrique; de même Guilhelmi (Durandus) &i
Guillelmus (Durandus) ne forment qu'un seul article; en un mot, sans suivre
absolument le système adopté dans la grande collection allemande des Mo/!w-
metita Germaniae, nous avons pris un juste milieu entre ce système 8c celui
des tables françaises. Inutile d'ajouter que toutes les fois que les formes des
noms étaient un peu différentes, nous avons multiplié les renvois. Seulement,
une fois les renvois faits à l'article général, nous avons conservé à chacun des
mots contenus dans cet article l'orthographe donnée par la charte qu'elle
cite; c'est ainsi que nous avons groupé à Tolosa tout ce qui regardait Tou-
louse, que ce mot fût écrit Tolosa ou Tholosa, 8c à l'article général on voit
se succéder ce nom avec ou sans h, sans que nous ayons cherché à rendre
l'orthographe uniforme. — La table alphabétique des inventaires 8c catalo-
gues étant en français, le classement en était beaucoup plus facile; mais il
nous a été impossible d'identifier tous les noms de lieux cités dans les actes
dont nous donnons l'analyse. Pour les actes des comtes de Toulouse 8c pour
PRÉFACE. i]
ceux de l'abbaye de Boulbonne, nous avons pu généralement donner la déno-
mination moderne; mais il en a été tout autrement pour ceux de l'abbaye de
Grandselve. En effet, les possessions de ce monastère étaient extrêmement
disséminées; un grand nombre, il est vrai, ont pu être retrouvées aux envi-
rons de l'abbaye; beaucoup sont de simples fermes, des écarts sans impor-
tance, situées dans la vallée du Lambon & dans l'arrondissement actuel de
Castelsarrasin; nous croyons du moins avoir retrouvé tous les lieux de cette
catégorie que les cartes de Cassini peuvent indiquer. Mais beaucoup aussi
doivent être chercbés dans les parties les plus éloignées de l'ancien diocèse de
Toulouse, souvent près de Pamiers & de Mirepoix, 8c l'on comprend qu'il
était impossible d'arriver à des résultats certains, surtout en l'absence de tout
dictionnaire topographique de cette partie du Midi. Nous avons donc dû
laisser à ces noms de lieux leur forme originale.
On remarquera, sans doute, que nous ne publions pas dans le présent
volume de textes épigraphiques. Plusieurs raisons nous ont déterminé à les
omettre; en premier lieu, le peu d'importance de ces documents au point de
vue historique pour des époques telles que le treizième siècle. Il serait, en
effet, impossible de comparer les textes épigraphiques du moyen âge avec
ceux de l'antiquité; en dehors de leur intérêt paléographique, ils ne peu-
vent guère fournir à l'histoire que quelques dates précises pour la suite des
évêques ou des abbés. Nous sommes loin de dédaigner de pareils renseigne-
ments; mais il nous était impossible d'aller relever les inscriptions sur les
monuments : l'épigraphie du Languedoc au moyen âge n'a encore élé l'objet
que d'un petit nombre de publications; les textes imprimés sont souvent
défectueux; enfin, dernière raison, la collection des Inscriptions de la France
est aujourd'hui en voie de publication, & il eût été puéril de donner des
textes défectueux de documents qui seront bientôt publiés d'une façon défi-
nitive.
A la fin du volume, sous la rubrique Additions £- corrections, nous avons
réuni un certain nombre de corrections, dont la rédaction de nos tables nous
avait fait reconnaître la nécessité; nous corrigeons aussi quelques dates fau-
tives, quelques fautes d'impression, de nature à modifier le sens des textes ou
à le rendre peu clair; enfin nous réiinprimons plusieurs actes dont nous
avons découvert des textes meilleurs, parfois même les originaux.
Ce simple exposé permettra au lecteur de se rendre un compte assez exact
du travail que la préparation du présent volume a demandé, & nous réclame-
xij PREFACE.
ions ei teininant riiuUilgencc des érudits pour les fautes qu'ils y pourront
relever. Nous sommes loin de considérer notre œuvre comme parfaite j mais
nous croyons qu'elle marque un grand progrès sur les éditions antérieures,
& que les textes donnés par dora Vaissete ont été améliorés par nos soins.
A. MOUNIEH.
Paiis, 3j septembre 1879.
TABLE
DES CHRONIQUES ET DES CHARTES
AJOUTEES PAR LES NOUVEAUX ÉDITEURS
N. B. — Nous rappelons aux lecteurs joe les chiffres arabes inJi^uent l'ordre ies Chroniques & des Chartes
dans notre édition.
Tout document jui n'a qu'un chiffre arabe est donc une addition des nouveaux éditeurs.
CHRONiaUES
5. — 1058-1709. — Chronique de Saint-
Just de Narbonne.
6. — 1 149-1483. — Chronique de Saint-
Etienne de Narbonne.
7. — Excerpta ex veteri necrologio ecclesiae
Sancti Na'^arii Biterrensis.
8. — Excerpta e veteri mortuorologio Sancti
Afrodisii Biterrensis.
CHARTES
18. — 1174, août. — Bernard, évêque de
Béziers, donne le notariat de cette ville
à Bernard de Caussiniojouls.
23. — 1175, mai. — Accord pour le châ-
teau de Murasson, entre Roger II, vi-
comte de Béziers, & Pons d'Olargues.
24. — 1176, mars. — Sentence de divorce,
rendue par les capitouls de Toulouse,
entre Forto de Mollivernata & sa femme
Babilonia.
26. — 1176, i5 mai. — Reconnaissance
faite à l'évêque de Béziers par Bérenger
de Caux.
27. — 1176, juillet. — Inféodation des
droits de guidage sur plusieurs chemins
du Narbonnais.
35. — 1179, 17 octobre. — Inféodations de
droits de guidage & de leude par le
vicomte de Béziers. (Deux actes.)
39. — 1 180, avril. — Promesse de Roger II,
vicomte de Béziers, à l'évêque de cette
ville.
41. — 1180, novembre. — Règlement des
capitouls de Toulouse pour la distribu-
tion des eaux dans l'intérieur de cette
ville.
42. — 1 180, décembre. — Promesse de Ro-
ger II, vicomte de Béziers, à l'évêque de
cette ville.
43. — 1181, 20 janvier. — Cession par
l'évêque de Béziers de ses droits de leude
& de tonlieu.
44. — 1181, août. — Règlements divers
pour la ville de Toulouse.
XIV
TABLE DES CHRONIQUES ET DES CHARTES.
45. — 1182, .'io janvier. — Serment de fidé-
lité d'Anicls d'Auriac à Roger II, vicomte
de Béziers.
/;6. — 1182, mars. — Règlement pour les
poissonniers de la ville de Toulouse.
48. — 1182, mars. — Règlement des con-
suls de Toulouse pour les moulins du
Bazacle.
5o. — I184, janvier. — Règlements du vi-
guier & des capitouls de Toulouse pour
la corporation des bouchers.
52. — 1184, mai. — Règlement consulaire
sur les redevances que se devaient réci-
proquement les habitants de la cité &c
du bourg de Toulouse.
53. — 1184, juin. — Nouvelle inféodation
de c'roits de guidage sur les chemins du
N:irbonnais.
54. — 1184, juin. — Transaction entre
Aimeri de Clermont & le vicomte Ro-
ger II, au sujet de quelques mines du
Biterrois.
59. — 1186, juin. — Donation d'un par-
ticulier à la commanderie de Campa-
gnoles.
64. — 1189, 6 janvier. — Charte de Rai-
nioiid V, comte de Toulouse, en faveur
des habitants de cette ville.
65. — 1189, mai. — Jugement rendu par
la cour jurée de Toulouse, entre le
nommé Toulousain & sa belle-fille Es-
clarmonde.
yo. — 1 190, mai. — Donation de Roger II,
vicomte de Béziers, à la commanderie de
Canipagnoles.
•76. — 1 192, février. — Règlement des con-
suls de Toulouse sur les épaves prove-
nant des inondations de la Garonne.
77. — 1 192, mars. — Les consuls de Tou-
louse défendent le séjour de cette ville
à quiconque aura nui à l'un de ses habi-
tants.
80, — 1194, 5 janvier. — Franchises & pri-
vilèges accordés aux habitants de la sal-
vitas de Toulouse.
02. — 1196, 12 novembre. — Confirmation
des privilèges des habitants de Toulouse
par Raimond VI.
93. — ii97î 3 avril. — Règlement sur les
poids & mesures publics de Toulouse.
06. — 1197, novembre. — Règlement des
consuls de Toulouse sur les dettes &
sur les actions pour dettes.
ICO. — i'99, 12 avril. — Plaid entre Rai-
mond VI, comte de Toulouse, & les pro-
priétaires des moulins du Vieux-Pont.
ICI. — 1199, 22 août. — Accord entre le
vicomte de Castelbon & les habitants du
val d'Andorre.
io3. — 1200, 22 mars. — Règlement des
consuls do Toulouse sur les cautions &
les otages.
104. — 1201, II mars. — Les consuls de
Toulouse défendent do prêter de l'.nr-
gent aux mineurs & aux personnes en
tutelle.
106. — 1201, 3i août. — Règlement de
police des consuls de Toulouse au sujet
des courtisanes de cette ville.
108. — 1202, 27 avril. ' — Règlement des
consuls de Toulouse pour le commerce
du blé & du vin.
109. — 1202, 10 juin. — Préliminaires de
fiaix entre la commune de Toulouse &
es seigneurs, chevaliers & habitants de
Rabastens,
111. — 1202, 5 août. — Traité de paix
entre la commune de Toulouse & les
seigneurs, chevaliers & prud'hommes de
Villemur.
112. — 1202, octobre. — Privilèges accor-
dés par le vicomte de Béziers, Raimond-
Roger, à l'ordre du Temple.
114. — I203, i3 février. — Renouvelle-
ment par les consuls de Toulouse d'un
ancien règlement sur le droit de repré-
sailles & de marque.
116. — I203, 19 mars. — Traité de paix
entre Toulouse 8c Rabastens.
117. — i2o3, 29 mai. — Traité de paix
entre la commune de Toulouse & les
seigneurs, chevaliers & prud'hommes de
Save rd un.
1 18. — I203, 24 octobre. — Paix entre les
consuls de Toulouse & les habitants de
Gaillac.
! 20. — 1204, i3 avril. — Paix entre les
consuls de Toulouse & les habitants de
l'Islc-Jonrdain.
121. — 1204, 16 avril. — Paix entre les
consuls de Toulouse & Bernard d'Or-
bessan.
122. — '204) '4 j"'"i' — Traité de paix
eiitio la commune de Toulouse & Vé-
zias, vicomte de Lomagne, seigneur d'Au-
viliars.
TABLE DES CHKONIQIjES ET DES CHARTÎiS.
XV
123. — 1204} juin. — Enquête sur les
droits de leude perçus par le comte de
Toulouse à Saint-Jory.
123. — Vers 1204. — Règlement des-con-
suls de Toulouse pour l'administration
de la justice.
126. — i2o5, 10 mars. — Règlement des
consuls de Toulouse pour les pèlerins
& les hôteliers.
127. — i2o5, 21 mars. — Reconnaissances
faites aux consuls de Toulouse par di-
vers possesseurs de biens-fonds.
i3o. — i2o5, mars-mai. — Enquête faite
par les consuls de Toulouse sur les
péages perçus dans le Toulousain.
i32. — i2o5, octobre. — Consentement
donné par Marie de Montpellier, reine
d'Aragon, au mariage de sa fille Sancie
avec Raimond, fils du comte de Tou-
louse.
i35. — i2o5 (& non 1207), juillet. — Le
comte de Toulouse promet aux habi-
tants de celte ville de ne point changer
la valeur de sa monnaie.
i38. — 1207, décembre, & 1208, avril. —
Réponses faites par le roi Philippe-Au-
guste au pape, touchant l'affaire d'Albi-
geois. (Deux pièces.)
142. — 1208, mai. — Philippe-Auguste
autorise des chevaliers du duché de
Bourgogne à prendre part à la croisade
contre les albigeois.
143. — 1208. — Procédure criminelle par-
devant les consuls de Montauban.
154. — 1210, 20 juillet. — Donation du
château de Cazouls à l'évêquc de Béziers
par Simon de Montfort.
i56. — 121 1, 8 février. — Charte pour les
hommes de Rabastens.
i63. — 1212, 3 juin. — Règlement pour le
payement des impositions dans la ville
d'Agen.
164. — 1212, 14 septembre. — Accord
entre Simon de Montfort & l'abbé de
Moissac.
165. — 121 2, I" décembre. — Litière Symo-
niis , comitis Montisfortis , de ordinatione
&■ statuio terre Albigensis.
167, — i2i3, I" mai. — Engagement fait
par Simon de Montfort à l'évêque de
Uéziers.
169. — 1214, 19 février. — Vente par auto-
rité de justice, faite par les consuls de
Toulouse.
170. — 1214, 21 février. — Autre acte pour
la même affaire.
176. — 1216, 4 juin. — Donation du châ-
teau de Verfeil à l'église de Toulouse.
179. — 1214, 16 novembre. — Engagement
de plusieurs châteaux du Rouergue à
Simon de Montfort.
181. — I2i5, 6 mars. — Accord entre l'évê-
que d'Uzès & Simon de Montfort.
182. — I2i5, 16 mars. — Donation de
Guillem de Minerbe à la commanderie
de Campagnoles.
i85. — I2i5, 24 août. — Accord entre
l'abbaye de la Grasse & le seigneur de
Lévis.
190. — 1216, juillet à i3o4, i5 juin. —
Coutumes & libertés de Tarascon-sur-
Ariége. (Trois pièces.)
191. — 1216, 25 août. — Nouvelle charte
de Simon de Montfort en faveur des
habitants de Nimes.
194. — Vers 1217 (corr. 1216), 11 mai. —
Raimond VII ordonne aux habitants
d'Agen d'avoir à prendre les armes.
193. — 1217, 21 mai. — Jugement rendu à
Toulouse par le sénéchal du comte de
Montfort.
197. — 1218, 3i janvier & 7 juin. — Or-
donnance des consuls de Toulouse & du
comte Raimond pour la vente à l'encan
des biens des partisans de Montfort.
(Deux pièces.)
2o3. — 1219, 22 février. — Accord entre
l'abbé de la Grasse & Amauri de Mont-
fort.
2o5. — 1219, 3 septembre. — Accord entre
l'évêque d'Agde & le comte de Montfort.
206. — I2>9, novembre. — Accord entre
le roi & Pons de Montlaur.
207. — 1220, 2 janvier. — Promesse d'A-
mauri de Montfort au vicomte de Nar-
bonne, au sujet du château de Lézignan.
210. — 1220, 28 octobre. — Vente à l'en-
can par les consuls de Toulouse des
biens d'un partisan du comte de Mont-
fort.
212. — «221, 5 février. — Promesse du
maître de la milice de la Foi au comte
de Montfort.
XV)
TABLE DES CHRONIQUES ET DES CHARTES.
216. — 1221, 25 août. — Amiiislie accor-
dée par le jeune comte tle Toulouse,
Raimond, à ceux des habitants d'Ageii
qui avaient pris le parti du comte de
Montfort.
217. — 1221, 25 août. — Confirmation de
ses coutumes & octroi de divers privi-
lèges à la ville d'Agen.
223. — 1223, janvier. — Donation faite à
l'hôpital de Saint-Jean de Narbonne.
239. — 1224, août. — Réconciliation du
jeune comte Raimond VU avec l'Eglise.
247. — 1226, 26 janvier. — Charte de pa-
riage pour les villages du Fousseret &
de Sénarens.
256. — 1226, juin. — Soumission du châ-
telain de Carcassonne.
264. — 1227, 27 février. — Soumission des
habitants de Saint-Pons au roi Louis IX.
265. — 1227, niai. — Serment de fidélilé
prêté par les habitants de Najac au
comte de Toulouse contre le roi de
France.
268. — 1228, i5 janvier. — Privilèges ac-
cordés aux habitants de Pamiers par
Maurin, abbé de Saint-Antonin.
284. — 1229, 4 décembre. — Accord entre
le roi & î'évêque d'Albi.
290. — i23o, 10 octobre. — Paréage de
Bourret.
293. — 1201, mai. — Donation du roi
Louis IX à Jean de Fricamps.
294. — i23i, 10 août. — Accord entre le
comte de Toulouse & Raimond de
Dourgne.
3oo. — 1233, 20 avril. — Statuts du comte
de Toulouse contre les hérétiques.
302. — 1233, octobre. — Restitution faite
à Bèrenger de Caux & à sa femme.
303. — 1234, 5 février. — Promesse de I'é-
vêque d'Agen au sujet de la monnaie de
cette ville.
307. — 1234, août. — Vente de biens con-
fisqués sur les hérétiques au monastère
d'Alet.
3i2. — 1235, 5 février. — Assise de Barbe-
d'Or, seigneur de Tourbes.
321. — 1237, décembre, & 1289, 28 décem-
bre. — Etablissement d'une nouvelle
mine dans la seigneurie de Boussagues.
(Deux pièces.)
325. — 1238, septembre. — Doaaiion de
Jean de Fricamps, sénéchal d'Albigeois,
à la femme de Gaillard d'Estors.
326. ,— 1239, juin. — Lettre de Louis IX
en faveur de Douceline de Montpellier.
327. — 1239, 29 octobre. — Littere ephcopi
Agathensis super insula Sete.
332. — 1240, i3 octobre. — Rapport du
sénéchal de Carcassonne, Guillaume des
Ormes, à la reine Blanche.
335. — 1240, 20 décembre. — Etablisse-
ment d'un nouveau péage à Marmande.
338_, — 1241, 18^ & 23 avril. — Traité
d'alliance entre le comte Raimond VII
& Jacme, roi d'Aragon. (Deux pièces.)
844. — 1241, décembre. — Paréage entre
le comte de Foix & l'abbé de Lézat, pour
la ville de ce nom & son territoire.
047. — 1242, 20 janvier. — Coutumes &
libertés accordées parSicard Alaman aux
habitants de Montastruc.
35i. — 1242, II juin. — Mandement de
Raimond VII aux consuls & habitants
d'Agen.
36o. — 1243, 29 mars. — Testament de
Vidal Gautier de Toulouse.
362. — 1243, 1 1 avril. — Plaintes des habi-
tants de Padern à l'abbé de Lézat, contre
les officiers du comte de Foix.
364. — 1243, 23 avril. — Nomination par
Raimond VII, comte do Toulouse, de
Bèrenger de Promilhac, comme viguier
de Toulouse.
370. — 1244, II mars. — Lettre des con-
suls de Toulouse aux consuls d'Agen.
375. — 1244» 3 août. — Restitution de
biens à Ermengarde du Moulin.
379. — 1245, 14 janvier. — Lettre d'Inno-
cent IV à Louis IX, en faveur de plu-
sieurs marchands génois.
380. — 1245, 14 février. — Confirmation
des libertés & privilèges de la ville de
Foix.
38i. — 1245, 5 mai. — Répartition de
l'impôt à Agen.
382. — 1245, 3o mai. — Abandon du con-
sulat de Castelsarrasin.
385. — 1245, juillet. — Hommage du sei-
gneur de Mirepoix pour le château de
Montségur.
TABLE DES CHRONIQUES ET DES CHARTES.
xvn
389. — 1246, janvier. — Assise d'Isani de
Fanjeaux.
390. — 1246, février, h 1248, mars. —
Mandements du roi Louis IX au sénéchal
de Carcassonne. (Vingt-cinq pièces.)
393. — 1246, juillet. — Lettres du roi
Louis IX pour les prisons de l'Inquisi-
tion à Carcassonne & à Béziers.
39.5. — 1246, 12 novembre. — Sentence
des consuls de Toulouse dans une affaire
de succession.
397. — 1247, 18 m.irs à 1247, mai. — Pièces
concernant la ville de Saint-Antonin, en
Rouergue. (Trois pièces),
398. — 1 247, mai à 1 248, février. — Pièces
concernant la ville de Clermont de Lo-
dève. (Cinq pièces.)
399. — 1247, mai, à 1248, février. — Diffé-
rends entre le vicomte & l'archevêque
de Narbonne.
401. — 1247, octobre. — Règlement de
Louis IX touchant la charge de juge-
royal à Béziers.
403. — 1247, 19 novembre. — Bulle du
pape Innocent IV pour la sépulture du
comte Raimond VI.
400. — 1247, 9 décembre, h 1248, 9 avril.
— Bulles du pape Innocent IV en faveur
de Raimond Vll, (Quatre pièces.)
409. — 1248, i" octobre. — Quittance de
Raimond VII, comte de Toulouse.
412. — 1249, 29 juin. — Lettre de Rai-
mond VII à Arnaud-Othon, vicomte de
Lomagne. •
4i3. — 1249, 23 & îS septembre. — Tes-
tament & codicille de Raimond VII.
(Deux pièces.)
414. — 1249, 20 octobre. — Vldimus de
l'hommage rendu par le comte de Poix
au comte de Toulouse pour Saverdun.
423. — I25l, 5 juin. — Littera Arnaldi,
vicecomîth Leomanie, super Castro Altivil-
laris sibi reslîtuto. (Col. 1291-1292.)
424. — I25i, 28 mai. — Consultation de
jurisconsultes sur la validité du testa-
ment de Raimond VII.
428. — Vers I 252. — Plaintes du sénéchal
de Carcassonne contre l'évêque & les
habitants d'Albi.
435. — 1253, 9 avril. — Arbitrage entre
le sénéchal de Toulouse & les fermiers
de la monnaie de cette ville".
436. — 1253, 16 avril. — Résiliation du
contrat entre le sénéchal de Toulouse
& les fermiers de la monnaie de cette
ville.
441. — 1254, mai ou juin. — Projet de
bulle contre les hérétiques albigeois.
446. — 1254, décembre Ordonnance &
statuts du roi Louis IX.
448. — 1254, 12 octobre, à i256, mai.
Mandements du roi saint Louis au sé-
néchal de Carcassonne. (Trente -deux
])ièces.)
449. — 1255, 23 avril. — Sentence arbi-
trale du juge de Pamiers entre les con-
suls de Pamiers & Sicard de Montant.
451. — 1255, 10 juin. — Attestation de
Pierre de Voisins en faveur de Guillem
de Roquefort.
452. — 1255, avant le 12 décembre. — Mé-
moire du comte Alfonse contre les con-
suls de Toulouse.
455. — 1255. — Tableau sommaire des
griefs du comte Alfonse contre les con-
suls de Toulouse.
456. — 1255, 12 décembre. — Lettre d'Al-
fonse de Poitiers aux consuls de Tou-
louse.
459. — 1256, mai. — Exemption du droit
de pezade accordée aux habitants de
Gaillac.
465. — 1257, 3i janvier Lettre de l'in-
quisiteur Rainaud de Chartres à Alfonse
de Poitiers.
470. — Vers 1 256-1 257. — Mémoire du
sénéchal de Carcassonne à Louis IX,
touchant les empiétements des prélats !
de la sénéchaussée sur les droits du roi.
476. — 1259, juillet. — Instructions du
roi Louis IX à ses enquêteurs dans la
sénéchaussée de Carcassonne.
480. — 1259, II octobre. — Citation du
sénéchal de Carcassonne à l'évêque
d'Albi.
481. — Vers 1260. — Instructions & man-
dements du comte Alfonse à son clerc
Jacques du Bois. (Trois pièces.)
483. — 1262, octobre. — Mandement d'Al-
foiise de Poitiers, touchant la guerre
entre l'abbé de Gaillac & l'évêque
d'Albi.
485. — 1260, juin. — Concession du roi
Louis IX à Pierre de Voisins.
XVU]
TABLE DES CHRONIQUES ET DES CHARTES.
^89. — 1260, 10 octobre au 10 novembre.
— Actes toucbant Olivier de Ternies.
(Quatre pièces.)
^(jo. — 1261, 18 avril. — Contestation
entre Gui de Mirepoix ik Bérenger de
Puisserguier pour le château de Floren-
sac.
492. — 1261, 7 & 17 septembre. — Actes
de famille des seigneurs de Montarnaud.
(Deux pièces.)
493. — 1261, 3 décembre. — Instruction
pour la levée du fouage.
494. — 1261. — Lettres d'Alfonse de Poi-
tiers pour la levée du fouage. (Quatre
pièces.)
495. — Vers 1261. — Instructions du comte
Alfonse à ses sénéchaux pour la levée
du fouage.
497, — 1262, 8 mai. — Pierre, abbé de
Cannes, confirme une transaction entre
l'abbaye & les enquêteurs royaux, au
sujet du salin de Cannes.
5oo. — Vers 1262. — Lettre du roi Louis IX
au comte Alfonse do Poitiers, pour la
monnaie de Saint-Antoniu.
5oi. — 1262, i5 novembre. — Lettre de
Louis IX en faveur de l'abbaye de Cuxa.
5o2. — Vers 1262. — Lettre d'Alfonse de
Poitiers à Louis IX en faveur de Rai-
mond, évêque de Toulouse.
5io. — 1264, 21 octobre. — Supplique
d'Alfonse de Poitiers au pape Urbain IV.
5i3. — 1265, 1" août. — Exemption de
péage & lettres de sauvegarde de Jacme I,
roi d'Aragon, pour les habitants de Poix.
5l5. — Vers 1265. — Mémoire présenté
par les habitants de Toulouse au comte
Alfonse.
517. — 1266 à 1267, 22 décembre. — Paye-
ment du fouage par la communauté de
Toulouse. (Cinq pièces.)
5i8. — 1267, ï8 avril, à 1270, i5 mars. —
Mandements d'Alfonse de Poitiers pour
diverses affaires d'administration. (Qua-
rante pièces.)
020. — 1267, décembre, à 1269, décembre.
— Actes touchant Roger de Bôziers, fils
aîné de Trencavel, dernier vicomte de
Carcassonne. (Trois pièces.)
521. — 1267, du 17 avril au 21 décembre.
— Mandements divers d'Alfonse de Poi-
tiers, de l'an 1267. (Seize pièces.)
5>2. — 1267, 26 juin h 1269, 18 juillet. —
Mandements d'Alfonse de Poitiers pour
les habitants de Toulouse. (Vingt-deux
pièces.)
523. — 1267, 3i mai, à 1270, 29 janvier. —
Mandements d'Alfonse de Poitiers pour
la levée du fouage. (Onze pièces.)
525. — 1268, i3 janvier-décembre. — Man-
dements divers d'Alfonse de Poitiers pour
l'année 1268. (Vingt-six pièces.)
526. — 1268, II juillet, à 1269, 3 mars. —
Confirmation des privilèges de Toulouse
par Alfonse de Poitiers. (Six pièces.)
527. — 1268, 8 octobre, à 1269, 19 juillet.
— Mandements d'Alfonse de Poitiers
relatifs aux juifs de ses États. (Sept
pièces.)
532. — 1270, 18 mars, & 1271, 20 mars. —
Restitution au seigneur de Mirepoix par
le sénéchal de Carcassonne des osse-
ments de plusieurs hérétiques de sa juri-
diction. (Deux pièces.)
533. — 1269, 7 janvier-29 décembre. —
Mandements divers d'Alfonse de Poitiers
pour l'année 1269. (Vingt-huit pièces.)
539. — 1270, du 5 janvier-16 février. —
Mandements divers d'Alfonse de Poitiers
pour l'année 1270. (Sept pièces.)
340. — 1270, novembre. — Ordonnance de
réformation du conseil de régence insti-
tué par Alfonse de Poitiers.
541. — 1271, 3o janvier. — Fondation par
le seigneur de Mirepoix de la ville
neuve de llibouisse.
PREUVES
PREUVES
DE L'HISTOIRE
DE LANGUEDOC
.*'t^««i/««t^^t^i¥t/îï^i^««.^?«/ï«.^ç't^^
CHRONIQUES
I.
I
Histoire de la guerre des albigeois,
écrite en languedocien, par un an-
cien auteur anonyme.
LA chronique publiée par dom Vaisscte dans le
tome III de l'édition princeps, est l'une des
deux sources méridionales de l'histoire de la guerre
des albigeois; on peut même dire que ces deux
sources se réduisent à une seule, puisque le poëme,
publié par Fauriel en iSSy, n'est autre chose que
l'original employé par le chroniqueur.
On sait aujourd'hui que ce poëme, attribué par
ion premier éditeur à un seul auteur, — au Guil-
lem de Tudele, qui se nomme dans les premiers
vers, — est l'œuvre de deux personnages d'idées 8c
d'opinions bien différentes. Le premier, auquel on
doit les deux mille sept cent soixante-huit pre-
miers vers, est catholique fervent & partisan de
la croisade; le second, au contraire, dont l'ceuvre
est restée inachevée, laissant de côté la question
religieuse, ne s'occupe de la guerre qu'au point de
vue politique, & défend avec véhémence les prin-
ces du Midi dont il est le partisan convaincu.
On sent d'un bout à l'autre de cet ouvrage un
souffle, une vigueur, qui en font un véritable
poëme national. L'auteur, en outre, a été témoin
oculaire de la plupart des événements qu'il ra-
conte, 8c son récit poétique est souvent fort utile
pour contrôler les affirmations des historiens pu-
rement catholiques.
C'est cet ouvrage que l'auteur du texte en prose
publié par dom Vaissete s'est contenté d'abréger,
en y ajoutant quelques détails puisés à des sources
qu'il est difficile de préciser, 8c qui peut-être ne
sont plus entre nos mains. La comparaison mi-
nutieuse des deux textes prouve surabondamment
que le manuscrit du poëme employé par lui était
beaucoup plus complet que celui que nous possé-
dons aujourd'hui ; mais les deux rédactions pré-
sentent de telles différences de détail, que dans la
plupart des cas on ne peut que constater la lacune
sans la remplir. En effet, le prosateur ne s'est pas
contenté de transformer le style du poëte, il en
a modifié complètement les idées; de l'écrit d'un
chaud partisan du comte de Toulouse, il a tiré
une apologie exagérée de ce prince 8c a trans-
formé Simon de Monifort en une sorte de héros
de théâtre, toujours parlant 8c disputant, n'agis-
sant jamais; toujours malheureux dans ses en-
treprises, contredit par ses barons, il voit tout
tourner contre lui, 8c quoique toujours vain-
queur, il est toujours sur le point d'être vaincu.
C'est donc une œuvre assez faible à tous les points
de vue, 8c écrite par un individu qui n'avait de
grandes connaissances ni en histoire, ni en litté-
rature.
Aussi est-ce surtout pour observer notre règle
de donner scrupuleusement tout ce qu'avait insère
VIII,
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
dom Vnissete, que nous publions ce document.
Nous en donnons un texte aussi bien établi que
possible en renvoyant au poëme, dont il vient de
paraître une édition définitive '.
Cette chronique en prose fut certainement écrite
par un légiste toulousain dans le courant du qua-
torzième siècle; en effet, certains passages du préam-
bule montrent que l'auteur connaissait le code de
Justinien, &, d'autre part, la mention de l'île de
Rhodes comme résidence des chevaliers de Saint-
Jean prouve qu'elle fut écrite assez longtemps après
la perte de la Palestine par les chrétiens; l'ordre
de Saint- Jean ne s'établit à Rhodes qu'en iSop.
Quant aux autres raisons données par dom Vais-
sete dans la préface de son tome III', telles que
l'emploi du nom de Languedoc Si la mention de
l'évêché de Castres, la première preuve est inutile,
puisque le nom de Languedoc (lingua Occltaniac)
paraît avant iSop; quant au nom de Castres,
c'est le résultat d'une faute de lecture du chroni-
queur qui a pris l'archidiacre de Paris, mentionné
par le poète, pour l'évêque de Castres. Ajoutons à
cela que les manuscrits que nous possédons ne sont
pas assez exacts pour permettre de reconnaître
l'époque du texte par sa langue, & nous serons
forcés de placer la composition de cet ouvrage entre
les années i35o & 1460, & à lui donner pour
date .npproximative 1330-1400, commencement
du (^rnnd schisme.
On connaît trois manuscrits de cette chroni-
que.
P. Bibliothèque nationale, fonds français, 4975,
ancien 9646. Petit in-folio, papier, grosse écri-
ture du milieu du seizième siècle (vers 1340). Les
formes grammaticales prouvent que ce manuscrit,
probablement copié dans le Midi sur l'original
ou un manuscrit provenant de l'original, a été
transcrit par un Français, qui a sensiblement
altéré la langue de l'auteur. Il contient quatre
cent quatre-vingt-trois pages, numérotées en chif-
fres romain! jusqu'à la page cxxxix, en chiffres
arabes d'une autre main de 140 à 483; les deux
numérotages sont du seizième siècle. Une lacune
de quarante-huit pages, antérieure au dix-hui-
tième siècle, de la page Syp à 426; elle existait
avant dom l'nissote.
T. Bibliothèque publique de Toulouse, ms. S-,
petit in-4°j a appartenu autrefois à Lefranc de
Pompignan. Papier, cent soixnnte-un feuillets;
écriture très-grosse & très-lisible de la fin du
seizième siècle ou du commencement du dix-sep-
tièine. Titre : Histoire des alhigeois^ par un auc-
teur inccrtatny en langage îholosain. L'ouvrage «jt
entier.
• Par M. Paul Meycr, pour la Sociélé de l'hiitoire de
France, t. i, texte & glossaire; t. 2, traduction.
' \'oir au tome VI de I:i pressente édition.
C. Bibliothèque publique de Cnrpentras, ms.
Peiresc, n. "jp. — Copie faite par dom Fournier,
religieux de Saint-Victor de Marseille, à Paris,
Bibl. nat. Collection de Languedoc^ vol. 78. Même
lacune que dans P.
Catel connaissait deux autres manuscrits incom-
plets qui ont disparu.
Les manuscrits qui nous restent sont dans les
rapports suivants :
N (orig. ou ms. en dérivant)
En effet, les rapports de P & de T sont certains;
mais les variantes que nous donnons en note prou-
vent qu'ils proviennent seulement d'un original
commun & n'ont pas été copiés l'un sur l'autre.
Quant aux rapports de P & de C, ils sont prouvés
par l'existence de la même lacune, qui, à l'ori-
gine, n'existait pas dans P, dont la pagination
ancienne est interrompue, & qui n'existe pas dans
l'autre manuscrit, T.
Notre texte est principalement établi sur P, le
plus ancien des manuscrits, avec le passage de T
qui comble la lacune. Le copiste de T, probable-
ment méridional, semble avoir fortement rajeuni
la I.ingue de l'original 8c a abrégé un grand
nombre de passages.
Cette chronique a été publiée depuis dom Vais-
sete, dans le tome XIX des Historiens Je France,
où dom Brial a reproduit l'édition princcps; dans
les additions à la réédition de l'Histoire de Lan-
guedoc, par Dumège (d'après le manuscrit de Tou-
louse), t. V; enfin en i863, à Toulouse, ^ar un
indigène'. Pour la première fois, nous rétablis-
sons le texte sur le manuscrit de Paris, que
dom Vaissete & Fauriel avaient pris pour une
copie de C,
La lettre G désigne la Chanson de la Croisade
(Guillaume de Tudèle). Les numéros des vers étant
les mêmes, on peut employer soit l'une, soit l'au-
tre des deux éditions de cï poème. [A, M.|
COM entre toutas las causas que lo Crea-
tor a formadas, principalenieu" a créât
& format dos entendemens, so es lo eii-
tendemeii angelic & huma, l'entendemen
angelic per cogita & prémédita las causas
diviiias & lo huma las humanas', afin que
' M. de Loubens.
' P. premieramen. Mais la leçon Je P. a été
ajoutée depuis & a remplacé l'ancienne leçon qui
était conforme à T.
' Manque P.
Ed.ori:;
t. m;
col. 1.
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
td.orig.
t. 111,
col. 2.
A.1
I202
liJ.orig.
t. III,
col. 3.
en se excercîeii en grand hbor & estudy,
el iiieymas conesca las causas iiicognegu-
das & de lasqualas jamay uo a' aguda no-
tissa, loqual entendemen per inbecillitat
de natura es labille, & de aver de toiitas
causas memoria es plus causa divina que
humana, counia' recita la L. de vet. Jure
civiW C, A laquai fauta an volgut obviar
& y* provesir' les bons' & sages doctors,
tant del temps passât, que aussi volen ob-
viar& y provesir los' del temps presen, que
per lor grand study & labor an faict re-
degi & redigissen en escrich tant las bou-
nas que mauvesas causas & obras, affin que
fessa exemple alz mauveses & consolation
alz bons. Et que belcops de gens & doctors
an mes los gestas ik obras de belcops de
rialmes, monarchias & provinces, villas
& cieutatz de gran renom, sans far nien-
tieu des grans faictz d'armas & guerras
souffers per la très granda, renom mada &
nobla cieutat de Tholosa, & monarchias
de Lengadoc' & Provensa, & autras pro-
vensas & monarchias circuuvesinas & ma-
jormen so que fo faict despey l'an mil dous
cens & dot?;e, régnant per aquel temps en
pontificat Innoceii III niestre d'aquel
nom, estai! aiidict siège l'espasy de xviii
ans, quatre meses & vingt-quatre jours, &
Philip Dieudonnat rey de Fransa, & lo
conte Ramon conte deldit Tholosa & de
Provensa, & UHg nebout deldit comte' es-
tant conte de Beziers & de Carcassonna, &
ung noumat lo comte de Monfort, & uug
frayre Arnauld, abat de Cisteau-ï, légat per
lodit Sainct Payre, & lo glorios sanct mos-
senher Sainct Domenge, premier fondado
del ordre dos PredicaJos, & fondet lo pre-
mier couveu dins lodit Tholosa, entre
losqualz princes ac de grandas & niorfals
guerras, ainsin que sera dict .i ' <y après,
mouyenant la grutia de Dieu ik del Sanct
' T. nom.
* T. coma.
' P. clyely.
* P. hy.
' T. pervesir.
' T. lous boii!.
' T. volen... Jos manque,
' P. Lenguedoc.
^ P. conte... delUit comte manque.
Sperit, de la verges Maria, Sainctz & Sau-
tas de Paradis.
CAPITOL I
Quant lo Sainct Payre de Rouma mandet ser-
car lo conseilh per donar ordre contra los
herettc\.
Et per venir a la vraya ystorla & inten-
tion de l'actor, se troba que l'an que des-
sus foret tant granda la heresia que regnava
en le pays de Besiers, Carcasses & Laura-
gues & autres' payses, de laquala heresia
era granda piatat. Et lo Sainct Payre de
Rouma ne fouc advertit & certificat, & per
y donnar ordre & recapte, mandet a touta
la Glcysa militanta, couma son cardinalz,
evesc(ucs, archivesques & autres prelatz ge-
neralament per venir devers el' en' Roiiia,
per tener sou conseilh sur aquest cas &
veser corn s'en devya gouvernar ny pro-
cedir, & ayso per abatre & cassar ladila
lieresia. En loqual conseilh se trobereii
toutz losdits prelatz, ainsin que mandat
lor era per lodit Sanct Payre. Et regnava
eu Fransa per aquel temps rey Philip II.
CAPITOL II
Quand l'abat de Cisteaux fouc faict léguai
per lodict Sanct Payre per anar contra los
heretges.
Et dict l'istoria & libre que la délibé-
ration deldit conselh, tengut per lodit
Sanct Payre & losdits prelatz & ayso a
llonia, fouc dict & apontat que lodit abat
de Cisteaux, que dessus es fâcha mention,
loqual era ung grand clerc, séria trames
en aquestas partidas, loqual lodit Sainct
Payre fech son léguât en aquesta causa,
aven autant de potestat, couma se lodit
Sanct Payre y era en sa propra personna,
& ayso per venir reduyre & tournar lodit
pays & poble d'aquel a bon port & bonna
via*.
' P. T. mitres manque.
' P. eh.
' P. a.
•• p. vie.
An
1204
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
8
CAPITOL III
Et adoiic fouc dict & déclarât lodit apou-
tamen aldit abat, & ly fouc baylada per
letras & poyssansa de leguation, & agut que
aguet tout son delieure e despacha, lodit
abat se partit de Koma au una bella conpa-
nya, que lodit Sanct Payre ly baylet de pre-
latz per le acompanya en tout & per tout,
so es i'archevesque de Nerbonaa & l'eves-
que de Magaloua & lo de Barsalona &
aquel de Lerida & lo de Tolosa & autres
pluseurs, losqualz son partitz deldit Roma
an lodit léguât. Et aussi ly baylet lodict
Sanct Payre per lo servir ung tast d'autras
gens, tant de gentilzhomes que autrer,
entre losquals era ung grand & noble
home, apelat Peyre de Castelnau, loqual
era son inestre d'ostal. Et an tant faict per
lorz jornadas, que de necfz que de jours,
que a Sanct Gelis en Provensa son arri-
batz, la ont lo comte Ramon se tenya per
aquela hora.
tre, s'en anet & fugit a Belcayre devers ses
parens & amicz, car se lo conte Ramon
l'aguessa pogut ave ne prendre, n'aguera
faict far tala justccia & punicieu, que lo-
dit légat & sa gen ne foren estatz contens,
car lodict conte Ramon era tant corrossat
& marrit deldit murtre cornes & perpétrât
per sondit home, que jamais no fouc tant
corrossat de causa del monde'.
Com h léguât mandet al Sa'inct Payre
la mort deldict Peyre.
Et quant lodict léguât vie ainsin tuât 8t
murtrit sondit home, d'encontinen nian-
det aldit Sainct Payre lodit cas, couma era
estât faict ne sur quina querela. Et adonc
quand lodit Sainct Payre a ausidas las no-
vellas deldit murtre, es estât tant corrossat
& malcontent, que tout encontinen a tra-
nietut aldit léguât' sas letras per mandar la
crosada, affin de prendre vengeansa deldit
acte & murtre, & aussi per reduyre lesdits
heretges a retornar a bon camy.
An
1208
An
1208
Kd.orig.
t. III,
col. 4.
IIII
Quant lo senor que se appellava Peyre de
Castelnau foc tuât' ,
Et quand lodict léguât fouc arribat &
aguet sejornat certans jours, iing jour en-
tre los autres estant lodit léguât aldit
Sainct Gely, lodit Peyre de Castelnau que
dessus es dit aguet aulcunas paraulas &
questieu an ung servito & gentilhonie del
conte Ramon & ayso touquan ladita here-
sia, & talamen fouc lor questieu, que a la
fin lodit gentilhome, servito deldit conte
Ramon, donet d'ung spiet a travers lo
corps deldit Peyre de Castelnau & lo tuet
de faict 8c murtrit. Laquala causa & mur-
tre fouc causa d'ung grand mal, ainsin que
se dira aysi après, & fouc sebelit lodit
Peyre de Castelnau dins lo monosters del-
dit Sainct Gely, delqual murtre & home-
cida fouc fort marrit & corrossat lodit lé-
guât & touta sa conpanya.
Or dis l'istoria que quand lodict gen-
tilhome aguet faict & perpétrât lodit mur-
' Ç, le titre manque,
Com lo papa mandet aldit légat que mandessa
la crosada.
Et quant lodict léguât aguet resaubudas
lasditas letras & puyssaiisa per mandar la-
dita crosada, ainsin que lodit Sainct Payre
ly mandava, tout encontinen, sans far
aulcune demora ny sejor, s'es partit an sa
conpanya deldict Sainct Gely, & aysso sans
prei\dre aulcun congiet deldit conte Ra-
mon, & dreict a son abadia de Cisteaulx
es tirât & anat. Et quant es estât arribat
aldit Cisteaulx, a mandat son capitol gê-
nerai & que toutz los monges, abatz &
princes que de sadita abadia dependen,
veuguessen (oulz encontinen & sans delay
aldit Capitol, la ont foguen en breu de
temps toutz ajustalz. Et adonc an tengut
lodit capitol, [&] lodit léguât lor a predi-
cada & denonciada ladita crosada, & mos-
trat sa légation & potestat quel avia tou-
cliant ladita crosada contra losdits heretges
ik lors aliatz'.
' G. V. 28-96) meurtre de Pierre de Castelnau.
" P. légat manque.
' G. Y. 97-171 i prédication dç la croisade,
An
1208
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
10
Et adonc la crosada es estada denon-
ciada & declarada couma dit es dessus, es-
tant tant grand lo monde que adonc s'es
crosat, que no es home que lo saubessa
estima ny nonbrar, & aysso a causa dels
grans pardos& absolucion que lodit léguât
avia donnât a totz loz que se crosarian
per anar contra losJits heretges. Et adonc
entre los autres que se crosavan, s'es crosat
lo duc de Borgonhya que per aleras era
an toutas sas gens, & aytanbe se croset lo
conte de Nevers, & lo conte de Sainct Pol,
lo conte d'Ausura, lo conte de Geneva, lo
conte de Payties, & le conte de Fores &
d'autres grans seignors; toutz aquestes an
toutas lors gens se sont crosafz, ben armalz
& niontalz devers lodit léguât, que no es
home que ho saubcgues direSc' declarar.
Et adonc son vengudas las novellas al
conte Ramon de ladita crosada, de laqualla
crosada' fouc fort esbayt & non sans causa,
car se dobtava de se que lodict léguât volia
far a causa deldit murtre que dessus es
dict. Ainsin estan' advertit, couma dict es,
[corn] lodit léguât avia mandat ung grand
conseilh al loc d'Albenas^ en Vivares, lodit
conte Ranion va prendre una bêla & no-
bla conpanya per anar aldit Albenas, entre
losquals era son nebot lo visconte de Be-
ziers, & ayso per demostrar aldit conselh,
com si om lo volya chargar deldit murtre
ne heresia, couma el era ignossen en tout
& per tout & non saben.
Et quant lodict conte Ranion es estât
arribat aldit Albenas an sadita conpanya,
couma dict es, a trobat ladita senhorla &
lo conselh. Et adonc lodit conte Ranion
es anat devers lodit conselh & seignoria,
ont a fâcha sa demostransa aldit conselh
touchant lodict murtre, que aussi de ladita
heresia, & com el era ignoss«n en tout &
per tout, & que touchant so dessus, lodict
léguât s'en devya inforniar davant tôt obra
& inqucrir avan que ly iar aulcun despect,
haysir ny octrage, & quel era & se tenya
vray servidor de la Gleysa, & per aqiiella
volia vieure & mourir, Se que se sondit
' P. dire & mam/ae,
' P. crosnà.i n.'cnfue.
' P. estre.
* P. Albenoj.
home avia fach & perpétrât lodit murtre,
que non era pont eu causa ny en colpa,
ainsin que se trobara.
Et quant lodict conseilh aguet ausit &
escoutat ben al long tout so que lodict
conte Ramon a volgut dire ny prepaiisar,
luy ont fâcha responsa, laqualla fouc tala
qu'el no fasia res an lodict légat & conselh,
mais que s'en ânes devers lo Sant Payre en
Roma, car an lodict léguât res no fasla ny
acordy an el no aura autramen.
Et quand lodict conte Ramon [a] aguda
ausida ladita resposta, es estât tan mal con-
teii que no y avia remedi & deldit Albe-
nas s'es partit an touta sa conpanya, &
dreict en Arles s'en es tirât. Et adonc lo
visconte de Besiers, couma dessus nebot
deldit conte Ramon, loqual era anat anbel
aldit Albenas, & comenset a dire aldit conte
Ranion son honcle, que vista la responsa
deldit léguât que avia fâcha, qu'el era d'o-
penieu que mandessen lors amicz, parens
& subjectz que tout encontinen vengues-
sen an toutas lors gens per lour donnar
secours & ajuda contra lodit léguât & son
host, & que metan per toutas lors terras &
plassas bonnas garnisos, & ayso per gar-
dar& se deffendre, si cas es que lodit lé-
guât & son host volguen venir dessus elz
lor far aulcun octratge & desplaser. Alc[ual
visconte de Beziers lodict conte Ramon
disset totalamen de non de sa demanda. Et
adonc lodit conte Ramon s'en anet & se
départit de son nebot lo visconte & s'en
tiret dreit en Arles, & lodit visconte de-
moret fort corrossat & marrit contra son
honcle lo conte Ramon, per so que no avia
volgut far so qu'el volia, per laquala causa
lodit visconte comenset de far guerra aldit
conte Ramon son honcle.
Et adonc que lodict conte Ramon fouc
arribat aldit Arles, va pensar en el per ve-
ser en quena fesson se pouria gouvernar
de son faict, vist que sondict nebot lo vis-
conte de Beziers ly fasia & avia coume-
sat ly far guerra, & d'autra part pesan a la
resposta que lodit léguât & son conseilh
luy avian ' faicta. Per lasqualas causas fouc
en grand pensamen & non sans causa, &
no sabia bonamen coumen s'en governes
' P. avoient.
An
1208
Kd.oris,
t. 111,
col. 5.
An
I203
I I
PREUVES DE L'rnSTOIRE DE LANGUEDOC.
t. m,
co!. fl.
i!y fesso. Mais après que aguet pro pesât
& eiimagenat eu sou cas, va se avisar &
deliberar de tranictre devers l'archevesqiie
d'Aux & aussi l'abat de Coiidom & al L.
priou de l'Ospital, & aytanbe al seiihor de
Rabasteaux eu Bigorra, losqualz erau toutz
SOS graus amicz & aliatz, loqual seiihor de
Rabasteaux se noumava Bernad de Rabas-
teaux, alsqualz traniet. Et sos luesatges au
sas letras lor mandau tout eucoutiueu vis-
tas lasditas letras veguau devers el aldit
Arles, lasqualas letras vistas per losdits
dessus, iucontiueu & sans delay se sou
metutz en caray & devers lodit conte Ra-
mon aldit Arles sou anatz, ainsiii que pcr
lasditas letras mandat lor era '.
Or dit l'istoria que [quaut] toutz aques-
tes dessus fogueu vengutz & arribatz aldit
Arles devers ledit conte Ramou, ledit coîite
Raniou lor a dit & demostrat tout son afar,
aiusiu que era estât faict uy dit, tant del-
dit niurtre faict per son home en la per-
sonne deldit Peyre de Castelnau, servitor
deldit léguât, que aussi la guerra que son-
dit nebot le visconte de Beziers ly a comeu-
sada de far, & ayso per causa & razo quant
no s'es volgut relhar ambel per far guerra
contra lodit léguât & son liost, & d'autra
part lor a dita la resposta que lodit léguât
& sou couseilh ly avia faicta aldit Albenas,
quant se era volgut purgar &' justificar
tant deldit murtre que de la hercsia, que ly
metian dessus, de lasqualas causas era pur
& iguossen, mais ledit léguât & son con-
seilh no l'an volgut ametre a se justificar
ny probar sou ententa, mais lo avian re-
metut al papa 8c sou conselh, disen ly que
an elz no faria res, mais que s'en ânes a
Roma, ainsiu que dit es. « Per lasqualas
causas vous ay trametutz sercar, & affin
que voly que vous autres vou ires devers
lo Sauct Payre' ly reniostrar tout mon cas,
ainsin que dit vous ay !k contât, alqual
portares mas letras 8i ly remostrares ain-
siu que se ma personua propria y era, eu
vous donnan potestat & autoritat & ayso
per mas letras & sagelz, lasqualz vous
baily de far en toutas las faysos 8c manye-
' G. V. 172-234; entrevues d'AiiBeiias & d'Arles.
" P. & manque^
' P. T. Pupa.
l'as que poyres far devers lodit Sniact
Payre 8c sou conselh, eu vous prometeu
de aver per agradable tout so que per vous
autres sera faict ny dit 8c de ho tener per
faict 8c per agradable ainsin que se ma per-
Eona propria y era, 8c ieu demoraray aysi
per resestir a la folia de mon nebot lo vis-
conte de Besiers 8c aussi per dounar ordre
eu mou cas, si cas era que lodit léguât
volgues venir sur ma terra 8c gens'. »
Et adouc quant tout so dessus es estât
faict ne dit en la forma 8c manyera que
dit es dessus, son se partitz lesdits dessus
deldit conte Ramon per anar 8c tirar de-
vers lodit Sainct Payre le papa eu Roma,
aisso au una bêla 8c nobla conpanya, que
lodit conte Ramon lor a baylada, tant de
geutilzhoiiîcs que autres, 8c dreit a Roma
son anatz, 8c [au] tant faict que aldit Roma
son arribatz 8c vengutz'. Et quant son es-
tatz arribatz 8c an agut repausaf, devers
lodit Saiuct Payre 8c sou couseilh se sou
retiratz 8c lors letras an bayladas aldit
Sanct Payre, 8c lor légation 8c mesatge au
faict, ainsiu que chargiat lor era de far de
par lo conte Ramou envers lodit papa 8c
son couseilh 8c senhors', sou beu 8c de-
gudameu esfatz escoutatz per lodit Saiuct
Payre 8c sou couseilh de tout so que an
volgut dire ny prepausar. Et adonc lor
es estada faicta resposta per lodit Sainct
Payre Si sou couseilh'' touchant las letras
que avian portadas per lodit conte Ramon,
aussi sur so que avian dit ny prepausat, 8c
que après l'on lor faria resposta a lor de-
manda del tout, ainsiu que se devria ny
apertendria de far.
Coma dit es dessus, foguet mesa la causa
en conselh per lodit Sanct Payre, 8c lo
tout debatut 8c beu palpât per lodit con-
selh, fouc dit 8c déclarât alsdits enbayssa-
dos, que el 8c sou conselh erau contens de
prendre lodict conte Ramou a marse, vist
que de sou bon voter s'era vengut sobmet-
irc a la Gleysa 8c a l'ordouuansa d'nquella,
per far tout so que contra el séria dit
' G. V. 2^5-255; (lép:irt des envoyés du comte
Rniinond. T. a interverti l'ordre de la phrasCé
' T. & an tant vengutz mangue.
3 T. de per lo conte senhors wanijue.
^ T. porte : quel metria la causa «n conseili
. An
1208
An
I 2o3
IJ
PRKUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
M
ny ordcnnt, & aiissy loùit Saiiict Payre
& son coiiselh l'aviau ametut & ametian
a probar & justificar son ignossensa !k
ly doiinar & baylar soiî absolution, por-
veu qu'el metria & baylaria entre las mas
de la Gleysa sept castelz des plus fortz &
melhors que serian en sa terra, & ayso jus-
quas a ce que séria justificat ik deschargat
deldit acte aldif conte inpausat ny metut
sus. So que losdits enbaysados dessus dits
an acceptât & consentit de far en nom de
lor seignor lo conte Ramon tout en la
forma & manyera que per lodit Sanct Payre
avia estât dit & ordenat, & per prendre la
An
1 209
lid.oiig.
t. III,
cul. 7.
sas gens no aguerau aguda la frebulatieu
ny destructicu que aguen après, ainsin que
sera dit ayssi après en son endret.
Et adonc quand lodit conte Ramon a
vist que lodit senhor Milo era anat de
vida a trespas, a presas sas letras & ap-
pontamen & absolution & devers ledit
léguât &; son bost s'en es anat. Loqual lé-
guât era per aquela bora dins la vila de
Montpelier, oi aqui lodit conte Ramon
mostret aldit léguât son aponctanien & ab-
soliitieu, dont lodit léguât, al mins per
senblan, ne fouc fort jouyeux & content.
Et adouc a dit aldit conte Ramon qu'el
An
I 209
posselieu & seignhoria de lasditas plasses quai que lo condusisque per la terra del
8c castelz lodit Sainct Payre baylet alsdits visconte de Beziers, car aquela volian pren-
enbaysados ung noumat lo senhor Milou', dre & destruire, per so que era' plena de
loqual s'en venguet an losdits enbayssados eretges 8c routyers, laquala causa lodit
per dessa. conte Ramon a faicta per estre tousjours
Et adonc quant losdictz dessus anbais- obedien a la Gleysa, & de faict d'aquela
sados an agut faict tout so que an volgiit bora en avant lodit host & léguât a tous-
far & aguda lor absolution & apoiacte-
ment, son se metutz a camy & de Roiiia
son partitz, & an tant faict per los jorna-
das que son vengutz & arribatz aldit Arles,
ou lodit conte los attendia. Alqual conte
lesdits enljaissados son vengutz acoupa-
niatz deldit senJior Milo", cornes per lo-
dit Sant Payre per prendre la possessieu
desdits castelz & plassas, ainsin que apou-
tat era entre elz. Alqual conte losdits en-
bayssados an dit & demostrat tout so que
an lodit Sainct Payre avian faict ne dit.
jours conduit per ladita terra de Beziers,
ainsi que plus anpla sera dict, dont ne
ac;i!t a la fin malvat gasardo & recompensa,
ainsi que sera dit aysi après'.
Ef* quand tout so dessus es estât faict
en la forma & manyera c[ue dit es dessus,
lodit visconte de Beziers a ausit quand
lodit conte Ramon avya faictz sos aponc-
tamens & acordis an lodit Sanct Payre lo
papa, & que lodict conte Ramon era ik
anava & condusia lodict host & armada
per sa terra an lodit léguât, es vengut ben
presant ledit senhor Milo, & son absolu- aconpagnat de gens devers lodit léguât,
tion ly an baylada & apontamen, couma & aysso aldit Montpelier, ont per aquela
dit es dessus, dont lodit conte Ramon es hora era inqueras lodit léguât, es vengut
estât fort joious & alegre, & a remerciât & arribat, devers lodit léguât & son con-
amay losdits enbayssados de la pena cjue seilh s'es retirât &; tout son cas lyaditSc
avian presa, & aussi a faict ung grand re- remosfrat, disen qu'el n'avya colpa ny tort
cuelh 8t chera aldit senhor Milo, en lo envers la Gleysa ny no volya aver, mais que
resseben 8i tractan coma se fossa estada'
la personna propria deldit Sanct Payre.
Et dit l'ystoria c[ue quand aquel senhor
Milo aguet sejornat ung temps aldit Arles,
qualque certana nialaudia l'a près, don es
anat de vida a trespas. '.oqual fouc fort
plangut per lodit conte Ramon & sas
gens, car si aguessa visent, lodit conte ny
' P. Nicolau.
' P. Nicolnu.
s P. estât.
' T. a trunsformè la première phrase de ce para-
S'aphe de la manière suivante : Et vesen lodit
comte Ramon que lo senior Milo era mort.
' P. es.
' T. comme vclren cy après.
•• Le récit de l'entrevue de Montpellier manque
dans G. & présente dans T. de grandes différences
pour la forme, sinon pour le fond ; le texte de P.
semble d'ailleurs le plus voisin de l'original, &
plusieurs variantes de T., telles que vesen sa mnos-
scnlat (col. i5) au lieu de vesen sa joventut, sont
des corrections asscs malheureuses. [A, M.]
~ i5 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. i6
An An
°^ si sas gens & officiers aviaii recaptalz iiy mandament deldit viscoiite de Beziers, & '"°'
sostengutz aucuns eretges ny autra gcn en es estât tan gran lo monde que es veiigut
sa terra, que d'aquo era el ignossen & non el secours aldit Beziers, que quasi que les
copable, & aquelz ho devyan paguar & sa- vissa dissera que ny avia per conbatre
tisfar & non pas el, vesen sa juventut & tout lo monde, & d'autra part la villa que
que tousjours lesdits officiers avyan gover- era forta, que quasi couma inprenable.
iiada sa terra, jusques en aquella hora pre- Delqual secours & ge'it lodit visconfe
Senta, preguan & suplican lodit léguât & fouc grandamen joyeulx & content, per
conseilh, que a marce lo volyan prendre, laquala causa a metut bonnas & grandas
car el es servido de la Gleysa & aquella vol garnisos per toutas sas plassas & castelz
servir & adorar & per aquela vol vieure !k deldit viscontat per las deff'endre & gar-
niorir envers toutz & contre toufz. dar. Et quajid agut, ainsin que dit es, me-
Et quant, lodit léguât & conseilh an ben tudas lasditas garnisos & donnât ordre a
al long escoutat lodit visconte de tout so tout son affar, ainsin que deu far ung
que dire a volgut ny prepausar aqui davant home sage & valen, so nonobstan que
clz, lodict léguât luy respondet", que de fossa grandamen jove, & a près ung tas de
tout aquo no lui qualya parlar ny aussi gens des plus valens que a saubutz tria ny
desencusar, mais que fessa del melhor que causi, & a la cieutat de Carcassonne s'en
poyrya ny saubria, car an el no faria res, es anat mètre & demorar, car el ly sen-
car lodit léguât volia grand mal aldit vis- blava la plus forta vila de sa viscontat &
conte de Beziers. Et quand' lodit visconte senhoria, & a layssat bonna & granda gar-
EJ.oiig. gj 53S gens que an el eran an ausit ladita niso aldit Beziers. Et quant lasditas garni-
col. s', resposta, son grandamen corrossatz & mal sos & habitans deldit Beziers an vist que
contens, & aldit Beziers s'en son retor- lor senhor los a ainsin laysatz & s'en es
natz. Et quand' lodit visconte es estât tor- anat aldit Carcassonna, son estalz fort
nat aldit Beziers, aqui a assenblat tout son maritz & corrossatz & non sans caussa, se
conseilh, tant d'aquelz de la villa que de dobtan de so que lor venguet.
sos amicz & senhors, que ambe'l eran per Or dit l'istoria & libre, que mcnfre que
aquela hora, alsqualz lodit visconte estant tout so dessus dit se fasia, ainsin que dit
assenblatz a dit & demostrat tout so que es dessus, que lodit léguât fec partir &
an lodit léguât avia faict ny dit,alqual desmarchar ladicta armada & host, laquala
conselh es estât conclus & dict per toulz l'avia ajustada aldit Montpelicr que dessus,
los que y eran, que tout incontinen lodit laquala armada & host faict [anar] drect al-
visconte mande a sos amicz & aliatz & sub- dit Beziers, per so que fouc informat que
gecfz, que vistas las presens cascung ven- lodit visconte y avia metuda grossa &
gua en poinct & en armas an to\ita sa granda garniso de gens per la deffendre
poyssance, per ly donnar secours a de- & gardar. Et adonc quant l'evesque del-
fendre sa terra &c viscontat, laqualla lodit dit Beziers, louqual era an lodit léguât 8:
léguât & son host la ly volian venir penre, an sa conpanya, couma los autres prelatz,
saysir & pilhar. vie" & entendet que lodit léguât venya
Et adonc quand lodict conseilh agut dit délibérât & aussi lodict host, per pendre
& conclus, ainsin que dict es dessus, lodict & destruyre lodit Beziers, delqual el era
visconte a faictas far sas letras & a toutz pastor & evesque, couma home sage &
sos amicz & aliatz a mandat & preguaf, volen ba lo profiech' delz habitans del-
que cascung ly venha donnar secours & dit Beziers, s'en es vengut drech aldit le-
ajuda a deffendre sa terra, losqualz so guat, alc(ual a preguat & suplicat que del
vengulz encontinen que an ausit & vist lo paure poble que dedins lodit Beziers es
veulha aver piatat, vist, corne es advertit,
, D _ j . que lor senhor los a lavssatz S: desenpa-
r. reuponaet. i ^ *
' G. V. 342-420; piéparntifs de défense du vi-
comte de Beziers. ' P. dict.
' P. quand manque, ' T. voiilen lo be & pro/îst.
17 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. l8 '
An An
'^'^^ ratz, & que ly pbssa ly doniiar conget & lodit léguât & host s'en es retornat lor di- '^°9
lyssentia de anar devers lodit Beziers, & sen so que trobat au losdits habifaiis del-
so affiii de deniostrar alsdits habitans & dit Beziers, & que el no ny a pogut res
gens que dedins son le gran dangier & acabar per remostratieu ny exortatieu que
asart. Alqual dit evesque lodit léguât, per lor a fâchas, mais los avia trobatz granda-
so que es home sage & grand clerc, a men obstinalz en lor malice & pcrversitat.
consentit de donar congiet de anar aldit Et quand lodit léguât aguet ausida ladita
Beziers 8c de far ainsin qu'el volya per respecta, fâcha per lodit evesque, se per
amour del. Et quand lodit' evesque agut avan era corrossat ny enmalignat contra
lodit congiet, an petite conpanye devers ladita villa, adonc on es estât may, & a ju-
lodit Beziers es vengut, ont per losdits ha- rat que en lodit Beziers no layssaria peyra
bitans es estât resaubut, & adonc a faict subrc peyra, que tout no fassa mètre a
Ed.oiit;. venir lesdits habitans & autres dins la fuoc & sang, tant homes que femnes &
col. 9. grand gleysa de Sanct Nazari, & aqui après petitz enfants, que ung sol no sera près a
plusieurs paraulas lor a dit & demostrat lo marce, laqualla causa fech ainsin que sera
grant dangier ont eran, & con lor senhor dict aisy après ben al long,
loqual los devya emparar & deffendre, los Or es el que dementre que tout ayso se
avia layssatz & se era anat mètre dins la fasia ny tractava, que una autra armada de
cieutat de Carcassonna, & los avia layssatz crosatz s'era levada, & ayso en lo pays
a elz aqui en grand perilh & dangier de d'Agenes', de laqualla armada eran caps &
lors personnes & bas. Per que el lor do- prencipalz governados lo conte Guy d'Al-
nava per conseilh & lor conselhava que vernha', & lo visconte de Torena', l'aves-
aldit léguât baylessen & aredessen ladita q^ie de Lymotges, l'avesque de Basades,
vila, los asseguran de no perdre res que l'archevcsque de Bordeaux & l'avesque de
agen non pas tan solamen la vallor d'ung Cahours & l'avesque d'Agenes* & aussi
denyer, & que de la perda que elz farian, Bertran de Cardalhac, filz de Gordo, & sei-
el lor promet de los en relevar & satisfar, gnor de Castelnau de Montratier, loqual
los ne preguan fort afectuosamen, car au- menava touiz los de Qucrcy an el', laquala
tramen se no so fan, son en gran dangier niarchet & tiret vers lo Pech-la-Roqua, la-
elz & lor vila. qualla plassa fouc per ladita armada asci-
Et quant lodict evesque aguet dict & tuada & assajada & finablamen presa &
demostrat tout so dessus, ainsin que dict demoUida per los de ladita armada, car no
es alsdits habitans, an ly fasen toutz a y avia degun que la deffendessa ny gardes,
une voux resposta, que avan qu'elz se ar- Et quand agueren, ainsin que dit es, des-
randcn ny donnen aldit léguât & son fruch Pech-la-Roqua, son tiratz vers una
host, que plus leu manjarian lors' enfans, autra plassa forta & inprenablc, appellat
car elz an bonna vila & forta, & d'autra Casanolh, ung fort castel; la ont avia jjona
part t(uc son pro gens per la deffendre, & Se granda garniso de gen valenta, aijisin
aussi que lor senhor lor donara secours, que mostreguen de faict, sans se esbayr de
se mestyer es, & que per ainsin elz n'an res, laquala garniso era de Gascos. Alqual
pont délibérât de se randre, & que d'aquo castel & plassa ly venguero donnar l'as-
no quai que s'en parle plus en res ny per saut, mais losdits Gascos que dedins eran
fe._ los ne fercn retornar a lor grand perda &
Adonc quant lodict evesque agut ausit domatge, & aysso a grandz cops de traictz,
& entendut la resposta & lor volontat, el losqualz losdits Gascos se sabyan be aju-
s'en salit deldit Beziers ben dolent &c cor-
rossat, vesen lo grand dangier en que los . p ^ A.ndcs, /.«(. évihnu.
layssava & la perda & doumatge que s'en , p ^^ d„„|,j._ t. de Carmnin.
cnsegria, se per forsa son preses, ik devers 3 -^ Tourcne.
* P. Agades, T. d'Asades.
' P. T. Et quand lo. 'T. ajoute laquala armada era près de tan gronda
' P. T. los. 1"^ doux legatz.
An
1209
i;d.orig.
t. III,
cul. 10.
10
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
20
tl.ir& deffendre; & fouc forsa alsdits scn-
Iiors, speciallamen aIJict conte Guy f(ue
dessus, loqual era lo prencipal cap d'a-
quella armada, que apponctes an losdits
Gascos, que teiiian ladita plassa de Casa-
nolh, so es que lo capitany d'aquella, ap-
pcllat per nom Seguy de Bolonha, & toulz
SOS conpanyos saliran de ladita plassa,
lors vidas salvas & bagas, & aysso per s'en
anar la ont lor playra ny voldrian anar.
Per la causa toutz los autres senhors, tau
prelatz que autres, fbguen grandamcn cor-
rossatz contre lodit conte Guy d'Alvanhy,
per so que no los avia ponh sonatz ny ap-
pcllatz a far' lodit apponctamen ny pacte,
ainsin qu'era bon raison.
Adonc c[uand lodict castel fouc près &
rendut, ainsin que dit es, & losdits Gnscos
s'en foguen anatz & vuidactz, losdits sen-
hors que dessus an u-na pariida de lor ar-
mada son intratz dins ladita plassa & cas-
tel, la ont an faict ardre & brullar maint
home & faine, per so que no volian laysar
lor folia & error, per tan que fossen pre-
dicafz & advertitz. Et quant tout so dessus
fouc faict, couma dit es dessus, ladita ar-
mada coumenset de prendre son camy cr
marchar dreict aldit léguât, per se ajustar
ensemble & per donnar secours aldit lé-
guât.
Et dementre que aquesfa dicta armada
tirava avan vers la deldit léguât, couina
dit es, adonc s'es metuda una autra granda
armada, tant ho plus que dessus, ayso de-
vers lo Pey", dont era cap & governado lo
evesque deldit Pey, laquala armada ven-
guet per sas jornadas ferir & frapara Cau-
sada & al bore Sanct Anthoni, dont lodit
evesque aguet grant soma d'argen de ranso,
ii que los layssesso estar, so que fec, dont
ne fouc fort blasmat. Et ainsin que tout se
dessus se fasia, qualque mauves garso anet
alz que tenyan lo castel de Villamur dire
que an effet ton ta l'armada venya vers els
lor donnar l'assault & prendre, & qu'elz
avian délibérât de far delz ainsin que
avian faict do las autras plassas, lasqunlz
avian mesas a foc & a sancg, sans pren-
dre personna viventa a marce. De lasqua-
' P. afTnict.
' Le Puy. [T/ofc des Bcncifictins,^
las novelas losdiis de Vilamurs agueren si
très grand paour Jk fraior, que entre elz
van deliberar de layssar ladita plassa & y
mètre lo foc per tout, so que fouc faict. Et
de iaict un delus, a la neict, ainsin que la
luna comensat de rajar, fouc metut lodit
foc aldit castel' & plassa de Vilanuir, que
fouc gran pietat & doumatge d'una tal
plassa cramar & perdre, car ladita armada
no avia pas son ententa de anar aldit Vi-
lamur, car tiravan & passavan camy tant
que podian, per se ajustar an las autras
armadas, per donnar secours & ajuda aldit
léguât per prendre lodit Beziers'.
Et per continuar & venir a la matiera
ancoumensada & per retornar parlar del-
dit léguât & de lasditas armadas, quand se
foguen ajustadas, fouc una causa la plus
granda ïk incresable que jamais home vissa,
car de totas partidas del monde y eran
vengulz tant de gens, Se aysso per gasanhar
lo pardo. De laquala armada & host era
condutor & guyda lo conte Ramon, couma
dit es dessus, & so a causa qu'el sabya lo
pays, loqual la conduisia per tractar la-
di!a viscontat de Bedarres. Et adonc quand
toulas lasditas armadas foguen ajustadas,
couma dit es dessus, son se metutz a camy
tout dreict devers lodit Bcziers, & arribatz
cjuc son estatz devers lodit Beziers, an me-
tut lo sety tout a l'entorn. Si fouc tan
grand lo sety, tant de tendas que pabalhos,
que senblava que tout lo monde fossa aqul
ajustât, dont se comensaven grandamen
esbayr los de la villa deldit Beziers, car
pensavan que no fossan que truffas' so
que lor evesque lor era vengut dire & avi-
sar. So que los fasia mais esbayr, era per so
que lor senhor los avia laissalz, couma dict
es dessus, 8c no avian cap ny senhor, &
per 80 eran esbaitz, mais tard eran al re-
pcnty.
Et adonc vist que forsa lor era de se
deffcndre ho niorir, an près couralge entre
els, & s'en son anatz armar al melhor que
cascun a pogut. Et de faict, quant son cs-
tau armatz, son vengutz sailhir per frapar
' P. j^ortc cli.-iteaii.
' G. V. 3do-3j6; expéditions en Amenais & eu
Querci.
* P. no foss;;i que manjuei
An
1209
HJ.ori!;.
t. 111,'
col. II.
An
I20y
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
22
sur lodif sety, & aiiisiii que son volgutz demoiet causa vivenla el monde, que fouc
sailhir per frapar, couma dit es, sur lodit una criala vengeance, vist qye lodit vis-
sety, an rencontrât ung desdits crosatz, lo- conte no era erelge, ny de lor' cepte. A
quai era vengut corre jusquas sur lo ponh ladita destruction era lo duc de Borgonye,
deldit Beziers, loqual foret talamen ran- le conte de Sainct Pol , le conte Peyre
contrat desdits de Beziers, que del ponh d'Ausiera, lo conte de Gineve appellat Guy
en l'ayga l'an gectat tout mort. Et quant le conte, le senhor d'Anduza appellat Peyre
los deldit host & sety an vist lodit cop, lor Bemiont, & aussi y eran los Provensals,
home ainsin mort gitat del ponh en jos, los Alamans, les Lonbars, & de totas las
nations del monde y avia gens, losqualz
eran plus de très cens mila, & ayso a causa
del pardo, coma dit es dessus".
Et adonc quand tout so dessus es estât
faict, ainsin que dit es, ladita armada non
contenta de ladita destruction de Beziers,
a marchât & tirât dret a Carcassonna, ont
per alara era lodit visconte, fort marit &
dolent de ladita destruction de Beziers,
adonc s'es couniensat lodit host & sety
a meure, talamen que la terra fasian tran-
blar & frémir, & dreict aldit Beziers sou
vengutz per frapar losdits enemicz que
vesian sailhir de foras. Et quand losdits
de Beziers an vist lo grand monde que
contra els venia, son se retiralz dins la-
dita vila, & lors portas an barradas & fer-
madas, & dessus la muralha son monfatz
son vengutz donnar talamen l'assault, que
dins los valatz son intratz, nonobslan touta
deffensa que los susdits de la vila fasian.
Et adonc los ungs se son près a portar
scalas, les autres taulas per far taulisses,
& autres a forsa de picz minar & ronpre
las muralhas. Et talamen an faict les ungs
& les autres, que dins ladita vila de Beziers
son intratz, nonobstant touta defensa &
resistensa faicta per losdits de la vila, ou
fouc faict lo plus grand murtre de gens
que jamais fossa faict en fout lo monde^
car aqui no era spranyat viel ny joue, non
host venguet a banyera desplegada devant
lodit Carcassona, ung dimars al vespre. De
faict an metut lo seti grand & estimable,
& lendema de niati lodit visconte estant
dins ladita cieutat, es montât sur la plus
haulta tour an sos baros, que fossen en
ladita cieutat, & d'aqui s'es près a regardar
lodit sety, dont son ebaitz, vesen lo grand
monde que y era & venya tousjors per
donnar secours aldit léguât. Et quand lodit
visconte aguet pro regardât lodit seti &
gens que en aquel era, volia salyr dessus
per frapar, se sas gens l'aguessen volgut
solanien non scapet, que no fossen moriz
& tuafz, que fouc la plus grand piatat que
jamay despey se sia ausida & fâcha, que
fouc ladita tuaria & murtre. Et la vila pi-'
liada, meteguen le foc per touta la vilaj
talamen que touta es piliada Si arsa, ainsin
que encaras de presen apert, & que no y
■ P. lor.
' T. rtlirtgiiert,
deffendre & lor niostra que nos no los cre--
nyan gayrc, car ieu pens qu'elz nos voirian
ostar l'aygua & gasaniar^ los valatz. Et
adonc se els fan aquo, ieu soy d'acort, que
' P. leur.
' G. V. 42i-53d; récit de la prise de Beziers.
' P. car manijue.
■• P. gas amay; T. amay. Nous mettons gasaniar
d'après une correction du temps dans P.
An
I 2op
per se deffendre, & los de l'ost & sety Ayso era environ la Magdalena que lodit
Kd.orig.
t. m,
col. 13.
pas los enfans que popavan , los tuavan creyre ny seguy, car' valen era, nonobstan
& murtrisian, Laquala causa vesen losdits que fossa jove, coma dict es dessus.
de la vila, se retireguen los que podian Et adonc ly a dit ung de sos homes, lo-
dins la grand gleysa de Sainct Nazary, tant quai era home sage & valen, appelât Peyre
homes que famnas, la ont los capelas de Rougie, seignor de Cabaretz, una forta
aquela se revestiguen", fasen tirar las can- plassa i « Senhor visconte, se me voleâ
panas, quand tout lo monde fossa mort, creyre, ja per mon conseilh no fares aytal.
Mais no y aguet sen, ny canpana, ny ca- mas faren tout autramen, pensen de gardar
pela revestit, ny clerc, que tout no passes ben la vila que no sian trayts. Et se cas es
per lo trinchet de l'espasa, que ung tan que els se aprochen, pensen aleras de nos
23 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 24
An ^ An
^°^ nous autres lor saliaix dessus, & que cas- gens, quand vesian son cas 8c portanion, '^°'
cuii se niostee tal que deu per deffendre lo plus coart prendia couratge de frapar
nostredrect & querella, laqualla es bonna & se mètre avant, & talanien an frapat &
& justa. Nos aven bonna vila & forta, & conbatut, que lors enneniicz an reculialz,
d'autra part aven bonas gens, toutz los losqtialz an perdut may que gasanyat aldit
que enseins per que no deveii dobta nos- assault, en laquala escarniussa, se no fos la
très enneniicz en res.» Et adonc sont touiz nech que los subreprenguet, les ungs ou
consentitz en so que a dit lodict Peyre les autres agueren près fin, car despey lo
Rougie, & adonc cascun en son endrech maty entre aldit vespre, no sesseren de
s'es près acotrar son arnes, & so que ly conbatre, per laqualla causa d'ung cartye
fasia beson ny lor era neccessari, & la neit & d'autre avian be niestie de repaus. Et
an faict bon guet per ladita vila' & sur la adonc se son retiralz de cascun cartye, les
muralha d'aquclla, on lodit visconte fouc uags devers lo seti & les autres devers lor
fout en personiMf, armât & acotrat couma cieutat, sans saber qui avia del melhor de
ung des plus petitz que y fossan, ladicta scarmussa per aquel cop.
Et quand se venguet lendema matin, Et adonc quand los de ladita bost Si
touta ladite host & sety s'es près a meure, seti sont estatz retiratz & desarmatz, an
en fasen tal bruch, que senblava que tout trobat & conogut qu'elz avian fâcha una
lo monde deguessa péri & feni, tant grand grand perda. Et adonc es estât délibérât
era lo bruch que menaven, Per loqual entre elz, que vist lo grand mal & doumage
bruict los de la cieutat sont montatz près- qu'els avian près per los de la cieutat, que
îamen sur las muralhas ben armalz & aco- per prendre vengeansa deldit mal, qu'elz Kd.ori9
tralz', couma gens usitadas en tal mestie, yrian lendema destruire tout le bourc del- ^à\'\'3
& adonc an vistes los ennemicz, losqualz dit Carcassonne, & mètre le fouc partout,
venyan portant faguolz & bagatge per en- & cramar jusquas al pe de ladita cieutat,
planar & arrasar los valatz de ladita cieu- & an aquo lor ostar l'aygue de Aude. La-
tat, & aysso per lor donnar l'assault. Los- qualla causa fouc faicte, ainsin que fouc
qualz quand an agiit vist las preparatieus devisada ne dicta, que fouc ung grand
de lors eneniicz & conogutz lor coratge & doumatge & destructieu aldit bore, lou-
voler, adonc se son metutz en bella or- quai fouc tout ars & denioUit. Et falamen
denansa, & do la vila sont saKtz sur los los an acietatz estreit dins ladita cieutat,
ennemicz, non pas couma enfans, mais que no es home que ho crescs, Adonc an
couma gen valenta Si couratjouse de se faict dressar peyries '& calibres, per tirar
défendre jusquas a la mort; & talamen encontra ladita cieutat, que grand piatat
se son recontratz & frapats, que pro ne era de so que fasian la neit & le jour in-
tonbavo de chascun cartie de moriz & de cessament an losdits engins dins ladita
blassatz. Et talanien tonbavo, que jamay cieutat. Ayso era en la fin del mes de
no se levavo ny botjavo del loc, car chas- aoust'.
cun se niostrava alhcra valen, en affectan Et dementre que tout ayso se fasia, fouc
do aver Victoria sur son enemic, & tala- dit & contât al rey d'Araguo le faict que
men an faict per aquela hora, que hon no ledit léguât & son host avian près & des-
sabya que avia del melhor, car que aguessa truit Beziers, & tout cramât & demollit, &
vist per aquela hora los ungs les autres, tuât homes &: femnas & los enfans, sans
aguera dit que tout lo monde dévia aqui spranya creatura alcuna, & de presen te-
prendro fy. Car lodit visconte fasia de son iiyan lo visconte deldit Besiers assielat
corps los plus grans faictz d'arnias que dins la cieutat de Carcassonna, talamen
jamay home' poguessa far, dont toutas sas que no era possible de salhir défera. Et
quant lodit rey d'Arago aguet ausit £i en-
' P. pour lad. villa. Dans T. ce membre de phrase
manque. ' P. peymes.
' T. aqiiipatz. ' G. v. ôSô-Spô; récit de la prc-ir.ièie partie du
' P. T. home manque. siège de Carcassonne.
An
1109
2J
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
26
tendut tout so dessus, es estât graudamea cieutat, & que par amor deldit rey els
farian eu partidas so t[ue el voldria. Et
adouc lûdit rey s'es partit deldit léguât &
sas gens, & devers locHt viscoute en ladita
cieutat es auat. Et quant ledit viscoute a
saubut que lodit rey volia parlar an el, a
faictz abaissa les pontcz & les portes
ubrir, & al endavant deldit reys es vengut
an la pluspart de sos baros & cavalhiers.
Et adonc se son arreculitz an la plus grand
chera que jamais home vis far a dos per-
souatges, & dius ladita cieutat s'en sou
intratz. Et quant son estât dius lor re-
payre, lodit rey a comensat de parlar an
lodit viscoute de son afar, & comen el avia
parlât an lodit léguât & autres baros &
seignliors de son cac : car era vengut per
ac|uo tout exprès, sen autra coyta, decon-
tinen que a saubut las novellas, an loqual
léguât & seignihors a parlât 8c demostrat
tout son cas & afar, ainsin qu'era, non-
obstan que non aguessa point parlât an
el, loqual léguât & seignhors l'avia trames
aqui, per veser corn volia far ny tractar
d'apontamen aiibels. Et adonc quant lodit
visconte aguet ausit & entendut luJ'.. ley
de tout so que dire ly a volgut, a lo gran-
damen remerciât, quan tanta de pena a
volgut prendre per el & per sas gens, que
de venir de son pays jus<[uas aquy. Et après
toutas marces rendudas, a li dit lodit vis-
conte : CI Seignhor, ieu no saubria que far
ny que dire, mais se qualque bon aponc-
tamen se pot trobar an lodit léguât & sas
gens, ieu vous en voldria fort pregua, que
fossa vostre plaser de le tractar, & ayso
en touta la forma & manyera que a vosira
seignioria playra, ieu y tendray per fach,
sans aulcune contradectieu. Car ieu vesi
be que al long anar no nous poyren tener
ny compararj car dins ladita vila a tant
An
1205
malenconyos d'aquest faict & destructieu,
car lodit visconte era aucunement son aliat
& grand amie. Per laquai causa tout en-
continen lodit rey es partit de son pays,
an una bêla & nobla conpanya de cavalyers
& gentilshomes, per venir aldit Carcassona
& sety, non pas an intention de far guerra
an ung ny autre, mais per veser se poyria
mètre qualque pax & bon acordi entre
las doas partidas. Et a tant faict per sas
jornadas, que aldit seti es aribat, & drect
a la tenta del conte Ramon es anat de-
cendre & descavalguar an touta sa gen,
(oqual fasia ung fresque bel veser. Car le-
dit rey & lo' conte Ramon eran cunahtz,
car lodit conte Ramon avia per molhier la
sor deldit rey d'Araguo. Et quant ledit rey
aguet repausat ung pauc, devers ledit lé-
guât & autres senhors es anat, losquals ly
an faicta uiia grant houor & recuel a sa
venguda. Et adonc ledit rey lor a comen-
sat a dire 8c demostrar com el no era pas
vengut aqui per intention de menar guerra
contre les ungs ny les autres, 8c que son
intention era solamen de veser se poyria
mefre pax 8c bon acord entre els : de la-
quala causa preguet 8c supliquet granda-
nien lodit léguât 8c senhoria assistenta an
lodit léguât, que ledit visconte volguessan
prendre a marse 8c a bon aponctament,
car be lor devya soffir lo grand doumatgc
que luy aviaiU faict aldit Beziers, amay
aldit Carcassouna, vista sa joveatut 8c joy-
ncssa.
Et quant lodit rey agut dit fout so que
volia dire ny prepausar, 8c lodit léguât 8c
los seigniors que an el eran an ausit 8c
entendut tout son parlar 8c voler, an ly
faicte responsa, sy el avya parlât an lodit
visconte, ny se el ly avia donnada cargua
Éd.oriff,
t. III,
col. 14,
de dire so que el avia dit ny prepausat grand monde de homes del pays 8c fennas
aqui davan els. Loqual rey lor a respon-
dut, que al regart del non avia pon vist
ny parlât encaras an lodit visconte, car
premyeramen voli.T sabe lor coratge 8c vo-
ler. Et adonc lis estât respondut, que pre-
mieramen que els ly fassan responsa, quai
8c enfans, que no es home que sobegues
nonbrar; losquals morre toutz los jours a
grans tropels per ladita vila. Car si no y
avia que my 8c mas gens, jury vous, sei-
gnhor, que jamais aldit léguât 8c sas gens
no me rendria, que avans no me layses
que els sacho lo voler del viscojite & sas ayssi dedins morir de mala fan. Mais lo
gens, 8c que ane parlar an el en ladita poble que es ayssi enbarrat, couma dit
vous ay, me costrain aver del piatat, per
' P. rey 81 lo mcnjuei T. lo min^juc, que, seignor, VOUS pregui que en aysso
An
1209
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
28
volias trebalyar, ainsi que coumensat aves,
car ieu mety iny & mas gens & mon afar
en vostras mas, delc[ual, senhor, fases coiima
del vostre propri, car a vous ho remety
del tout. »
Et après que le rey agut asses parlât &
debatut be al lonc de totas causas an lodit
visconte, elz so salitz de ladita cieutat, &
aldit sety es tornat devers losdicts seignors
& léguât, losqualz eran toutz intratz dins
la tenta ik paballio deldit léguât, per aton-
dre lodit rey & sa resposta deldit visconte.
Et quant lodit rey es estât arribat devers
elz, a lor coumensat a dire & demostrar
com lodit viscomte era content de conde-
cendre a tout bon apponctanien, los pre-
guan que del volian aver piatat, vist que
es enfan jove, & que jamais a ladita here-
sia el no es estât eu re ny per re jamays
consent, ny alsdits heretges no avia don-
nât aulcun secors ny favor, ains se tenya
vray catolic & servido de la Gleysa. Mais
si SOS officiers, couma dit es, los avian sos-
tengutz sans son congiet ny saber, que
el dévia aulcunamen estre dssencusat, &
d'autra part que lor dévia soffir de lu
grant destruction de Beziers & aussi del-
dit bore de Carcassonna, & que vist tout
so dessus, lo devian prendre a marse,
proveu qu'el se soubmeta. Que se loùit
léguât ny host a\ian agut aulcun mal ny
doumatge per el se offria del satisfa al' dit
desdits seignors & baros.
Et adonc quant lodict rey agut dit &
remostrat tout so dessus aldit léguât &
baros ben al loncg, & enquaras plus avant
que no es dit ny cochât ayssy, sou se re-
gardatz les ungs les autres, & a conseilh
s'en son metutz, sur so que lodit rey lor a
dit& remostrat. Et après que entre elz an
agut pro debatut de ladite inatiere, an
l'aict lodit rey venir, alqual lodit léguât a
faicta la resposta de sa légation & charge,
& a lydit que el & los dictz seignors &
CJ.on:;.
t. III,
coi. I 5.
que au regart de touts los autres, demora-
ran per ne far a tout lor plaser & volon-
tat, & que autre apponctamen an els no
fara, & que se aquest refusa, d'autre no
ne aura an els.
Et quant lodict rey aguet ausida ladita
resposta, ainsin que dit es, a lor dit que
avan que far ny claure re, volia retornar
devers lodit visconte per ly dire & remos-
trar tout so dessus dit, affin que peys après
per el no fossa res près, laqualla causa ly
an consentida lodit léguât & seigniors. Et
adonc es retornat devers lodit visconte en
ladita cieutat, & tout so que faict a ny dict
an lodit léguât & baros ly a dit & remos-
trat, & ledit apponctamen déclarât, ly
disen que si aquel refuda, que jamays d'au-
tre no lui quai parlar ny sercar. Et quant
ledit visconte agut ausida ladita resposta
& apponctamen deldit léguât, sans prendre
ny damandar aultre conseilh a home del
monde, a dit & respondut aldit rey, que
avans qu'el fassa so que ledit léguât ik suy
seigniors ly mandan, que plus Ieu se lays-
saria tout vieu scorgear, que el layses tan
solamen lo plus petit ny mescin de sa
conpanya, car per el eran toutz en dan-
gier, & que jamais tala laxetat no ly séria
reprochada ny nietuda davan, car mais
amnva niory en defenden son dreict ik.
querella. Et quant lodit rey a ausida la
resposta, a l'en may fort presat que no
aguera, si aguessa près lodit apponctamen
que dessus. Et adonc ly a dit que pensa
ben a se défendre, & aussi a toutas sas
gens , losquals avian ausida la resposta
deldit visconte, & aussi avian ausit lodit
apponctamen, que podia prendre si aguessa
volgut, & que cascun stassia ben avisât de
son Cartier, car qui se deffen bonna marce
troba a la fin. Et aladonc ledit rey es
salit de ladita cieutat, & a près congiet
deldit visconte, car en son pays s'en vol
tornar, pcysque autre apponctamen no a
An
1209
baros serian contens per amor del & de pogut far ny acabar entre els, dont era
noblessa,& per so [[ue a près tantade pena fort dolen & corrossat. Et devers ledit le-
per ladita causa, so que ledit visconte no guat & baros es tornat lor rendre la res-
laissaran salir, & an el dotze tan solamen ponsa deldit visconte, tala que faicfe la
que voldra prendre & menar an el, & aysso luy avia, & adonc a près congiet deldit
an toutas lors baguas, armas Se chavalz, & léguât & seigniors que an el eran, & los
a fort remertiat de lor bonna chera que
' T. a la diia. faictc luy avian. Losquals seigniors & le-
An
1209
^9
PREUVES DE L'HÎSTOIRE DE LANGUEDOC.
3o
An
t. m,
cul. iG.
giKit l'ail acoiipanyat iiiis^ grau tros de
caiiiy, aius'ui que de ung tal seignior se
aijei'tenia '.
Et quand lodit rey s'en es estât anat,
las tortz s'enclenet devers Charleiiiayue,
aiusia que de presen se pot vezer. Et
adonc iouc ladita cieufat presa : & per
aiasin no era possible aldit léguât ny son
adonc los de ladita host & sety se son toutz host de la prendre per forsa ny per assault.
armatz & metufz en pou & ayso per anar Mais una causa grevavaa fort los que de-
donar l'assault a ladita cieutat, & ayso en dins eran, so es que las ayguas lor eran
menan ung tresque gran brut, ainsiu que falidas & taridas per las grans calors &
aviaii de costuma de far per aquel temps, sequiera que fasia adonc, dont lo monde
Et adonc los de ladicta cieutat ausen loJit que dedins eran morian de set, per que se
brut, encontinen, sans estre esbaitz de rcs, levet una tala infection dins ladita vila &
se son armatz & acotratz, & sur las murs
& tours s'en son metutzuna partida, cascun
ainsin que ordenat Si mandat ly era, cas-
cun en ung courafge non pas de home
mais de ung leu ; car aytan aniavan mou-
rir en se deffenden, corn se lodit léguât &
sas gens los prenyan; & per ainsin no y
avia home en aquela hora dins ladita cieu-
tat, que no vaiguessa mais que très defora,
car mestier lor era, ainsin que dit es
dcs?us.
Et adonc son vengutz los deldit sety an
grant quantitat de faguotz & autras cau-
sas ', per enplenar & arrasar los fossatz
& per escaJiar la villa & cieutat : mais
ainsin que son estatz arribatz alsdils valatz,
& an coumensat de donnar l'assault, los de
la villa & cieutat 16s an taiaiiien arreculitz
a lor venguda, tant de coups de traitz que
de grossas peyras, que ausi d'ayguas bu-
li-ntas, que dins lesdits valatz ny so pro
demorafz de mortz & de nafratz. Car los
de dedins se deffendian couina gens per-
dudas & desesperadas, car tan s'amavan
mourir couma vieure. Per que fouc forsa
alz deldit seti & host que s'en reculesseii,
a lor grand perta & doumatge per aquel
coup, car grand monde mouric & fouc
blessât aldit assault, car jamais plus no se
poguen ajudar, car no era possible aldit
léguât ny host de prendre per forsa ladita
cieutat ny per assault tant pauc. Car, ain-
sin que se trobava, Charlemayiie y tenguet,
per avan que aysso fossa, lo sety sept ans
cieutat, que gran piatat era de ho veser.
Et adonc vesen lodit léguât que per as-
sault ny aultramen no podia prendre ladita
villa, va se pensar & ymaginar una granda
cautela so loue, de trametre ung de sas
gens devers lodit visconte a ladita cieutat,
per parlamentar an elz de qualque apponc-
tamen & aussi per sentir com se portavan
dins ladita cieutat, so que fouc faict. Et
lodit personatge trames devers lodit vis-
conte, loqual era ben entendut & eapar-
lat per far toutas aquelas causas, & dreict
a ladita cieutat es vengut & arribat, de-
mandan que on lo fessa parlar an lodit
visconte per son profit, so que fouc faict.
Et d'encontinen que lodit visconte a sau-
btit & entendut que defforas & al pe de la
porta avia aucun gentilhome & senhor,
aconpaniat ben de autres trenta gentilsho-
mes a lor senblant, lodit visconte es ven-
gut & salit sur la barriera de ladita villa,
aconpanyat a toutas fins de iij' homes ben
a poinct & ben armatz. Et salit que es
estât, couma dit es, lodict senhor trames
per lodit léguât & sas gens grandamen l'a
saludat & aculit, & après salutations faic-
tas de cascun Cartier, ledit senhor s'es près
a dire aldit visconte, que grandamen lo
planya de sa fortuna & cas, & que de vray
& per cerla, ly juran & aferman, ly va dire
qu'el era son propri parent & de son sang
& ben prochain, per laquala causa era
mal content de son faict & corrossat, 8c
qu'el voldria & séria d'oppinion que quel-
sans y poder res far, ains ly fouc forsa de que bon apponcfamen fossa faict & acordat
levar lodit sety 8c s'en anar : mais Dieu
monstret aqui sa puyssance, que uiias de
' G. T. 597-677; entrevue du roi d'Aragon Si
lu vicomte : très-rcmanié,
' P. autres carnage.
entre ledit léguât & visconte, mais totas
vcclz ly donava per conseilh, que se sabia
dont aver ajuda ny secours, que prcstamen
la mandessa, car ledit légat & baros eran
grandamen malignatz contra el, & grau
talan avian de lo destruire, totas vctz tant
An
1209
3i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
3:
Éd.orig.
t. m,
col. 17.
que poyra a far son apponctamen & acordi
envers lodit léguât & princes. Talas pa-
raulas diceptivas & cautelosas foguen las
deldit senhor & gentilhome, en lasqualas
lodit visconte donet fe & coiiciensa, counia
sera dit ayssi al lonc, dont fec folia.
Or dit l'istoria, que en tala maniera '
ledit dessus persude & aplaudit ledit vis-
conte per sas dictas paraulas fintas & cau-
telosas, que ledit visconte ly va dire, que
se el volia prendre fanta de pena per el
ny far tant envers ledit léguât & princes,
que el ly metria & baylaria tout son cas
entre sas mas, & ly remetria del tout, per
ne far com ly senblaria. Car lodit visconte
se esbaysia grandamen, vesen so que era
dins ladita cieutat, per laqualla causa era
costraing de far ainsin que disia aldit des-
sus. « Totas vetz se les senhors & princes
nievolian assegurar que ieu poguessa ana
parlar an el an lodit host & sety, per de-
niostrar mon cas, ainsin que es, an niy me
senble que serian trastoutz d'acort. » Et
ailonc ly a respondut ledit dessus : «Senhor
visconte, d'aquo no ajas crenta ny paour,
que ieu vous promety & vous jury per ma
fe de noblessa & gentillessa, que se en
lodit sety volia venir com dit aves, & nos
es d'acordi, de vous menar & tornar sal &
segur, sans nul dangier de vostra personna
ny de vostres bes. » Et an aquesta forma a
jurât & promes de far, a laquala causa
lodit visconte s'es consentit de far, dont
saludatz a trestoutz fort honoran, ainsin
que sabia ben far, & après la salutation
faicta & renduda per cascun, ledict vis-
conte comensa a prepausar son cas de
poinct en poinct, & com jamais no era
estât ny sos predessessors de la consortia
desdits herezes, ny jamays el ny los sens
no los avian recaptatz, ny consentit en lor
cas & folia, mais avian tousjours [estatz]
obediens de la sancta Gleysa & de sos
mandamens, & eran encaras. Mais se' aul-
cuna faulta n'y avia per lo presen, que
d'aquo eran en colpa sos officiers, alsqualz
son payre, quand era mort, avia laissât en
garda & governamen, & que el james 110
avia fâcha ny comesa causa coma dit es,
per que om lo degues ainsi destruire ny
deseretar, ny far una tala guerra que om
luy fasia. Et que el era contens de con-
sentir & de sobmetre el & sa terra entre
las mas de la Gleysa, & que om le volguessa
ausir en sas deffensas & inmunitatz.
Et quant lodit visconte agut iinida sa
paraula & tôt so que dire a volgut, adonc
ledit légat tiret a part am lesdits princes &
senhors, losquals eran ignocens & non sa-
bens de ladita traison. Et adonc es estât
dit & appunctat que lodit visconte demo-
raria prisonye jusquas a tan que ladita
cieutat sera bailada & renduda entre lors
mas, dont lodit visconte & sas gens que am
el eran son estatz grandamen marritz, &
non sens causa : loqual visconte es estât
An
1209
feit grand folia, & l'autre a [faita] granda baylat en garda a ung tast de gens deldit
trahiso de ainsin trahir ledit visconte, com
sera dit aysi après'.
Et adonc sans autra délibération, ledit
visconte, après que an sas gens de la villa
agut parlât, s'es metut a cami an una bella
& nobla conpanya, & an ledit dessus de-
vers ledit sety es anat, & ayso dins la tenta
deldit léguât, ont per aquela hora eran
toutz los princes & senhors' ajustatz, ont
cascun d'elz en son endreit es estât gran-
damen esbaitz & merveilhatz de vezer lo-
duc de Borgonha, per lo garda ben & se-
guramen, so que foc faict. Et adonc, quant
en ladita cieutat an ausidas las novelas que
lor senhor era près & detengut entre las
mas deldit légat & princes, no quai pas
demanda si alcun es estât enbayt ny aguet
paour. Per laquala causa an cascun déli-
bérât de s'en aiiar & laissar ladita vila &
cieutat, so que an faict. Quant s'es ven-
gut sus la neyt, qui may a pogut fugir a
fugit, les ungs vers Tholosa, les autres en
dit visconte. Et adonc ledit visconte les a Arago, les autres en Espanha, & qui may
s'en es pogut anar s'en es anat, que sola-
men une home ny fenna no y es demo-
F. maniera manque. ° i . o i i i-
' Tou. cec. es. fort différent dans T., pour le, "f' ""^^ «" '°' '^'"^'^ ^ désemparât lad. ta
termes du moins, sinon pour le fond, qui est bien vila & Cieutat, laissau CaSCUn tout quant
toujours le même.
' Lt Jw-'îf iiis<iu"a ignocens manque ilans T, 'P. sans.
—; 33 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 3a
An ^ An
'*°' que aviaii, sans ne porta res que aguesscn : dita vila & cieutat, an tant serquat, que '^°^
Éd.orig. car may amaven salva los cors & las vi- au trobat lo loc per ont s'en eran aualz,
col. 18. das, que los bes, car p 10 aurian bes si dont ledit léguât & sas gens son estatz mal
Vivian. Et an aquesta manyera es estada contens, car avian délibérât de far en la
laissada & desemparada ladita vila, & lo forma que avian faict a Beziers. Et adonc
visconte près". quant ledit léguât a agut vist & aperceveut
Et quant tout so dessus es estât faict, que la villa cra eslaJa pilhada per los pre-
coma dit es dessus, qualqun de las gens niiers que eran intralz dedins, adonc a
deldit léguât s'es apercegut lendema, que faict comandement sus pena de maladec-
en touta ladita villa non avia home ny tieu a toutz, que cascun que auria près
famna, ainsin que ly senblava, car toutz ny pilhat delz bes de ladita vila, que los
s'en eran anafz per aulcun condut que avia aguessan a portar dins la grand gleysa de
en ladita cieutat, loqual anava ferir a las ladita vila & cieutat, & aysso sens retener
Tortz de Cabardes, a très léguas de ladita la valor de ung denye. Laquai causa encoii-
cieutat, & en aquella forma & maniera se tinen que an ausit profferir ladita niala-
eran salvatz. Et adonc quant ledit dessus dectieu, cascun an portât & rendut so que
a vist & regardât que sus las muralias & avian près 8c agut en ladita gleysa, ont a
fortz d'aquela no y a vista personna, per agut una grand richessa, quant tôt es estât
tant que aja faict ny rodât a l'entorn, & coma dit es amassât & ajustât,
adonc s'en es vengut alsdits léguât 8c prin- Et quant tôt so dessus fouc fayt en la
ces, 8c lor a dit so que era, 8c com segon forma que dit es, adonc lodit légat a faict
son advis dins ladita cieutat no y avia de- levar 8c plegar lodit sety 8c tendas 8c pa-
g\in. Et quant losdits seigniors anausit so balhos, 8c dins ladita vila s'en son intralz,
dessus, an se pensat([ue los [de] dedins los 8c lo visconte am elz lo n'an menât, loqual
volguessen decebre Se afinar. Et adonc an an metut dins una tor de las plus fortas 8c
faict armar ung grand tast de gens, alsquals segura que fos en tota ladita cieutat ne
als uns an faict portar faguotz Si bagalge vila, 8c estrectamen l'an gardât'. Et adonc
als autres faict far los aproches 8c tandis- quant totas las autras plassas de l'entour
sas". Et quant son estatz arribalz, dreit a la an ausit 8c saubut la presa deldit Carcas-
porta son vengutz, fasen senblan de la ron- sona, s'en son enbaytz 8c dreyt aldit légat
pre per intrar dedins, mais ne la podian Se senhors son vengutz per se rendre 8c
ronpre al segueur, car no y avia dcgun de- mctre en lor subgectieu, so es Montréal 8î
dins que la deffendessa. Et quand an vist Fanjaulx, 8c aysso per lo moyen d'ung
que degun no fasia senblan de deffendre, apelat Peyre Arragones, loqual era del
son se metutz a bon essian 8c son dedins pays, 8t anava an lodit léguât 8c sas gens,
intralz, on n'an trobat home ny famna a dont lodit léguât a aguda granda ranso de
qui parlar, mes granda richessa an dedins denyers de lasdictas plassas 8c locz.
trobada. Et adonc son anatz dire al légat 8c Et adonc quant ledit Montréal 8c Fan-
senhors que la vila era presa, 8c que no y jaux son estatz metutz en las mas deldit
avian trobada persona viventa, dont eran léguât, el a ajustât son conselh dins ledit
grandamen enbaytz peron s'en podian estre Carcassona, la on son estatz toutz los prin- jrj.ong.
anatz, vist que lo seti era a l'entorn estrait ces 8c senhors. Et quajit son estatz ajusialz
8c assietat, que se no que blessan de ladita en lodit conseilh, loJit léguât lor a dit 8c
cieutat non podia salhir home ny famna demostrat comen elz an près tout le pais
que no fossa retengut, mais a la fin quant 8c viscontat de Beziers, 8c com tenent en
losdits senhors son estatz arribatz dins la- lors prises lo visconte, per ne far a tout
lor plase 8c voluntat, 8c que el es de ne-
., , ^ „ cessitat que calcun dels ne preneuan la
' G. T. 677-748; fin du siegc de Carcassonne & ^ r a
prise de la yiIU.
' Le texte Je T. est ici meilleur jue celui de P. ' G. v. 749-778; entrée des croisés à Carcas-
tui port: : alsquals an faict portar faguotz &. bn- sonne; ar.elques circonstances ont été ajoutées par
patge, als autres an portât aproches & landissas, le réfaciç.ir de \:i chronique en prose.
Vlll. •
t. 111,
col. 19.
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
36
An
'*°^ charge per ne estre senlior & governado, aparensa en lodit host ny armada. Et adonc
S: aussi que tout so que es estât près dins l'apresentada a ung que era senhor &coute
ladita cieutat sia d'aquel que ne prenda la de Monfort, loqual avia estât d'autras re-
charge & seiihoria, per ne far & donar a gadas contra los Turcz, & an aquel la pre-
son plaser a qui ly senblaria. Et adonc sentet a la fin, loqual conte de Monfort
ledit léguât adressada sa parauUa alditduc l'appetet & prenguet, loqual se nommaxa
de Borgonha, per veser se ne voldria pren- per son nom Simon, & aysso proveu que
dre ladite charge; loqual duc a refusât, toutz los princes & senhors desusditz ne
disen qu'el avia pro terras & senhoria, ses fossan contens & ly prometessan ly doii-
prendre aquela ny desheretar ledict vis- nar ayda & secours, se mestyer ne avia, na
An
1209
conte, car ly senblava que pro ly avian
faict de mal, sans ly dostar sa heredetat.
Et adonc ledit léguât s'es adressât al conte
de Nevers, & ainsin que aldit duc avian
presentada ladita terra & senhoria, la ly
an presentada & offerla, ly preguan que
aquela velha prendre & acceptar; loqual
conte de Nevers luy a faicta la responsa
niesmas que avia ledit duc ds Borgonha,
luy disen qu'el avia asses terres & senhoria,
sans occupar ny prendre las des autres. Et
adonc l'a presentada al conte de Sant Pol,
quant los dessus l'agueren refusada, loqual
conte de Sanct Pol ly fec senblabla res-
per el ne era requeritz ny sonats, laqualla
causa toutz losdits princes ly prometeguen
de far, ainsin que dit era'. Et adonc es
estât metut en possession ledit conte de
Monfort de ladita terra & viscontat, 8c
cascung delz subjectz que per alaras eran
ly feren homatge. Et quant ledit conte de
Monfort aguet presa sadita possession ,
coma dit es dessus, lesdits princes & sen-
hors an près congiet deldit léguât &
conte de Monfort, per s'en tornar cascun
en sa terra an toutas lors gens, quascuu
segon son endrech. Et quant ledit léguât
& conte de Monfort an vist que lesdiîz
ponsa, que ly avian faicta dessus. Desqualz senhors & princes & touta l'autra gen s'en
responsa & refut fouc ledit léguât mal
content contra lesdits senhors, mais res
plus no y podia far, car no ausava prendre
brut ny questieu an elz per ladita causa,
car losdits senhors & princes cognoisiau
be c[ue aldit visconte ly era faict ung graut
tort & trahison, & per so eran cascun
corrossalz en son coratge de ladite tray-
son & tort que ledit léguât fasia aldit vis-
conte, ainsin que cascun delz mostreren,
corn sera dit aissi après, mais lodit léguât
era obstinât, & volia grand mal aldit vis-
anavan & los layssavan, son estatz fort cor-
rossalz, specialmen lodit conte de Mon-
fort, loqual s'es ben repentit de aver presa
ladite charge ny seignhora, ainsin que
avia faict, vist que lesdits senhors & ar-
mada l'avian laysat & s'en eran anatz &
cascun tornatz en son pays & terra, sinon
aulcuns gcntilshomes & autra gen, jusquas
al nonbre de un mila V, tant Borgonious iid oriR.
que Normans & autras gens de par delà, ço/ju.
que demoreguen agatgatz an ledit conte
de Monfort. Et quant ledit conte de Mont-
comte ', ainsin que es estât dit dessus & fort a vist tôt so dessus, a faict veny sasdi-
mostret aussi per effet. tas gens que demoratz eran an elz & aussi
d'aquelz del pays, delzqualz ny avia pro
Aissy comensa îo segont libre. ^" ^°" servicy & an el, & entre autres ung
nommât Verles de Encontre, home sage &
Et adonc quand lesdictz dessus an agut valen, loqual era de sas partidas & terras,
refusada ladicta terra & senhoria, ledict alqual a baylat ung gran tast de gens per
léguât n'es estât fort mal contens, coma anar mètre bonas garnisos per totas las
dit es dessus. Et adonc ledit léguât vist so plassas & castels do ladita viscontat de Be-
dessus non a saubut que fassa ny a qui la ziers, ainsi que si el nieteys y fossa, ly do-
presentar, car el no y avia plus home de
' Nous donnons ici la. lefon Ae T.; celle de P. est
fautive : mais lodit léguât era obstinât, alcjual
volin grand mal,
nan autant de poder & senhoria de tota
ladita viscontat, de laquai lo fech gover-
' G. V. 779-821; élection de Simon de Mont-
fortj moins de détails dans le poëme.
An
120p
37
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
38
nado & mestre. Et aussi donet ordre a l'au-
tre pays & terra de part desa, laquai s'era
renduda & doiiada a el, coma Linios, la
ont trameguet ung autre valeii home &
sage de sou cartier, apelat Lambert' de
Creichi, loqual fouc capitany & governado
de tota ladita terra & seuhoria deldit Li-
mos. Et parelhamen a totas las autras ter-
ras & seiihorias donet ordre & recapte de
Louas garuisos & gens, per las gardar &
deffendre, ainsi que apertenya en tala
causa ny fasia raestier, & al regard de sa
persona, el se tenguet per el en la cieutat
de Carcassona, coma la plus forta plassa
& melhor de totas las autras, en laquai
cieutat ly fouc laissât lodit viscoute que
dessus per prisonye per ne far a tota sa
voluntat & plaser, loqual gardet ben segu-
ramen, sans jamais lo laissar salhir de ladita
tor ny parlar am persona viventa, sinon
aquelz que le gardavan, coma dit esdessus'.
Or dit le conte & historia, que quant se
veuguet a cap d'ung temps, que ledit vis-
conte fouc fort malaud de expremesos, de
laquala malaudia anet de vida a trespas-
samen, & piorit coma dit es prisonyer,
dont fouc bruyt per tota la terra, que le-
dit conte Monfort l'avia faict morir, mes
110 fec pas, car morit coma dit es de las-
ditas expremesos'. Et devant qu'el morit
ny anessa a Dieu, fec son degut coma ung
bon & veray crestia, & le ausit de confcs-
sieu l'evesque deldit Carcassona que per
aleras era, & ly aministret totz los sanctz
sagramens de sancta mayre Gleysa. Et
adonc que fouc mort, lodit conte Monfort
lo fec portar a la grand gleysa ben licnes-
tameu acotrat, ainsi que apertenya a ung
tal personatge, le visatge tôt descovert, &
aysso affiu que tôt le monde le vissa &
reconeguessen, & mandet per tota la terra
dont solia estre senhor, que cascun le ven-
guessa veser & ly far l'honor que ly aper-
tenya. Laquala causa ausida per lodit poble
& SOS subjectz, fouc grandamen plangut &
plorat de alcuns, aldit Carcassona son ven-
' T. porte Imhert.
' G. V. 822-886) séparation de l'armée & ins-
tallation de Montfort; très-abrégé dans le texte en
prose.
' T. omet mes no... expremesos.
gutz les alcuns per veser lodit senhor mort,
& per ly far l'honor que ly eran tengutz
cascun far. Laquala causa fouc fort lamen-
tosa & piatadosa a veyre', la dolor que
lodit poble menava ny fasia per lodit vis-
conte, quant era mort ainsi en priso ny en
aquela forma que ne mort eia'.
Or dis la veraya historia, que quant tôt
so dessus fouc faict en la forma que dit es
dessus, que lodit conte de Montfort adonc
vesen qu'el era aras de presen, que el es
paciffic senhor de ladita terra & viscontat,
se comensa a dcsconnoisse & voler enca-
ras may montar. Et de faict per le conseil
deldit légat mandet sas letras & messatge
al conte Ramon a Tholosa & aussi als lia-
bitans d'aquela, & aysso per veser & saber
se an el se volia accordar, car autramen
avia délibérât de ly corre sus el & sa terra.
Et adonc quant lodit conte Ramond agut
ausitz los messatges deldit conte de Mont-
fort 8c vistas las letras, a lor faicta res-
ponsa, que al regard del & sas gens ny
terra no an res a far am lodit conte de
Montfort, ny aytan pauc am lodit légat,
car el a ainsin que dit es aguda sa pro-
vision del Sainct Payre, ainsi que sap be
& a vist ledit légat, 8c qu'el n'enten point
de far autre appunctamen an el ny an
ledit légat que aquel que avia faict per
avant an ledit Sainct Payre, 8c que per
ainsin s'en poden ben tornar far aquela
res]5onsa a lor senhor 8c légat, car el a dé-
libérât de s'en torna a Roma devers ledit
Sainct Payre, peysque ledit légat Ei conte
de Montfort le volen, ainsi que mandat ly
an, vexar 8c prendre sa terra. Car sovcn
s'es dit, que de bon gasardo malvat servicy,
ainsi que fouc aldit conte Ramon, que
après que aguet presa pro pena 8c trebalii
per el 8c lodit host ny armada, car aquo
fouc la responsa que aguet a fin de causa.
Et quant lodit légat 8c conte de Mont-
fort an aguda ausida la responsa /ue lodit
conte Ramon avia faicta a sosdits messat-
gies, s'en volian anar, son estatz mal con-
tens 8c devers lodit conte Ramon an tor-
nat niandar ung autre messatge, que per
so que ly avian mandat no lo calya point
' La fin du paragraphe manque dans T.
' G. V. 917-931 j mort du vicomte.
An
1209
liJ.orii?.
t. 111.
col. 2.'.
An
1209
39
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
40
nnar en Roma devers lodit Sainct Payrc
i\y prendre tauta de peiia, mais que s'en
venga devers els, que autant fara d'amb-
els, coma si anava an lodit Roma. Alqual
scgond messatge lodit conte Ramond a dit
& faicta responsa , qu'el vol anar aldit
Saiuct Payre demostrar la grand destruc-
tion que lodit légat & conte de Moiitfort
ly volen far, & aussi ho vol anar demostrar
al rey Philip, que per aquela hora regnava
en Fransa, & aytambe al enperado & a
totz los senhors vol anar demostrar lodit
tort & greuge. Et quant ledit légat & conte
de Monttbrt an entendut & ausit tôt so
dessus, ne son estatz grandamen marri tz &
corrossatz'.
Adonc quant ledit conte de Montfort a
vist, ainsin que dit es, que ledit conte
Ramon era délibérât de anar devers lodit
Sainct Payre, per complir son cas' & mau-
ves voiler que avia, a fach ccrtan appunc-
tamen am lodit conte de Foix, al(|iial aussi
avia mandat so dessus, loqual appuncta-
lamen que tota se brullet & cramef, que
non y demoret causa que fossa al monde,
que tôt no fossa ars & demollit per terra,
laquala causa fouc grand domatge &perda.
Per aqiiol murtre dessus dit ledit conte de
Montfort avia fach prendre lo gentilhome,
que l'avya faict mètre de sotz terra dins
una fossa, dont lo fech mory de mala &c
cruela mort, nonobstant que ledit gen-
tilhome fossa de granda aparensa & linafge,
dont ledit de Pépies s'en dévia contenta.
Et per so que no se era contentât de ladita
justessia faicta per ledit conte de xMontfort
de sondit home, ledit conte Ramon no le
volguet point prendre ne aculhir, mais
que fessa del melhor que poguessa, car
ledit conte Ramon non volya prendre ne
sostenir sa querela.
Et quant ledit conte de Montfort saubtt
que ledit de Pépies ly avia, ainsi que dit
es, près sondit castel & brullat & sas gens
tuadas, fouc ne tant corrossat que jamay
no fouc tant irat ny corrossat, que fouc
An
let ung de sos enfans, & aisso lo jilus
joyne que aguessa, an ostatge, jusqiias a
tant qu'el séria justifficat de so que lodit
conte de Montfort & légat ly mctian sus
tochant ladita heresia, mais lodit appunc-
tamen no duret gayre, ainsi que sera dit
;;yssi après '.
Adonc avia ledit conte de Montfort ung
valen lionie, loqual era senhor de Pépies,
& se apelava per son nom Guyral. Aqucsle
seiihor de Pépies se trobet & metet am lo-
dit conte Ramon, 8c la causa si fouc, per
so que ung d'aquelz, que ledit conte de
Montfort avia amenatz an el en ac(ueste
pays, ly tuet & murtrit ung son oncle, lo-
qual ledit de Pépies amevat fort granda-
men, per loqual ledit de Pépies anet penre
ung delz fortz castelz & plassas que ledit
conte de Montfort agutssa en tota la terra
de la viscontat de Besiers, laquala pilliet
8i tuet las gens que dedins eran, & après
nietet lo foc eu ladita plassa & castel, ta-
' G. V. 886-916; négociations entre le comte de
Toulouse & Montfort; très-dévcloppé dans la ré-
daction en prose.
* P. & maimcs voiler.
' Q, V. çSi-ySj; accord avec le comte de Foix.
ITJ.orrg.
t. m,
cul. 22.
len fouc que ledit conte de Foix ly bai- aladonc contra ledit Pépies, mais res non
y podia far per aleras, per que laisset la
causa ainsin en suspen jusquas ung autre
cop'.
Or dit l'istoria, que ledit conte de Mont-
fort avia une jilassa forta, en laquala avia
metuda grossa & granda garniso de sas
gens, de laquai era capitany ung nommât
Bocart. Aquest Bocard avia en garda &
comanda ladita plassa, apelada Sayssac,
ont avia d'ambel sieixanta homes, totz de
las partidas do Fransa. A'quest Bocart era
home valen & entreprenen, &' per aquel
temps ledit conte Ramon avia une autia
plassa bêla, plus forta que ledit Saissac,
ont avia aussi son capitany & bona Ik
grossa garniso (car ledit conte Ramon avia
provesit per totas sas plassas & castels de
bonas & grandas garnisos, vist so que lodit
conte de Montibrt & légat luy avian man-
dat per avan), laquai plassa que dessus
era asses près deldit Sayssac, coma dit es,
& se apelava le castel [de] Cabares, dont
era ca])itani pour ledit conte Ramond ung
ajielat Peyre Rougie. Et ainsi que ung jour
entre los autres, & aisso sur le grand cap
■ G. V. 940-953; affaire de Guiraud de Pépieux,
" P. que.
An
I 209
41
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
4^
i:d.orig.
I. III.
col. 23.
de l'ivern, ledit Boucart an sas gens van
deliberar de ajiar prendre ledit castel de
Cabaretz, pensan que degiin no s'en garda-
ria an aquela hora. Et adonc que an agut
enirepres & devisât, s'en son ainiatz &
niontatza cheval le plus couvertenient que
an pogiit. Mais ainsin que dit l'istoria, le-
dit capitani de Cabaretz era salhit deldit
Cabaretz per se esbatre aulcunamen, non
pensan aldit afar ny gens que sus els ve-
nyan, losqualz deldit Cabaretz podian ben
esire iiii"''. ben arniatz & ben montats,
ainsin que les autres, & ayso, counia dit
es, sans pensar en aulcun mal, mais tant
solamcn per se esbatre. Et adonc es arri-
bat lodit Bocard sur losdits de Cabaretz los
pensan desfar & prendre, mais quant los-
dits de Cabaretz an vist lodict afar, counia
gen valenta, sans se ebayr, an frapat sur
los ennemicz, & talamen an faict, que
toutz les an desfaictz, tuatz & blessatz, que
se no que ung so s'en es salvat, & ledit
Bocart lor capitani près & menât prison-
nier aldit Cabaretz, la ont es estât nietut
dins ung fons de tor, an ungs fers en las
canbas. Aysso fouc sur le gran cor de
l'ivern. Et adonc lo que era scapat s'en es
aiiat dreict aldit conte do Montfort, lou-
qual era per aquel hora dins la cieulat de
Carcassoiia, alqual a contât fout lo affar
corn es estât faict, & com degun" de touta
lor conpania non era scapat, synon que
el, car lor capitany y era demorat prison-
nyer & toutz los autres tualz & blassafz,
dont lodit conte de Monfort es cuydat
mourir de dolor, quant a ausit lodit faict
tourna era anat, & grandamen ne es estât
corrossat & mal content, mais re no y po-
dia far per aquel hora, a causa deldit
ivern, jusquas que fossa al printemps. Et
penden lodit tenps, lodit conte de Mon-
fort mandet sas letras & mesatge aldit lé-
guât de tout lodit afar, com era estât &
com ly anava, per que fossa son plase de
mandar la crosada aldit printenps per ve-
nir prendre vengeance deldit faict, que ly
avian faictz los deldit Cabaretz, losqualz
tenyan per lodit conte Ramon".
Or dit l'istoria que dementres que tout
■ P. degon.
' G. V. 9J4-973J prise de Bo.icluri.
ayso se fasia & ayso sans lo saber deldit
conte Ramon, loqual avia ja près son
camy per s'en anar en Roma devers ledit
Sainct Payre, ainsin que dessus es dit, &
aysso an una bella & nobla conpanya, en-
tre losqualz avia ung des capitols deldit
Tholosa, per melhor certifficar la causa,
ainsin qu'era ny lodit conte de Montfor(
volia far an lodit léguât, mays premyera-
men volguet ledit conte Ramon anar pas-
sar en Fransa devers lodit rey Philip & les
autres princes, per lor dire & demostrar lo
grand tord & octratge que lodit conte de
Monfort ly volia far ambel lodit léguât.
Et tant a faict, que en Fransa es arribat
an touta sa conpanya, on a trobat lodit rey
Phelip aconpanyat del duc de Borgony.i,
del conte de Ncvers & la contessa de Can-
panya & autres seignhors & princes. Les
toutz ensenble feguen bouna chera aldit
conte Ramon & sa conpanya, specialamen
ladita contessa de Canpanya, alsqualz toulz
ensenble ledit conte Ramon a dit & de-
moslrat so que lodit léguât & conte de
Monfort ly volen far, dont cascun desdils
seigniôrs & princes, quant an agut ben
allong ausit tout so que ledit conte Ramon
lor a volgut dire, & d'autra part counia el
s'en anava d'aqui estan en Roma per ain-
sin se playnye & demostrar ladita extor-
cion que ly volia far ledit léguât & conte
de Montfort, nonobstan fous les appoinc-
teniens faiclz & pasrafz an el, dont toutz
lesdifs seigniôrs & prinses son estatz gran-
damen corrossafz contra ledit léguât &
conte de Monfort. Et adonc [quant] lodit
conte Ramon aguct sejornat ung temps an
lodit rey & prinses, a près congiet delz,
tant del rey que d'autres, per s'en anar en
Roma. Et adonc cascun desdits prinses &
seigniôrs, lo rey mesmes, cascun en son
endrech, an script al Sainct Payre, & so
en favor deldit conte Ramon, com se fossa
lor causa propria. Et adonc es partit lodit
conte Ramon desdits princes, & a Roma
es tirât & anat, & tan a fach que aldit
Roma es intrat. Et quant agut sejornat
aulcuns jours, devers lodit Sainct Payre
s'es tirât, ont per aquel hora avia gran
cops de cardenalz & autras gens, losqualz
an resaubut fort hoiiorablamen ledit conte
Ramon. Asqualz lodit conte a mostrat lo
An
I 209
An
1210
An
I2IO
4J
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
44
grand tort que ledit léguât & conte de
Monfort ly volian far & se asajavyan de
far', nonobstan toutz apponctaniens faictz
& passatz entre elz, « Et que sya vertat, aysi
es ung dels capitols de Tholosa, que vous
en advertiran melhor. » Et adonc ledit
Sainct Payre a ausida la planta & rancura
deldit conte Ramon & deldit capitol,
faicta deldit léguât & conte de Montfort,
& so que volian far aldit conte Ramon,
Éd.orig.
t. m,
toi. 24.
entendut tout so dessus & vistas lasditas
letras & absolution de novel, an coumen-
sat de lausar Dieu del tout. Et adonc s'es
levada dins ladita villa una tala joya &
alegretat, que jamays tala no fouc vista,
car lor senblava que Dieus los avia delieu-
ratz de toutz dangiers & mais, laquala joya
no lor duret gayre, ainsi que sera dit aysl
après.
Et quand so dessus es estât faict, couma
An
1210
lodit Sainct Payre n'es estât fort corrossat dit es dessus, ledit conte Ramon, après que
& marrit, vist qu'el ly avia donada sa ab-
soluttieu & sondit appontamen per avant.
Et adonc a près ledit conte Ramon per la
ma, & a el ausit de confession, & quand
l'a agut ausit de confession, a ly donnada
autre cop son absolution, presens toutz
les cardinalz & autres, & la Sancta Vero-
niqua ly a fâcha asorar & baysar, & sas le-
tras de novel ly a bayladas de payx & d'ab-
solution.
Et quant ledict conte a agut sejornat ung
certain temps dins ladita Roma, es s'en
volgut partir & tornar en sas terras, & del
Sainct Payre & autres es anat penre con-
giet. Et adonc ledit Sainct Payre ly don-
net son congiet, & al despartir ly a donnât
ung molt bel & riche niaiitel, & aussi ung
anel que lodit Sanct Payre portava en son
det, loqual anel era riche & de grand val-
lor. Et tant a faict ledit conte Ramon an
sa conpanya, que a Tholosa es arribat,
dont tout lo poble d'aquella ne fouc jouyos
& alegre, & aussi tout le pays, quand sau-
beguen que vengut era & arribat en lodit
Tholosa. Et adonc quand a agut sejornat
ungs certans jours, a ajustât son conseilh
& lodict poble de Tholosa, & lor a dit &
demostrat tout so que an lodit Sainct Payre
avia faict ne tractât, & de novel lor a ac[ui
mostratz a toutz lor absoluttieu & letra de
pax, que lodit Sanct Payre ly avia baylada
& confermada de novel, & aussi lor a mos-
trat lodit niantel & anel, que lodit Sainct
Payre ly avia donnât a son despartir.
Et adonc [quant] ledit poble a ausit &
' T. omet & se... de far. — Tout ce passage-là
est irès-di fièrent dans T.; on peut croire que l'au-
teur de cette dernière version a remanié le style,
en supprimant quelques détails & en abrégeant
beaucoup certains endroits. [A. M.]
a agut sejornat ung temps dins ladita villa,
s'es partit d'aquela per anar demostrar per
lo pays & vila ladita absolution & apponc-
tamen, que de novel avia aguda del Sanct
Payre. Et quand a agut faict tout so des-
sus, es tornat aldit Tholosa & aqui a presa
una nobla conpanya, en laquala es estât lo
Capitol que era anat a Roma an el, couma
dit es dessus, & dreit al léguât s'en es anat,
per ly demostrar tout so que an lodit
Sainct Payre faict avya. Et quand ledit lé-
guât & aiissi le conte de Monfort, loqual
era anbel, an ausit & vist tout so dessus,
son cstatz grandamen marritz & ebaytz,
mais per senblan an mostrat qu'elz n'eran
ben jouyox & ben contens, so que era lo
contrari, ainsin que nio«treguen, ainsia
que sera dit. Ont lodit léguât & coiite de
Monfort se demostreguen estre bons amicz
& privatz deldit conte Ramon, ly prome-
ten ly ajudar envers toutz & contra toutz
doras en avant, dont lodit conte Ramon &
SOS subjectz ne foguen grandamen jouyo-
ses & ben contens '.
Or dict l'istoria, que per aquel temps,
quand tout so dessus era ne fasia, qu'en
lodit Tholosa avia ung evesque, per nom
appellat Folquet, loqual era ung tresque
mauves home, ainsin que mostrec ben al-
dit Tholosa. Aquest dict evesque anava an
lodit léguât, & fec tan per fas ho nefas,
que ledit léguât & conte de Monfort fec
venir ung jour aldit Tholosa, & ayso per
se festejar an lodit conte Ramon. Et adonc
quand lodit conte Ramon aguet per cer-
tains jours festejat lodit conte de Mon-
' G. V, 974-1004; voyagïj du comte Raimond.
Ce tjui suit justju^à adonc quand ledit léguât est le
développement par le chroniijueur ici vers ioo5 1';
10 10 du poiime.
An
1 210
PREUVES DE l'histoire DE LANGUEDOC.
46
|-M.ori|
III.
Cul. 2?
fort & léguât dins loJict Tholosa, lodict
evesque pie de graiida trahiso, ainsin que
niostrec a la fin.
Et adonc que ledict léguât aguet sejor-
«at an lodict conte de Moiifort en sa coii-
pania ung certain temps dins lodict Tho-
losa, niostrat grand signe d'amour aldit
conte Ramon, ledit evesque que dessus es
dict, pensau toutjour a sa malvastat & de-
ci'ptieu, per gran cautelle persuadet tant
lodit conte Ramon de bêlas paraulas, que
a la fin va dire : « Segnor, vous vezes la
granda amour & amistansa qu'es de presen
entre vous, lodit léguât & conte de Mont-
fort; car be vous prometi que qui vous
voldria en aquesta hora far mal ny despla-
ser, qu'elz y metrian corps & bens, tan
vous aman, per vous deffendre, amay vos-
tra terra. Per que, seignior, a my senbla
que per entretener mielz l'amicissia que
. de presen es, que si vous baylavas de pre-
sen lo castel Narbones aldit léguât per
demorar & se tenir, que vous & la villa
ne valdres may. » Et adonc lodit conte Ra-
mon, ausen parlar [so] que dit es dessus,
sans pensar a degun mal, ainsin que fasia
le maldit evesque, & sans deniandar aucun
niera lodict castel aldit léguât & conte de
Monfort. Car era tout le secours & refugi
ledict .astel de la villa' & del poble, &
couma cas e ledit conte Ramon no sabya
que se avia faict ny dit, mais ledit evesque
que dessus l'avia talamen coUusit & abusit
de sas paraulas, qu'el avia faict aquo no
pesan al mal que luy advenc après, com
sera dit en son [en]dreict.
Et dis l'istoria que adonc peraquel temps
venguet lo rey d'Araguo per deçà al loc de
Portel, ont per lara era lodit léguât &
conte de Monfort, & ayso per tractar au-
cunas causas an elz, ont parlaguen ensen-
ble longuamen, mais res no fouc conclus
per elz en aquela vegada, & s'en tornet
lodict rey d'Araguo en son pays & terra.
Et adonc eran an lodict léguât & conte de
Monfort ledit evesque de Tholosa & lo
[de] Mazelha', losqualz conselhavan toutz
les jours aldict léguât & conte de Monfort
de prendre & saisir toutas las plassas, vilas
ik castelz que poyrian, & ayso per tener le
monde an crenfa & subjectieu & parvenir
a lors atentas & intentions, & ayso soubz
coulor de ladita herezia pilhavan & des-
truisian le paure monde & poble & pays,
An
1210
conseilh ny advis a sas gens, a la volontat qu'era grand piatat de vezer lo grand mal
deldit evesque lodit castel Narbonnes a & domatge que fasian'
bailat & delieurat aldit léguât & conte de
Monfort, dont es estât tart al repenti.
Mais volontiers se dis & en comun len-
gatge : Que sol se conselha, sol' so repent,
com fec lodit conte Ramon : car aquella
baillada de castel a persuasion deldit eve.s-
que costet la vida de may mila homes,
sens lo mays, que fouc grand peccat faict
per ledit evesque deldict Tholosa'.
Adonc quand lodict léguât a aguda en-
tre sas mas la scignoria deldit castel Nar-
bonnes, y a metuda bonna & grossa garniso
de sas gens, per le gardar & deffendre se
niestyer era, dont lo poble deldit Tholosa,
tant grans que los petitz, ne son estatz
grandamen corrossatz & desplasens, quand
lodit conte Ramon avia bailat en tala ma-
' T. porte fol tians les deux cas; la leçon de P.
nous semble d'ailleurs préférable,
' G, T. 1010-102.5. La rédaction en prose est
beaucoup plus développée & plus défavorable que
le poème à l'évêque Foulques. [A. M.]
Et adonc ledit léguât & conte de Mon-
fort an près lor camy dreit Agen & a Sancta
Bazelha an toutas lors gens, per prendre
qualques plas.sas se podian, Mas elz non
fougen gaire presats ny crenhatz de las
gens deldit pays per aquel cop, & fouc
forsa aldit léguât & Monfort que s'en tor-
nessen couma dit es sans far res que vol-
guessan, & en aquesta forma anaven, tor-
naven, manjan & destrusen lodit paure
poble. Et dreit a Carcassona son tiratz,
ont d'encontinen que son estatz arribatz
an délibérât, vist que de la ont venian
n'avian pogut far res a lor profîech, de anar
mètre lo sety aldit castel de Minerva, ung
fort & bel castel si ny avia peraquel temps
' La fin du paragraphe manque dans T.
' Le prosateur a mal compris ici levers io2(j
de G., qui ne parle que de Foulques, <iu'a?i sur-
nomme de Marsfiilc. [A. M.J
' G. V. 102(5-1037. Même remarque que plus
haut.
47 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 48 ~ —
An ~' ' An
'*'° en toutz los portz' d'Espaiiya, delqual cas- senhor es anada aldit Fei;aiityer, ont per
tel & plassa era governado iing appellat ac[uella hora era, & es stada grandanieii
Guiral' de Menerva, home sage & valeii, resaubiida & honorada de iiiig casciin. Et
loqual castel era assiz hault sus una roqua, après que iadita coiitessa a agut sejornat
uua causa inprenabla. Devant loqual castel aucuns jours au sondit senhor aldit Pe-
lodit léguât & conte de Monfort feguen nautyer, s'en es tornada en la cieutat de
portar maint calabre & peyrieras per tiiar Carcassonna an sadita conpanya. Et' quand
contra lodit castel & plassa, ont los dcldit Iadita confessa s'en es eslada tornada en la
castel se son defendutz ben & valenfamen cieutat, counia dit es, ledit conte & léguât
toutjours ses perdre res, mais fasian ung an délibérât de anar mètre le sety al castel
grand doumatge aldit léguât & conte de de Termes, per le prendre se poden, & tout
Monfort, en lor tuan & blessan lors gens so que lor era necessari an faict aprestar
ÉJ.orig. tout los jours, mais a fin de causa los an & aparelhar. Mais una causa grevava fort
col. 20. tan streictz, que deldit castel no podian ledit conte de Monfort, quand ly calia
sailhir ne aver causa que lor fessa mestyer. lays.-ar la cieutat de Carcassonna sans au-
Et adonc l'aigua lor es falida' dins Iadita cuna garda ny garniso per la deffendre,
plassa, a causa de las grans calors que per laquala causa fouc dit & déclarât dey
fasia, que de grau set que avian mourian layssar gens per la gardar & deffendre si
toutz los jors en Iadita plassa. Et adonc es niestier era; so que fouc faict & donnada
estada presa Iadita plassa, ont lodit léguât la charga & garda d'aquela a ung valen &
& conte de Monfort an faict maint home sage home, alqual ledit conte de Monfort
& famna cramar & brular, car no se volian se fisava fort & grandamen, loqual s'ape-
ostar ny desistir de lor folia ik errour en lava Verles d'Encontre, alqual ledit conte
que eran per laras'. de Monfort bailet una nobla conpanya per
Adonc' quand ledict conte de Monfort gardar Iadita villa & cieutat. Et adonc le-
8i léguât an agut faict tout so dessus, s'en dit Verles d'Encontre es volgut partir del-
son vengutz dreit a Penautier, ont lodit dit conte per s'en anar en la cieutat, ainsin
conte de Monfort mandat a la contessa sa que presian avia la charga, & adonc ledit
molhe, laqualla era dins la cieutat de Car- conte a dict aldit Verles, que d'encontinen
cassonna, que vistas las présentas vengues que sera arribat a Iadita cieutat, que ly
aldit Penautier devers el. Et adonc quand fassa cargar tous les engins, couma' son
Iadita contessa agut ausit le voler de son calabras, manginalzSc autres engins, & que
senhor, couma don.a saja, tout incontinen les ly trameta aldit sety de Termes, & an
a près una bella & nobla conpanya, tant aquo ly a baylat sas letras per portar a la
d'homes que de doumayselles, devers son contessa, laquala era dins Iadita cieutat.
Et quand lodict conte de Monfort a agut
dict & baylat sasditas letras aldit Verles, a
' G. porîf entro aïs portz d'Espanlia. — Le com- ii i r.
'^ '^. ' , près son camy ensenble sas gens que lodit
pilateur n'a pas compris, parce que de son temps ' i i i i i i i- •
t.. r ■ > ,, • j. r conte ly a bayladas per gardar Iadita cieu-
Minerve faisait réellement partie d un pays iron- ■' •' in
,ière,& était proche de ce qu'on appelait /e5;,ort5 t^t- ^t quand SOU estatz arnbatz, lodu
& paa^ges d'Espagne. Cette dernière expression Verles a baylat a Iadita contessa sas letras,
était employée officiellement dès le commencement & d'encontinen a faict cargar forsa carre-
du règne de Philippe le Bel. (Voir notamment les tas per portar aldit Termes Iadita artilharia
pièces du carton J. 388, aux Arch. nat.) T. porte gj engins, aiiisin que mandat ly era per son
partz. [A. M.] senhor ledit conte de Monfort.
•Les actes & les textes laiins prouvent que Ejj ^^\ç,nc démontre que aquest Verles
c'était Guillelmus 8c non Guiralius de Muicrha.
G. porte W [IVilUlm). [A. M.]
' P. falida manifuc. ' Tout ce passage est extrêmement abrégé dansT.
' G. y. io56-i 087 ; siège 8c prise de Minerve. ' P. tout.
' G. V. 1088-1 176 j séjour à Penautier Se sicge de ' G. v. 1177-1239; combat sous Carcassonne
Termes. Plus développé dans le poëme; discours Se entre les croisés 8c les gens de Cabaret; la rédaction
détails omis par h rédaction en prose. [A. M.] en prose a changé certains détails du récit. [A. M.]
An
I2IO
49
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
5o
Hi.Oii.-
I. m;
col. 27.
fasia cargar lasditas carrelas, counia dit es,
un spia loiiqual era per lo capitaiii de
Cabaretz, vezeii tout so dessus, prestamen
s'en es partit d'aqui & aldit capitany de
Cabaretz es anat ly dire & coiitar, com le-
dit Verles avia faict cargar lasditas carretas
de ladita artilhiaria, laquala volian meuar
aldit Termes. Et adonc quand lodit capi-
tany deldit Cabaretz aguet ausit & enten-
dut so que ledit spia ly avia dit, a faict
armar ben iij'-" homes des melhors que
aguessan en touta ladita plassa, & quand
s'es vengut sur la neit, affin que degun no
s'en preguesa garda, deldit Cabares s'en
son sortitz, & ai camy per on dévia venir
ladita artilharia & carretas s'es anat an
sasditas gens enbo?car & deniorar, per so-
breprendro ladita artilharia & [las] gens
que la menavan. Et quand s'es vengut len-
dcma bon matin, ledit Verlesa faict nietre
adonc ledit Verles s'es forlat dins la plus
granda prieysa de sos ennemicz an sas gens,
lousqup.lz eran toutz fresques, & taiameu
an frapat de cascun cartyer, que n'en so
pro demoratz de morfz & de blessatz sur la
plassa & nafratz de toutas partz. Mais a la
fin a calgut aldit Peyre Rogie & sas gens
los que se son pogutz salvar, & aysso per
la grant fola de monde que lot venya des-
sus devers lodit Carcassona. Et adonc
quand Peyre Rogie capitani deldit Caba-
retz s'es estât retirât, counia dit es, ledict
Verles d'Eiicontre a faicta tornar ladila
artilharia dins la cieutat de Carcassonna,
& ayso [afin] de y trametre an melhora &
segura conpanya '.
Et quand s'es vengut al bout de quatre
ho cinq jours après tout so dessus, ledict
Verlesa faict arniar& mètre en poinct uiia
bonua conpania de gens valenta, laquala
An
I2IO
a camy ladita artilharia per anar dreit aldit a baylada a conduyre & governar a ung va-
Termes, & quand es estada partida, es se len gentilhome que per aleras era an el
avisât couma home sage & valen & usitat
en talas causas, & a faict anar un tast de
gens ben armatz & montatz davant, per
descouvrir. si cas era que y agessa deguna
enboscada per lo camy, & les autres a lais-
satz an ladita artilharia, & el ts deniorat a
ladita cieutat. Et adonc les que anavan
devan son vengutz dreit ont era ladila en-
dins ladita cieutat, & lor a baylada ladita
artilharia per la menar aldit Termes, los-
qualz se son metulz a camy & dreict aMit
Termes son anatz, & ladita artilharia an
menada ben & seguramen sans tiobar au-
cung desturby & encontre '.
Adonc quand ledit gentilhome es estât
arribat aldit Terme, devant son scnhor lo
boscada, de laquala se son apercevutz. Et conte de Monfort es vengut, & ladita ar-
quant losdits de ladita enbosca an vist &
conogut que eran descouvrilz & desolatz,
s'en soii sortitz de ladita enbosca, & dreit
en aqnelz son anatz frapar, mais les autres
se son tousjours reculatz jusquas c(ue son
cs'atz près dels que condusion ladita ar-
filliaria, & adonc an coumensat de se reti-
rar & frapar sur les de ladita enbosca, &
talanien se conbatian, que si no fos stat
calcun que aldict Verles anet dire que los
de Cabares eran salitz subre sas gens, &
que toutz los avian quasi luatz, & presa
ladita artilharia, & mes lo fouc en aquella,
los deldit Cabares no ny aguessan pas laisat
ung, que toutz no y fossan demoratz mortz
ho preses. Mais d'encontinen que lodit
Verles ausit las novellas, a faict arribar qui
mais a pogut & el meteys s'es armât & al
secours de sas gens prestamen es anat, los-
qualz a trobat que se conbatian an lors en-
nemicz dins ung prat a la riba de Aud.i. Et
tilharia luy a presentada. Et adonc ledict
conte de Monfort luy a près a dire & de-
niandar que era la causa que avia tant
apunhat de la ly trametre. Loqual gen-
tilhome a dit la causa com era stada de mot
a mot, com lodit Peyre Rogie les era ven-
gutz assalhir sur lo camy & com lodit Ver-
les venguet devers [la] cieutat, & les avian
desconfitz & meses en fuita. De laquai
causa lodit conte n'es estât may joyos, que
que ly aguessa donnada la melhor plassa
dcl monde. Et adonc ledict conte a dit ik
demostrat tout ledit faict aldit Icguat & a
toutz les deldit sety, & ayso en collaudaut
lodit Verles d'Encontre, loqual avia faicta
' Le récit An cnmbat e;f très-différent dnns G.,
V. i2o6-i2.'?9, surtout au corain;ncement. Les dé-
tails sont plus prkis dans le poëme.
' G. V. 1240-1 263 j tr.insport des m.uliinis As
Ruerre à Termes.
An
12IO
Éd.oiig.
t. 111.
col. 28.
;)i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
ladifa valentya, dont loiidict Icguat & au-
tres ne fouguen graiidameii jouyoses. Al-
qiial sety a aytaa de monde, que no es
home que ho saubes dire ny pensar, mais
au tout aquo los que son dedins lodict
Termes no los presen ny crenhau gayre;
car dins lodict Termes ade valeutas gensik
bonnas per armas, lousqualz se deffeudeu
ben & vaientamen. Car no era jour que
los del castel & plassa no lor salyssen des-
sus scarmussa & conbatre, ont gasanliavan
soven maint ensenha & estendart, & tala-
men se mantenyan & deffendian, que lodict
conte de Monfort y perdia grantz home.';,
dont era fort corrossat quand ladita plassa
no podia prendre ny aver a son plaser, la-
quala no agueran jamais aguda ny presa, si
los que eran dedins no l'aguessan desen-
perada ny laisada, ainsin que sera dit ayssi
après'.
Or dict l'istoria que dins ledit castel &
plassa deUiit Termes se metet una granda
ik terribla malaudia, dont tous les jours y
morian gens sens fy, que era grand piatat
de vezer le monde que y moria, laqualla
malaudia y venguet a causa que las ayguas
lor eran falhidas & sequadas dins lodict
castel, que no ne aviau gota, mais pro vy
avian be & autres vieures. Et ung jour
plcguet tant & fouc tant granda l'aygua
que toubet, que los de ladita plassa ne
eiipleneguen las sisternas que eran dedins,
aniay ung grand tast de vaissela, talamen
que las ayguas se meteguen a corrompre,
& qualia que ne fessen lo polatge & pres-
tiguessen le pa*, dont se va conprenguar
dins lodit castel ung mal de expremesos,
que no era home, peysque no era tou-
quat, que n'escapessa janiays, que no
mouris deldit mal, que ung tant solameu
non scapava que no mourit, dont fouguen
fort esbaitz los deldit castel & plassa, &
non sans caussa, quand se vesian toutz
les jours a bêla tira mourir sans sessar.
Et adonc vezen ladita mortalitat & ma-
laudia que dins lodict castel & plassa s'era
mesa, van deliberar los que eran encaras
alegres & sains, de layssar & abandon-
nar ladita plassa sans plus demorar de-
dins ny estar, laquala causa meteguen en
exécution, car mais aniavan mourir en se
coubaten, que non pas en aquela forma &
maniera que mouriaii dins loudict castel.
Et adonc una neit, laquala lor senblava
ben convenienta per salhir defora & s'en
anar, se van ben armar & acotrar cas-
cun, & adonc son salitz de ladita plassa le
plus secretamen &coyamen' que an pogut
far, sans que los deldit sety 110 s'en son
ponch apersegulz ny gardatz, & lor camy
an près, quand an agut passât ledit sety, en
Catalhouia, car la plus grand part d'aquelz
eran Catalhas.
Et quand son estatz deforas ladita plassa,
[couma] dict es, a souvengut al capitany
d'aquella, appellat per son nom Ramon de
Termes, de qualques baguas que ly eran
dcnioradas dedins ladita plassa, lasqualas
volguot tournar serquar, mais degun home
de sens no lo volguet aconpanya, dont fe-
gucn sajamen, & lodit capitany grand folia
de y tornar; car ly costet lo corps, amay la
vida. Car adonc que se botet a retoriiar, los
deldit sety se fouguen aulcunamen aper-
sevutz & senti tz, que los deldit castel s'en
eran anatz & salitz sans lor saber, dont
eran grandamen corrossatz & marritz de
los aver ainsin perdutz. Et adonc en auan
& tornan en sus & jots per lodit sety, van
rencontrar lodit capitany tout soûl, loqual
fouc près & saysit incontinen Si menât
devers lodict conte de Monfort & autres
senhors que an el eran, dont loudit conte
fouc fort jouyos, quand vie ainsin prison-
nyer devant el lodict capitany, que tant de
mal ly avya faict durant lodit sety'.
Et adonc quand lodict conte de Mon-
fort a vist tout so dessus & saubut com
lodit castel & plassa era vuyda & sola de
touta defensa, & lo capitany deldit casiel
près entre sas mas, encontinen s'en es anat
an ung grand tast de gens ben arniatz &
An
1 21a
lld.ortg.
t. III,
col. 2y.
' G. V. 1254-1285; commencement du siège de ' P. porte cryamen yai n'a pas Je sens; T, n'j
Termes. pas conservé ce mot.
^ La îe<^on de P. est incomprchens'thU ; la voici : ' G. v, 1286-1. 3 i r ; abando:! du c!î3îeau de Ter-
talamen que de ladita nygua se meteguen a cor- ine.1; très-développé pour la fin dans la rédaction
rossar & per potatge & prestir le pa. en prose.
An
1210
53
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
54
acotrafz devers ladita plassa & ccstel, lo-
qual a trobat sans aulcuna deffensa uy
guarda, ont es intrat a tout son plaser
sans aulcuna contradectieu; car 110 y avia
ung home per aquella hora, sinon ung
grand tast de fennas deldit pays, que se
eran retiradas aqui dedins an toutz lors
bes, lasqualas fennas lodict conte de Mon-
fort fec prendre & mètre en loc segur, lor
bailhan bonas & honestas gardas, & aiso
affin que no lor fossa faict aulcun octrage
ny deshonor, que fouc causa ben faicta
per ledit conte de Monfort, que de gardar
ronor de lasditas fennas, ainsin que fouc.
Et faict que aguet tout so dessus, fech mè-
tre lodit capitany Kamon de Termes dius
le fons d'una tor an grans fers a las can-
bas 8c strectamen gardar & pensar. Et
quant tout le pays de l'entorn a saubut &
ausit, que ledit Termes era près & le ca-
pitany prisonyer en tala forma que dit es,
manta autra plassa & castel es slada lays-
sada & desenparada per losdits routiers &
herctges, desqualz son eslatz preses una
grand partida en s'en fugen, & aquelz
arses & bruUatz sans aucuna marce ne pia-
tat. Et adonc dementre que tout so dessus
se fasia, es estât près ung fort castel &
plassa per las gens deldit conte de Mon-
fort, louqual s'apellava d'Albios, una forta
plassa, car los que eran dedins ausen dire
que ledit Termes era stat près, ainsin que
dit es, incontinen an layssada Indita plassa
■& relinquida, & s'en son anatz, dont ledit
conte de Monfort es estât fort ben con-
tens 8c joyos, car adonquas tout lo pays
s'es metut en son poder 8c ma '.
Adonc quand tout so dessus es es(at
faict, coma dit es, ledit léguât a mandat
aldit conte Ramon, que tout incontinen
vengua per devers el 8c son conseilh, lou-
qual se tenya a Sant Gely en Provensa, la
ont lodit léguât avia ajustât ung grand
conselh, instiguan ledict evesque de Tho-
losa, loqual no cessava jamais de serquar
mal, 8c aysso contra lodit conte Ramon, &
ly ostar sa terra, nonobstan toutz les ap-
' La plus grande partie de ce paragraphe & no-
tamment la phrase relative à Raimond de Termes
manque dans G.; M. Meyer conjecture qu'il y a
une lacune dans ce dernier. [A. M.]
poincteniens dessus dits ny alleguatz. La
ont ledit conte Ramon, counia vray obe-
dyen a ia Gleisa, y es anat 8c s'es trobat, no
pensan so que era ne que volian far. En
louqual conselh es estât ben debatut allonc
de la matyera, per que eran ajustatz, ont
les ungs an :repat 8c chargeât ledit conte
Ramon, les autres l'an deschargeat, vesen
SOS apponctamens 8c absolutions que avia
agut deldit Sanct Payre, 8c aussi vesen
com era stat 8c era encara de presen vray
obedien de la^Gleysa, 8c que l'on no ly dé-
via pas serquar so que lodict léguât ly ser-
quava, qu'era causa malfaicta, vesen so
que ly costava, 8c d'autra part que avia
bayl.it de son bon grat 8c volontat aldit
léguât ledit castel Narbonnes de Tholosa,
que era lo plus fort castel 8c plassa de tout
le pays, 8c que vist tout so dessus 8c ben
considérât, lodict léguât no avia causa ny
actieu de le molestar ne presipitar, ainsin
que fasia ne voulia far. Per lasqualas cau-
sas dessus dictas, tout ledit conselh s'es de-
laysat 8c defaict per aquel cop. Et adonc
ledit conte Ramon es estât advertit de tout
so dessus, incontinen a faict trossar 8c car-
gar son cas, 8c a camy s'es metut per s'en
toniar vers ledit Tholosa, 8c ayso per don-
nar ordre 8c recapte en so que vesia que
lodict léguât ly voulia far contra dreict 8c
raso 8c maleciosamen de ly voler far pren-
dre sa terra, ainsin que deliberava de far'.
Et ainsin que lodict conte Ramon s'en
tornava devers lodict Tholosa, 8c fouc a
Narbonna, aqui trobet 8c encontret le rey
d'Araguo, louqual era son cunhat, louqual
venia devers lodict conte per le veser, mais
quant aguen parlât ensenble toutz dos 8c
festejat per certans jours, son se despar-
titz, 8c ledit rey s'en es tornat en son pays,
ben dolent 8c coussirat de so que lodict
son cunhat ly avia dit Si contât deldit lé-
guât 8c de so que ly volia far. Et adonc
quand ledit léguât es estât advertit que le*
dit conte Ramon s'en era anat, a ly mandat
autre messatge que tout incontinen 8c sans
demora se aia a trobar a Arles, la ont tout
lodit conselh se dévia troubar 8c ajustar,
8c aussi ledit léguât mandet ledit rey d'A-
raguo que s'i aguessa a trobar sans aucuna
An
1210
An
1211
Kd.oria.
t. m,
col. 3o.
G. V, 1
320-1 343 j assemblée de Saint-Gilles.
55 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 56 """"
An An
'^" coiUradecticii, & ayso per vezer & ausir Preniieramen, que ledit conte cassaria 8c
que séria apponctat & ordenat deldit conle donnaria congiet tout incontineu a toutz
Ranion. Et adonc quand ledit conte Ra- los que ly eran vengutz donnar ayda ny
mon a vist & entendut le messatge que de secours, ny per donnar lyn vendrian, sans
novel era veiigut devers el de par le le- ne retener ung tant solamen.
guat, luy mandan que tout incontinen & H. Item, que a la Gleysa séria obedien,
sans deniora se agues a trobar aldit Arles & toutz los cops & doumatges repararia,
per ausir so que séria dit contra el ne de- & en aquela tant que vieuria séria soub-
clarat, louqual conte Ranion s'es metut giet sans deguna contradictieu.
autre cop a caniy devers ledit léguât, es III. Item, que en touta sa terra no se
anat aldit Arles couma vray obedyen tous- minjaria que de doas cars.
jours de la Gleysa. Mais qualque obediensa IV. Item, que ledict conte Ramon cas-
que el fessa ny mostressa, toutsjours le mal- sara Ej gitara toutz les iretges & lors aliatz
dict evesque de Tholosa no ccssava de ser- de toutas sas terras.
quar mal & destruction aldit conte Ranion, V. Item, que lodict conte Ramon baylara
douant toutsjours a entendre que touta sa & delieurara entre las mas deldit léguât &
terra era plena de heretges & majormen conte de Monfort toutz & cascun d'aquelz
Tholosa, par lasqualas causas & paraulas que per elz serian declaratz & dictz, &
le paure conte Ramon era tant presepitat ayso per ne far a lor volontat & plazer, &
& malmenât, couma dit es dessus'. ayso dins lo terme de ung an.
Or dit l'istoria que quand lodit conte VI. Item, que en toutas sas terras home
Ramon fouc arribat aldit Arles, a trobat que sia, tant noble que vila, non poriara
lodict rey d'Araguo, louqual era desja yen- degun abilhanien de pretz, sinon que ca- .
gut & arribat aldit Arles. Adonc non cal pas negras' & maissantas.
pas demandât s'an faicta bonna chera toutz VII. Item, que toutz los castelz & plas- .
dos, & quand an agut sejornat ung jour sas de sa terra, losqualz so de deffensa, Ed orig.
ou dons, aldit léguât s'en son anatz prcsen- fara abatre & demollir jusquas a terra, coi.3i.
tar & nionstrar. Loqual léguât lor a co- sans layssar rcs.
mandat que no se ajan a meure ne botjar VIII. Item, que degun gentilhome delz
deldit Arles sans lo congiet del ou de son sens, ny nobles dins aulcuna villa ho plassa
conselh, tant aldit rey que aldit conte no dcmouraran ny abitaran, mais defforas
Ranion, & an lor lougis les an faict re- per los camps, com si eran vilas ho pay-
trayre & retirât, jusquas que on les manda sans.
venir. Et adonc es estât tant procedit aldit IX. Item, que en touta sa terra piatge '
conselh, louqual era tout per ledit conte no se pagaria, sinon les vielz & anticz
Ramon, que per apponctamen deldit con- usatges, que se solian pagar & levar.
selh es estât dit & apponctat aysi dejos, X. Item, que cascun cap' d'ostal pagara
louqual appontamen fouc portât & trame- per cascun an aldit léguât quafte deniers
tut per ung députât per lodit conselh aldit Tolozas, ho an aquelz que pel el seran
conte Ramon, car no avian ausit dire ny ordenatz a los levar'.
declarar ledit apponctamen en audiensa XI. Item, que toutz les renoviers de sa
publiqua, pet paout del murmur & com- terra les tenovelz' fera rendre & retour-
moution del poble, car vesian ben que nar & toutz les profitz que agutz n'au-
lodit apponctamen era contra Dieu & con- rian.
ciensa, louqual apponctamen coatenya XII. Item, que l'on quand que le conte
ainsin, so es a saber que' ; de Monfort anata & cavalgara per sas ter-
ras & P'iys, ne aussi aucuns de sas gens,
, „ „ , . . . , j- , , tant petit que gran, de res que prenguan
Cette longue tirade est le développement dans ' i o j i i a
nn sens favorable au comte de Toulouse de ciuel-
qiies vers du couplet Lix de G. [A. M.] ' T. blanclias.
' Même observation que ci-dessus; G. v. 1344- ' L'article X manque dans T.
|355. [A. M.] • T. renovels.
An
1211
^7
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
58
ne despendaii ne lor deniandaran res ny lor dit que estian en Ijonna garda & men-
contradire aytaii pauc. bratz de lor cas, que no siau subrepreses,
XIII. Item, que quand louJict coûte Ra- en breu retornara devers elz. Et adonc
mon aura tout so dessus faict & aconplit, s'es partit deldit Tholosa, & a Montalba
couma dit es, de lay la mar s'en yra perfar s'en es tirât 8c aiiat, & quand devers los
guerra contra les Turcz & infidelz, ik ayso dessus dits es estât, a lor dict & déclarât
dins l'ordre de Sanct Jehan, sans jamay de lodit apponctamen, ainsin que faict avia
perdeça retornar, que per ledict léguât no alz de Tholosa.
li sia mandat. Et adonc quand ledit apponctamen an
XIIII. Item, que après que tout so des- ausit, cascun delz aldit conte Ramon a
sus aura faict & aconplit, counia dit es,
toutas sas terras & senhorias ly serian ren-
dudas & delieuradas per ledit léguât &
conte de Monfort, quand lor playra'.
Et quant ledit conte Ramon agut vist &
entendut lodict apcnctamen, el se près a
dit & déclarât, que plus leu qu'elz fassan
aquo, que y consanten, que lors enfans
nianjarian plustost, & que bon coratge a,
se ledit léguât ve ny sas gens per aquella
causa, de se deffendre & gardar, mais que
tant ïolamen ledit conte les veulha enpa-
entenaut lociict apcnctamen, ei se près a lant îoiamen leuit conie les veuina enpa-
rire de grand joc que n'agut, & a son rar & gardar, dont ledit conte Ramon
i.^*i-,.i:-*_-,^_.i»A 1' A * 1 — 1„ :*1 — 1„„ ^r, ^*^ i. \ :
cunhat lodict rey d'Araguo l'a monstrat, lou-
qual rey a dit aldit conte Ramon : Pla vous
l'an paguat. Et adonc ledit conte Ramon,
sans prendre ny deniandar aulcung congiet
alJit léguât & conselh, s'es partit deldit
Arl^s & aldit Tholosa s'enes anat & tour
quand a ausit lor voler, es stat ben jouycs,
& lor na saubut ung tresque grand grat.
Et adonc quand ledict conte Ramon a
vist 8c saubut le vouler de toutz ses sub-
jetz, es s'en tornat devers Tholosa, & aqui
a scrich a toutz sos aniicz, aliatz 8i sub-
nat, & aussi lodit rey en sas terras s'en es jectz, 8c que cascun ly volya donna seccrs
. T? . .. _ 1 II*. _ - _ . _ Tî _ _ . . O- _!.. .]_ I„ _ O- ,1 «iX 1-„ „_ *
anat. Et quand ledit conte Ramon es estât
dins Tholosa arribat, tout incontinen son
conselh delz de ladita villa a ajustât, 8c
ayso tant los petitz que los plus grans, 8c
a toutz lor a dit 8c demostrat ledit apponc-
tamen, loqual lor a faict ausir en plen au-
ditory, que tout lo monde l'ausit 8c enten-
dut de mot en mot, ses layssa res, non pas
ung mot tan soulamen. Et quant lodict
apponctamen es stat legit 8c déclarât, 8c
que tout lodict poble l'agut ben ausit 8c
ten en aquo, que plus leu se layssarian
toutz viens scorgcar, dont lodit conte Ra-
mon, quand los a ausitz parlar 8c dire, 8c
d'autra part an vist lo voler que avian, es
estât grandamen joyos 8c conten delz.
Et quant tout so dessus es estât faict,
couma dit es, ledit conte Ramon lor sen-
hor natural lor a dit qu'el s'en voulya
anar jusquas a Montalba, Castelsarraze 8c
son vengutz a son mandamen 8c ajuda los
deAlbiges' & los de Bearu 8c de Cumenga,
8c le conte de Foys, 8c d'aquelz de Carcas-
ses, car inqueras ny avia pro, 8c aytaiiibo
es vengut Savari de Malleo, toutz aqu.lz
son vengutz aldit conte Ramon an grand
gens que an amenada, 8c aysso perajudar
aldit conte Ramon".
Aysso era a l'intran de karesma que lodit
conte Ramon fasia aqueste amas de gens.
d'autras plassas que del tenyan lor dire 8c Or dis l'istoria que dementre que lodict
demostrar lodit apponctamen, per vezer
que luy dirian no que voldrian far, 8c a • p. de Abeguas.
• G. 1376-1407; articles proposés par le concile.
' G. i356-i375 8c i^oS-i^îôj retour i\\ comtî
Uaimond àToulQi.lsc; ses préj-aratifs.
An
I z: I
Éd. cri 5,
I. Ili,
col. il.
8c ajuda, jier gardar 8c deffendre sa teria,
laquala ledit léguât 8c conte de Monfort
ly volen ostar 8c d'aquela le gitar, ainsin
que lor scrieu del tou», car se pensava be
en so que ledit légat 8c conte de Monfort
farian, car tousjours avian ledit evescjuc
de Tholosa, [qui] los emaglinava en loc
de los appaisa.
Et quand lesdits senhors, a qui ledict
conte Ramon a escript, an vist Se entendut
so que ledit légat 2i. conte de Monfort vo-
cntendut, no quai pas demanda se en lor Icn far aldit conte Ramon, loqual era gran-
coratges son corrossatz 8c marritz, disen damen amat per tout lo monde 8c aliat,
cascun, que avant qu'elz fassen ne consen-
"- — 5c) PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 60 " —
An ' An
'^' conte fasia so dessus, ledict léguât a tra- seren graiidamen en la gratia & amistat '^''
metut ledit evesque de Tholosa vers las del léguât & aussy del conte de Monfoit,
partidas de Fransa, & ayso per predicar la so es que ieu vous rendray entre vostras
crosada contra ledit conte Ramon, que s'eia mas la plassa & castel, & so al nom del-
rebelat contra la Gleysa, & qu'el avia re- dit léguât & conte de Monfort, proveu
captatz en sa terra toutz les eretges de tout que en elz vous me fares mon acord & ap-
lo pays, an losqualz volia menar una granda ponctamen, s:i' j perdre res del meu, &
guerra contra la Gleysa, amay ledit léguât, ieu lor prometre de les ben servir envers
ainsin que ja avia coumensat de far, ont toutz & contra toutz. » Per laquala causa,
avia tuât & niurtrit gran quantitat de las lodict Boquard ' a promesa de far eu la
gens de la Gleysa. Laquala causa ausida forma & manyera que lodict Peyre Rou-
per aucuns senhors, encontinen se son gie avia dict nyprepausat, laqualla causa
crosatz per venir contra lodit conte Ra- & acordy toutz dos [an] promes & jurât
mon, ainsin que ledit evesque avia predi- de tener & observar, & incontinen lodict
cat & donnât de per ledit léguât & Sanct Peyre Rougie a faict ostar los fers de las
Payre absolutieu' de toutz pecatz a totz canbas deldit Boucart, losqualz avia por-
los que se crossarian. Ont se croset le tatz tant que avia demorat prisonyer, & la
conte d'Ausura ik Robert de Cortenay 8i harba luy a faicta far, & aussi l'a abilhat
le chantre' de Parys, aquestes s'en son 1-en & honestamen, & devers ledit légat
vengutz an una granda armada de gens que . a trametut ben montât & acompanhat de
an levada, & tant a faict, que a la cieutat gens aldit Carcassonna, ont era an touta
de Carcassonna son arribatz an lodit eves- l'armada. Et quand lo conte a vist lodict
que, que los menava & los condusia, Zi. Bocard en tala forma & manyera, e*s ne
ayso devers lodit léguât & conte de Mon- estât esbayt, & a ly demandât coni era sor-
fort, losqualz son estatz ben vengutz per fit deldit Cabares. Et adonc ledit Boquard
lodit conte de Monfort'. a contât tout lo faict ainsin qu'era aldit
Et adonc quand Peyre Rougier, capitany conte, dont lodit conte de Monfort ne es
de Cabarez, loqual- tenya en sas prises le nioult jouyos & content, n'a saubut ung
senhor Boquart que dessus es dict, a vista très grand grad aldit Peyre Rougier. Et
tanta de gens vene aldit conte de Monfort, adonc lodit Bocard a dict aldit conte de
& aussi a vist que lodit conte avya tout le Monfort : « Senhor, ieu ay promes & jurât '
pays en son poder & mas, adonc s'es co- aldit capitany que res del seu no ly séria
mensat esbayr & aver paour. Et adonc s'es dostat, & que en aquo tout jusquas ayssi
avisât com el tenya & avia tengut long ly séria perdonnat, & que en vostre ser-
temps prisonyer ledit Bocquart, pensant vicy sera, & aussy m'a el promes que toutas
en el que per lo moyen d'aquest dit Boc- horas & quantas que vous voldres, ladita
quart el faria sa pacx & apponctamen an plassa & castel vous baylara & lieurara
lodit légat & conte de Monfort, ainsin que sans aucuna contradectieu, & ayso aven
faict. Et adonc sans autre ajutza faict ve- jurât de tener l'ung & l'autre & de esse
nir ledit Bocquart devant el, alqual lodit bos amicz d'aras en avant. » De lasqualas
Peyre Rougie capitany deldit Cabarez a dict causas dessus ditas, ledit léguât & conte de
per aquesta forma & manyera ; « Senhor Monfort son estatz ben contens de far &
Bocard, vous sabes ben que a long temps passar en la forma & manyera que ledit
que vous es prisonnyer, sans que janiay Bocard avia dit ny faict envers lodict capi-
honie del mojide vous aja secorrut ny aju- tany, & las letras n'en [anj faictas far, si-
dat de res que sia, & y poyrias esta touta gnadas & sagelladas del sagel & signet deldit
Éd.oriij. vostra vita. Toutas vechs, ieu me soy en- eguat & conte de Monfort, & aldit Peyrel
col. 33. magenat, que se vous voules, vous & ieu Rogier capitany deldit Cabares les an fra-
metudas per ung scudyer, & lor vènguda ly
■ p ay5so a„_ an mandada, dont ledit Peyre Rougie n'es
' P. le comte.
' G. 1427-14.^5; prédication de la croisade. ' T. £• P. p.irtout Broqiiard.
An
1211
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
62
stat ben joyos & content, 8i a faictas sas
préparations tant de viandas que d'autras
causas neccessarias en tala causa. Adonc es
partit ledit léguât & conte de Monfort an
toutz los autres senhors & armada, & droit
aldict Cabares son anafz, par prendre la
talamen que del loc no ne podian gayres
aver aldit sety, dont passaveu pro mal &
de fam adoras, & dins ladita Lavaur era le-
dit Aymerigat, couma dit es dessus'.
Or dit l'istoria, que dementres que ledit
sety era davant Lavaur, que una granda
An
12.1 1
possession d'aquel, dont ledit c-apitany los armada de canpanya de Alamans, losqualz
t. m,
col. 34.
a resaubulz fort hoaorablamen , & dins la
dita plassa les a metutz, baylant las claus
de tout lodict castel aldit léguât, counia
cap & senhor de tout, dont ledit léguât &
conte l'an remerciât très grandamen. Et
adonc es stada niesa una bonna & grossa
garniso aldit castel & plassa, per la gardar
& deffendre, si mestyer era'.
Et tout so dessus f'aict, couma dit es, bel-
cop d'autras plassas se son rendudas & 111e-
tudas entre las nias deldit léguât & conte
de Monfort, & qua'^y tout le pays. Adonc
s'en es vengut ledit léguât an touta son ar-
mada devers Lavaur, & ayso per la pren-
dre, laquala cieutat era per aquel hora &
temps de una dona apelada na Guirauda,
laqualia avia ung trayre, home valen & ar-
dit, appellat Aymeriguat, senhor de Mon-
real & de Laurac lo gran. Mais ledit léguât
& conte de Monfort avian gasanhadas &
jiresas sus el lasditas plassas, & ly avian
tuatz & murtritz toutz sos homes, sinon
paucx que lin eran demoratz. Per lasqua-
las causas dessus dichas, ledit Aymerigat se
era retirât devers sa sor aldit Lavaur an
una granda & 'bonna companya que avia
aguda. Et adonc es vengut & arribat ledit
légat & conte de Monfort an toutas sas
gens & armada davant ledit Lavaur & lo
sety y an botat, car ladita villa era forla &
granda & ben tornejada de valatz prions,
per que fouc forsa de nietre lodit sety a
l'entorn. Mais dediiis avia de bonna gen &
valenta, que se deffendian ben aldit légat
& armada, loqual y tenguet lo sety plus de
syeys meses, sans que y fassen causa que
fossa a lor profiech, car adonc les vieures
eran tant cars, que per argen no s'en po-
dian trobar, & aysso a causa que los de
Tholosa tenyan toutz los pasatges sarratz,
'G. V. 1446-1521; soumission du seigneur de
C.'ibnret. La rédaction en prose ajoute quelques
détails accessoires; voir au tome VI l'annotation
du texte des Bénédictins. [A. M.]
eran ben syeys mila, venyan dona secours
aldit légat & conte de Monfort, losqualz se
aneren lotgear al loc de Montjoyre, out
a l'entorn per aqui, les ungs près delz au-
tres; car anavan saradamen, per so que
eran en la terra delz ennemicz. Et adonc
qualqun que avia vistas & spiatz lesdits
Alamans s'en venguet a Tholosa, la ont era
peraleras ledit conte Ramon an grand cop
de senhoria de gens, la ont era le conte do
Foix, home valen & entreprenen, aiiisin
que mostret, alqual conte de Foix ledit spia
s'es be adressât, & [va] ly dire com el avia
vistes lesdits Alamans, losqualz s'eran alot-
jatz aldit Monjoyre. Et adonc quand le-
dict conte de Foix a ausit ledit spia, en-
continen & sans far autre dilay, a faictas
sas gens anar de bêla neit aldit Montjoyre
en avant, ont las gens deldit pays quand
an saubut le faict se son metutz an ledit
conte [de] Foix, per anar desfar losditz
Alamans. Et adonc s'en son anatz enbos-
cardins la fores, per ont qualia que lesdits
Alamans passessen per anar aldit Lavaur, &
aqui les an atendutz entro lendema mati
al solelh levan, que lesdits Alamans se sont
desalotjatz & dreict aldit Lavaur s'en son
tiratz, en passant ladita fores. Mais non
sont guayres estatz avant, que ledit conte
de Foix an toutas sas gens lor es salit des-
sus, & talamen an coumensat a frapar sur
losdits Alamans, que sinon ung non es sca-
pat, que toutz no sian estatz mortz ou
blassatz ou preses, la ont lodit conte de
Foix & les gens del pays an gasanliat una
granda richessa. Et quand tout so dessi»s
es estât faict, ledit conte de Foix s'en ee
' G. V. i522-i549j commencement du siège de
Lavraur. Le poëme a placé le récit de la bataille
de Montgey (alias Montjoire), qui suit, après le
siège de Lavaur; M. Meyer conjecture qu'en inter-
vertissant cet ordre, le rédacteur de la chronique
en prose a suivi la chronologie de Pierre de Vaux-
Cernai. [A. M.]
A.1
63
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LAKGUEDOC.
64
liJ.Oli.
t. m;
col. 3?
tirât dreict a Moiitgiscard an la presa que
avia f'aicta, & lesdits gens del pays se
sont retiiatz cascun en son endrech. Et
adonc lo que era scapat desdits Alamans,
que fouc granda causa que no s'en po-
guessa salvar que atiuel, louqual s'en anet
& tiret devers ledit léguât & conte de
Monfort aldit sety de Lavaur, ont anet
dire 8c coatar alsdits senhors la granda
tirar peyras & abatre las muralhas, laqualla
a faicta d'encoiitinen nicnar & tirar dins
les valatz, & l'assault a faict coumensar de
donar, louqual es estât fort aspre. Et adonc
se son metutz les ungs a niinar las mu-
ralhas & tours, les autres a escalar per in-
trar dedins, & talamen an faict, que a touta
forsa dedins son intratz & la villa an ga-
sannhada, nonobstant touta deffensa, la-
desconfictura que lor era avenguda aldit qualla fouc faicta per los [de] dedins, car
Montjoyre per lo conte de Foix & sas y avia de boniia gen valenta, on costet
gens, & que se prestamen 110 y anavan lor
donnar secours, tout era perdut & tuât.
Laqualla causa ausida per losdits légat &:
conte de Monfort, incontinent a faict ar-
m:ir & nietre en poinct ben Xliil'". homes,
& dreict aldit Montjoyre a tirât, & qui
niay a pogut es anat, que ung no atendia
l'autre, per secorre lors gens. Mais lard
sont arribatz, car ja lodict conte de F'oix
s'en era anat, coma dit es, & las gens del
pays retiralz, & no trobet ledit conte de
Monfort, louqual y era en personna, home
a qui parlar, sinon que les mortz & les
blessalz, que era uiia grand piatat de vezcr
ung tal murtre de gens, dont lodict conte
Je Monfort es estât miech désespérât,
mant home aldit conte de Monfort avant
que intressan dedins. Et adonc quand son
cstatz dedins, & ladita villa an aguda presa,
an faict talla tuaria & murtre, tant d'ho-
mes que fennas & petitz enfans, que res
no y laissavan a nietre a mort, tant eran
corrossatz de so de Montjoyre. Et adonc
ung noble home, ainsin que mostret be,
anet devers ledit conte de iMonfort, quand
vi ladita tuaria, & las donas lasquallas s'e-
ran pogudas salvar an lors petitz enfans en
ung certain loc, las anet demandar aldit
conte, que las ly volguessan donnar, las-
quallas ledict conte las ly donnet que ne
fessa a son plaser & volontat. Et adonc le-
dit senhor, couma noble, va pendre toutas
quand a vist lodit faict que lodict conte lasditas fennas, tant vielhas que joynas, &
de Foix avia faict. Et adonc a faict car- e garda las va baylar a ung tast de sas gens,
guar sus forsa carretas los qu'eiau blas- lor coumandan sus pena de la mort, que a
satz & que no eran pont mortz, & aldit sety vielha ny jone no serquen dcshonor au-
les a faict portar, per los far peiisar & ge- cuna, mais las gardassen ben & honesta-
rir, dont belz cops ne sont mortz d'aquelz,
& ledit conte de Monfort es demorat aldit
Montjoyre per far enterrar los que y eran
mortz, affin que las bestias no les man-
gessan'.
Et quand tout so dessus es estât faict,
couma dit es, ledit conte de Monfort s'en
es tornat an sas gens aldit sety, tant marrit
& corrossat, que plus no podia. Et arribat
fiien de tout mal & domatgé, so que fouc
faict.
Et adonc ledict conte de Monfort a faict
prendre ben IIII'*'' homes des plus aparens
de ladita villa, losqualz a faictz toutz brul-
lar & cramar fora ladita villa, & aussy ledit
Aymerigat, frayre de ladita dona Guiraulda,
dona deldit Lavaur, a faict prendre en sa
conpania ben iiii"" cavalhies ou gentils-
que es estât aldit sety, incontinen a faictz homes, losqualz fec toutz penjar & straa-
aprestar sas gens, & aysso per donnar l'as- g'ar en certan gibet que fec far devant
sault a ladita villa, per se vengear de so ledit Lavaur, & sus toutz les autres ne fec
que lodict conte de F'oys ly avia faict aldit far ung plus naut que toutz les autres, al-
Montjoyre. Ayso era enviro la festa de la quai fec mètre & penjar ledict Aymerigat,
sancta Crox de may, que so dessus fouc com le plus grand de toutz les autres. Et
faict. Et adonc que touta la gen es estada faict tout so dessus, a faicta prendre ladita
presta, ledit conte de Monfort a faict pre- dona & dama deldit Lavaur, que dessus es
')arar la guata, laquala era ung engin per dicta, & dins ung potz touta viva l'a faicta
davalar, & quand es estada al fon deldit
' G, V. 1.574-1^14; défiiits dss Allemands, potz, a ly faict gectar tant do calhaus des-
An
121 1
An
121 I
An
1211
65 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 66
sus, que touta la ne ha couveita & faicta raguord, & d'autres jusquas al nonbre de
mourir de niala mort diiis loJict potz. Et quatorze tau solamen, mais gens valen-
quand tout so dessus es estât faict & toutz tas eran, aiiisiu que beu mostren aldict
los que erau dins ledit Lavaur tuatz & conte de Monfort & sas gens. Et adonc
murtritz, que ung sol no ny au laysat per ledict conte de Monfort a faict menar per
senhal eu vida, que fouc ung plus grand donnar lodit assault calabres, peyrieras &
murtre que aquel de Moutjoyre, ledit autres engins per abatre ledict castel &
senhor que avia lasditas douas demandadas plassa, & ledit assault au coumensat de don-
& bayladas en garda a sas gens, lor a donat nar, la ont eran plus de XIIII'" homes. Et
^tuif congiet per s'en anar la ont lor a plagut aJonc se son les de dedins talamen' defen->
col. 36. (le anar, sans lor far mal ny villanha, que dutz, que peyrieras, trabuquetz tout lor au
fouc una grand noblessa & cortesia faicta crepuat & ronput eu tala faiso que lesdits
per lodict senhor a lasditas fennas. Et engins jamais no s'en son plus ajudatz. Si
adonc fouc pilhada touta ladita villa sans talamen les an faictz recular fora dels va-
layssar res, en laqua'a fouc trobada una latz, ont eran intratz, que pro ne son de-
granda ricbessa. E adonc avia en la con- moratz d'aquela premiera venguda, tala-
panya deldit conte de Monfort ung grand men que no an agut plus cura de donnar
& riche home, loqual s'apelava de son ledit assault ny les assalhir. Et quand ledit
nom Ramon de Salvanhac, louqual era de conte de Monfort a vist que ainsin ly aviau
Cahours, louqual merchant avia fornyt Se trinquatz & ronpufz ses engins & sas gens
fiirnisia grand soumas d'argent, dont ledit murtritz & tuatz, & faict recular ledit as-
conte ly era grandamen tengut en grand sault, es estât grandamen esbayt, vesen &
so'.imas d'argen , per lasqualas causas Si considérai! que ladita plassa no era pas de
soumas fouc baylat aldit merchant en pa- las plus fortas. Adonc s'es enformat qu'eran
giia touta la despolha deldit Lavaur, dont les dedins. Se dont ly es stat dit que lo
aguet una tresque granda ricbessa & lues- frayre deldit conte Ramon era lo capitani
timabla'. de ladita plassa. La ont ledit Monfort
Or dis l'istoria, que quand tout so des- cnmagenat que no era pas aqui que n'a-
sus es estât faict en la forma que dit es, guessa anbel de geii valenta per se def-
ledit conte de Monfort a près tout lo pays, fendre. Et adonc a mandat ledit conte de
plassas, castelz d'aqui a l'entorn, dont a Monfort aldit conte Baudoy capitany de
aguda mainta & granda ricbessa. Et adonc ladita plassa, que [a] asseguransa 8c a fe
es anat dreict aldit castel & plassa de de gentilhessa venguessa parlar an el, la-
Moiiferraiit, laquala tenya le frayre deldit quala causa ausida per lodict Baudoy, es
conte Ramon, apellat Baudoy, louqual era salhit deldit castel 8i plassa an ung de sas
home valen & ardit, laqualla plassa no era gens tant solamen, Si les autres a laysaiz
pas de las plus fortas, & le sety a faict de.lins, & dreich aldit sely es vengiit, Si
mètre devant Si après douar l'assault per lo ayso al logis deldit conte de Monfort. Et
pendre si poden. Mais ledit conte Baudoy adonc le a reculyt ledit conte de Monfort
per lor assault ny sety de res no s'es esbayt, fort honeslamen Se gratieusamen. Si après
ny los que an el eran, mais se sont beu salutations faictas de cascun cartyer, ledit
garnitz Si perparatz perse deffendre dins conte de Monfort s'es près a dire aldit conte
ladita plassa & castel. Et se noumavan los Baudoy, que el a mes sas gens an grand
que eran an lodict conte Baudoy dins la- piatat del, amay de sas gens que an el son
dita plassa, so es le visconte de Montciar, dedins ladita plassa, car ly senblava que
& ung autre gentilhomme appellat Pierre, son frayre no lo amava gayre, vist la
Si Pons le Ros de Tholosa, Si nUc del plassa ont l'a faict mètre, el Si les autres
Brelh Si Sanct Spassa', Ramon de Pcy- que an el sont, Si que be mostra que les Éd.oric.
vol fa mourir, vist que ladita plassa no es col. 37.
■ G. r. ,550-. 573, .6.5-.64.; siige & prise de forta ny de deffensa. Si que vist tout so
Ldvaur.
• T. Espassa. ' T. valentamen j P. toi;ilamcn,
vni. 3
67
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
dessus, & que a la fin no s'en jioyraii tcaer,
vist que tout l'autre pays, plassas & castelz
tout es a sas mas & pouder, sera content
ledit conte de Monfort que ledit conte
Baudoy s'en ane vidas & baguas salvas, el
& sas gens que an el son dedins ladita
plassa & castel, proveu que ledit conte
Baudoy prometra & jurara que jamais con-
tra ledit conte de Monfort no se arma-
ria ny ira directamen ny indirectamen. Et
aysin ledit conte de Monfort ly promet
que se anbel se vol tener & estar, que ly
donnaria terra & senhoria per son estât
entretenir, & que de tout so que se gasan-
nharia l'en fara participant. Laquala causa
ledit conte de Monfort fasia, affin per
aver melhor colour de assalhir aldit conte
Ramon. Et adonc quand ledit conte de
Monfort agut dit & demostrat tout so des-
sus, ledit conte Baudoy es estât conten de
far en touta la forma & maniera que a dit
& devisât ledit conte de Monfort, & de ly
baylar & delieurar ladita plassa & castel, &
ainsin ho an jurât & promes de cascun Car-
tier. Et adonc ledit conte Baudoy a baylada
& delieurada ladita plassa aldit Monfort,
& devers son frayre le conte Ramon es
vengut an toutas sas gens, & tout le faict
ainsin qu'era ly a contât & dit. Laqualla
causa quand lodit conte Ramon [a ausitj,
es stat tan corrossat, que si aguessa per-
duda touta sa terra no ne fora estât tan
marrit & corrossat. Et adonc a lor donnât
congiet que s'en anessen on voldriau &
que devant el se hosten, disen a sondict
frayre, que jamais plus davant el no se
trobe ny venga, que jamays de res qu'el
aia non valdra de may, vist que en son
ennemie mortal s'era ainsin aliat & acor-
daf, & que pira no ly podia aver faict sa-
gramen de fidelitat. Lasqualas causas vistas
& dictas per ledit conte Ramon a sondict
frayre, se es hosiat d'aqui tan corrossat &
mal contens, que no era home que se au-
ses trobar davan el. Et adonc ledit conte
Baudoy s'en es anat devers ledit conte de
Monfort, loqual l'a reculyt ainsin que pro-
mes avia. Et adonc ledit conte Baudoy
s'en es anat retirar dins lo loc de Bruni-
qiiel, louqual era de sondict frayre. Et
adonc ledit conte de Monfort es tirât vers
l'sabaslencx, Galhac, Montagut, louqual so
68
son rendutz & donnatz aldit de Monfort, &
tanben se son donatz aldit conte de Mon-
fort la Garda, Puechselsis, la Gipuia &
Sainct Anthony, & trestout le pays s'es
melut en las mas & subjectieu deldit conte
de Monfort. De laquala reductieu de pays
l'avesque de Albi es stat causa, car avia tre-
balhat fort & grandamen per ledit Mon-
fort', car ledit pays era tout pie de heret-
ges. Et d'aqui ledit Monfort es volgut aaar
'mètre lo sety a Bruniquet per lo prendre,
mais ledit conte Baudoy es vengut devers
lodict conte de Monfort & armada, & aldit
de Monfort ladita plassa a demandada, car
autre loc ny plassa no avia per se retirar
ny demourar, laquala ly a dada & autrat-
jada per ne far a son plaser & coumanda-
men'.
Or dict l'istoria que dementre que tout
ayso se fasia, couma dit es,venguet & arri-
bet par deçà le conte de Bar an una granda
armada de conpania, que mena[va] per do-
nar secours aldit léguât & conte de Mon-
fort, loqual conte de Bar es aribat & re-
payrat [aj Mongiscart. Adonc ledit conte
de Monfort es anat aldit conte de Bar aldit
Mongiscart an una bêla & nobla conpanya,
& a reculit ledit conte de Bar, & après aver
sejornat quatre ho cinq jours aldit Mon-
giscart, son se partitz & dreict a l'autre
host son anatz, louqual era, couma dit es,
per lo pays d'Albigues. Et adonc que son
estatz ajusta tz, couma dit es, an tengut
lor conseilh% es estât dit qu'elz vendrian
mètre lo sety a Tholosa per prendre ladita
villa & ne gitar le conte Ramon. Car ledit
léguât & conte de Monfort no sercavan
sinon de aver guerra an lodit conte Ra-
mon, de laquala causa era ben advertit &
per so se era provesit de bon hora do gens
& [de] so que mestyer ly fasia per se def-
feadre aldit léguât & conte de Monfort'.
' P. Ramon.
' G. V. 1640-1741 ; trahison du comte Ba\idoiiin
& soumission de l'Albigeois. Le lécit en prose,
quoique beaucoup plus développé, a toutefois sup-
primé plusieurs circonstances accessoires. [A. M.!
' Ici P. ajOutCj par une répétition fautive : loqual
era couma dit es, per lo pays d'Albiges.
' G. V. 1742-1750; marche des croisés sur Tou-
louse,
An
121 1
KJ.oi-ig,
1. III,
An
1211
69
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
70
Et ainsin que ledit léguât & conte de
Monfort & de Bar & d'autres an agut déli-
bérât Si lor couseilh & parlamen, an faict
& sans aucuna demora. Et adonc ainsin
que aquestas gens fasian lors preparatieus
& se met[e]guen a camy, un spia, loc[ual
avia vist tout aquest afar, prestamen s'en
es vengut a Tholosa devers ledit conte Ra-
mon, alqiial a dict 8c déclarât tout so que
deldit conte de Monfort, appcllat Bcrnad',
es estât près & menât dins lodict Tholosa
prisonnher, ont n'an aguda una granda
ranso Se lichessa, & adonc faicta ladita
presa, s'en son retiratz dins ladita villa de
Tholosa. Et adonc quand ledit conte de
Monfort a ausit dire que son filh ly avian
près & menât' dins Tholosa, es cuydat en-
ratja d'ira & de malenconia, & aussi que
An
m I
a vist ne ausit, & corn ledict host 8c armada les de Tholosa avian tuatz gran cops de
venyan per pendre ledit Tholosa, & que
ja podian ben estre près de Montaudran,
car per aquel cartier venian, & ayso affin
que no fossan apersevutz. Et adonc quand
ledit conte Kamon & le [conte] de Foix 8c
de Cumenge, losqualz eran toutz ensenble
sas gens en se retiran, 8c de grand yra 8c
correux a faict anar pausar le sety aldit
Tholosa. Et pausat que aguet lodit sety,
agut son conseilh an lodit léguât 8c conte
de Bar 8c de Chalon, loqual era aussi ven-
gut aldit secours, 8c an délibérât de anar
dins ladita villa 8c d'autres pro, an ausit donar l'assault aldit Tholosa per vezer si
loJit mesaiger ainsin parlar, an ne agut lo poyran pendre ny conquestar. De la-
grand gauch, car no desiravan que se con- quala causa los de ladita villa no se son
batre an lors ennemicz. Et adonc cascun, gayre esbaytz, mais an garnida ladita villa,
ainsin que es stat ordenat, s'es armât 8c
acotrat, losqualz quand son estatz armatz
8c acotratz, son estatz ben cinq cens cava-
liers toutz gens de faict ben armatz 8c en-
bastonatz 8c montatz, 8c aisso ses las autras
gens a pie, tant de fora que de la comuna
deldit Tholosa, desqualz y a agut ung non-
bre infinit la ont seiiiblava que toutas Ijis
ainsin que calia en tala causa, 8c cascun
delz s'es metut en deffensaj car gen va-
leuta eran si ne avia en tout lo monde
l)er se deffendre, ainsin que ben an mos-
trat aldit conte de Monfort 8c sas gens,
car voîontyers se dis, que tal pensa venja
son honta, que l'acreys, ainsin que fec
aquest conte de Monfort amais sadicla
I-'d.orîff.
t. III,
col. 3c.
gens del monde fossen ajustatz. Et adonc gen. Et adonc son vengutz an gran traydi-
son salitz deldit Tholosa an una bêla 8c ses 8c targuas de cuer bulhit, 8c aspremant
iiobla conpanya, bona ordenansa, 8c ben an coumensat de donar lodict assault. Ses
arrcngatz 8c sarratz, tan las gens de pe estre esbaitz, mais couina lops enratjatz
que de caval, 8c dreict aldit Montaudran de fam, [los] de ladita villa son salitz ben
an tirât, 8c aisso a baniera desplegada. Et armatz 8c ben sarratz an bonna ordenansa
quanu son estatz aldit Montaudran arri-
batz, aqui sur le poinct s'en son rencon-
tratz les ungs deçà, les autres delà, 8c tala-
men se son assalilz sur ledict poinct per le
gasanhar les ungs ho les autres, que pro
ne sont passatz per le trincan de l'espasa,
tant d'ung cartier que d'autre, que ou no
sabia qui avia del melhor.Et adonc les del-
dit conte Ramon, quand an vist le grand
[monde] que tousjours venya 8c arribava per
ledit conte de Monfort, son se coumensat
de retirar le plus sarradanicn que an po-
gut, 8c vers la vila an tirât, 8c aysso tous-
jours en "se conbatan 8c frapan. Et adonc
quand s'en son vistes près de la villa, s'en
son reviralz contra lors ennemicz, 8c tala-
Rien an frapat, [que] d'aquela punta n'an
tuatz 8c murtritz ben xxiu, la ont lo filh
que an aguda, 8c sus lors ennemicz son
vengutz frapar, talamen que la prima an i-
bada n'an tuatz plus de dos cens 8c nafrnlz
autant ou plus, 8c cinq targuas dessusditas
de cuer bulhit an gasannhadas, 8c deldit
sety les an faict grandamen recular. Et
adonc fouc tuât le cheval del conte de
Foix entre sas canbas, 8c aussi ly fouc tiiat
ung valen 8c ardit home, appellat Ramonet'
de Casteibo, loqual fouc fort plangut de
toutz los de ladita villa, car home sage 8c
valen era. Et adonc se son retiratz de cas-
cun cartyer per aquel cop 8c hora, car la
' G. donne Bertrand) il s'agit ici en réalité du
fils du comlc de Toulouse. [A. M.]
■ P. metut j T. a supprimé le membre de plirasc.
' r. Riimonat,
An
1211
71
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
V-
neyt los subrepi'enguet. Et (jiiand leJit que grau piatat era de vezer le miirtre que
conte do Monfort a vist que ainsiii l'aviaii fasiaii de las gens deldit conte de Mon-
gictat del cani & sas gens tuatz, es stat fort. Et quand ledit conte de Foys a vist
fort mal conteu & corrossat, mais res plus que lor pays se portavan si ben & valenta-
110 y podia far. Et adonc quand a vist que men, a faicta armar tota sa gen, coma sont
d'aquelz de ladita villa no se podia veiijar, Bernasas', Navarros' & autres, toutz gent
a faict armar ung grand tast de sas gens per valenta, & de ladita villa es salhit an toutas
anar abyss'ar & dcstruyre toutas las vinhas sasditas gens, & an los autres que se coii-
& blatz que lara eran, laquala causa fouc batian s'es anat ajustar & mètre. Losqualz
graa piatat de vezer ledit mal que feguen quand son estatz toutz ajustatz, an metut
per losdits blatz & vinhas, car tout ho bo- plus grau coratge que davant, & si avian
teguen a perdition, car feguen ronprc & be frapat davant, quand an vist lodit se-
copar lasditas vinhas per far fort faguotz, cours deldit conte de Foix, adonc an
& aisso per enplenar los valalz de ladita nielhor faict, & talamen an fiict toulz
villa'. asenblatz, que tuan ou blessan & les ne
Et adonc montré que tout so dessus se mcnan, que grand piatat era de ho vezer.
fasia, dins ladita villa era ung noumat nUc Et adoncan coumensat de cridar los que lo
del Far, loqual era sencschal de Agenes, conte [de] Bar avia menatz, quand an vista
& aussi y era ung son frayre appellat Peyre ladita disconfictura, tant que cridar an po-
Arsis. Aquestes avian gran cops de gens gnt, a Bar, a Bar, & ayso afin qu'on lor
valenta en lor conpanya, & quand an vist donessa secours. Et adonc son coumensats
so dessus, que lesdits ennemicz gastaven & de arribar los que eran anatz a lasditas
destrusian ainsin las vinhas & blatz, son vinhas & blatz & aussi touta ladita host
s'en armatz trastoutz, & son s'en vengutz s'es coumensada de meure, quand an ausit
salhir sur los ennemicz. Adonc le conte le brut & crit que avian faict les deldit
Ramon es stat advertit d'aysso, & es ven- conte de Bar. Et quand los de ladita vila
gut a la porta per ont volhan sailhir, & an vist venyr tant de monde, son s'en con-
aJonc s'es près a corrossar quand losdits tentatz de so que avian faict per aquel cop
dessus volian ainsin salir sur losdits enne- & salhida, & so se coumensalz de retirar
niiez, car paour avia d'estre trayt. Et quand dins ladita villa an so que avian près Se
los de la villa an vist aquo, son s'en armatz gasauhat. Et quand lodict conte de Mon-
An
1211
Éd.orig,
I. m,
col. 40.
& acotratz 8c ben montatz, an ledict sencs-
chal se son metutz, îk aja volgut ho non
ledit conte Ramon, de ladita villa son sa-
litz ben ordenatz 8e sarratz, & sur ledit sety
son anatz frapar per tala fayso & manyera,
que melz senblavan diables salhitz d'infern,
que non pas gens, la ont a lor venir au
rencontrât ung de las gens deldit conte
fort a vist lo grand mal & doumatge que ly
avian faict & fasian toutz les jours lesdils
da Tliolosa, en ly tuan & blessan sas gens,
es estât miech désespérât, vist que no y
podia mètre recapte, & d'autra part la ca-
restia era tant granda aldit sety, que n't ra
home que la pogues;a endura ny suppor-
tar, car ung petit pa valia aldit sety dos
de Monfort, loqual s'apelava Stachy' de solz, desqualz pas ung home n'aguera be
Canhitz', ung valent home & fort amat del- niinjat a ung repas be cinq ou sies,des-
dit conte de Monfort, loqual au tuât. Et qualz no fora pas estât trop sadol ne assa-
adonc au coumensat de frapar de nielh en siat'.
melh, talamen que res no lor demorava Et adonc vist tout aysso & que no po-
davan, que tout no fossa mort ou blessât, dian aver venjansa d'aquelz de la villa, an
délibérât de levar lo sety & de s'en anar
^ „ , •- , destruire tota la contât de Foyx, sans y
' G. V. 1751-1812; cominencement du siège de j 1 j
Toulouse. Quelques différences sensibles pour les
noms propres 81 pour les menues circonstances du ' T. Bearnescs.
récit. [A. M.] » T. Navarrens.
' T. Estaclij. î G. V. 181 3-1
' T- Canitï, Toulouse.
8j4j défaite de Montfort devant
An
7-
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
74
laisar res que sia. Mais premîeramen que
levar lodict sety, an aiiat acabar de des-
truire toutas las vinhas & blatz que eraii
denioratz, & aysso af'fin que los de ladita
villa s'en poguessau ajudar ne servir. Et
quand an agut faict, couma dit es, an levât
lodict sety & tout plegat, a lour granda
confusion & deshonor & perta de lors
gens, & dreict aldit contât de Foix son
anatz per so que lodict conte de Foix era
dins ladita villa de Tholosa an ledit conte
Ranion, loqual lor avia faict grand cop de
mal tant aldit sety que a Monjoyre. Et
adonc que son estatz levatz, couma dit es,
le conte de Chalon a près conglet deldit
legiiat & autres per s'en tornar a son
pays, car vesia be que ledit légat & conte
de Monfort non avian bonna causa ne que-
rella de ainsin maiijar lo monde couma
fasian, laquala causa lor a ben & degtida-
men demostrada, exorlant ledict légat &
conte de Monfort que veulhen farqualque
bon apponctamen an losdits senhors que
son dins ladita vila, & aussy n'a pregat le-
dit conte de Bar. Lousqualz ne eran toutz
qua'{i d'acourd de far qualque bon apponc-
tamen, car cascun so ennanjava de dé-
molira tan de temps en aqitela sorta, sans
aver aucun repaus, & d'autra part que vc-
sian tous les jours grandamen mourir de
lors gens, & aussi que cognoyssian les au-
cuns que no avian pas trop bonna querella
ne bon dreit, & so que fasian de ainsin
destruyre le pays, aras en sus, aras en jotz.
Loqual conte de Monfort & légat agiieran
volontiers apponctat, se no fossa le nialdlt
evesque de Tholosa, louqual tousjours des-
turbava lodict apponctamen disen que tout
lodit Tholosa era pie de eretges, amay la
terra deldit conte Ramon, louqual fouc
causa d'una granda destruction de monde,
& grand pecat & mal faict per lodit eves-
que, car la plus granda partida delz senhors
& baros de ladita armada & host ho volian
ben que se fessa, car lor grevava fort de
demorar plus aytal, vist que ladita guerra
no era justa ny rasonabla. Et adonc a près
congiet ledit conte de Chalon de toutz les
senhors & baros, & a son pays s'en es re-
tornat '.
' G. V. 1855-187S; levée du sicge de Toulouse.
Et adonc ladita armada es tirada devers
ledit contât de Foix, ont an faict de grans
malz & destruction, car per tout ont pas-
savan no y layssavan res que fous sus la
terra, que tout no so destruisissian & gas-
tessan. Et quand an agut sejornat ung
temps an ledit contât de Foix, es estât
forsa que ne sian partitz, car l'ivern es
coumensat de venir & les grans freydors,
per que lor es estât forsa de s'en tornar &
ledit contât layssar, car no y podian plus
estar ny demorar a causa del grand frech
que y fasia'.
Adonc se son retiratz, couma dit es, so
es que lodit léguât s'es retirât devers Ro-
camado an una partida de ladita armada,
& le conté de Monfort s'es retirât vers [1;\1
cieutat de Carcassonna an una autra par-
tida de ladita host & armada. Ainsin que
ledit léguât s'en anava aldit Rocamado, es
passât a travers pays entre' alz Cassas, costa
Sanct Félix de Caramancg, ont es estât ad-
vertit per aucuns, que alsdits Cassas y avya
dins una tour ben iiii'^''oucheretges, lous-
qualz los de Roquavilla y avian metutz per
los gardar & salvar. Et adonc ledit léguât
an sasditas gens es anat donnar l'assault à
ladita tour, laqualla a presa amay los que
eran dedins, losqualz an faictz toutz brulhar
& cramar, & ladita tour a faicta abatre &
arasar, amay tout le loc deldit Cassas sans
y layssar res que fossa. Et quand a agut
faict ainsin, es s'en tirât vers lodit Roca-
mado, aqui tout l'ivern y a passât sans se
boutjar ny meure '.
Adonc quand s'es vengut sur lo printems,
ledit conte de Monfort s'es partit deldit
Carcassonna, & dreict aldit Roquamado es
tirât & anat per serquar lodict léguât &
armada. Et quand es estât arribat & agut
sejornat ung temps aldit Rocamado, son
s'en partitz & dreict [a] Galhac son ven-
gutz & a Lavaur, mais ledit léguât s'es
partit deldit conte de Monfort & es anat
passar a Alby & a Saycliac, & ledit conte,
couma dit es, es anat passa aldit Galhac &
' G. V. I 876-1 892; expédition dans le comté de
Foix.
■ P. ent.
'G. V. i38o-iS83 & 1893-1897; destruction
des Cassés.
An
1211
Éd.orig.
t. III,
col. 4t.
An
1212
An
1212
7^
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
76
i:d.orig.
t. III,
col. 42.
Lrivaur, & d'aqui alJit Carcassonna es anat
attendre ledit léguât, car en Provensa
volhaii auar & tirar, aiiisui que avian déli-
bérât entre elz aldit Rocamado de far'.
Or dis l'istoria que dementre que tout SO
dessus se fasia, & que ledit léguât & conte
de Monfort anavan & tornavan, couma dit
es, le conte Ramon fouc avertit, & no po-
dia pas saber ont voulia anar frapar, per
que volguet estre provesit, afin que on no
lo sobreprengues al desprouveu sans se-
cours, va manda toutz ses amicz, aliatz &
subjeclz, que cascun volguessa venir ly
donnar secours & ajuda, per gardar sa terra
& villa de Tholosa, car ledict léguât &
conte de Monfort avian autre cop levada
lor armada, & s'eran metutz sur les camps,
sans saber ont volia anar frapar, mais be
S2 dobtava que sus el volia venir, ainsin
que avian faict l'autre cop, per que lo
pregava a cascun de venir le plustost que
poyrian. Et adonc quand losdits dessus an
ausit lo maudaiiien deldit conte Ramon &
vistas sas Ictras, son se metutz a camy per
venir devers el a Tholosa, la ont lodict
conte Ramon les attendia & demorava.
Adonc es estât tan gran lo monde qu'es
vcngut et arribat per donnar secours aldit
conte Ramon, que no era home que los
saubes nonbrar, & entre los autres ly es
veiigut donuar secours ung appellat Savary
de Mauleo, home valen & sage, an una
bcla & bonna conpanya de Bascos & d'au-
tra gcn fort adestra & valenta, louqual Sa-
vary es estât fort ben reculyt per lodict
conte Ramon & autres senhors que an el
eraii, talanien que quand toutz son estatz
ajustatz ensenble, son estatz plus de dos'
mila ben appoint & ben armatz.
Et quand son estatz ajustatz, ainsin que
dit es, an délibérât entre elz de anar ase-
tyar lodit conte de Monfort dinslodit Car-
cassona, vist que no venia poinct ny may
lodit légat sus elz. Et adonc ledit conte
Ramon a faict carguar granda quantitat de
carrelas & saumyers per portar vieures &
so que mestye lor fasia aldit sety, & d'au-
tra part a faict carguar calabrcs, peyrieras,
trabuquets & touta sorta de engins per
' G. V. 1898-1914; reprise de
" T. detz. Foir G, v. i^iOÛ.
hosti
tirar contra lodict Carcassonna, se no
se vol rendre, & sur camy se son metutz,
& dreict aldit Carcassonna son tiratz ik
anatz '.
Et adonc es estât advertit de tout so des-
sus ledit conte de Monfort, & corn ledit
conte Ramon avia la plus granda armada
que jamays home agiiet vista, dont s'es fort
esbayt & non sans causa, & d'autra part es
estât avertit com le conte Ramon fa pour-
tar una grand quantitat d'enjins per tirar
& deroquar ladita cieutat de Carcassoua.
Et adonc a mandat per tout lo pays, &
aysso a las garnisos, que cascun se retire
devers el aldit Carcassona, car grand coyta
es de o far, & aussi a mandat a toutz sos
amicz & aliatz, losqualz son vengutz devers
cl. Et quand son estatz trastotz ajustatz
aldit Carcassona, son se metutz en conselh
sus lodit afar que dessus es dict, & ayso per
vezer se deu attendre dedins lodit Carcas-
sonna ledit conte Ramon & son armada
ou que deu far, St que d'aysso cascun lo
veulha aconseilha & dire son avis. Sus
ayso ly a respondut ung sage & valent
home appellat nUc de Lascy, en ly disen :
« Senhor, per mon oppinion vous no vous
tendres pas barrât dedins ayssi, mais se
creyre me voules, la fora vers Fanjau les
yres attendre 8i demora an toutas vostras
gens, & aysso al plus sinple & feble castel
& plassa que vous ajas en aquel cartyer. »
Adonc a senblat ladita oppinion bonna
aldit conte de Monfort & a toutz les autres,
8i aysso per lor mostrar que el no los
creiiha gayre, & ainsin que es estât dit per
ledit de Lascy es estât faict. Et tout incon-
tinen ledit conte de Monfort a faict mètre
toutas sas gens en poinct & an armas, & an
bella ordeiiansa les a faict tirar devers
ledict Castelnau, couma la plus feibla plassa
qu'el aguessa per aquel temps en touta sa
terra Sk seinhoria, & aqui a atendutz sos
ennemicz, entro que son vengutz an toutas
sas gens '.
Et adonc es estât arribat aldit castel ledit
conte Ramon an touta son armada, car era
advertit ledit conte Ramon que ledit conte
' G. V. 1915-19(59; préparatifs du comte Rni-
moiid. La rédaction en prose est fort abrégée.
' G. V. 1970-2019; arrivés à CiiStelnaiidary,
An
1 212
An
77
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
78
de Monfort le atteiidia aldit Castelnau an
touta sa gen. Et quand ledict conte Kanion
es stat arribat aldit Castelnau, a metut son
sety a la pradaria al tour deldit Castelnau,
la ont per aquela hora s'es desplegat &
tendut maint ]iabalho & tenda, talamen
que semblava que tôt lo monde fossa aqui
ajustât tant grand era ledit sety & armada,
la ont fouc aussi desplegat maint esten-
dard & ensenha & metuda al vent'. Et
quant ledit sety es estât pausat & cascun
lotgiat segon son estât, adonc ledit conte
Ramon a faict tendre ung trabuquet per
tira aldit Castelnau, & adonc l'an destra-
pat contra ledit Castelnau, & talamen an
tirât aquel cop, que una tor&tinel deldit
Castelnau au derroquat, dont s'es fort
Ed.orii;
i. m:
col. 4?.
Et demeutres que toutas aquestas gens
venyan & se preparavan per venir, es ven-
gut ung messatge al conte de Foix, louqual
era an lodict conte Ramon aldit sety, & a
luy dict com grand quantitat de vieures
venyan aldict conte de Monfort, & aysso
devers le pays de Carcasses. Et quand ledit
conte de Foix agut entendut ledit messatge,
encontinen s'es armât & a faict armar la
plus grand partida de sas gens, sans dire
res a home que sia del faict & devers las
Bordas es anat, & entre las Bordas & Cas-
telnau s'es enbosquat, atenden lesdits
vieures que venguessan. Et adonc es estât
saubut per lodict sety que ledict conte de
Foix s'en era anat ostar lesdits vieures;
adonc la plus grand partida deldit sety s'es
esbayt lodit conte de Montfort aniay sas armât, l'an segut & après el son anatz,
gens, losquals eran an el & an lodit castel. car cascun desirava d'estre en sa conpanya,
Adonc a ledit conte de Montfort trametut
sercar lodit senhor Bocard, loqual avia
laissât a Lavaur per la gardar & ne estre
governado. Et adonc C[uant ledit Bocard a
ausit lo mandamen de son senhor, presta-
men s'es metut en poing, & aysso per vony
devers el am dos cens homes que a menatz
an el, entre losquals y era an el ung filh
del castela deldit Lavaur, home valen &
ardit, se ne avia en tôt lo monde ung au-
tre, & am ledit Bocard s'es metut de son
bon grat sans estre mandat ung autre va-
lent & ardit gentilhonie, loqual se apelava
a causa que era plus entreprenen que les
autres & le plus aventurât, talament que
petita gen es demourada aldit sety, car no
y es deniourat sinon lodict Savary de Mau-
leo '.
Or dis l'istoria que dementre que ledit
conte de Foix s'era anat mètre en son en-
bosque an totas sas gens, le senhor Bocart
venga devers ledit Lavaur an toutas sas
gens. Et quand es estât près deldit Castel-
nau, a metudas sasditas gens en bonna or-
denansa, & a les faictz marchar ben ariiiatz
& ben sarratz & ajustatz', car se dobtava de
Marty Alguay, lo((ual menaCva] an el vingt so que ly endevenguet, car home sage &
homes ben montafz & ben armatz & gen
valenta. Toutz aquestes son vengutz devers
ledit conte de Monfort aldit Castelnau &
ainsin que aquelz que* dessus se assenbla-
van, ainsin que dit es, es venguda una autra
conpanya de gen ben armada & acotrada
vers ledit conte de Monfort, so es l'evcs-
que de Cahors & lo de Castras', toulz
valen era, & a faict anar davant sos avant-
corredos, per descouvrir se y avia deguna
enbosca en loc. Et ainsin que lesdicts avans-
corredos son estatz al près de ladita en-
bosca, an la sentida & aucunamen vista &
son se reculatz devers la conpanya & capi-
tany, & adonc an dict aldict Bocart com
elz an vista ladicta enbosca, laquala es
venyan an una bonna & granda armada de granda, & aussi luy ont dict la ont era.
aquestes gens, per donnar secours aldit Adonc ledit Boucart quand a ausit so des-
conte de Monfort*. sus, a faict melhor encaras sarrar sasdictas
gens, & a lor dict & demostrat que aqui
' Tout ce passage, dep\ils le commencement du jio a remedi, sinon de ben lar cascun &
Je se deffendre lo melhor que poyryan, ik
que degun no s'en enbaysqua, mais que
paragraphe, manque dans G. [A. M.^
' P. ses dessus.
' Sic p. T.j G. parle, V. lo^j, deves Castras nnero
trastotz cominalment. — On s'explique l'erreur du
rédacteur de la chronique en prose. [A. M.]
* G. T. ioii«20i^4) investissement d« Castel-
naudary.
' G. V. 20^3-200.'); départ du comte de Foix.
' P. avisati. Ko;r dans G. les vers 2061
206Û.
An
1212
~~ 79 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 80
An ' ^ An
cascuii aja bon coratgc. Et adonc quand los autres, que de cascini carlyer ny a agiit '''*
ledit conte de Foix a vist & conogut qu'el de mal adobat. Mais a la fin aldict Bocart,
era descouvert, es salit de ladifa enbosqua loqual era capitani & governado deldit
an toutas sasdictas gens, & dreict sur ledit secours, es estât forsa s'en fugir, car au-
Boucart & sas gens son anatz frapar en tramen y fora mort & demorat, car !o fil'n
tala sorta & manyera, que qui bo vissa' del castcla que dessus es noumat y fouc
disscra que aqui dévia prendre fy fout lo tuât, & la phispart deldit secours '.
monde, talamen tonbavan les ungs mortz. Et adonc quand Marty Alguay, que des-
les autres blassatz, que grand piatat era de sus es dict, & l'evesque de Cahours, los-
ho vezer. Car ledict conte de Foix no ces- qualz eran toutz al secours an vist ayso,
savadeabatre & tuar gens, car toutz les que son se metutz a fuyta sans frapar cop, mais
le vesian venir ly fasian plassa, car no po- que may a pogut fugi, talamen que jusquas
dian endurar ny suportar las grans alarmas que son estatz dinsFanjaux no se son arres-
quo fasia, car era ung des valens homes tatz', & perainsin es demorat lo camp aldit
que se troberen per lara en tout lo monde, conte de Foix. Et adonc quand las gens
per laquai causa cascun lo volhia segre, & deldit conte de Foix anvist que lors enne-
talamen an faict que aldit Eocard es estât micz s'en eran fugitz, son volgutz anar four-
forsa de se retirar lo melhor que a pogut regiar los que eran mortz & blessatz sus la
ny saubut, an las gens que a pogudas salvar plassa, & de faict y son anatz a lor grand
ny gardar, nonobstan que gran gen ly avian dan & malaventura. Car ainsin que se altea-
tuada & blassada '. dian aldit fouratge, ledit Boucart avia rcs-
Et quant so dessus es estât faict, couma senblatz aucuns d'aquelz qu'eran scapafz 8c
dict es, no se contenten de so que avian fugitz, & son vengutz frapar sus aquelz que
faict aldit Bocart, an toutas sas gens es fourrejavan, & talamen que la phispart
anat assaillir una granda conpanya desdits d.'aquelz y son denioratz mortz a la plassa,
crosatz', losqualz eran en garniso a lasditas per (a conpanya alz autres. Et adonc men-
Bordas, & eran Franceses, & talamen que tre que lodict Bocart fasia ladila tuaria de
de prima arribada Guyraud de Pepios, que las gens deldit conte de Foix, es sobre-
l'M.orig. dessus es noumat, rencontre une desdits venirut lodit conte de Monfort an un"
i. m . ^
col. 44. crosatz, loqual era ung gentilhonie, home grand et poyssant secours, & qui agucssa
valen, alcal lodit de Pepios anet donar tal vist doua alera & prendre, podia be dire
cop de lansa, que d'oultra en oultra lo que jamays no avia vist melhor far, car de
passet. Et adonc quand agut donnât lodit cascun cartierse tuavan ses aver marce des
cop, a coumensat de cridar : Fom, Foix & ungs los autres, & talamen que on no
Tholosa, & talamen an frapat, que tuât, sabia que avia del melhor, mais toutas
blessât & los ne menât. Mais lodict conte vetz y domoregurn très f.lz del cast- la
de Monfort a ausidas las novellas, com deldit Lavaur, que plus no ne avia, Ions-
ledit conte de Foix ly tuava sas gens a las- qualz eran gen valenta, talz que on disia
ditas Bordas, & adonc y a trametut ledit que en foula la conpanya deldit conte de
Bocart, que y es arribat* an una granda Monfort no n'y avia de talz, couma cran
conpanya per secourre lasditas gens contra aquelz très. Car qui aguesfa vist alera lodict
ledit conte de Foix. Et quand ledit conte conte de Foix frapar, podia dire que cava-
de Foix a saubut & entendut que grand Ihier era sans reprochy, car jamais Rol-
sccours venya devers ledit Castelnau an lant ny Ollivio per u'ig jour no fegUcii
aquelz de lasditas Bordas, adonc les a lay- mais d'armes, que ac[uest conte de Foix Ibc
salz & contra lodit secours es anat, & per lara, car de forsa de frapar son espasa
aysso en fala faysso an frapat los ungs sus se ronpet entre sa; mas. Et adonc arribet
son filh, deldit conte de Foix, iing vak-nt
■ p. dissn. cavaihier & ardit, autant ou plus que lo
" G. V. 2037-1097; comrnencement du combat.
' T. carrnssatz. • G. v. jc98-2i34i défnlts dîs croisés.
^ Ci-J moti que .Trribat manquent .ia-is P. ' P. nnnusatzj T. revir.iiz.
An
1X12
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
8:
payrc, an iiiig grand secours que se amenet, dit Castelnau. Et adonc aiisias ciidar Tho-
& se appellava person nom Roger-Bernad, losa, Folx, Cumenge; & talameii an faict
loqual quand es estât arribat, ses demandar & resaulnitz lors enneniicz, que qui s'en
„..; .,..:_ j„i 11 _' »..A _.. i_ _i... 1! ._ ■ . . . .. „
Au
I 21 2
qui avia del melhor, s'es metut en la plus
grand pryeysa que y jia stada an toutas
sas gens, losqualz an tVapat de tala sorta,
que era de lors enneniicz an tuatz & na-
fratz, & los an faictz tous recular ung
grand tros de camy. An louqual Rougier-
Bernad eran en sa conpanya ung appellat
lo cavalhier Porrada, & Sycard de Pech-
Laurens & ung autre apelat la Grua, los-
podia tornar s'en tornava devers ledit Cas-
telnau ou de la ont podia, car jusquas a
las portas deldit Castelnau les an acon-
paniatz. Et quand an agut faict tout ayso,
& cascun s'es estât retirât, l'avis & conselh
es estât que tout incontinen onplegueten-
das & pavalhos, & que tota ladita armada
anct tout drech aldit Pech-Laurens & au-
tras vilas, per las recobrar, car si aras no
qualz eran gen valenta se ne avia en tout las recobran, no las recoubraran jamays. Et
lo monde, & l'on no sabia lors parelz. Et
adonc la neit les a subrepreses, per que es
estât forsa de se retirar de cascun cartier,
les ungs dins lodit Castelnau, les autres a
lor sety. Et quand lodict conte de Foix es
Kd.orig. estât arribat aldit sety, a trobat que on
col.^S. plegava las tendas & pavalhos, corn se fos-
san estatz toutz tuatz. Et adonc s'es près a
demanda, per quina causa plegavan lodit
sety. Et quand lodict conte Ranion l'a ausyt
et vist, a dict a Savary de Malleo, que fassa
layssar que no destendan poinct las tendas
ne pavalhos, mais que cascun se sarre dins
lodit sety, louqual era ben valadat & sar-
rat de carretas & autre bagatge, que quasi
valia una plassa. Et adonc cascun deldit
sety s'es armât & metut en poiiict, car se
an ben pensât so que lodict conte de Mon-
fort fara per se venjar, pesan an el que los
que avian tout lo jour conbatut serian
desarmatz & se voldrian repausar, & que
aldit sety no y aiiria poinct gran gaict
aquella neit. Mais el fouc ben frustrât de
son ententa & entrepresa, car degun no se
era désarmât, ains avian be faict armar los
que y eran demoratz aldict sety an lodict
conte Ramon et perainsin fouguen toutz
armatz, grans & petitz, & en lor guarda,
car se dobtavan be de so que lodict [conte]
de Monfort fec, les cujan prendre al des-
proveu. Et quand s'es vengut sur le pre-
niyer son de la neict, ledict conte de Mon-
fort es salhit deldit Castelnau an toutas
sas gens, sus lodit sely es vengut fiapar,
pcnsan que fossan adurmitz, et ayso cri-
dan Monfort, Monfort, com si aguessan
desja tout près & tuât. Mais les deldit sety
les an si ben rcculhilz a lor venir, que tal
y es vengut que jamays no s'en tornet al-
adonc es estât faict ainsin qu'es estât dit ny
coumensat & incontinen sans far aucun
bruyt, an trossat & plegat toutz lors ba-
guas, & dreict aldit Pech-Laurens son
tiratz, loqual loc & plassa s'es rendut &
donat sans cop frapar aldit conte Ramon,
louqual es intrat dedins, nonobstan tota
deffensa de la garniso que y era. Et adonc
quand tout lo pays a ausit que lodict conte
Ramon era dedins lodict Pech-Laurens, se
son vengutz rendre a el, so es Galhac,
Rabastenx, la Guipia, Sainct Anthony, la
Guarda, Pech-Selsis 8c toutas las autras
plassas & villas de l'entorn. En aquesta
forma fouc rendut & réduit tout lo pays
aldit conte Ramon, exceptât Bruniquet;
car no volguet anar lodit conte Ramon
aldit Bruniquet, per so que son frayre lo
tenya, louqual era del partit del conte de
Monfort, ainsin que dit es dessus '.
Et quand tout le pays es estât metut &
rendut aldit conte Ramon, las novellas son
vengudas aldit conte de Monfort, que ledit
conte Ramon avia près & recouvrât tout lo
pays, en louqual avia per toutas las plas-
sas, tant grandas que petitas, laissadas bon-
nas & grossas garnisos de sas gens, dont
lodict conte de Monfort fouc ben dolent
& corrossat, de aver ainsin perdut lodict
pays. Et adonc que agiict ausit so dessus,
fec armar touta sa gen & mctie a camy per
venir recoubrar ledit pays se pot, & dreit
a Cahusac es vengut, loqual a près & rc-
coubrat d'encontinen. Et aqui a mandat &
faict venir le conte Baudoy, louqual era
' G. V. 2i3.')-233"i; coinbntî Sfiiis Cnsteln.nudary.
Lt réiaciioii en proie a extre.uemeiit abrégé le
rékit du poém«.
An
1212
83
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
84
tJ.orig.
t. 111,
col. 46.
alora a Biuniqiiet, alqual a mandat que
sans delay vengua devers el aldit Cahusac,
an totas las gens que poyia aver ny amas-
«ar, loqual conte Baudoy, ausit lodit cou-
mandamen, devers lodit conte de Monfort
es arribat aUlict Cahusac. Et quand es estât
arribat, an sejornat vij ou viij jours, aiso
era enviro la Piphanya. Et adonc son par-
titz deldit Cahusac & dreict a Sanct Marsal
son anatz & tiratz per i mètre lo sety. Et
quand son estatz arribatz aldit Sanct Mar-
sal, lor sety an boutât, dont an faicfa
granda folia; car a faicta lodit conte de
Monfort una grand despensa, & no ly a
gayre aprofitat, car an tengut lodict sety
jusquas a las vespras de Pasquas, que fouc
levât a lor grand perta & doumatge. Car
dins lodict Sanct Marsal avia bona garniso
de gen valenta, iosqualz se deff'endian ben,
ainsin que mostreguen ben en aquel cop,
& d'autra part la plassa qu'era forta, & los
vieures eran fort cartz aldit sety, per las-
quallas causas fouc forsa aldit conte de
Monfort levar lodit sety'.
Et deves scaber que nientre que lodict
conte de Monfort anava & tornava en
aquesta forma, le conte Ramon & de Foix
& de Cumenge & autra seignoria eran a
Montalba & Mirabel, & per aqui a l'en-
torn. Et aladonc aribet una granda armada
de crosalz devers lo pays d'Alamaignha &
aussi de Lonbardia 8ide Aulverny, & aysso
per donnar secours aldict de Monfort. Per
laquai armada la gen del pays se coumen-
seguen fort esbayr, & talameii que les plu-
sieurs laysavan lors habitatieus per s'en fu-
gir aklit Tiiolosa ho Montalba; car aquo
■era las doas prencipalz vilas que lo conte
Ramon aguessa per aquel temps, & las plus
fortas & deffensablas. Et adonc quand los
que eran dins las plassas & castclz en gar-
niso an vist, que en tala forma la gen del-
dit pays s'enfugian & laisavan lors bes &
habitations, son se grandamen ebaitz. Et
de faict cascun layssava & desenparava las-
dictas garnisos & plassas per se salvar, qui
may podia, les ungs, couma dit es, vers
Tholosa, les autres a Montalba. Et talamen
an faict, que ledit conte de Monfort a tout
le pays recobrat autre cop en sa ma, &
ainsin a près ledit Sanct Marsal, que dict
es dessus, car ladita garniso l'avia laysat
& desenparat, loqual Sanct Marsal ledit
conte de Monfort fec arrasar & abatre,
que no y demoret peyra sur peyra'.
Et quand an agut faict tout so dessus,
son s'en tiratz a Sanct Anthony, ont son
intratz, & en intran dedins an tuatz &
murtritz ben trenta homes des plus apa-
rans de ladita villa, & trastota la villa an
pilhada & raubada, lo mostycr, capelas &
clercs, tout ho an pilhat & raubat, sans y
laysar res que sia, & le capitany deldit
Sanct Anthoni, appellat Azemar Jourda,
n'an menât prisonyer, amay lo visconte
Pons & belz cops d'autres an elz. Et adonc
a laysat lo conte de Monfort en garniso
dins lodict Sanct Anthony lo conte Baudoy
an ung tast de gens que luy an baylada per
la guardar & deffendre. Et faict tout so
dessus, touta ladita armada an lodict conte
de Monfort es tirada vers Pena, per y mé-
tro lo sety. Et quand ne son estatz arribatz
davant ladita Pena, le sety y an boutât, la y
ont faict adressar pcyrieras, calabres & au-
tres engins per tirar contra ladita plassa,
car forta era & inprenabla. De laquala
plassa & castel era capitani ung appelât
nUc del Far, louqual era ung home molt
valen & ardit, & era del pays d'Arago, &
aussi era anbel dins ladicta [plassa] ung
apellat Daussas le Maynadyer, & Bernad
Bour, 8c Gerauld de Monsabes, & d'autres
belz cops, tout gen valenta & ardida, lou-
qual sety fouc metut a l'Assention, ont l'en
tegueren jusquas a la fin de septenbre, &
ngueran jusquas al jour del Jutjamen, se
las ayguas no lor fossan taridas ny secadas
dins lodict castel & plassa, que lor fouc
ung gran mal & dommatge, & d'autra part
que fouc tant gran lo monde que tous los
jours arribava & venya aldict sety, que no
era home que ho saubegues dire ny non-
brar, car adonc y venguet lo frayre deldit
conte de Monfort an una bonna & granda
conpanya & armada, apelat lo conte Guy,
& an el le chantre de Parys, & Foulcaut
de Bressas & grand cop d'autres senliors
& baros. Per lasqualas causas fouc forsa
aldit de Far capitany, & autres que an el
An
1212
t. m,
col. 47,
' G. V. 2336-235i ; siège de Saint-Marcel,
' G. V. 2352-2376; prise de Saint-Marcel,
An
1212
85
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
86
eran, de rendre ladita plassa & castel, car Ranioii pot veny a sas attentas, que leu
no avian degunas novellas del conte Ra- seranviratz. Et adonc ledit conte de Mont-
mon, autant couma si fossa estât mort ou fort a tengut sou conseilh per veser si
intiat ])er abisme, & ayso feguen a vida aldit Moyssac donarian l'assaut, que feren.
salva & niays lors baguas, per s'en anar
la ont lor playra. Et adonc es intrat ledit
conte de Monfort dins lodict castel &
plassa, en laquala a mesa bonna & grossa
garniso per la gardar, & le sety a faict
levar. Et quand ledit Pena es estât près,
couma dit es, ledit conte de Monfort a
faict anar & marchar ladita armada dreit
a ung castel près de la niar', loqual s'ape-
lava lo castel de Biron', delqual castel era
capilany ung noumat Peyre Alguay, loc|ual
Alguay s'era virât vers lo conte Ramon, &
avia laysat son senhor lo conte de Mon-
fort. Louqual castel a fin de causa fouc
près per forsa, amay lodict Alguay, lou-
qual lodict conte de Monfort fec prendre
espressamen. Et adonc fouc baylat ledict
castel en garda & coumanda a ung apelat
Arnauld de Monlagut, valen home'.
Quand tout so dessus es estât faict,
couma dit es, adonc ledit conte de Mon-
fort an touta son armada & host s'en son
vengutz mefre lo sety a Moysac per lo
prendre, & quand ledit sety es estât mefut,
couma dict es, adonc la contessa de Mon-
fort es venguda devers son senhor le conte
de Monfort, car gran temps avia que no lo
avia vist. Laquala contessa a mcnada una
bêla & nobla conpanya de gens ben a
poinct & ben armatz, losqualz eran ben
quinze mila, losqualz menava & condusia le
conte Baudoyn fraire deldit conte Ramon.
Et adonc, quand les deldit Moysac an vist
venir tan grand secours aldict conte de
Monfort, son s'en grandamen ebaitz, los-
qualz se volgueran volontiers acordar &
apontar an lodict conte de Monfort si po-
guessan; mais las gens d'armas que dedins
eran los ne gardavan. Et adonc los del
Castelsarrasi & de Agen an trobat ma-
nycra de se appunctar am lodit conte de par, car home valen era & ardit. Loqual a
Montfort, car se fisaven que si lo conte
' T. Lnvaiir.
' T. d'Aubigon; P. d'Airon.
' G. V. 2386-2458; prise de Penne d'Agenais &
d; Biron.
comensat de far merevilhas de son corpS,
la ont ly fouc tuât son chaval entre las
cambas, & el fora estât près & retengut, si
no fossa lo gran secors que a agut, alqual
' P. presentavart.
An
1212
Alqual conseil os estât délibérât & concluz
que l'assaut se dona tôt encontinen aldit
Moyssac, & de faict an comensat de far los
aproches per donar ledit assaut. Et quant
les que eran dedins ledit Moyssac an vist
venir lodit host per lor donar ledit assaut,
son s'en anatz cascun armar & mètre en
point. Et c[uant son estatz armatz, son sa-
litz ben ordenatz & sarratz & sur lors ene-
mix son vengutz frapar per tala vigor &
poyssansa, que d'aquela salhyda an tuatz &
blassatz maint ung d'aquelz deldit sety, &
talamen an faict, que recular los an faictz
deldit assault, ont fouc tuât ung gentil
escudie de la companya deldit conte Bau-
doyn, loqual fouc fort plangut. Et adonc
& stranglar a ung gibet, que ly fech far quant se son estatz retiratz, & ledit conte
de Monfort a vist lo gran dornatge que los
deldit Moyssac ly avian faict, es estât fort
corrossat, & del gran corroz que a agut a
faict dressar peyrieras & calabres & ung
bozo, & aysso per tirar contra ledit Moys-
sac, per abatre las muralhas de aquel, los-
quals engins a faictz tirar nech & jorn
sans cessar. Et adoncquas quant los de de-
dins an vist que en tala fayso les persecu-
tavan', son se autre cop armatz, & deffora
S011 salitz sur lors enemicx; car mels aiiia-
van niorir en se conbaten valentamcn la
fora sur los camps, que niorir dins ladita
vila enbarratz. Et adonc son anatz autre
cop frapar sur lors enemicx, Se talamen an
faict que grandamen los an faictz recular,
& lesdits engins an arses 8c brullatz, que
ung solet no ne an laissât, que lotz no
sian estatz arses & brullatz. Et quand lodit
conte de Monfort a vist que en tala faysso
ly an sos engiens cramatz & sas gens tuatz,
es estât mech désespérât & del gran corroz
& yra que a agut, en la gran prieyssa s'es
mes contra losdits enemicx [&] es anat fra-
Kd.oris.
t. III,
col. ^ii.
87 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 88
An An
'*'* ly secorreguen ben,& ly fouc ben mestier. que se los vol prendre a vida salva & lors
Et adonc fouc près & retengut per losdits bagas, que luy rendrian ladita vila & plassa,
de Moyssac ung nebot d'ung archivesque, car no avian degunas novelas del conte Ra-
loqual era en la conipanya del conte de mon, & per so era forsa que rendessen la-
Monfort, & après tuât & murtrit, que fouc dita plassa, car no podiaii plus ny tan tener
gran doniatge, & ne salhit una grand ven- contra tan gran host ny annada, vist que
geansa, ainsi que sera dit. Et adonc se sou no avian degun secors de part del monde,
retiratz de cascun quartier, car fort eran Et adonc lor a faicta resposta lodit conte
lasses & trebalhatz, & an donat ordre de de Montfort, que fassan del melhor que
far enterar los que eran mortz en ladita poyran, que ung tan solamen no ne pren-
scarmussa & salyda, & aussi an donat ordre dra a marse, & que se deffendan ben, si se
de far guérir & pensar los blassatz'. volen, & d'autra part a mandat als babilans
Et dementre que tôt so dessus se fasia, deldit Moyssac, que si els no ly rendeji tJ.orig.
ainsin que dit es, venian devers Cahours totz los que son dedins per ledit conte col. 49.
ung gran secors aldit conte de Monfort. Ramon, que totz tan grans que petitz de
Et quand le conte de Foix, loqual era mala mort fara mory.
dins Montalba, a ausit dire que lodit se-
cors venya, es salyt defforas ledit Mon- Comen la vîla de Moyssac fouc presa a marce
talba, & es anat a l'endavan au ung tast de ^^^ ;^^ ^^^^ j^^ ^^^^^ j^ Montfort, £- tuaf^
gens, que a aguda & faicta armar, & es lor ^^^^^^ j^ j^ ganilso.
anat corre dessus, & talamen los an co-
mensatz de frapar, que forsa es estât que Et quant lesditz de Moyssac, so es les
se sian retiratz en qualque loc fort, & al habitans, an ausit so que ledit conte de
conte de Monfort an mandat lor affar aldit Montfort lor mandava, son se metutz a
Moyssac. Et adonc que ledit conte de conselh sus aquest afar. Alqual conselh es
Montfort a ausit ledit affar dois que ly estât conclus que els manden aldit conte
venian donar secors, prestamen a faict ar- de Montfort, que lendema, ainsi que los
ar ung tast de gens, & al conte Baudoyn de la garniso no se darian de garda, que el
m
les a baylatz per condure & anar donnr aja sa gen tola presta, que els les metan
secors als autres. Et quant ledit conte de dins la vila, & aysso sans point de fauta.
Foix a saubut & vist que tan gran secors Et quant s'es vengut lendema a l'hora que
venya devers ledit Moyssac, es se retirât entre els era assignada, & ainsi que los de
devers ledit Montalba, & adonc ledit conte la garniso no se donavan point de garda,
Baiidoyn es anat la ont s'eran retiratz les los deldit Moyssac an metutz las gens del-
dessus, & a les ne menatz a Moyssac'. dit conte de Montfort dins ladita vila. Et
Et adonc que son estatz arribatz aldit adonc an comensat de cridar : Montfort,
sety, ledit conte de Montfort a faict autre Montfort, & de tuar gens, so es los de la-
cop donar l'assaut plus fort & plus aspre dita garniso, que ung tan solamen no no
que James. Et adonc an faict tirar una gâta an près a marce, losquals eran be très cens
& trabucquefz, que ledit conte de Mont- homes arditz & valens, que foug gran do-
fort avia faict far tôt de novel, & talamcn matge de far morir tala gen valenta, mais
tiravan sans cessar, que no layssavan tor aquo fouc en odit de so que avian tuât
ny muralha que no batan & ronpan; la- ledit nebot de l'archivesque , après que
qualla causa es grand piatat de ho veser, l-s l'agueran faict prisonyer. Et quant tôt so
grans mais & destructions que fan am lo.-;- dessus es estât faict, & la vila niesa entra
dits engiens. Car adonc an metut ung gran las mas del conte de Montibrt, les habi-
pan de muralha per terra, dont les [de] tans d'aquela se sont meses a ranson en-
dedins se son comensalz fort de esbayr. Et vers ledit conte de Montfort, so es que
adonc an mandat aldit conte de Monifcrt ladita vila lor a donat cent marcz d'or per
ladita ransou '.
' G.v. 2472-2573; premiers combats sous Moissnc.
'G. V. 2574-2087; arrivée de nouveaux croisés. ' G. v. 2S38-261 4 ; redjiiioii de Moissac.
An
89
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
90
Et adonc quand ledit Moyssnc es estât
ainsia près, ledit conte de Montfort y a
mesa bona garniso per la gardar & dei-
fendre. Et quand lot le pays a saubut
que ladita villa de Moyssac' se era ren-
duda, adonc s'es tôt metut a la obediensa
deldit conte de Montfoit. Et adonc quant
ledit conte de Montfort a agut presa pos-
session de totas las plassas que a el se
son rendudas & donadas, adonc a donnât
a Varies d'Encontre Castel-Sarrasy, & al
conte Baudoy a donnât Montault, & a
Peyre de Saysy a donnât Verdu sus Ga-
ronna, & en aquesia sorta a devesit &
recompensatz ses homes, los que l'aviau
hen servyt. Et adonc que tout so dessus es
estât fait, casciin d'aquelz que lodict conte
de Montort avia donnadas plassas, an nie-
An
1212
Comen las gens del conte de Moiifort an reco~
brat tout lo contât de Faix 5- près, exceptât
lo castel de la villa de Folx, la ont era lo
conte en persona.
Or dis l'istoiia que ledit conte de Mon-
fort aaet iiietre le sety aldit Montalba
per le prendre, ainsin que pensava, mais
no ly era pas possible de ho far, car
ladita villa era ben forta & tornejada de
valatz & forta muralha, per que los [de]
dedins no los crenhen gayre, car [t;ra]
geut valenta, & d'autra par que l'iveru
venya & se aprochava, per que no era
possible que ledit sety poguessa tan durar
ny tenyr, ainsin que no fec. Car d'encou-
tinen venguet ung messatge aldit conte
Éd.oriff.
col. 5o.
tut bonna garniso cascun per sou endreict de Monfort que se prestamen n'anava se-
en lasditas plassas, & quand an agut cas-
cun faict, ainsin que dit es, ladita armada
& houst s'es partida d'aqui, & dreict aldict
Montalba son tiratz per le prendre sy po-
den & mètre lo sety. La ont era arribat
per aquela hora lo filh del conte de Poix,
appellat Kougier-Bernad, & an el cent ca-
valiers, gen valenta & ardida. Car adonc
le conte de Foix s'en era anat a Tholosa
an le conte Ramon & aquel de Cumenge,
& d'aqui s'en era anat an ung tast de gens
entr'al contât de Foix, loqual recubret tout
sur las gens deldit conte de Monfort, los-
qualz y avia laysatz eu garnison, lasqualas
garnisos & gent d'aquela fogucn tualz &
murtritz, tant per ledit conte de Foix que
per la gen deldit pays que se rebellavan,
quant sabyan que lor senhor natural era
aldit' pays, talamen que no y deinortt ny
plassa ny castel que tout no fossa recobrat
per ledit conte de Foix, Et adonc s'es me-
tut dins lo castel de Saverdu, la ont s'es
tengut jusques que ledit conte de Mon-
fort es vengut, ainsin que sera dict ayii
après'.
' Au lieu Je que la dlta rcndud;!, P. porte
que tout lo pays se era rendut. T. a vu la faute &
a tourné autrement : Lou briich estan per lo p.iis
de la presa de Moissac toutz s; son rcndiiiz. [A. M.]
' P. deldit.
• G. ». 2615-2620; arrivée des croisés à Mon-
tauban. La rédaction en prose est plus complète
courre sas gens aldit contât de Foix, que
tout era perdut, car ledit conte de Foix y
era intrat, ont tuavan & blessavan gens &
prenyan vilas & castelz, talamen que tout
era perdut, sy prestamen non y anava. Et
quant ledit conte de Monfort aguet ausit
so que lodit messatgier li a dict, es estât
fort corrossat, car gasanhava d'ung cartyer
& perdia d'ung autre. Et adonc incontineu
a (aict levar ledit sety, & devers ledit con-
tât de Foix es anat & tirât an touta ladita
oust & armada, & tan a faict que dins
ledit contât es intrat. Et adonc ledit conte
de Foix estant advertit com lodit conte de
Monfort venya an tout lodit oust & ar-
mada, es se partit deldit Saverdu, & al cas-
tel de Foix s'en es anat mètre & retirar, la
ont a demorat ledit conte de Foix' & son
armada. Et adonc ledit conte de Mon-
fort a recobrat tout ledit contât de Foix,
exceptât lodit castel & vila de Foix, loqual
era inprenabla, tant per fortaressa deldit
loc, que per la gen que dedins era an lo-
dict conte de Foix per lo deffendre, la ont
lodict conte de Monfort anet assalir ledit
conte de Foix, mais' los que eran dedins
ly mostravan ben que sabian far. Et quand
que le poëme, où In dernière partie du paragraphe
n'est plus représentée, dans l'état actuel tout au
moins.
' P. Montfort.
' P. Cir; T. ".us.
An
!2I2
9r
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
T-
loJict conte do Moiifort vit que autra condiiyre. Et adonc ledit Verles d'Eucoii-
caiisa no podia far, va s'en tornar desa tra n'es estât ung autre cop advertit, & de
en Pamias', la ont mandet ung grau con- faict es lor anat a l'endavan, & talamen
selh & parlanien. Se ayso per y nietre usât- se son rencontratz, que pro ny a agutz de
ges & coustumas, dont fouc faicte mainte mortz & de nafratz de cascun cartyer, la
carta & sagellat de ladita costuma & usatge, ont fouc metut per terra ledit Verles d'En-
& aysso affin que ne fessa memoria per contre & son rossi tuât, & el fora estât
lo temps advenir, ainsin que es encaras de près, si no fossa ung appellat le seignhor
presen'. Moreau", louqual prestamen lo venguet
Et adonc quand tout so dessus es estât secorre & remonfar; car autramen le n'a-
faict, cascun delz senhors & baros que guessan menât prisonnyer aldit Montalba.
eran an lodit conte de Monfort an près Et quand ledit Verles es estât remontât,
conget del & cascun s'es retirât en sou adonc qui l'aguessa vist frapar podya ben
An
1212
i-'d.orii;.
t. III,
col. 5i.
repayre & terra, car l'ivern se botava
sus, per que era forsa que cascun se reti-
res. Et adonc quand ledit conte de Mon-
fort a agut donnât ordre en tout & per
dire que home valen era, car toutz enne-
micz raetet en fuyta, & talamen les a cas-
satz, que jusquas a las portas de Montalba
les a faictz fugir & enclauses, & ladita
tout, tant de garnisos que autras causas, presa a recobrada sans perdre res*.
s'en es tirât vers la cieutat de Carcassonna, Or dis l'istoria que per aquel tems, &
la ont es estât benvengut. Quand tout so dementre que tout so dessus se fasia, le rey
dessus es estât faict, couma dit es, & que d'Arago que per aquel temps era, & dont
cascun s'es retirât en son cartyer & teria, es faicta dessus inencion, ausit dire la per-
lodict Verles d'Eucontre s'es retirât a Cas- secution que ledit conte de Monfort aldit
tel-Sarrazy, loqual ly era estât donnât, conte Ramon son cunhat [fasia]. Et adonc
ainsin que dit es, per lodict conte de Mon- per ly venir donnar secours fec mètre a
fort, & aussi cascun delz autres en lors poinct & armar milla cavaliers des plus va-
plassas & castelz, que ledit conte de Mon- lens & arditz que agues en touta sa terra,
fort lor avia donnadas. Et adonc eia lo filh losqualz foguen ben montatz, & per dessa
del conte de Poix a Montalba, louqual ung s'en es vengut an lesdits cavalhiers, ainsin
journ deldit ivern anet far una coursa an armatz en poinct, couma dit es',
ung tast de gens de Mojitalba jusquas al- Et dementre que tout so dessus se fasia,
dict Castel-Sarrasy, & talamen explectet, & que ledit rey d'Araguo venia dessa, le
que una grand presa tant de gen que de conte Ramon a demostrat com dedins le
bestial anet far, laqualas'en menava entr'a Pujol al près de Tholosa, avia una granda
Montalba. Mais ledit Verles d'Eucontre garniso de crosatz, losquals tous les jours
ne fouc advertit, & de faict fec armar uiig nnavan courre sur le pays & fasian belz
tast de gens per anar secourre ladita près;;. cops de malx, & que el era d'advis que on
Et quant son estatz armatz, son sortitz del- les ne ânes ostar d'aqui, de laquai causa
dit Castel-Sarrasy, & après es anat & tala- toutz les habitans de la villa foguen d'a-
men les a segutz, que après deldit Mou- quelhi oppenieu. Et adonc ledit conte Ra-
talba les a atengutz, & tant a faict que la mon a faict armar touta sa gen, & dreit
presa a recobrada ou la pluspart de toutas aldit Pujol son anatz, & lo sety y an bou-
las gens que ne menavan, & de cascun car- taf , & grand coups de faguot y an faictz
tier se son retiratz. Et quand s'es vengut portar per enplenar & renplir los fossatz,
al bout de cinq ou six jours, ledit filh del & ayso per donnar l'assault. Et ainsin que
conte de Foix es anat far una autra coursa sont estatz al pe des valatz per donnar lo-
jusquas al plus près de Agen, ont fec uiui dit assault, los que eran dedins se son ben
tala presa que iio la podia pas nieuar ny
' T. Montaiilt; G. (v. 2722) Morens.
' G. V. 2654-2739; courses du fils du comte de
' P. enpyanas.
° G. V. 2621-2663; expédition dans le comté de
Foix.
Foi
An
I2l3
^ G. V. 2740-274.J; arrivée du roi d'Aragon.
An
izi3
93
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
94
éi valentameii Uefendiitz, car aqui eran casi Tholosa. Et adonc mandet lodit rey d'Arago
aldit conte Ramoii a Tholosa, que presta-
nien ly veuya doua secors aldit Muret, car
el lo te assetiat, amay totas las gens que
son dedins. Et quant lodit conte Ramon
aguet ausit so que lodit rey d'Arago ly
& autres engiens, per tirar & deroquar las manda, encontinen a mandat tôt son con-
muralhas deldit Pujol. Et quand lesdits seilh, la ont son estalz totz los capitols de
engiens son estatz vengutz, les a faiotz ladita vila, que per aquel temps eran, &
adressar & mètre en poinct, & contre ledit les contes, senhors & baros, alsqualz a dit
Pujol les a faictz tirar, per losqualz cops & demostrat com lodit rey d'Arago ly era
an deroquat ung grant cartyerde murallia, vengut dona secors an una bêla companya
la flor desdits crosatz, & talamen an faict
que desdits valatz les an taictz recular 8c
salir. Et adonc quand ledit conte Ramon a
vist que ainsin se def'fendian, a faict anar
sercar a Tholosa les calabres & peyryeras
tJ orig.
t. 111.
col. 33.
8c aladonc an donnât ledit assault, loucjual
es estât fort aspre 8c dur, 8c talamen an
faict que dedins son intratz. Et quant son
estatz intratz, coma dit es, adonc lodit
conte Ramon a faict prendre totz los que
'ledins eran, que ung tôt sol no n'es esca-
pat, 8c ben très vingtz des plus aparens a
faictz davan la porta deldit Pujol penjar 8c
estranglar, 8c totz los autres a faictz tiiar
8c murtrir, que ung tan solamen no n'es
escapat, 8c ledit loc del Pujol a faict abatre
8c arasar, talamen que peyra subre ptyra
110 y es demorada, que tôt non sia anat per
de gen que avia menada, talamen que lodit
rey d'Arago avia assetiat Muret, amay la
gen que dedins era, 8c que el ly avia man-
dat per son messatge, loqual era aqui pre-
sen, que prestamen ly anessan dona secors
8c ajuda. Et quant lodit conseilh aguet au-
sit tôt so que lodit conte Ramon agut dit
8c demostrat, cascun es estât d'oppinion
que prestamen anen dona secors aldit rey,
vesen que de son bon voiler es vengut do-
nar ung tal secors aldit conte Ramon 8i
autres senhors 8c baros. Et adonc que lodit
conte Ramon agut ausida ladita responsa
terra. Et adonc es vengut ung messatge al- deldit conseilh, a fayt armar tota sa gen 8c
dit conte Ramon que lo conte Guy, frayra
deldit conte de Monfort, venya am una
grossa 8c granda armada per donar secors
als deldit Pujol. Et adonc quant lodit conte
Ramon a agut ausit so que lodit messagie
ly a dit, el s'es metut a camy devers lodit
Tholosa, s'en es vengut fort alcgrc 8t
jouyoz de so que avian faict'.
faict cridar 8c sonar a son de trompa, que
tôt home se aja armar 8c aprestar, per anar
donar secors a Muret aldit rey d'Arago. Et
adonc que ladita crida es estada faicta, vi-
ratz armar 8c aprestar tôt lo monde, que
qui fossa estât aleras dedins Tolosa, aguera
dit que tôt lo monde devya pery ou pren-
die fy, tan gran era lo bruit que se fasia
Et quand lodit conte de Monfort a agut per aquel hora. Et quant tôt home es estât
ausit so que lodit conte Ramon ly avia
faict de sas gens aldit Pujol, es estât tan
marrit 8c corrossat que no y avia home que
se auses devant el troba. Et de grand ira
que ne a aguda, s'es metut a plorar, so que
jamay plus de perda que agues aguda no
avia faict, dont totas sas gens se sont fort
esbaytz quand ainsi l'an vist plorar*.
Et dis l'isturia que dementre que lodit
conte Ramon fasia so dessus, ledit rey
d'Arago era arribat am tota sa gen, 8c
a Muret es anat mètre lo sety, loqual les
crosatz teniau per aquel hora; car lo conte
de Cumenge era am lodit conte Ramon a
' G. T. 1808-2879; prise du Pujol.
' C, Y. 23Bc-i886j douleur de Moiufort.
armât 8c metut en poinct, lodit conte Ra-
mon a faict cargar totz los engiens que
dins ladita vila eran per les portar aldit
Muret. Et adonc se son trobatz a ladita
assemblada le conte de Foix 8c aquel de
Cumenge am totas lors gens, 8c era tan
gran lo monde que per aquela hora era en
ladita assemblada, que no era home que la
saubessa nombrar 8c estimar lo monde que
se era assemblât, 8c dreict aldit Muret son
anatz. Et quant tota ladita armada, que lo-
dit conte Ramon menava, es estada arri-
bada, adonc agueras vista far grand chera
les ungs als autres, so es los deldit rey
d'Arago als de Tholosa, Cumenge 8c Foix,
8c aussi lesdits senhors se son grandanicii
areculhitz. Et quant s'en son estatz arre-
An
1 21 3
An
I2l3
95 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 96
culitz & festejatz, adoiic an ajustât lor [quant] ledit conte de Montfort es estât
conseilh par veser com se devian governar arribat,coma dit es, los que s'eran retiratz,
deldit aff'ar, ont fouc concluz que l'assaut coma dit es dessus, son salitz deldit castel
se donaria aldit Muret. Et adonc an faict & devers lor senhor le conte de Montfort
adressar las perrieras & autres engins, & son vengutz'.
contra ledit Muret les an faict tirar neyt
An
I 2l3
& jour sans sessar, que gran pietat era de
veser io mal que fasian am losdits engins,
dont los que eran dedins lodit Muret se
son comensatz de esbair & aver granda
paour. Et aladonc son vengutz los deldit
sety donar l'assaut a l'una de las portas,
la on los de dedins se deftendian ben
& valentamen, mais nonobstan tota def-
fensa son intratz dins ladita vila, la ont
an comonsat de fiapar & tuar tôt so ((ue
Kd.orig.
t. m,
col. 53.
Comen îo sety deî conte Ramon, que era mes
aldit loc de Muret fouc près & desfaict per
lo secors del conte de Montfort & mort'^
totc^ & lo rey d'Arago.
Et adonc que ledict conte de Montfort
es estât repausat, & que los deldit Muret
ly an agut dit & contât ledit sety, & com
lor son vengut donar l'assaut, & la grand
tuaria & pilharia que avian faicta en do-
podian recontrar. Et adonc se son retiratz nan ledit assault, es ne estât fort corrossat
los que se son pogutz salvar dedins lo cas- & marrit. Et dementre que ledit conte de
tel, loqual era fort & deffensable, ainsi Montfort era en aquest parlamen an sas
que om pot veser de presen '. ditas gens dins lodit Muret, lodit rey
Et adonc es vengut lodit rey d'Arago & d'Arago es estât d'oppinion, que vist que
lasditas gens a faictas recular & laissar le- ledit conte de Montfort era vengut, ainsi
dit assault & tuaria, & aldit sety les a faiclz que dit es, que l'on lor ane donar l'assaut,
retirar, so que per lodit rey fouc grand vist que ledit conte de Montfort & sasdilas
folya ; car après s'en repentit, coma sera
dit ayssi après. La cau?a per Cjue fec lays-
sar lodit assault, fouc per so que calcun ly
venguet dire que lo conte de Montfort ve-
gons deven esse lasses & trabaliialz, & que
en aquela ora les deven aver ou janiay non.
Et de faict ledit assault son anatz donar
aldit Muret, la ont lodit conte de Mont-
nia am ung grand secours secorje los del- fort & sasditas gens se son ben & valenta-
dit Muret, & que aqui poyrian aver lodit men deffendutz, sens estre en res enbaitz,
conte de Montfort amay toutas sas gens, & talamen an faict que les an faictz recu-
vist lo gran nombre qu'elz eran aldit sety, lar deldit assault & retirar en lor sety. Et
que se era enbarrat dins lodit Muret. quant son estalz retiratz, ainsi que dit es,
Mais el anet tout autramen que so que son estatz tant lasses que plus no podian,
ledit rey pensava far, car si aguessa laissât Se son se metutz a manjar & beure sans far
far so que era encomensat, agueran près degun gait, .& sans se doubtar de re. Et
lodit Muret amay los que eran dedins, so adonc lodit conte de Montfort a vist lo
que peys no poguet far, dont fouc tard a bruict deldit sety, encontinen a faict armar
repentir, mais soven se ditz que molt resta totas sas gens sans far degun bruict, &
t/e jo çue/o/peiJa. Et adonc dementres que quant son estatz armatz & acotratz, an
estava en lo sety, ainsi que dit es, retiratz, ordenatz sos capitanys, & son anatz salhir
an vistas grandz cops d'ensenhas & esten- al portai de Salas, ben ordenatz & sarratz,
dartz desplegatz al ven delà l'aygua, los- & aysso al plus covert que an pogut, affin
quais estendartz & ensenhas eran del conte que les deldit sety no s'en prenguessan
de Montfort, loqual venya am una bêla garda. Et avia faictas très bandas de sas
companya & armada de gen per secorre les gens, dont era capitany de la premiera
deldit Muret, loqual conte de Montfort Verles d'Encontra, & de la segonda Bou-
passct sur lo pon am totas sas gens, & per card, & de la tersa era capitany & gover-
lo mcrcadar dins la vila es intrat, sens de- nado lodit conte de Montfort. Et ainyin
guna contradictieu d'ome viven. Et adonc
' G. V. 2970-2989; iurivée du comte de Mont-
■ G. V, 2887-2969; siïge & prise de Muret. fort.
An
12l3
97
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
98
KJ.orig
t. III,
orJenafz & arrengatz, sur lodit sety [son] Foix & de Cunienge sou estatz retiratz,
vengutz frapar, & aysso en cridaii : Mont- coma dit es, son s'en metutz a conseil, la
fort, Montfort, & lalamen an faict, que ont lodit conte Ramon a demostrat la
lodit conte Ramon & rey d'Arago son es- grand perda que aviau faicta aldit sety de
tatz grandamen esbaitz, quant ainsin an Muret, tant de gens que autras causas, per
vistes lors enemicx venir sur els, car tôt lasqualz es estât esbayt, que no sap que
quant que rencontraven davant els, metian puesca far iiy dire, desquais causas ly es
a mort per terra, que mels sïiiblavan tigres forsa, que s'en ane devers le Sainct Payre
ho orses afamatz, que geii rasonabla. Et ly dire & demostrar so que ledit conte de
adonc que ledit rey d'Arago a vist besonhar Montfort ly fa totz les jorns a el & als au-
en tala forma sos. enemicx, es se prestameu très senhors que an el son. Et adonc lor a
armât & montât a caval am totas sas gens, dit que garden ben ladite vila, si gardar la
cridan, Arago, les autres Tolosa, Foix, Cu- poden, ou autramen que quand el s'en sia
menge, & sans tener ordre ny régla, qui anat ny los autres senhors c[ue an el son,
may a pogut anar es anat a l'estorn & si le conte de Montfort ve sus els, que
bruit. Et adonc [quand] ledit conte de fasso del melhor que poyran envers ledit
Montfort a vist ainsi sos enemicx ses au- conte de Montfort, & aysso jusquas que el
cun ordre, adonc a comensat de frapar sia retornat de la ont va. Et adonc s'es
dessus per tala sorta & manyera, que tuan, partit deldit Tholosa am les autres senhors
blessai! & los ne menan, que era. grand que an el eran, Se a près son camy dreict
piatat de veser lo grand monde que tom- a Roma '.
bava per terra, les ungs mortz, les autres
blessatz. Et de faict ledit rey d'Arago au
rencontrât & dessus an frapat, locjual rey
quand a vista la grand tuaria & desconfi-
lura que l'on fasia de sas gens, s'es niettit
a cridar tant que a pougut, Arago, Arago,
mais nonobstant tôt son cridar, el nieteys
y demoret, & fouc tuât sur lo camp, aniay
totas sas gens, sans ne esca])ar alcun, que
fouc grand doiiialge de la mort deldit rey.
Et adonc qiiant ledit conte Ramon, les
de Foix & de Cumenge an vista tota ladita
Comen les habltans de Tolosa van mandar
aldit conte de Montfort que era a Muret,
après que lo conte Ramon en era anat a
Roma, que els se volian rendre aldit conte
de Montfort.
Or dis l'istoria, que quant ledit conte
Ramoa es estât partit de Tholosa, les capi-
tols & habltans de aquella se son metutz
en conseilh, per veser com se devian go-
vernar sur aquesta causa, vist que lor
desconfitura, & an saubut que ledit rey senhor 8c autres les avian laissatz ainsin,
era mort, adonc se son metutz en fuita, sans aucun cap & govern per los gardar &
que may a pogut, tiran devers Tholosa, & défendre, vist que ledit conte de Moiit-
lor seti an désemparât, sens ne portar al- fort lor era tant prop. Et adonc es estât
cuna causa, ont fouc faicta una grand concluz am lodit conseilh, que vist que lor
perda per los deldit Tolosa, la ont mori- senhor los avia ainsi abandoiiatz & s'en
guen grand monde deldit Tholosa, car si era anat, que per lo profiech de ladite vila
salvava que podia '. & habitans valia may qu'elz tramesessan
Et quant lodit conte Ramon & autres devers ledit conte aldit Muret, ont per
que an el eran son estatz retiratz dins lodit aquela hora era & se tenya, cinq ou sies
Tholosa an totas lors gens, ledit conte de des plus aparens de ladita vila, luy dire &
Montfort après que aguet près & plegat so denuntiar com lodit conte Ramon & autres
que en lodit sety los deldit Tholosa avian
laissât, ont an trobat una grand richessa,
laquala a presa, & dins ledit Muret s'es
retirât sans far autra causa per ac(uel cop.
senhors les an laissatz, & son s'en anatz
sens lor dire alcuna causa, per que ladita
vila es contenta & les habitans d'aquela se
donar a el, & que ly plassa los recebre a
Et adonc que lodit conte Ramon, de marce & eu lor entier les tener & gardar,
' G. V. 299C-3092 ; bataille de Muret.
VIII.
G. V, 3093-3 109; départ du comte Raimond.
An
1 2 13
An
I2l3
99
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
100
sens lor far perdre alcuna causa del lor, & qu'els & ladita vila velha prendre a niarse
els ly prometen dorasenavan d'estre bons & aver piatat d'aquela, ly pregan & sup
KJ.orig.
t. m,
col. 35.
&leals'
Et adonc quant lodit conselh es estât
tengut & conclus en la forma que dit es
dessus, an donada la carga a siex des plus
aparens que dins ladita vila sian estatz,
per anar far ladita légation & mesatge al
dit conte de Montfort aldit Muret, en la
forma & manyera que dit es dessus. Los-
plicau que ly plassa de venir per desa, &
aysso [afin] que el aja l'onor de prendre
ladita vila, car el dete losdits enbaissados
aldit Muret, jusquas a tan que aja res-
ponsa del.
Et adonc ausidas lasditas novelas par lo-
dit filh del rey, sans autre demora ni con-
selh, a faict aprestar tôt son cas, an una
quais messatgiers an près lor camy ent, al- bêla & granda companya de pardessa s'en
dit Muret an una bêla & nobla companya,
la ont an trobat lodit conte de Montfort
Et adonc que davant el son estatz, après la
salutation per els faicta aldit conte, ly an
dit & déclarât lor messatge & enbayssado,
es vengut, & aldit Muret es arribat, la ont
es estât grandamen reculhit & benvengut
per lodit conte de Monfort & autres que
an el eran. Et après que lodit filh agut re-
pausat, son se metutz a conseil sur ladita
ainsin que chargeatz eran de far de point reductieu de Tholosa, & aysso per far res-
en point, lesquals ledit conte de Montfort ponsa alsdits enbaissados, losquals avian
a ben escotatz al long, so que dire ly an
volgut*.
Et après que an agut dit & déclarât tôt
lordit cas & messatge, ledit conte lor a
faict responsa, que el metria la causa & so
estât longtemps an lodit Muret, attendeu
lor responsa.
Adonc quant ledit conselh es estât ten-
gut, es estada faicta responsa alsdits em-
baissados, que ledit conte de Montfort era
[de] que ly fan offra en conseilh, & que content per l'onor deldit filh del rey de
vista l'oppinion de son conseilh, el lor Fransa, loqual se era trobat aldit Muret,
fara responsa. Et adonc a comandat als- prendre ladita vila de Tholosa & habitons
dits enbayssados que no se botgen point d'aquela a marce & venir devers els. La
deldit Muret sans sa responsa, lac^uala
lor a assignada a ung certain jorn.
Adonc que ledit conte de Montfort agut
faict la responsa tala que dita es alsdits en-
baissados, & les a agutz retengutz, encon-
tinen sos messatgiers a trames en Fransa,
& aisso devers lo filh del rey, que per lara
era & regnava en î'ransa, ly fasen saber
quala responsa an faicta aldit messatgier
& enbaissados, & alsdits enbaissados an
donat congiet de s'en retornar aldit Tho-
losa, & le jorn que ledit conte vendria
recebre ledit Tholosa lor a assignat &
déclarât. Et lesdits enbaissados s'en son
retornatz aldit Tolosa, & tôt so que aviaii
faict an dit & contât, & le jorn que ledit
per sas letras & messatgiers, com le conte conte de Montfort devya veny devers els
Ramon & rey d'Arago & autres senhors en sa companha le filh del rey de Frajisa,
eran estatz desconfits & cassafz per el aldit loqual lodit conte de Montfort avia trame,
loc de Muret, & en effect tôt le faict ainsi tut sercar, & aissi afin que fossa en la
que estât era ly a mandat, & aussi coma presa & réduction deldit Tholosa.
après ladita desconfitura ledit conte Ra- Et quant s'es vengut aldit jorn assignat
mon & ses alliatz s'en eran anatz & fugitz, & déterminât, que ledit conte de Mont-
& layssada & desemparada la vila dcTho- fort devya venir aldit Tolosa, son se pre-
losa amay los habitans de aquela, losquals parafz des plus aparens, & son anatz a
habitans avian trametut lor enbaissada de- l'endavan deldit conte de Montfort per le
vers el aldit Muret, ly pregan & supplican
' Ce pnrngrnphe manque dans G.
° G. V. 3 110-3 II 2. Le texte du poëme ne pré-
sente pas tous les développements de la rédaction
en prose & le récit des événements y est tout autre.
[A. M.]
recebre & far honor. Et adonc es intrat
lodit conte am tota sa poissansa & compa-
nya dins lodit Tolosa, la ont es estât foi t
ben reculhit, tant dez petitz coma d. r
grans. Et quant lodit conte aguda presa
la possession deldit Tolosa, & tota sa gen
logeada dedins ladita vila, & del tôt asai-
An
izi3
An
1210
KJ.org.
I. III,
>.i)l. .10.
An
12 i5
lOI
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
102
gnioritz', après que an agut repausat per cuns jonis, devers sondit payre s'en es
alcuns jorns, ledit conte de Montfort a anat, la ont avia de grans prinses per
assemblât son conseilh, alqiial era lodit aquela hora, alsquals a contât & dit tôt
filh del rey de Fransa, & légat, & l'eves- l'afar d«ldit conte de Montfort, ainsi que
que deldit Tholosa apelat Folquet. Alqual era estât faict de poinct en point, & coni
An
I 2 I 5
conseilh es estât fort debatut tan d'unas
causas que d'autras, & sus so que losdits
de Tholosa aviaa exceptât, quant los en-
baissados aneguen presentar la vila & els,
so era que res del lor no lor faria perdre,
mes los tractaria humenamen & benigna-
men, sans lor far alcuna extorcieu ny vio-
lensa. A laquala causa ledit evesque deldit
Tholosaa respondut & es estât d'oppinyon,
que vist que ledit conte es niestre de la-
dita vila & dels habitans, losquals ly an
taict tant de mais le temps passât, que
metan le fouc per totz les coings de ladita
vila, talamen que no y demore peyra subrc
peyra, que ne sia memoria a tostemps &
jamay. Et adonc la pluspart deldit conselh
es estât d'aquela oppinion, exceptât lodit
conte de Montfort, loqual a dit que no
era pas d'aquela oppinion de far ainsi que
lodit evesque avia dit & oppinat, mes que
per son oppinion de far arrasar & enplanar
les valatz de ladita vila, de far arrasar las
muralhas d'aquela & abatre jusquas a
terra, & aussi totas las maisos de fortaressa
que son dins ladita vila, talamen que en
tota ladita vila no aja causa de deffensa,
exceptât lo Castel Narbones, en loqual
ledit de Montfort se tendra & demorara.
Laquala oppinion fouc tenguda & la plus
bona, so que fouc faict & mes en exécution
fout encontinen. De laquala démolition
& destruction tant de muralhas que de
lasditas maysos fouc grand perda & do-
matge. Et après que ladita démolition fouc
le conte Ramon s'en era anat & fugit, c[ue
no sabian ont era anat ny tornat, & com.
losdits de Tholosa s'eran donatz aldit conte
de Montfort, & la grand destruction que
ledit conte de Montfort avia faicta après
ladita donation.
Et quant lo rey de Fransa agut ausit
ainsi parlarson filh,& ladita demolitieu Se
destruction que ledit [conte] de Moiitt'ort
avia faicta dins ledit Tholosa, & que lodit
conte Ramon s'en era ainsin anat, graiida-
nien n'es estât marrit, dolen & corrossat
de so que sondit filh a dit & contât, & ma-
jormen quant sondit filh se era trobat am
lodit faict, ainsi que dit avia davan les ])riii-
ces & baros, losquals la pluspart d'aquelz
eran parens ou aUiatz deldit conte Ra-
mon. Et adonc ledit rey s'es partit d'aqui,
& en son lotgis s'es retirât sans fa senblan
de res, mais tant solamen a dit a sos baros
& prinses : « Senhors, ieu ay encoras espe-
ransa que avans no tardara gayre, que ledit
conte de Montfort & son frayre le conte
Guy y moriran a la poursuyta, car Dieu es
just, & permetra que lesdits contes y seran
tuatz & murtrits, car non an bona querela
& justa. » Mais nonobstant causa que le-
dit rey diguessa ny demostrassa a sesdits
princes & baros, touchant ledit faict, si
ne eran els grandamen corrossatz & indi-
gnatz contra lodit rey, amay son filh. Dont
lodit rey aguet alcuna dottansa que s'en
enseguessa plus grand bruit 8c mal, car
vesia totz sos princes corrossatz & furioses.
faicta, ainsi que dit es dessus, & que ledit de so que sondit filh avia dit & contât del-
conte de Montfort aguet faict tôt so que
bon luy a semblât de far, lodit filh del rey
s'en es anat & retornat vers son pays, dont
era vengut, prenen congiet deldit conte de
Montfort & légat & autres senhors que
an els eran, ont luy foguen donadas de
grand richessas del piliage, que era estât
faict dins lodit Tholosa. Et quant es estât
en Fransa & repausat & sejornat per al-
' Sic P.; rien dans T.; peut-être faut-il corriger
assegurau.
dit conte Ramon & dels habitans de Tho-
losa '.
Or dis l'istoria que dementre que tôt so
dessus se fasia, que ledit conte Ramon
s'en era anat a Roma, & en sa compajiya
era lo conte de Foys & aquel de Cumengo
8c autres senhors. Et quant es estât sejor-
' G. V. 3ii3-.3i47; voyage du prince Louis 8c
reddition de Toulonse. Très-remanié dans le texte
en prose. L'histoire du concile de Latrnn qui suit
est un abrégé des vers Si-jS-SJpS du poème, [A. M.[
ùl.orîg.
I. m.
col. J7«
io3 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC, 104 "" —
An - ' An
'^ liât & repausat per alcuns jorns dins loclit Si le grand tort que ledit légat &c conte de '^'"^
Renia, devers lodit Sauct Payre son anatz Montfort ly fasiaii, nonobstant tout ap-
se presentar. Et adonc es arribat d'autre punctamen ou accordis que ledit conte
Cartier dins lodit Ronia ung filh deldit Ramon aguessa faictz ny passatz per avant
conte Ramon, loqual lo rey d'Anglaterra am lodit Sanct Payre. Et quant lodit conte
avia noyrit ung temps de sa joynessa. Ramon agut dit & demostrat ben al long
Loc[ual iilh auseu & estant vengut a sa tôt son cas, ainsi que era, aldit Saiact
iiotissa la vexation que ledit conte de Payre & a son conseilh aqui présent,
Montfort donava & fasia a sondit payre, & adonc a presa la paraula per son cartier lo
estant advertit corn sondit payre s'era reti- conte de Foix, & aldit Sanct Payre a co-
rat devers lodit Sainct Payre en Roma am mensat de dire & deniostrar le grand mal
los autres senhors & princes en sa com- que lesdits légat & conte de Montfort ly an
panya, a demandât congiet aldit rey d'An- faictz & ly fan totz los jorns, en ly pilhaii
glaterra per anar devers sondit payre en & obstan sa terra deldit contât de Foix,
Roma, loqual rey d'Anglaterra era granda- laquala causa era grand piatat de veser ny
men son paren & de son sang. Loc[ual rey ausir, so que fouc faict de jour en jour,
ausen la voluntat deldit filh del conte Ra- lasqualas causas son melhorobras de tiraiis
mon, & aussi ausen lo gran tort & vexa- que autras. Et après le conte de Cumenge
lion que ledit conte de Montfort ly fasia, a faicta sa plaincta, ainsi que les dessus
n'es estât srandameii corrossat & niarrit. avian faicta, disen & demostran aldit Sainct i^J.orig
t m
Et adonc a donat congiet aldit filh deldit Payre que so que sondit légat & conte de coi.5S.
conte Ramon per anar devers sondit payre Montfort fan totz los jorns son melhs
en Roma, & aysso am una bêla & nobla obras de diables que de gen rasonabla, car
companya que ly a baylada per le acompa- 110 fan que murtrir & pilhar tôt lo monde,
nhar, & grand trésor luy a donat & baillât, so que la sancta Eglisa no devya payrar ny
& aldit Sainct Payre a escript, ainsi que sufertar, vist & considérât qu'elz son estatz
per son afar propri, en ly reconiandant totz jorns vrays obediens a ladita Eglisa^
fort grandamen ledit enfan & le faict del- ainsi que pot apare per los appunctamens
dit conte Ramon autant ou plus que [se] sus aysso fachs & passatz lo temps passât,
fossa estât son faict propry. Et tôt so des- ainsi que d'aquelz pot apare. Et adonc qii«
sus faict, ledit filh deldit conte Ramon a lodit Sainct Payre agut entendut la plaincta
près conget deldit rey & [de] to(a sa corf, d'ung chescun desdits princes & senhors,
& a camy s'es metut, & tant a fayct per & aussi agut vistas las letras que ledit rey
mar & per terra, que dins lodit Roma es d'Anglaterra ly avia scriptas en favor del-
arribat. La ont a trobat sondit payre, lo- dit conte Ramon, es estât grandamen cor-
quai ly a faict ung grand arreculhenient, rossât 8i mal content contra lodit légat Si
quant a saubuda sa venguda, car long temps conte de Montfort, vist & considérât Ks
avia estât que no lo avia vist. Et adonc que appunctamens faiclz & passatz entre cl &
se son estatz festegeatz & repausatz, son lesdits senhors, desquais appunctamens fa-
s'en anatz totz devers lodit Sanct Payre, sia aqui fe & proiiipta exibitieu, ly disen
loqual Sainct Payre tenya per lara son & demostran que fotas causas ny extor-
conseilh, la ont eran totz sos cardinalz & cieus no dévia mantene ny suffertar'.
autres prelatz. Et quant son estatz arribatz Adonc a presa la paraula ung dez cardi-
devant lodit Sainct Payre, son se metutz nais que aldit conselh eran, loqual a dit 8c
cascun dels dos genolz en terra, & adonc demostrat aldit Sainct Payre lo papa &
le filh deldit conte Ramon a presentadas conselh, que r'es que losdits senhors ik
sasditas letras de par lo rey d'Anglaterra princes ajan dit ny demostrat, que de res
aldit Sainct Payre, lasqualas ledit Sainct no an falhit, ny dicta messonja, car cascun
Payre fec legir. Et adonc a faict levar de-
bout ledit conte Ramon & autres senhors . Tout ceci est extrêmement aluégé dans T.
que an el eran, & ledit conte Ramon luy Même remarque pour la suite du concile d« La-
a comensat a dire 8c demostrar tôt son cas tian. TA. M.l
An
I 2 I :"i
100
PREUVFS DE L'HISTOIRE DE lANGUEDOC.
106
ciels aviaii hailladas & lieuraclas las melliors dlta sor, que ne fossa dona & seiihoressa,
plassas que cascuii aguessa en lors senho- & c[ue si aldit loc de Pechsegur avia agutz
rias entre las mas de laGleysa,en signe de alciins heretges ny avia de presen, que a
obediensa & subgectieu. « Per que, senhor,
no deves suftcrtar lor estre faict tort ny
otratge, peysque vers tu se retiran a re-
fuge, ainsi que podes veser & cognoysse,
car si autranieu era, no se voldrian pas
vers tu rendre ny retirar, » Et quant lodit
cardinal a aguda finida sa paraula, aqui es
estât l'abat de Sanct Ubery, loqual a dit
îk demostrat aldit Sainct Payre, com tôt so
que losdits princes 8c senhors avian dit ny
demostrat ny lo cardinal avia dit, era tôt
vertat, & que grand tort lor fasia lodit lé-
gat & conte de Montfort, ainsi que dit
era dessus ny demostrat, & que el ne sabia
bfu la vertat.
Et adonc s'es levât l'evesque de Tolosa,
que dessus es noumat Folquet, & la pa-
raula a presa contra lodit cardinal & abat,
loqual era aldit conseilh, & de faict tôt al
contrary a demostrat 8c douât a entendre
aldit Sauct Payre, disen que le conte de
Foix que aqui era presen no se podia
excusar, ny dire que tota sa terra no fos
plena de hereses, & que aquo sia vertat, lo
pech de Montsegur ne es estât près & aba-
tut & arrasat, 8c les habitans d'aquel arses
8c brullatz. Plus era, la sor deldit conte
de Foix avia faict mourir son marit de
mala mort, a causa delsdils heretges. Per
laquala causa avia demorat dedins Pamyas
el no era pas la colpa, 8c que el no devya
pas portar ny pagar la pena de sadita sor.
« Et en tant que dis que ieu 8c mou senhor
lo conte Ramon vos avem aussitz 8c mur-
tritz vostras gens 8c servidos, no se troba-
ria jamais per vertat, que nos ajan jamais
tualz alcuns servitos de la saincta Gleisa,
ny faict alcun octrage, car los que foguen
tuatz al loc de Montjoyre non eran pas
servidos de la Gleysa, mais iing tast de ri-
bautz layros, que pilhavan 8c raubavan lo
paure monde, ainsi que se trobara per
vertat. Per que, senhor, en so que lodit
evesquo de Tholosa vos dis, es grandamen
dessebut 8c trufat, car soubz umbra de
bona fe 8c amistat, no fa que traisir lo
paure monde am sas paraulas fictas 8c cau-
thelosas, car sas obras 8c sos faictz so
melhor obras diabolicquas que autras, ainsi
que se pot troba per vertat. Car per son
prochas 8c malissa, a faict destruire, pilhar
8c raubar lodit Tholosa, 8c plus de detz
mila personas faictas morir de mala mort;
car el 8c vostre dit légat 8c conte de Mont-
fort es tôt uug faict 8c tota una causa. »
Et quant lodit conte de Foix a aguda
finida sa paraula, laquala es estada ben
cscotada per lodit Sainct Payre 8c son con-
seil, es se metut avan ung grand senhor
8c baro, apolat Arnaud de Villomur", lo-
An
I 2l5
Êd.ori:;
t. m;
col. 5 a.
quatre ans sans ne auser salhir, la ont la- quai a dit 8c demostrat aldit Sanct Payre,
difa heresia es crescuda 8c multiplicada
grandamen, a causa de sadita sorre. «Et
d'autra part lodit conte de Foix no se
saubria desencusar, que el, ensemble lodit
conte Ramoii non ajan aussitz 8c tualz tos
servidos, loS(|ual3 te anavan servir 8c donar
secors a ton légat al seti de Lavaur, loq\ial
niurtre 8c occision de gens fouc faict al
com ledit légat 8c conte de Montfort ly
avian presa Si ostada tota sa terra, sans
saber per que ny per que no, 8c que
granda pietat es del mal &c destruction que
lodit légat 8c conte de Montfort fan totz
les jorns a ungs 8c autres, 8c que so que els
fan no son pas faictz de ung légat 8c conte
de Montfort, mais obras 8c faictz de ung
loc de Monjoyre, la ont foren tuatz 8c layro 8t murtrie de monde. Car gran piatat
es del monde que tuan 8c fan tuar totz los
jorns per lo pays, la ont son, per laquai
causa es inpossible de endurar talas gens
ny lors faictz, si autre recapte no y es me-
tut Si donat. Et après aquest dict de Vila-
mur, loqual a parlât ben sajamen demos-
tran son greugc, s'es nietut a l'avan ung
murtritz ben VI milla homes, sans ne sca-
par cap. »
Adonc a respondut lodit conte de Foix
eu so que lodit evcsque avia dict & pre-
pausat contra el, disen que tant que to-
cava so que lodit evesque avia dit ny me-
tut avan, touchant lodit Pechsegur, que
janiay el no ne era estât mestre ny senhor,
car son payre quand niorut le donct a sa-
' Le nom manciiie dans P.
An
1213
107
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
108
An
Éd.orif!,
t III,
col. ôo.
autre baro apelat Ramon de Roquafuclh,
loqual a dit & demostrat la granda traiso
& destruction del deffunct visconte de Be-
siers, & la manyera com l'avian faict morir,
& sa terra pilhada & destruicta, de laquai
causa era ung grand domatge & perta per
tôt lo monde, car jamais ledit visconte no
era estât heretge ny receptado d'aquelz,
ainsi que se trobara per vertat, mais ledit
légat per grand malessia & enveja avia
faicf, ainsi que dit es dessus'.
Et quant lodit Sainct Payre agut enten-
dut tôt so que les ungs & les autres ly an
volgut dire, a gitat ung grand sospir, &
adonc s'es retirât en son secrect & repayre
an sondit conseilh, & lesdits senhors se
sont aussi retiratz en lor lotgis, en atten-
den la resposta que lodit Sainct Payre lor
volia far.
Et adonc que lodit Sainct Payre es estât
retirât, son vengutz devers el totz los pré-
lats, losquals eran del partit & familha
deldit légat & conte de Montfort, & aldit
Sanct Payre an dit & demostrat, que se el
torna las terras & senhorias als que se son
vengutz rancurar a el, ny les vol creyre de
so que ly an dit, que no quai plus que
home per la Gleysa se meille plus ny fassa
res. Et quant totz losditz prelatz an agut
dit, ledit Sainct Payre a près ung libre, & a
totz a demostrat com s'il no retornava lasdi-
tas terras & senhorias als en que son esta-
das dostadas, que grand tort lor sera faict.
Car el troba, & a trobat ledit conte Ramon
fort obedien a la Gleisa & a totz sos man-
daniens, & aussi totz les autres que an el
eran. « Per laquai causa ieu lor dony con-
giet & Jiccnsa de recobrar lors terras &
senhorias sus aquelz que las lor tenen in-
justamen. « Adonc que aguesso vistes los-
dits prelatz murmurar contre lodit Sainct
Payre & prinses, aguera l'on dit que niyelz
semblaven gens desesperada que autre,
dont lodit Sanct Payre es estât tôt esbayt,
de veser ung tal cas com era aquel, de
deffar losdits prelatz excomcgutz de la
sorta, que eran excomegutz encontre el.
Et quant le chantre de Lyon, que per
aquel temps era, lo([ual era ung dels grans
' Tout ceci est fort abrégé dans T. £< il y règne
une certaine confusion, [A. M.]
clercz que l'on saubes en tôt lo monde, a
vist & ausit losdits prelatz en tala forma
murmurar contra lodit Sainct Payre &
princes, & es se levât, & la paraula a
presa contra losdits prelatz, en disen &
demostran aldit Sanct Payre, que tôt so
que ledit prélat disia ny avia dit, no era
que una grand malecia 8c malvaistat, cons-
perada contra lesdits princes & senhors
contra tota vertat. « Car, senhor, tu sabes
be en tant que toca lodit conte Ramon, que
totz jorns el t'es estât obedien, & que sia
vertat, el fouc dels premies que te baylet
sas plassas en tas mas & podor ho de ton
légat, & aussi fouc dez premies que se cro-
set, & aysso al sety de Carcassona contra
son nebot lo visconte de Besiers, laquala
causa fec per te mostrar com el te era obe-
dien, nonobstan que ledit visconte foussa
son nebot, & dont aussi t'es estada faicta
rancura & plaincta. Per lasqualas causas
dessus dichas me sembla, senhor, que al-
dit conte Ramon faras grand tort, si sasdi-
tas terras no ly retornas 8f fas retorna, &
ne seras reprochât de Dieu & del monde,
ny no sera home que d'aras en avan se fise
de tu, senhor, ny de tas letras, ny que y
done fe ny cresensa, dont tota la Gleisa
militanta ne poyria estre deffamada & re-
prochada. Per que ieu die que vos, senhor
evesque de Tholosa, aves ung gran tort, 8c
mostras ben per vostras paraulas com vos
no amas pas lodit conte Ramon, ny may lo
poble dont es pastor. Car vos avez alucat
ung tal fouc en Tolosa, que jamay no se
escantira, car vos es cap & causa de aver
faict morir plus de detz mila homes, & fa-
res encaras autans, ainsi que vesi que per-
sévéras, per vostre fais donar entendre.
Car per vos & vostres faictz avez talamen
diffamada la cort de Roma, que per tôt lo
monde n'es bruit & fama. Per que, senhor,
me sembla que per l'appétit d'ung home,
tanta de gen no deu esse destruita ne de-
seretada. »
Adonc ledit Sainct Payre a pensât ung
pauc en son affar, & quant agut pensât, a
dit : « Ion vesi ben & cognoissi que grand
tort es faict alsdits senhors S: princes, que
ainsi son vengutz devers nous, mais totas
vetz ieu ne soy innocen, & non sabe res,
ny de mon mandamen lodit tort no lor es
An
I21Ô
109
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
110
Ed.orig.
t. III,
col. 61.
estât faict, iiy 110 ne sabe degiin grat als
que faict ho an. Car ledit conte Raiiion tôt
jors s'es vengut rendre a my, coma vray
obedien, aniay los princes que an el son. «
Et adonc s'es levât debout l'archivesque
de Narbona, & a presa la paraula, & al
Sanct Payre [a] dit & demostrat com lesdits
princes dessus non eran en deguna colpa,
par que cm los deguessa ainsin deseretar,
ny far ainsi que ledit evesque de Tholosa
volia. « Loqual toutjours vos a donat ung
tresque dannable conseilh, & fa enquaras
de presen. Car vos jury la fe que devy a
sancta Gleysa, que le conte Ramon es
estât îoutjors obedien a tu, senhor, & a la
Gleysa, amays totz los autres senhors que
ani el son. Et si se son rebellatz contra ton
légat & conte de Montfort, no n'an pas
tort, car ledit legat & conte de Montfort
lor an ostada tota lor terra, & tuatz &
nuirtritz de lors gens sans nombre, &
l'evesque de Tholosa que ayssi es, ne es
en causa de tôt lo mal que se y fa. Per
que, senhor, podes be cognoisse que so
que lodit evesque te dis, no es pas vray-
semblable de vertat, car si fossa coma el
dis & dona a entendre, ledit conte Ramoii
& senhors que an el sont, no foran pas
aras vengutz ayssi devers te, coma an faict,
ainsi que vezes. »
Et quand lodit arcevesque agut dit, adonc
es vengut ung grand clerc, loqual s'apelava
mestre Tessis, loqual a dit & demostrat
aldit Sanct Payre tôt lo contrary de so que
lodit arcevesque de Narbona avia dit, en ly
disen : « Tu sabes be, senhor, & es avertit,
com lo conte de Montfort & ton legat an
presa una grandissima pena neit & jorn,
& grand dangier de lors personas a reduyre
& retornar lo pays dels princes que des-
sus, loqual era tôt plein de iretges, ainsi,
senhor, que tu sabes be. Et aras quant lodit
conte de Montfort & ton legat an nete-
jat & cassatz lesdits heretges, & près ledit
pays en lor ma, so que an faict en grand
trebailh & pena, ainsi que cascun pot ben
veser, & que aras aquestes vcngan ayssi a
tu, quant no podcn res far & demandar a
ta justecia contra ton dit legat & conte de
Montfort per recobra lors terras a bon
dreict & bona causa. Et si tu las ly ostavas
aras, ly farias gran tort, car neyt & joru
ledit conte de Montfort frebalha & se
pena per la Gleisa & per lo dreit d'aquela,
ainsi que dit es. «
Et adonc que ledit Sanct Payre agut ausit
& escotat ung cascun de cascuna partida,
alor a respondut aldit mestre Tessi & au-
tres de sa consortia, que el es be avertit
de tôt lo contrary. Car a el ly esta ben
enformat, com ledit legat cassa les bons &
justes, & laissa les malvatz a punir, car
grandas son las plantas & rancuras que
cascun jorn ly venen de cascuna part con-
tre ledit legat & conte de Montfort. Et
adonc se son ajustatz totz les que tenyan
le partit deldit legat & conte de Montfort,
& davant ledit Sainct Payre son vengutz ly
dire & pregar que le pays de Bedarres,
Carcasses, Tholousa, Agen, Quercy, Albi-
ges, Foix & Cumenge velha laissât aldit
conte de Monfort, peysque l'a conques-
tat. « Et si cas es, que tu, senhor, ly velhas
ostar ledit pays & terra, nos te prometeii
& juran totz que envers totz & contra totz
nos ly ajudarem & secourrem. »
Et quant lesdits dessus an agut ainsi
parlât, ledit Sanct Payre lor a dit 8c res-
pondut que per els ny causa que ajan
dicta, no fara tort a degun, ny home que
sia no sera deseretat per el. Car prenen
que la causa fossa ainsi que dicta, & que
ledit conte Ramon aguessa faict tôt so que
an dit ny prepausat", que per so no devria
pas perdre sa terra & heretatj car Dious a
dit de sa boca, que lo payre no pagara
pas la iniquitat del filh, ny lo filh la del
payre, car no es home que ause sostenir
ny mantener lo contrary d'aysso. Et d'autra
part el s'es ben informat que ledit conte
de Montfort a faict morir a tort & sans
causa le visconte de Besiers, & aysso per
aver sa terra. « Car ainsi que ieu troby, ja-
may lodit visconte no fouc causa de ladita
heresia, car era per aquel temps trop jove,
car ne se parlava pas per aquel temps de
talas causas, dont ieu volria ben saber am
vous autres, qui es aquel que la velga car-
gar ny encolpar, peysque tant fort per
' T. a la place des mots car prenen prepnii-
iax, porte : car comben que ainsi fossa, que lodit
comte de Foix aguessa una sorre liyreigia, & lo
comte Ramon son nebot, per so. ..
An
I 21 j
An
An
1 1 1 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 1 1 2
ledit conte de Monlfort preiies las causas, iiiia partida de sas genj, las aiifras a lais- '^'^
iiy per que a faict ainsi morir ny destruyre sadas a sondit filh, & entre los autres que
sa terra ny la y ostar. >> Et adonc c[ue ledit es demorat lo conte do Foix, per deman-
Sanct Payre agut parlât ainsi que dit es, dar sa terra ny veser si la poyria cobrar.
adonc ly an respondut totz lesdits prelatz, Et adonc lodit conte Ramon s'en es anat
que velha ho no velha, sia ben ho mal, droict a Viterba, per demourar sondit filh
ledit conte de Montfort tendria lasditas & autres que an el eran, coma dit es dcs-
liJ.orig. terras & senhorias, car els ly aiudaran en- sus'.
.III -' '
cu'l.6:, vers totz & contra totz per las deffendre, Et quant tout so dessus es estât faict,
car ben & lealmen las a conquistadas. ledit conte de Foix s'es retirât devers lodit
Et quant l'evesque d'Osma a vist aquo, a Sainct Payre, per saber si sa terra ly tor-
dit aldit Sainct Payre : « Senhor, no te sia' naria ho non. Et aladonc que lodit Sainct
de lors menassas, car be te die en vertat, Payre a vist ledit conte de Foix, sas terras
que l'evesque de Tholofa es ung grand fla- & senhorias ly a rendudas & tornadas, ly
tayre; car ja per lors menassas no démo- en baillan sas letras, que en tal cas son
rara que lo filh del conte Ramon no re- apertenens, dont ledit conte de Foix es
cobre sa terra sus le conte de Montfort, estât grandamen joyos & alegre, & ledit
car pro trobara ajuda & secors, car nebot Sainct Payre grandamen a remerciât, lo-
cs del rey de Fransa, amay d'aquel de An- quai Sainct Payre ly a donada sa benedic-
glaterra, & d'autres grans senhors & prin- tieu 8f absolutieu jusquas al jorn presen
ces. Per que son drect saubra ben deffen- de toutas causas. Et quant ledit conte de
dre, nonobstant que sia jove. » Foix es estât despachat, el s'es partit del-
Adonc a respondut lodit Sainct Payre: dit Roma, & drect aldit Viterbas tirât
(I Senhors, no vos sia de l'enfant, car si le devers ledit conte Ramon, & tôt son cas
conte de Montfort ly te sas terras & senho- ly a contât, coin avia aguda son absolutieu,
lias, ieu l'en dare d'autras, en que con- & aussi com ledit Sainct Payre ly avia
qiiistera Tholosa, Agen, amay Belcayre. relaxada sa terra & senhoria, & lasditas
Car ieu ly dare la contât de Venecy, la- letras ly mostret, dont lodit conte Ramon
quala es estât de l'emperado, am totas sas fouc grandamen joyos & alegre. Et adonc
pertenensas, & que s'il ama Dieu & la son se partitz deldit Viterba, & drect à
Gleysa, & que no tassa tort a persona del Genua son vengutz, la ont an demorat
monde, pro aura terra & senhoria. Et lodit filh deldit conte Ramon'.
adonc es vengut devers ledit Sainct Payre Or dis l'istoria que après tôt so dessus,
ledit conte Ramon am totz sos princes Si 8c c(ue le filh deldit conte Ramon aguet
senhors, & aysso per aver responsa de lor demorat l'espasy de quaranta jorns aldit
cas & requesta, que cascun avia faicta aldit Roma, devers ledit Sainct Payre ung jorn
Sainct Payre. Alqual ledit conte Ramon a s'es retirât am sos baros & senhors que am
dit & demostrat, com els an demorat aqui sa conipanya eran. Et quant es estât arri-
ung grand temps, en attenden alcuna rcs- bat, après salutation faicta per lodit enfant
ponsa de lor faict & requesta, que cascun aldit Sainct Payre, ainsi que sabia ben far,
ly avia faicta. Et adonc ledit Sanct Payre car sage & ben morigénât' era ledit enfant,
a dit aldit conte Ramon, que per aras no congiet a demandât aldit Sainct Payre per
lor pot a rcs far, mais que s'en retorne, & s'en tornar, peysque autra responsa no
son filh ly a faict laissar. Et quant ledit pot aver. Et quant ledit Sainct Payre agut
conte Ramon agut ausit la responsa deldit ausit 8c escotat tout so que ledit enfant ly
Sanct Payre, a près congiet del & son a volgut dire ne demostrar, a lo près per jr-j.ori^.
iilh ly a laissât, & adonc lodit Sainct Payra la ma, & costa el l'a faict assetiar, & a ly '• '!'•
ly a donada sa bencdictieu. Et adonc lodit près a dire : « Filh, escota que te dise, &
conte Ramon es salhit deldit Roma am
' S:c T. & P.; il faut peut-être corriger Soucia
)U sia cura. î p. morig.it
' G. V. 3:')94-?)ûS4 ; dcp.irt Au comte Raimond.
S:c T. & P.; il faut peut-être corriger Soucia ' G. v. 365")-3666i départ du comte de Foi>;.
An
i3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
114
de aysso que ayssi te voly dire, que se tu
ho fas, jamay an res 110 falhiras. Premie-
ranien que tu âmes Dieu & lo serviscas,
& res de l'autry no prengas, lo teu, se
degiin lo te vol hosta, deffendas, & en
so fasen auras pro terra & senhoria. Et
affiu que tu no demores ses terra ny
senhoria, ieu te dony la contât de Venecy
am totas sas apartenensas, Argensa' & Bel-
cayre, en que te entretengas jusquas a
tant que la sancfa Gleysa aja assemblât son
sejornat per alcuns jorns, les habitans de
Avinho an trametutz lors messatgies & en-
bassados devers ledit conte Ramon, ly of-
fran ladita vila & habitans, & d'aquela son
comandamen, & que ladita vila de Avinho
de très bon cor se donavan a el & a son
enfan, si ly platz les venir recebre & pren-
dre. Et adonc [quandj ledit conte Ramon &
son filh an ausit ainsin parlar lesdits mes-
satgiers & embaissados deldit Avinho, an
los grandamen remerciât de lor bon voler.
An
1 21Ô
conseilh,& aladonc poyras torna pardesa. Et adonc ses far autra demora ny dilatieu,
per aver dreict & raso de so que demandas lodit conte Ramon, sondit iilh & tota sa
contra lo conte de Monfort. » compaiiya drech aldit Avinhon son tiratz
Ef adonc ledit enfanta remerciât ledit & anatz, la ont son estatz grandamen res-
Sainct Payre, de so que ly a douât, & a ly saubutz per losdits de Avinhon, car no y
dit : « Senhor, se pody ma terra recobrar es estât ny petit ny gran, que no lor sian
sus lo conte de Montfort & aquelz que la anatz a l'endavan, & las claus deldit Avinho
me tenen, preguy te, senhor, que no te ly an preseiitadas & bayladas, en se donan
sapia mal, ny contra my no sias corrossat. » del tôt a el per lo servy envers totz & con-
Adonc ly a respondut ledit Sainct Payre : tra totz'.
i( Queque te fassas. Dieu te laisse ben Et adonc que lodit conte Ramon a vist
coumensar & melhor acabar. » Et adonc lo bon voler deldit poble, & la grand ho-
ly a donada sa benedictieu & sas cartas de nor que ly fasian, es decendut & metut pe
donatieu de ladita contât de Venecy &
autras terras lasqualas ly a bayladas, &
coiigiet ly a donat '.
Et adonc ledit enfant a près congiet del-
dit Sainct Payre, & devers sondit payre
s'en es aiiat & tirât, loqual lo atteiidia a
Gêna. Et quant es estât arribat, a ly dit &
contât tôt so que an lodit Sainct Payre a
besonhat, & corn lodit Sanct Payre ly a
donat a son partimen la contât de Venecy
& autras senhorias, ainsi que per ladita
carta aparia, laquala a mostrada a sondit
payre & autres senhors que an el cran
per aquela hora, dont lodit conte Ramon
& autres son estatz grandamen joyoses.
Et adonc que an agut sejornat per alcuns
jorns, son s'en partitz deldit Gêna, & dreict
a Marselha son vengutz am gran hoiiorS:
^" joya, & aldit conte Ramon se son donatz
& las claus de la vila ly an presentadas,
lasqualas lodit conte Ramon a presas &
ressaubudas, les remercian fort granda-
men. Et adonc que aldit Marcelha an agut
' P. Proens.i j G. tienne Argensa (y. 3714).
* Ici T. établit «ne nouvelle division : lo ters
hkfc, (" 87 b.
' G. T. 3667-3737; départ du jeune Raimond.
a terra, aniay totz los c(uc an el eran, &
ledit poble a ressaubut fort amorosamên
an gran honor, los remercian de lor bon
voler & de l'amor quelz ly fan. Et adonc
ly a dit ung noble & poyssan home, loqual
cra estât per los de Avinho per fa legatieu
apclat per son nom Arnauld d'Anguyers' :
« Senhor comte Ramon, la vila d'Avinho no
se dona pas tant solamen a vos, mais les
habitans & lors bes, losquals vos supplican
que les velhas recebre per vos servir en-
vers tolz & contra totz, ainsi que vosire
plaser sera de comandar. Et aussi après
vous se donan a vostre noble filh, que
aissi es presen, & no vos enbaysquas de
res, car la vila a per vos ajudar Jk secorre
îk conquestar vostra terra & pays mila
bons cavalies ben armatz & montatz, &
d'autra part cent mila de cor & de coratgc. »
Adonc quant lodit conte Ramon & son
filh an ausit ladita offra & le bon voiler
de ladita vila, grandamen les an remerciatz
dtr lor voler, & dins ladita vila son intralz,
la ont son cslalz grandamen & joyosamen
' G. V. 3738-3751 ; soumission de Marseille Si.
d'Avignon,
' T. d'Angers j G. Ar. Audegers (v. Jyôa).
l'iu.orîc.
t. III.
col. 0 |.
An
I2iâ
rtS
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
ii6
del poble resaubutz. Car no era pas filh de
bona mayre que no baysava cambas ou rau-
bas deldit conte Ramon & de sondit iilh,
que era una fort bêla causa, de veser la
joya & alegretat que aleras fouc faicta,
cridans grans & petitz : Viva Tholosa, & lo
conte Ramon & son filh. Et adonc aven se-
jornat per alcuns jorns en lodit Avinhon,
adonc ledit conte Ramoi\ a près lo sagra-
men & oniages deldit Avinhon, ainsi que
en tal cas aperte de far, & en tôt & per tôt
a metut bon ordre, tal que totz los de
Avinhon se son contsntatz de lor faict &
bon ordre '.
Et quant ledit conte Ramon a agut do-
nat ordre, ainsin que dit es, a volgut anar
& tornar jusquas a Marcelha, losquals s'c-
ran aytanbe donatz a el & a sondit filh. Et
adonc a près congiet dels habitans, & dels
plus aparens a menatz am el aldit Mar-
cilha, & sondit filh a laissât dins lodit
Avinhon ain los autres, jusquas a tant que
sian tornatz. Et adonc que ledit conte
Ramon es estât partit deldit Avinhon per
anar aldit Marcilha, adonc es vengut ung
valen home apelat Puy' de Cabalho, & aldit
filh del cûnte Ramon a dit & demostrat :
« Senhor, aras es venguda l'hora que vos
cal mostrar home valen & coratgios, aysso
per recobra vostra terra & hereditat, que
le conte de Montfort vos te a grand tort &
pecat'. »
Adonc a cap de pauc de temps, ledit
conte Ramon es arribat deldit Marcilha
aldit Avinhon, ont es estât grandamen ben-
vengut Si ressaubut, tôt jorn cridan : Fii'a
Tholosa, Avinhon, Provensa, Et adonc que
ledit conte Ramon a agut sejornat ung
temps dins lodit Avinhon, & a assemblât
son conseilh, tant de sas gens privadas
que deldit Avinhon, & aysso per donar
ordre & recapte a sos affayres, & per veser
& saber com se deu governar sus aquelz.
Alqual conseilh après plusors anadas &
vengudas, es estât déterminât que ledit
conte Ramon & sondit filh le conte jovc,
alqual lodit Sainct Payre avia donat- &
baylat la contât de Venecy am sas aparto-
An
12 j6
nensas, — car per so fouc en après apelat
conte, coma sondit payre; — alqual conscih
fouc dit & déclarât, qu'elz recobrarian lors
terras & heretatz contra totz & envers totz,
que contra lor vole lors occuparian ny
tendrian, specialmen contra ledit conte de
Montfort, loqual las tenya. Et adonc ten-
gut lodit conseilh, fouc dit & avisât, que
devant que om comenses la guerra, que lo-
dit conte jove anaria prendre la possesieu
de ladita contât de Venecy, & aysso per y
mètre ordre & garnisos, ainsi que calya far
en tala causa, & speciallamen a Palerna &
a Lausena' & a Balma. Et quant tôt so
dessus es estât dit & avisât, ledit conte jove
es partit deldit Avinhon an una bêla &
nobla companha, tant d'aquelz de Avinhon
que d'autres, & aldit contât s'es transpor-
tât, ont es estât grandamen & noblamcn
ressaubut, ainsi que en tal cas apertenya
de far. Et adonc a presa la possessieu de
ladita contât, ont es estât ressaubut sans
deguna contraditieu, la ont a près lo sa-
gramen de totz sos subgectz, & aussi les
oniatges de ung cascun, ainsi que apar-
tenya de far. Et adonc a metudas bonas &
grandas garnisos, & quand a agud donat
ordre en tôt & per tôt, devers sondit payre Éd.orig,
es tornal aldit Avinhon'.
Or dis l'istoria que dementres que ledit
conte jove era anat en lodit contât de Ve-
necy, ledit conte Ramon estan en Avinhon
mandet a totz sos amicx & alliatz, que cas-
cun se volguessa prépara per ly veny dona
secors, car el avia délibérât de recobrar sa
terra & heretat. Et adonc es arribat lodit
conte jove aldit Avinhon am una granda
companya, que amenet deldit contât de Ve-
necy, & aussi son vengutz totz los que s'en
ensegucn ayssi, so es Ramon Pellet senhor
de Nemusa am totas sas gens ben en poing
& acotratz, & aussi de Aurenqua & Corte-
sos Ranbaut de Calm, Jehan de Semuc,
Lambert de Montelhs & en Lambert de Li-
mos, totz aquelz son vengutz am totas lors
gens, losquals eran gens valentas & arditz.
Et d'autra part son vengutz devers Mar-
celha, de la Ilha% Peyralada, una granda
t. m.
col. 65.
' G. V. SySz-Sygî; entrée à Avignon.
' G. V. 3789, Guis; T. ne -Jonnc rien.
' G. Vi 3784-3810; discours de Gui de Cavaillon.
' T. Lnnsernn; Vtse^ Mnlniicena.
' G. V. 38 J 0-3844; voyage en Provence.
' P, Deliba; G. v. 38 J4, donne la Bonne /tfort.
An
1216
117
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 1
8
armada & companya beii en ponh. Item
d'autre cartie sou vengutz una autra granJa
companya de gens ben armatz & montatz,
la ont era ung apelat Guy de Cabalhos &
Guilhem Arnauld Daudye, loqual era ung
gran rie home & valen, & Bernard de
Murens, & Guyrauld Azemar, Ramond de
Montalba, & en Dragonet le pros, & nAl-
ciard d'Uzes', & Bertrand Porcelet, &
Pons de Mondrago & Rigauld de Cayro, &
Pons de Sainct Just, totz aquestes son ven-
gutz per donar secors aldit conte Ramon
& a son filh le conte jove'.
Or dis l'istoria que dementres que lodit
conte Ramon besonhava, ainsi que dit es
dessus, lo conte de Montfort ne dormia
pas de son cartie, mas prenya vilas & cas-
tels, plassas taiitas que luy en veiiian davan
ny trobava, las unas metia per terra, las
autras ransonava, que grau pietat era de
ho vezer. Et adonc ledit conte Ramon a
ausit tôt so que ledit conte de Montfort
fasta, dont es estât grandamen marrit, cor-
rossat & mal content, sens ne far alcun
semblant. Et adonc a assemblât tout son
conseilh, & a lor dit & déclarât que el s'en
vol anar en Spanha, per aver alcun secors
de gens. « Et mon filh demorara ayssi am
vos autres, alqual dcmorares ajudar con-
seil & secors, se mestier es, & si degun
vos ve assalhyr, que vos deffendas ben &
valentamen '. »
Quant ledit conte Ramon agut ainsin
parlât a totas sas gens, a sonat & tirât son
filh a part, & a ly dit & demostrat corn el
s'en va en Espanha, & qu'el ly laissa la
garda & la charga & tôt le pays & sas gens,
8c que la ou quant el voldria far alcuna
causa, qu'el no fassa res ses le conseilh dez
senhors & baros, que an el son & seran, &
que totalamen per lor conselh se governc
& fassa, car ainsi vol que sia faict & dit,
& a près congiet de totas sasditas gens, ik
son camy a près per tirar en Espanha.
Losquals senhors & baros & totz en gê-
nerai ly an promes de ben & loyalmen
servir, conselhar sondit filh, 8c de ly aju-
' P. Diffest; G. V. 38(5o.
' G. V. 3845-3866; arrivée des seigneurs pro-
vençaux.
• G. V. 3867-3878 j départ du comte Rairaond VI.
An
1216
Hd.oriff
t. 111,
dar envers totz 8c contra totz, sans point
falhir.
Et quant ledit conte Ramon s'en es estât
anat, es vengut ung messatgie aldit conte
jove en Avinho, la ont era per alleras am
tota sa gen, loqual messatgie era trametut
per los habitans de Belcayre al conte jove.
Loqual messatgie es vengut dire 8c deiiun-
ciar com la vila de Belcayre era delibe-
rada de se dona a el, si ly plasia de los
prendre 8c recebre 8c venir devers els ho
de y trametie home per el, per veny pren-
dre la possessieu d'aquela, nonobstant que
las gens del conte de Montfort tenguessan
lo castel d'aquela, elz ly rendrian la vila.
Quant ledit conte jove a ausit 8c entendut
lo voler 8c offra delsdits de Belcayre, a
apelat son conseilh per saber 8c veser quala col. eà.
responsa dévia far sus aysso'.
Et adonc que a agut le conseilh de sas-
ditas gens, ledit conte jove a faict res-
ponsa aldit messatgier que s'en torne devers
lesdits de Belcayre, 8c qu'el diga als senhors
8: habitans d'aquela, que los remercya
grandamen de lor bon vole, 8c que d'ayssi
a très jorns, el les ira veser sens point de
faulta. Aguda faicta la responsa, lo mes-
satgie s'en es retornat devers losdits de
Belcayre 8c sa resposta lor a faicta, dont
totz son estaiz grandamen jouyoses 8c ben
contens, quant an ausit dire que lor senhor
natural les devya venir prendre 8c recebre,
Se adonc se son preparatz cascun en son
endrech per lo recebre de son poder.
Et adonc ledit conte jove a faict prépara
8c aprestar sas gens le plus breu que a
pogut, 8c an bêla ordenansa que y a per
intraren batalha, deldit Avinhon es partit
a banyeras 8c estendars estendutz 8c des-
plegatz al ven, se son metutz a camy, 8c
drect aldit Belcayre es vengut 8c arribat.
Et quand los deldit Belcayre an saubut
8c vist que ledit conte jove venya en tal
trionfe Se companya, devers ri se son me-
tulz en poing, la pluspart d'aquelz de la
vila 8c a l'endavan son anatz 8c salitz, la-
quala causa era una molt bêla causa a
veser. Et adonc que son estniz devers ledit
conte jove, l'an ressaubut am tota honor
'G. V. 3879-3915} préparatifs du jeune Rai-
mond.
-; un PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 120 T^
An ' An
& joya, & las clans de ladita vila ly an biilheiitas, que iiiaintz n'au tiiatz, per que
bayladas & prcsentadas, en signe de se- lor es estât forsa de se retirar dins lodit
nhoria, lasqualas ledit conte jove a res- castel, loqual cra fort & inprenable. Et
saubudas, les reiiiercian grandanien de lor quant son estalz inclaus dins lodit castel,
bon vole. Et adonc devers ladita vila son son se nietulz en grand deffensa, & an
anatz & tornatz, la ont grandanien & ho- garnidas las tors & les auvantz, & talamen
norablamen son es'atz ressaubutz de totz, se son fourtificatz, ciue no crenben as- i^d.orig,
auta^nt grandz c[ue petitz, & aysso en cri- sault ny sety aulcun,car pro vieures avian col. 67.
dan : Fiva Tholosa, Avinhon, Belcayre. Per dins ledit castel. Et fjuant ledit conte jove
laquai causa los del castel, losquals eran a vist ledit affar, & que talamen eran for-
per le conte de Montfort, son estatz gran- tif'ficatz dins lodit castel, & que per assault
damen esbaitz. Et quant ledit conte jove que saubessa far ny donar no los podia
es estât intrat & repayrat dins lodit Bel- aver ny prendre, a faict far de grandz lissas
cayre, es vengut a son secors urig gran tast & barrieras tôt a l'entorn deldit castel, \'ii]
de gen allong del Rose, a forsa de vaysels, talamen a faict que iing tant solanien non
losquals venian devers Tarasco, & aysso pot sortir ny issir deldit castel, & totas lors
en cridan : Viva Tholosa, Belcayre, Tarasco. naux & vayfscls a faictas enclaure & fermar
Losquals son intratz per los camps deldit dins la roqua, aysso afin que degun no lor
Belcayre, & adonc s'es allogiat cascun en y fassa mal ny domatge. Et quand tout so
son endreict, lo melhor que an pogut'. dessus es estât faict, adonc talamen a faict
Et quant son estalz lotgialz, tant dins mètre lo sety & tant estreict, que no era
ladita vila que defforas, los que eran an possible de salhir, senon que voleguessen.
lodit castel per lodit conte de Montfort, Et de continen l'assaut a faict anar donar
adonc que an vist ladita vila tant dedins aldit castel, loqual es estât aspre & dolen,
que defforas plena de lors enemicx, & talamen que lo fouc an jiietut al pe deldit
d'autra part an saubutque ledit conte jove castel, talamen que los effogava dins lodit
y era en persona, son estatz ben cnbaylz castel, que grand pictat era de lor cas. Et
deldit affar. Delf(ual castel era capitany adonc ledit capitany a dit & demostrat a
ung noumat Lambert de Linios, home valcn sos conipanhos com no es possible que
& sage, ainsi ((ue demostret ben a la lin posquan longamen tenir ny se deffendre,
de causa, ainsi que sera dit après'. vist que no podem aver secors ny ajiida de
Et quand les deldit castel an vist tant part del monde, ny aussi els 110 podian
grand nombre a l'encontre dels, son se in- salhir deldit castel que no sian prescs ho
continen armatz, deffores ledit castel se niortz, lor disen que lo melhor qn'elz pcs-
son nietulz & salitz, & dins ladita vila son can far, si es de se rendre a vidas salvas, si
intratz, cridant Montfort; & an conieiisât lo conte jove los y vol prendre, alqual
a frapar sur los que an trobalz, talamen conseilh & oppinion se son trastotz con-
que niiez semblaven gens enratgiatz que sentilz, & ainsi an concludz entre elz'.
autramen. Et quant las gens del conte jove Adonc ledit capitani es salit en les car-
an vist ainsi frapar & tuar lors gens, son nclz deldit castel, & senhal a faict als del-
se armatz le plustoust que an pogut, & a dit sety, qu'el volya parlaram calcun deldit
rencontre de lors ennemies s'en son me- sety. Adonc se son metutz a l'avan alcun3
tutz, & talamen an faict que prestamcn deldit sety 8f am lodit capitany an parlât,
los an faitz recular & retirar dins lodit Alsqualz lodit capitany a dit, que si lo conte
castel, mais premieramen ne son pro de- jove & sos baros les ne volian laissar anar
moratz de mortz & blassatz d'aquclz deldit a vidas salvas, que els ly baylarian & de-
castel, car de las fencstras de las maisos lieurarian ladita plassa & castel. Alsqualz
lor an rousat tant de calhaiigs & d'aygas los deldit sety que an en parlât am lo confe
jove ny a sos baros, an faicta responsa
' G. V. Spiû-SpzS; entrée à Beaiicaiic.
'Ce paragraphe n'est pas représenté dans le ' G. v. Z<)\ù-j()-jj,; cominenccinent du siège de
pocm
c. Beaucaire.
~ 12 1 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 122
An An
'"' que d'aquo no lor calya parlar, car iiiig sol ausidas lasditas novelas, es estât tan manit '^"^
tant solamen a vida salva no ne séria près, & corossat, que no n'es home c(ue ho po-
nias que se deft'enden lo melhor que poy- gués pensar, & talamen que una granda
ran ny saubran. pessa es estât ses parlar ny sonar mot, del
Et adonc quant lodit capilany & sos grand corros que avia de aver perdut ainsi
companhos an ausida ladita responsa, son lodit Belcayre. Et adonc a faict prépara
se dcliberatz de se deffendre, & de ven- fotas sas gens, las que per lara a pogudas
dre lors vidas al trinquan de l'espasa, car aver ny assemblar, per anar aldit Belcayre
mais amavan niorir valentamen, que se secorre sas gens, & a camy s'es metut am
laissar ainsin laschement a lors enemic.x, granda diligensa. Et quant son frayro lo
visfa lor responsa & furor, car gen de co- conte Guy a saubut que sondit frayre lo
ratge eran coma dit es, & adonc se son conte de Montfort era ainsi partit, coma
fortificatz dedins lodit castel & plassa fort dit es, adonc a assemblât tant de gen que
graiulamen '. a pogut aver ny assemblar, tant de las gar-
Et quant ledit conte jove a vist que los nisos que autres, & an grand diligensa
deldit castel se reforsaven, ainsi que dit après sondit frayre lo conte de Montfort
es, adonc a faict far grans escadafals a es anat, & tant a faict que am lodit conte
doble solier, & aysso per los combatre ma de Montfort s'es ajustât & assemblât, [&]
a ma, & en otra a cada portai deldit caslel aldit Belcayre son anatz & tiratz. Et quant
a faict adressar quatre peyrieras per tira son estatz près deldit Belcayre, lors gens au
contra ledit castel, &^ talamen les a res- metudas en ordenansa, ainsi que per inirar
treclz 8i sarralz, que no sabeii plus que en batalha, car prop de lors eueniicx eran,
far ny dire, tau son esbaytz, tan de la res- Et quant lodit conte jove & les deldit sety
posta que lor avian faicta, que del monde an saubut que ledit conte de Montfort lor
que vesian aqui ajustatz, & y venya tciz cnemic venya an uiig tal secours & compa-
les jorns inservir per donar secors aldit "y^) per donar secors a sas gens, losquals
conte jove. Totas vegadas los deldit castel eran dins lo castel assetiatz, cascun dels
se son estatz afortilz & donatz ordre en deldit sety s'es préparât & abilhat per aten-
lor affar, an vist corn lor venian donar dre son enemic, car autra causa no demo-
l'assaut, son se nietutz en dcffensa, ses es- ravan ny demandavan. Et quant dementre
tre csbaitz en res, ainsin que mostreguen que lasditas gens deldit conte jove se .-ina-
Len, & talamen se son deffendulz en a((uel relhavan Si mctian en point, ledit conte de
assault, que faictz les an recular. Et adonc Montfort aiu totas sas gens a banyera des-
los deldit sety [lesj an encaras plus fort ])legada es vengut ben sarrat & ordenat sus
estrectz & sarralz, & l'ayga del Rose lor an las gens deldit conte jove, losquals eran
ostada & gardada, & talamen les an sarratz, defforas ladita vila, tenen lodit sety. Et
que si non que volen ung solamen no ne adonc que les deldit sety an visles ainsi
saubria salhi ny intra, & los vicures lor son venir lors enemicx & corre vers els, adonc
coniensatz a falhir, car de part del monde dos valens homes deldit conte jove se ;on
no ne poden aver. Et dementre que tôt so partit/ deldit sety ben monlalz & arniatz,
dessus se fasia, coma dit es, adonc son & d'autra part eran los dos plus valens ho-
IJ.orig. vengudas las novelas deldit sety aldit conte mes & ardilz que fossan en la companya
col. 68. de Montfort, & com le comte jove filh deldit conte jove, l'ung apelat Raiiion de
deldit conte Ramon ly avia presa sa vila Belaroz, Se l'autre Aymeric de Cayro, &
de Belcayre, & era dedins am ung grand contra los corredos deldit conte de Mont-
nombre de gens, & grand monde ho tenya fort sou veiigutz, & talamen les an recon-
assetiatz sas gens dins lodit castel, en tala tratz, que cascun an botat lor enemic per
forma que ung sol ne pot salhir ne intrar'. terra. Et adonc trastostz deldit sety se son
Adonc quant ledit conte de Montfort a metutz avan, & contra lors eneiiiix son
anatz, la ont an comensat de frapar per
'Cesdei.xdernl«rsparagraphesmnnq.,e.udansG. '^1» vertut & maniera, que Se no fossa cs-
' G. V. 3y8 1-4033; détresse des assUgcs. tada la neyt que les fec despartir, trastota
i:3 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 124 "~
An ^ An
'^ la geii deldit conte de Montfort y foran aldit Belagarda, a assemblât son conseil,
demoratz. Per laquai causa es estât forsa a alqual a demostrat & dit, com sesdits
totz de se desparti & retirar cascun de homes & dels plus valens qu'el aja son as-
son Cartier, al melhor que an poguf. setiatz dins lodit castet, ainsi que cascun
Et adonc ledit conte de Montfort s'es pot veser, alsquals no pot donar alcun
retirât a Belagarda, la ont tota la neit a secours. Per laquai causa es délibérât de
faict far grand gueit, car se dobtava, vesen anar frapar sur ledit sety, ho per mort ho
que tôt lo pays ara per lodit conte jove. per vida veser si sesdits homes poyra aver
Adonc & quant lo capitany del castel a vist ny recobrar. Et adonc cascun es estât de
ainsin lodit affar, & que lordit senhor le son oppinion de far ainsi qu'el a dit & de-
conte de Montfort ne les pot secorre ne visât, & adonc cascun s'es.anat mètre en
ajudar & delieurar ledit sety, vesen le point lo melhor qu'el an pogut. Et quant
grand monde, que y ve totz les jorns inces- son estatz totz acotratz & en point, davant
sammen en favor & ajuda deldit conte lor senhor cascun se son vengutz presentar.
jove, que no es home que saubessa nom- Et quant lodit conte de Montfort los a
brar ne extimar le grand monde que totz vistes ainsin ajustatz, encontinen los a
los jours y venyan a son secours de totas metutz en ordenansa, cascun segon son
parts, adonc a dict a sos companhos que endreict, car home sage & valent era per
an el eran dins lodit castel : « Vos autres, far talas causas, & doas partidas a faictas
senhors,vesetz com sem asseliatz ayssi dins de sasditas gens, dont a baillada la pre-
lo castel & le grand monde que avem da- niiera a son frayre & a son filh nAmalric.
vaut per nos ave se poden, & d'autra part Et adonc an marchât & son tiratz lodit
que no poden aver secors ny no poden conte Guy & nAmalric am losdits gens
anar, & aussi vista la resposta que nos an devers lodit Belcayre, & al grau so vengutz
faicta quanta els nos sem volgutz donar & arribar, an gran so de trompetas & bruit
Éd.crig. baillar, per que nos es besoing que nos que an menât a lor veny, & d'autra part es
co'i.CÔ. sian fiselz les ungs als autres, tant per arribat aldit grau lodit conte de Montfort
vieure que per mory, car nos avem bona & an totas sas gens ben sarrajz & ordenalz,
forta plassa per nos tene & deffendre, & ainsi coma gen usitada a tal mestie. Et •
d'autra part avem pro vieures encaras per quant es estât arribat aldit gravier, a vistas
dos meses seans, & en pro gen per nos sasditas gens del castel, que an agut metut
deffendre, per que ieu soy d'oppinion que son estendard a la plus nauta torque fossa
nos vendam nostras vidas ben & valenta- en tôt lodit castel, la ont era pint lo leon '.
nien, car si lodit conte jove ny sas gens Mais los de ladita vila no s'en curaven
nos poden aver ny prendre, nostras ransos gayre, ny may los deldit sety, ny per so no
son ja pagadas. Per que vos preguy a ung s'en son excomangutz, car ja eran cascun
cascun, que ajas bon coratge sens estre dels prest de las recebre & frapar, si mes-
latches ny coars, ny falhir l'ung a l'autre tier era. Et adonc quant lodit conte de
per mort ny per vida, & fassam ainsi que Montfort a vista la contenensa de los del-
fec Guilhem al Cornas al sety de Aurenca, dit sety & de ladita vila, a faict descargar
la ont souffrit tan de pena & tormen per granda quantitat de saumiers & carretas
deffendre & gardar la plassa contra sos que menavan, & sas tendas & pabalhos a
enemicx. » En aquesta forma & maniera faictas tendre & desplegar per lodit grau,
advertitz ledit capitany totas sasditas gens & ung autre seti a metut contra los de
que ambel eran dins lodit castel, losquals ladita vila. Et adonc es estât lodit seti per
se son deliberatz de se deffendre jusquas a les ungs de deffora, & per les autres de
la mort inclusa, davan que se laissar pren- dedins'. Et adonc quant ledit conte de
dre per assaut ny autramen.
Adonc lodit conte de Montfort, estant , ^-^^^ ^e Montfort portait un lion pour
armes. [Note des Bt'ncjictins.]
' G. V. 4034-40J7; premier combat sous Beau- " G. v. 4058-41 33; arrivée de 5imon de Mont-
caire, fort sous Beaucaire.
An
1216
125
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
î;6
Montfort a vist que no podia far ainsi que
volya, a apelat dins son pabalho ben trenta
homes dels plus aparens que fossan en sa
companya, alsquals a dit & deniostrat coin
el es fort malcontent, quant en tal forma
ung enfant de quinze ans ly a ostat la Pro-
vensa, Avinhon, Tarasco & Belcayre, &
d'autra part ly te ses homes assetiatz !k
enclauses dins ledit castel de Belcayre, los-
quals no pot aver ny lor doua secours.
« Per laquai causa cascun de vos se deu ben
deliberar de venjar aquel otratge, vist que
Éd orig. bafalham per la Gleysa & dreit d'aquela,
t. III, ,' •' , 1
col. 7c. per laquai causa cascun y deu enplegar son
corps & vida. » Adonc ly a respondut ung
fort sage & valen home, apelat per son
nom nAlatz' : « Seiihor conte, sapias que
ton malvat coratge, & d'autra part ta mal-
vada querela nos fara ayssi trastofz mory.
Car tu podes tene segur que avan que tu
no cobraras Belcayre ny niay tas gens que
dins lo castel son, seras vielh & caduc, car
Dieu no vol pas sostenir deguna malvastat
ny deceptieu. Car be te die, senhor, que
encaras que lo conte jove sia enfan de
quinze ans, que el es be per te contrastar
& sas terras recobrar, car el a bon conseilh
& bon secors, ^ ainsi, coma sabes, es de
granda parentat, que no lo laissaran point
deseretar. Car, senhor, tu sabes ben que
ncbot es del rey de Fransa, d'aquel d'An-
glaterra, & aussi es cozy de Ricard do
Normandia, de Rollant & autres que no lo
laissaran pas deseretar. Et por so, senhor,
que tu demandas conseilh, ieu lo te voly
donar segon mon avis, loqual conseilh es
que tôt incontinen trametas de tos homes
dels plus aparens devers lodit conte jove,
que sia son plaser de te rendre totz tos
homes que te te assetiatz dins lodit castel,
a vidas salvas 8c lors bagas & arnes, & que
si aysso vol fa, tu ly laissaras estar Pro-
vensa, Tarasco, Aviniio, Belcayre, ses jamay
y demandar res plus. Et sapias, senhor, que
si tu no fas en aquesta faisso & maiiyera,
janiays tos homes no recobraras, que sera
unggrand pecat, si ainsi ios laissasperdre.»
Et quant lodit nAlatz agut dit, lo conte de
Montfort ly respondet : « Senhor nAlatz,
mal me conselhalz, se m'es aviz, car davan
' Ici & partout P. & T. portent Valatz.
An
1216
que ieu fessa coma dises, plus Ieu me lais-
sariaostarung menbredel corps l'ung après
l'autre, ains demorare plustost aqueste sept
ans en lo sety. » Et adonc de grand malecia
que a aguda, a faictz rompre trastotzs Ios
albres que a pogutz trobar, & aysso per
far lissas a l'entorn de sondit sety'. Et
quanta agudas faictas lasditas lissas, a faict
sonar l'assault per prendre ladita vila, car
se pensava les prendre al desproveu, coma
gen ignoranta, mais el fouc tard al repeiity.
Adonc sas gens son estatz prestes inconti-
nen, ben armatz & acotratz, & a camy se
son metutz, tirant vers ladita vila. Et quant
Ios de ladita vila Ios an vistes venir, ne se
son de res esbailz, mais s'es aprestat cas-
cun per frapar dessus. Et adonc es vengut
lodit conte de Montfort, ainsin que ung
home enratgiat, cridan 8c menan bruict lo
plus gran que jamais home ausis per ung
coup, mais les de ladite vila les an talanien
ressaubutz, que tuan 8c blessan les ne fan
tornar. Et ung dels cavalies deldit conte de
Montfort es estât près & retengut per Ios
de la vila, loqual cavalie ledit conte de
Montfort amava grandamen, loqual se
noumava Guillaumes de Bolic, home valen
8c ardit, 8c tôt incontinen lodit conte de
Montfort vesen, l'an faict pendre 8c estran-
glar en iing olevye, dont lodit conte de
Montfort cujet enratgiar de ira. Et adonc
s'es reculât ledit conte de Montfort amay
sas gens, 8c adonc a assemblât son conseil,
la ont a agut cinq ou sieys evesques, 8c
grans cops de senhors 8c baros, alsquals a
tôt demostrat son affar, corn lodit conte
jove am sas gens l'an gectat vilenamen del
camy, 8c que ly avian tuât 8c pendu t son
home, Si d'autra part ly te dins lodit castel
sas gens assetiatz, losquals ne pot aver en
deguna faisso ne manyera, per que no sap
que pcsca far ny dire. Adonc ly a dit l'eves-
que de Nemse : « Senhor, ieu te dise que el
te cal prendre passiensa 8c lausarDieu del
tôt, 8c aquel qu'es mort es salvat, car es
mort al servicy de Dieu 8c al servicy de la
sancta gleysa, 8c es mort coma ung martyr.
Per so, senhor, no te cal esbayr de res, car i-J.ori§
t 111
Dieu te ajudara. » Et adonc ly a respondut coi. 71'.
' G. V. 4135-4201 ; conseil tenu par le comte de
Montfort.
127 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. i:8 "" —
An ' An
'^ iing sage & valeii home, apelat Folcaud de venir tant de secors, son se esbaitz, &
Bressi, & a ly dit : " Digas, senhor evesque, adonc an nietiit iing drap nègre a la pointa
ont aves vos trobat, ny trobas, que home de una lansa, & sus una tor auta l'an nie-
sans confessieu quant mor, sia salvat, si tuda, en demostran a lor senhor que no se
niessonja era vertat, vos aurias bon dreit poden plus tener & deffendre. Et ainsin
& bona raso de dire so que vos dises, mais que le conte de Montfort regardava sos
aqiio no es que ung abuz. » Adonc la plus- homes, losquals eran assetiatz, a vist venir
part deldit conseilh es estât de l'oppinieu al long del Roze una grand quantitat de
deldit Folcaut. Et adonc ledit conte a faict vayssels totz pies de monde & de chavals,
retirar cascun en son cartier, & que per menant le plus grand bruit que jamais
aquela neit iassan bon gueyt, & en aquesta home aguessa vist ne ausit, losquals ve-
sorta s'en son despartilz, ses far ny con- nian devers Marcelha per donar secors
dure aldit conseilh causa que sia de proffit aldit conte jove, filh deldit conte Ramon'.
ny de valor'. Et quant ledit conte de Montfort a vist
Et quant s'esvengut Icndema, lodit conte vonir tanlas de gens al secors deldit conte
jove a iaict dressar sas peyrieras dreif al jove, no quai pas demandar si es estât
sety deldit conte de Montfort, & sur ledit niarrit & esbait. Et adonc a faict far ung
sety a faict frapar lesdits engins, que aba- boso, so es ung engin, loqual a faict apro-
ten & roiipen tolas las barrieras & lissas. priar de la muralha de la vila, am locjual a
Dont ledit conte de Montfort es fort esbait, derroquat & metut per terra ung grand
mais non fa degtin semblan a sas gens, & quartier de muralha. Mais ja per tant no
es talamen esbayt, que no sap que fassa ne se son enbaitz los de ladita vila, mais in-
que diga, vist que sasditas gens se enbais- continen an faict ung certan engin, an que
sian de ladi(a guorra, & que entre els no an près ledit boso, & dins ladita vila l'an
son point d'accord. Et quant lodit conte tirât, bon grat ho mal grat que lodit conte
de Montfort a vist abissar & rompre sos de Montfort n'aja agut.
pabalhos ik tendas, incontinena faict venir Et dementres que tôt aysso se fasia, au-
ïes melhors fusties & mestres que fossan cuns de ladita vila se son apersevutz que
en aquel pays, & una gâta lor a devisada & dins la roqua deldit Belcayre y avia de gens
faicta far, per tirar contra los de ladita deldit conte de Montfort, per far minar
vila. Et quant los de ladita vila an vistes las muralhas. Et adonc ses far aucun sen-
far ladita gâta, incontinen an tirât de lors blan, an préparât certana mixtion de sul-
peyrieras contra los que la fasian, talamen pre en' podra an forsa estopas, & quant es
que tôt ho pessigan ho tuan, talamen que estât préparât tôt lor cas, an metut lo fouc
totz los que le fasian, que no es home an lasditas estopas, & la ont eran los que KJ.orig,
que se ause trobar en aquel endreit, dont minavan ho an gitat tôt alumat, & talamen col. 71.
lodit conte de Montfort ne es plus fort los an subrepreses, que ung tôt sol no es
marrit que jamais. Et dementre que tôt so escapat que no sia mort ho brullat. Et
dessus se fasia, ainsi que dit es, venguet adonc an faict tirar & destrapar lors pey-
ung grand secors aldit conte jove, so es rieras, les ungs dreit aldit sety deldit conte
ung apelat Ramond de Montalba, & Sicard de Montfort, les autres contre lo castel,
d'Aydia, Guilhem de Belafar, Peyre Bon- que gran piatat era de ho veser, car no
ayze, Peyre Lanbet & Guyo de Galabert. es home que se anses trobar aldit seti del-
Trastotz aquestes, cascun per son endrect, dit Montfort. Et talamen an fait, que lo
an menada una bcla companya de gen ben fouc an metut al plus ault del castel, &:
armada & montada, & dins ladita vila de tant son estatz constraintz los deldit castel,
Belcayre son infratz am grand bruyt que an que an cridat a lor senhor le cojito de
faict a lor intrada. Talamen que quant los Montfort, que no lor es possible de plus
que eran dins lodit castel assetiatz an vist
' G. V. 4101-4363 ; nouvelle bataille & conseil
tenu par Montfort. l" chronique en prose a hé tente
' G. V. 4354-4473; arrivée de nouveaux secours.
' G. V. 4101-4363 ; nouvelle bataille & conseil ° P. T. &; ce jui indiijue tien a quelle r'fojue
An
izi6
I2(
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
[3o
I
tenir & se deffendre, & que forsa lorcs de
se rendre, car n'an plus de vieures, & au-
tre cop an traicla lor ensenha negra. Et
quant lodit conte de Montfort a vista ladita
ensenha & a ausit so que disian, es estât
niiech désespérât, & de grand ira que a
aguda per terra es tombât, coma si fossa
mort, & una grand pausa a demorat tôt
pasmat. Et quant es estât retornat, incon-
tinen a sas gens a cridat que cascun presla-
men se ane armar, car per vieure ho per
niory sos homes' vol ana secorre, & que
contra los de la vila vol ana dona l'assaut,
& que y morira ho vieura, ho sas gens re-
cobrara. Et adonc quant son estatz prestes,
dreit al pech dez Pendutz les a faictz tirar,
& aqui les a totz amonestatz & pregatz, que
caccun a(|ui se velha portar valen. Et adonc
iinida ladita paraula, se son metutz a camy,
& ben sarratz & ordenatz dreit a ladita vila
son vengutz. Et adonc quand los deldit
castel an vist venir lor senhor, an teng\it
prepaus de donar l'assaut, son se arir.atz &
metutz en poingt, & entre els se son me-
tutz en conseilh, que ainsi que lors gens
donarian lodit assaut, que adonc els poy-
rian salhir fores lodit castel, & a lors gens
Iran donar secors, & adonc ainsi que an
agut délibérai, an fayt, q-uant es estât hoia
de ho far. Et adonc ledit conte de Mont-
fort ani totas sasditas gens es vengut assa-
Ihir & donar l'assaut, desquais assaultz no
castel quant an vistes ainsin lors enemicx,
son se retiratz dins lodit castel, & tan se
son combatulz de l'autre cartie, que la neit
les a faictz despartir & laissar, & adonc se
son retiratz de cascun cartier'.
Et quant son estatz retiratz coma dit es,
& lodit conte de Monfort es estât désarmât,
es vengut devers el lodit nAlatz, que dessus
es dict, & aldit conte a dit & déclarât com
els avian perdudas grans gens a ladita es-
carmussa & assaut. Et adonc ledit conte de
Montfort es estât tant trist & marrit, que
ung sol mot no a pogut dire ny sonar, &
en aquela hora denioret ben dos ho très
jorns, que non era home que ausessa venir
ny se frobar davant el ny sas gens, aytant
pauc no se son botgiatz'.
Et adonc quant los de ladita vila an vist
que lors enemicx no se botgiavau, adonc
an fach adressar peyrieras & calabres &
autres engins, & talamen y tiran, que no es
possible als [de] dedins de endurar lodit as-
saut & rompenien de muralhas que lor fan,
car no ne saben tanta sarrar ny fermar,
com los defforas lor ne rompen. Et quant
lodit capitany a vist so que los de la vila
lor fasian, a cridat als del sety del conte
de Montfort, que no era plus remedy de
tenir, car no an res plus per vieure, & an
minjat desja la plus grand partida de lors
chavals. Et quant los deldit sety an alisit
plange & cridar los deldit castel, a ly res-
An
IZIÛ
Ëd.oni',
t. 111,
col. -ji.
se son gayre esbaitz, an los ressaubutz ben pondut ung apelat nAlbert, ly disen, que
& valeatamen, ainsi que en tal cas^aperte- no y a remedy de lor donar secors, car los
nya de far, & no an pas demorat que ledit de la vila lor donaven tant d'affayres, que
conte de Montfort les venguet assalhir,
mais son sorti tz déferas ben acotratz & ar-
niatz, & lors enemicx an demoratz de pe
ferme, losquals son vengutz frapar dessus
per tala faysso & manyera, que semblava
no saben que far, car neit & jorn les com-
baten sens cessar ny averalcun repaus, mes
que fassen del melhor que lor sera possi-
ble, & que se deffendan ben, car no poden
an lodit conte jove trobar alcun bon ac-
que tôt le monde deguessa prendre fy. En cord ny appunctamen. Et ausida ladita res-
aquela hora talamen se tuavan les ungs les ponsa, ung apelat Ramon de Roquamaura;
autres, que no era possible de saber qui « Et las be me aperte a my aysso, car ay
avia del melhor per aquela hora. Et adonc laissât mon mestre per veny ayssi, la ont
quant los deldit castel, que dessus es dit, an me calra meyssantamen finy mes jorns. »
vistes lors gens se combatre, son vengutz Et aussi les autres que an el eran se son
salhir ansin que avian enpres, & ainsi que metutz a menar tal dol & marrimen, quo
son volgutz salhir, an les cujatz prendre grand pietat era de ho veser ny ausir.
totz, car los que tenian assetiat lodit castel
no se eran poinct botgiatz per lodit assault ■ g. y. 4476-4394; nouveau combat sous I i"> }
ne escarmussa que per lara era, car se do- caire.
tavan de so que fouc. Et adonc los deldit ' G. v. 4595-4605, tristesse de Montfort.
VIII.
' ~ i3i PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. i3î '
An An
'■^' Et adonc que ledit capitany deldit castel ly aja passada la lansa tôt a travers del '^'
a vist ainsi sas gens desconfortatz, a lor corps, îk en terra lo a gitat tôt mort, dont
dit : « Senhors, no y aja degun que se donc ledit conte de Montfort es cujat enratgiar IlJ.oiIs.
malenconya, mais aja casciin bon coratge. de ira & dol que a agut, quant ainsin a vist <;ol. -ji.
Car ieu soy d'oppinion que nos tengam tombar sondit home, loqual amava fort
tant que sera possible & jusquas a tan grandamen. Et adonc se son mesclatz les
que ajam minjatz nostres chavals, & adonc ungs am les autres, que gran pietat era de
quant non aurem res plus per manjar, ieu veser tombar les ungs mortz, les autres
soy d'oppinion que nos totz nos armen & blessatz, que om no podia cognoisse ny sa-
que nos salhian defforas, & si nos podem ber qui avia del melhor, que podia cascun.
salvar que nos salvem, car may val morir Et especialmen lo conte jove, loqual y cra
valentamen, que non pas si nos donaven a en persona, que qui l'aguessa vist, adonc
nostres enemicx per ne far a lor voluntat'. » n'aguessa pas dit que fossa estât enfant,
Et dementre que eran en aqueste parla- tan valentamen combatia. An loqual conte
men, an vistes venir los de la vila per lor jove era tousjors a son costat ung valen 8c
donar l'assaut, adonc cascun dels s'es anat ardit home, apelat Dragonet, loqual a cri-
acotrar per se deffendre, & cascun s'es mes dat a ses gens : « Avant, avant, francz cava-
en son loc. Et adonc son veugutz los de lies, frapas cascun de bon coratge, que al
la vila ain ung engin apelat la mostela & jorn d'huey totz nostres enemicx moriran
l'an luetiida contra lo mur deldit castel. Et & seran desconficx. » Et adonc es entrât
adonc quant los de dedins an vista ladita en la batalha ung valen cavalie am totas sas
mostela ainsi déjà dins ledit mur, an faict gens, apelat Ramond de Rabastencx, loqual
venir lo que avia la chargia de lor artilha- a comensat de cridar : « Tholosa, Provensa,
ria, & an ly mostrada ladita mostela. Et Tarasco, Avinho, £• Belcayre. » Et adonc a
adonc a presa una granda ola de terra plena comensat le cop le plus fort que no avia
de podra, & lo foc a metut dins ladita ola, de tôt le jour, & si no fossa estada la neyt
& la ont €ra ladita mostela l'a gilada, & ta- que les a faictz despartir & retirar, les
laiuen a faict que ladita mostela a alacuda ungs ho les autres aguessan adonc presa
eu ledit fouc, laquala s'es cramada la plus- fy. Et adonc en se retiran, las gens deldit
part, talamen que pro an agut a far los do conte de Montfort an rccobrat lo corps
ladita vila a la amortir. Et adonc quant deldit Philipot, que dessus es dit, per lo
los deldit castel an vista ainsi ardre & cra- far ensebelUr & entcrrar, ainsi que aper-
mar ladita mostela, son se comensatz a tenya a ung ta! personatge'.
deffendre contra los que lor donavan l'as- Et quant son estalz retiratz de cascun
saut, talamen que pro ne son demoratz de cartie, ainsi que dit es, lo conte de Mont-
mortz & de blessatz d'aquelz de ladita vila, fort a faict venir devers el ben trenta cinq
Jk tal bruit fan, que los del conte de Mont- ho trenta sieys dels plus privatzque aguessa,
fort les an ausitz, & adonc an regardât de- & adonc lor a dit & demostrat la grand
vers ledit castel, & an vistes ses homes cjue perda que a faicta, tant de lors gens que
se deffendian ben & valentamen. Adonc a. autras causas, & aussi com no es possible
fayt sonar trompetas, & sas gens a faictas de aver ladita vila de Belcayre ny de re-
aniiar per anar secorir los deldit castel, & cobrar sos homes, losquals son asseliatz
quant son estatz armatz, dreit a ladita vila dins loditcastel, & que cascun ne diga son;
son anatz. Et adonc s'es avansat ung valen aviz, com se deu governar. Et adonc ly a'
home d'aquelz del conte de Montfort, ape- respondut ung apelat Folcaud : « Senhor,
lat Philipot, a l'encontra delqual es sortit ieu vos dire que farem per mon conseilh.
ung autre valen home apelat Geiauld de Nos estarem quatre ho cinq jorns ben sar-
Belafar, ik talamen se son recontratz, que rats & menbrats, sens nos botjar ny far
per aubert ny armadura que ledit Philipot senblan de res, com si n'ausavan plus nos
portes, no a restât que lodit de Belafar uo
' G. V. 4674-4727;'noiiveavi cornbnt sous Beau-
' G. V. 45CÛ-4673; plaintes des assiégés, cnire.
An
1216
i33
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
ï34
Éd.orig.
t. III.
col. 75.
meure ny botjar. Et quant aurem estât Moiitfort es estât retirât, & agiida vista sa
coma dit es, ung jorn qu'elz no se dobta
ran de res, nos farem mètre cent homes
davan jorn, dels plus valens homes que
l'om poyra triar ne causir, entre lo castel
& lo portai, & peys quant se vendra sus
que lo jorn s'esclairara, nos los irem as-
salhir & donar l'assaut & aisso per lo portai
de las lissas. Et adonc cascuu dels voldran
anar aldit portai per lo gardar & deffendre,
& no se gardaran point de la enbosca que
dessus, & adoncquas nos nos conbatrem
an elz, nous faran senblan de recular en
arrier, par los attirar eutr'a nous. Et ainsi
que els seran salitz per frapar subre nos,
ladila eubosqua sortira de son loc, & per
darre dins ladita vila se metran, & en
aquesta faysso nos los enclaurem, & la-
dita vila gasanharem. Et si cas es que nos
no pescam veny a nostra ententa, ieu soy
d'oppinion que après tachem de far ([ual-
que appunctamen am lodit conte jove &
sas gens. » Et so dit, totz son estatz de son
oppinion. Et adonc a dit lo frayre deldit
conte de Moutfort : « Senhor, ieu soy d'op-
pinion que sens plus prohmgar ny atten-
dre, que om meta a neyt ladita enbosca, &
que al plus mati l'om les assalha, & que
om fassa ainsi que a dit lodit Folcaut. » Et
adonc encontinen son estatz elegitz los
cent homes que dessus es dit per ladita en-
bosca, & la ont era estât déterminât se son
anatz mètre & demora jusquas que l'hora
assigiiada fossa venguda. Et quant s'es ven-
gut le mati que es estât jorn, ledit conte
de Monf'ort es estât armât & sas gens drect
granda perda de gens, es estât fort malen-
coiiyos & corrossat, & adonc a assemblât
son conselh, per veser que dévia far, vist
son grand nialeur, & que a son entrepresa
avia falhit, & que avia perduda sa gen,
speciallamen de la melhora, car avia per-
dutz los cent cavalies que avian faictz en-
boscar. Adonc ly a respondut & dit sondit
frayre : « Ieu no vesi autre remedy, mes que
vos trametas devers lodit conte jove, que
si el vos vol rendre vostres homes que el
te assetiatz, que vos ly laissares Provensa,
Avinho, Tarasco & Belcayre. Et adonc si
vostras gens vos vol rendre, vos levares
vostre sety, & drect aldit Tholosa von ires,
& tout quant que y poyres troba que ho
prengas, sans y laissar causa que sia, &
aysso per avergen per vos donar secors. Et
adonc poyres veny per desa, & poyres re-
cobra tôt lo pays que lodit conte jove vos
te, so es Provensa, Marcelha, Avinho, Ta-
rasco & Belcayre, & totz aquelz que vos
son estatz traydos, ny lodit conte jove an
metut dins lodit Belcayre, adonc poyres
far penjar & stranglar. » Et adonc a res-
pondut ung autre aldit conte, frayre deldit
conte de Montfort, & a dit : « Senhor, vos
devisas fort be, ieu me dobti que anara tôt
autramen que vos disetz, car los de la vila
no vos an en res offendut ny faict tort, si
els an metut lor senhor natural dins lodit
Belcayre, carsagramen faict per forsa jamay.
no se poga tenir. Per laquala causa els son
& deven estre desencusatz, car promessa
faicta per forsa no deu point aver de loc,
aldit portai son anatz assalhir, ainsi que car qui autra terra pren & conquesta a
enpres era, la ont de prima arribada lodit
portai an gasanhat. Et adonc se son metutz
a cridar, Montfort, Montfort, & dins ladita
vila son volgutz intrar, & valentamen re-
boutatz, & talamen an faict que de ladita
vila les au gitatz & reculatz, car be se dob-
tavan de so que fouc, mais estan ben avi-
satz & fasian bon gait, & talamen les an
cassatz, que tuan, blessan,& les ne menan,
car qui aguessa vist frapar & batre los
deldit Belcayre, no vit jamais plus valenta
tort & sens dreit, no vol Dieu que se man-
tenha. Car be ho podes cognoisse, que
Dieu es contra vos, car los dedins fan bona
chera, & nos al contrary. Per que me sem-
bla, senhor, que am lodit conte jove qual-
que appunctamen deves far. »
Et quant lodit conte de Montfort aguet
escolat so que aquest Huguet deLassi agut
dit, ly a respondut : i' Vous avez faictas de
glandas demostratieus, mais ieu vos jury
Dieu & totz los sainctz, que no sera pas
gen. Et al regard d'aquelz que eran en la- tôt so que vos pensatz, que davant que me
dita eubosqua, foren talamen sobrepreses, vejatz a Castelnau ny may [a] Montréal,
que ung tôt sol no ne scapet, que no fossa ieu cobraray Belcayre, amay totas mas gens
près ho tuât. Et adonc que lodit conte de que son dedins lo caslel. « Et adonc ly a
An
\2l6
An
1216
i3;
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i36
respondut nAlatz, que dessus es noumat : lasditas letras, a ausit quant lodit conte
« Senhor, aras pot be cascun dire, que de Moutfort se recomandava a el, ainsin
fort avez noble coratge, quant ainsi deli- que lodit messatgier ly a dit, & adouc lodit
beras de recobra la vila, amay tas gsns que Dragonet s'es retirât devers lodit conte
dedins so. Per que, senhor, ieu soy d'op-
pinion que ajam prou vy & vitalha, car be
vos promety ieu, que avans que vos ajas
faict tout so que dises, que nos tendram
ayssi Pascas, Pantacosta, aniay Nadal, » Et
adonc a respondut sus aysso lodit frayre
deldit conte de Montfort, & a ly dit : c Mon
frayre, ieu cognoissi ben que totaaquesta
gen se onanjan, per que ieu soy d'oppi-
nion, que si vos podes troba qualque bon
appunctamen am lodit conte jove, que vos
lo prengas, & que vos recobres vostras
gens, si possible es. »
Et ainsi que tenian lodit conseilh, es
jove & SOS baros & senhors, alsquals a dit
& deniostrat com lodit conte de Montfort
ly a trametudas sas letras & messatge, de-
niandan per aquelas, que lo bon plaser sia
deldit conte jove & sos baros, ly rendre &
delieurar sasditas gens que dins lo castel
son assetiatz, & aysso a vida salva & lors
bagas. Et si l'on les ly rend & bayla incon-
tinen, fara levar ledit sety que te, & s'en
ira am totas sas gens, & aussi ly laissara
totas las plassas, vilas & senhorias dessus
declaradas & dictas.
Et adonc es estada faicta resposta aldit
messatgier, que s'en torne devers son sen-
vengut & arribat ung d'aquelz que eran hor lo conte de Montfort, ly dire que si el
EJ.orig,
t. III,
col, 7Û.
dins lodit castel enbaratz, ioqual era esca-
pat per qualque manyera, loqual a dit &
demostrat aldit conte de Montfort, com
M los que eran dins lodit castel te manden
qu'els no poden plus tener ny enparar. Car
très jorns a que no an manjat causa que
sia, car no au pa ny carn, car an manjntz
totz lors chavals, car ung sol no ne an lais-
sât que no lo ajeu minjat, losquals son
niay mortz que vieus, car amen may morir
de fam que rendre la plassa ses ton voler.
Car no a pas enquara una hora que ieu ne
soy salhit, & qui me donaria aras tôt lo
monde, ieu no voldra pas estre dedins. »
Et adonc que ledit conte & son conseilli
an ausit so que le dessus lor a dit & con-
tât, ne y a agut home que no aja sospirat.
Et adonc cascun s'es près a dire : « Senhor,
cascun de nos te prega que no velhas ainsi
laissa perdre tas gens, mas que prestamen
fay escrieure tas letras, & trametre las al-
vol far en la forma & manyera qu'el a tra-
nietut per sas letras, & que lodit sety fassa
levar, lodit conte jove sera content per
honorde noblessa, de laissar salhir &anar
los deldit castel, lors vidas salvas tant sola-
men,sens res ne trayre ne emportar sinon
lors corps tant solamen.
Adonc lodit raessatgie, ausida la responsa
deldit conte jove & de son conseilh, s'en
es tornat, & ladifa resposta a dicta & de—
clarada a son senhor. Et adonc lodit conte
de Montfort a faict anar abatre tendas &
pabalhos, & ledit sety a faict levar & sas
gens deslotgiar, & son camy a près devers
ledit Tolosa. Et adonc a faict ensenha de
pax alz deldit castel, dont ne son estatz
fort joyoses, car paour avian de mourir
lay de fam.
Adonc lo conte de Montfort a faict
aprestar cinq ou sieys des plus aparens
de sa companya, entre losquals era son
dit conte jove, que sia son plaser de te ren- frayre, & aldit conte jove les a trametutz
dre & baillar tasditas gens, ainsi que autre
cop per nos es estât dit. »
Adonc lodit conte de Montfort ausen
ainsi sasditas gens, a faict scrieure sasditas
letras aldit conte jove, contenen ainsi que
dessus es estât dit & délibérât, & a ung
valen & sage home las an bailladas per las
portar aldit conte jove dins laditavila. Lo-
qual s'es adressât a ung appellat Dragonet,
loqual governava lodit conte jove per lara.
per assegurar sasditas gens, ainsi que ap-
punctat era & dit. Et quant losdits mes-
satgiers son estatz arribatz devers lodit
conte jove & sos baros, après salutation
faicta per losdictz messatgiers, an dit & de-
mostrat la causa per laquala venian aqui,
& com lor senhor le conte de Montfort
avia faict levar son sety, & sasditas gens
comensadas a anar, justa lodit accordy &
appunctamen, per el & sos baros accordât,
An
Et adonc quant lodit Dragonet a vistas & aysso en lor mostran la poyssansa per
An
iîi6
LJ.orig.
t. 111,
col. 77.
107
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i38
lodit conte de Montfort a els donada &
concedida en aquela causa, ainsi que si el
meteys y era en persona, & que son plaser
fossa justa lodit appunctamen de rendre
& baillar sasditas gens, ainsi que dit era &
appunctat. Et tôt so dit, adonc son estatz
grandaraen arreculitz per ledit conte jove
& SOS baros. Et après lor réception, lodit
conte iove a trametut am losdits messat-
causa lor venya far. Et adonc an assemblât
lor conseilh, la ont es estât délibérât &
concluz, que la pluspart de la gen de be &
d'aparensa ly salyan davant per le arre-
cuillir, & per veser qu'es la causa que ainsi
ve armât & ordenat contra ladita vila. So
que fouc faict, & aladonc se son nietutz a
caniy per anar recebre lodit senhor, &.
après la salutation faicta, l'ung duls plus
giers ung grand tast de gens per prendre aparens & le plus grand de totz ly a dich :
ledit castel, & ne traire les que dedins « Senhor, nos estan fort esbaitz per quala
eran & aussi per gardar que no ne porten causa venes ainsin armât a banyera desple-
rès que sia. Et adonc son vengutz dins gada vei-s nos autres. Car, senhor, vos po-
lodit castel, & al capitany an dit que salhi- des ben pensar & saber que la vila vostra
guessa fora am totas sas gens, & que res es, de laquala, amay de nos, podes far a
que sia no ne porten sinon lors abilha- vostrc plaser & voluntat. Per que vos no
mens tant solamen. So que an faict, & son quai mena tala armada per intrar dins la-
estalz fort joyoses, & son se arreculitz les
ungs les autres, & adonc son anatz devers
lodit conte jove, & coiigiet an près del,
en lo remercian for grandamen, & adonc
son anatz devers lor senhor, la ont son
estatz grandamen reculitz & ben vengutz
de ung casciin '.
Et adonc ledit conte de Montfort a faict
trossar & cargar tôt son bagatge, & dreit
aldit Tholosa son vengulz, & a Montgis-
card es arribat, la ont a sejornat ung gran
temps, car grandamen era las, amay sas
gens, tant que plus no podia estre. Ledit
dita vila, car a vos métis fares mal & do-
matge, quant la vila gastares ny folarcs,
car vos nos devrias gardar 8c deffendre en-
vers totz & contra totz'. >>
Adonc a respondut lodit conte de Mont-
fort alsdits de Tholosa : « Senhors, plas-
sia ho no plassia als de Tholosa, ieu in-
trare an armada ho ses armada dins ladita
vila, & ainsi que me playra de far. Car no
me fisi point de la vila, ny may de la gen
que y es. Car totz avez intelligensa am los
de Belcayre, car jamay 110 me aves amat,
car totz avez sagramen al conte Ramon,
conte jove a prcsa la possession deldit cas- amay a son filh lo conte jove. Per que vos
tel de Belcayre, ont a trobada granda ar- jury que jamay l'arnes de dessus no me
tilharia 8c autras causas, dont grandamen partira, que ieu no aja ostafges de la vila,
es estât joyos de so que dins lodit castel a
trobat. Et adonc son estatz averti tz los ha-
bitans deldit Tholosa comen lodit conte de
Montfort era a Monfgiscard, 8c venya de-
vers els".
Et adonc ledit conte de Montfort, quant
an agut sejornat per alcun temps aldit
Montgiscard, es s'en partit ung bon matin,
8c devers lodit Tholosa sasditas gens a faic-
tas marchar ben armatz 8c en bêla orde-
nansa, ainsi que si volian intrar on batalha
a banyera desplegada. De laquai causa los
deldit Tholosa son estatz incontinen aver-
titz, 8c se son fort dottatz, que qualque
8c aysso dels melhors 8c plus grans que y
sian '. »
Et adonc quant losdits habitans, que eran
anatz a l'endavan, an ausit ainsi parla lodit
conte, son estatz ben esbaytz, 8c non sans
causa, 8c aladonc ly a respondut l'ung de
aquels : « Senhor, si vos platz,ajatz piatat
de la vila 8c dels habitans que en aquela
son, 8c no los volhialz point destruire,
ainsin que s'es délibérât de far. Car no
avcm tort ny colpa de so que dises deldit
Belcayre, ny despuey que a tu avem faict
sagramen, nos no avem sagramen autre que
a tu, ny vokm aver. Et per ainsi, senhor,
An
I ZIÛ
h'd.orig,
t. 111,
col. -'■.
' G. ▼. 4728-4964; fin du siège de Beaucniie.
' Peut-élre cette dernière plirnse est-elle tout
simplement un titre inséré par le copiste dans le
corps du texte. [A. M.]
' G. V. 4965-5oo3; retour de Montfort i Tou-
louse.
'G. V. 5oo4-5oi7j apostrophe du comte de
Montfort.
An
1216
189
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
140
auras piatat de la paura vila, car quant
l'auras destruita, tu meteys te destruyras. »
Et adonc lor a respondut qu'el sabia be
tôt lo contrary '.
Adonc s'es metut avan & a presa la pa-
raula ung vallent home d'aquelz deldit
conte de Montfort, apelat per son nom
nAlatz, loqual es dessus iiouniat, & aldit
conte de Montfort a dit & demostrat :
losa, en ly diseji que tant pauc no lo aiiia-
van, sinon que per forsa, & que no ly laisse
res si ung cop es dedins la vila, mais que
prenga & bes & gens tant que ne poyra
aver ne atcner, car el es d'aquela oppinioii.
Car sapchas, senhor, que si no fases ainsi,
que tart seres al repentir.
Et adonc lodit conte de Monffort es de-
niorat & arrestat al conseil deldit evesque,
An
■ 2l6
« Senhor, si vos platz, vos amitigaretz vos- & aysso entre els dos tant solamen, que
tre coratge, car si vos fasias so que vos di-
ses, vos farias mal, & tôt lo monde vos en
sauria mal grad , & vos ne sérias granda-
men blasniat. Car vos sabes be, senhor, que
quant vos aurias perduda tota la terra au-
tra, an ladita vila sérias bastant" de la re-
cobrar, & d'autra part, vos veses ben com
losdits habitans vos son vengutz recuUir a
l'endavan, c(ue no es pas sinhal que vos
velhan mal. Per que, senhor, vos les devez
gardar & preservnr de tôt mal & dangier
envers totz & contra totz'. »
Et adonc a respondut lodit conte de
home del monde plus no y saubet en lodit
conseilh. Et adonc s'es partit lodit evesque
deldit conte de Montfort, & a ly dit quel
s'en anava davant aldit Tholosa per far
salhir tôt lo poble al davant del. « Et aysso
affin, senhor, que vos les posquas pren-
dre & saysir, que no farias dins la vila '. »
Et adonc s'es partit lodit evesque deldit
conte, & dreit a ladita vila es vengut &
arribat. Et quant es estât repausat, a faict
venir la pluspart dels habitans devers el,
alsquals a dit & demostrat com lodit conte
de Montfort es fort corrossat contra els.
Montfort, que d'aquo no ne calya plus & aysso a causa d'alcuns lengatges & faix
parla, car el era délibérât ho far aiiisin
que dit ho avia. Et adonc fec prendre &
esfacar totz los que eran salitz de la vila
a son davant, losqualz fec lyar & stacar
& menar al castel Narbones. Et adonc ly
a dit son frayre le conte Guy : h Mon
frayre, vos no fares pas aytal, si creyre me
voles, mais vec vos ayssi que poyres far, &
aysso ses grevar ny far domatge a la vila
que grand sia. Vos prendres dels habitans
d'aquela de lors bes la quarta partida ho
la quiiita, & aysso ses le prendre ny mal
tracfar, & per ainsi me sembla que ne les
greveres point, tant com voles far, per
aver gen d'armas. Dont aures pro aur &
argen per anar recobrar Belcayre & les
autras terras, que los enemicz vos an osta-
das '. »
Et adonc a parlât l'evesque de Tholosa,
que dessus es noumat, & aysso a ly dit &
faict entendre, que el fassa & acabe de far
en ayssi qu'el a délibérât de far deldit Tho-
' G. V. 5oi8-5o2(5) réponse des Toulousains.
° T. pro fort.
' G. V. 5o3o-5o34j paroles de Alain de Rouci,
^ G. V. 5o34-5o59j réponse du comte à Alain &
paroles de Gui de Montfort.
reporlz que ly son estatz faictz. Totas ve-
gadas, el & d'autres ly an demostrat lo con-
trary, & que per ainsi el séria d'oppinion
per melhor gasanhar sa grassia, que cascun
ly ane a l'endavan, & salhan defforas ladita
vila per le anar arrecullir. Laquala causa
& persuasion fasia lodit evesque pergranda
trahiso, ainsi que entrepres avia am lodit
conte de Montfort, coma dit es dessus. Et
adonc lodit paure poble se fisan de las pa-
raulas de lor evesque, se son preses grans
& petitz qui may podiau anar a l'endavan
deldit conte de Montfort, & talamen que
tota ladita vila no y avia ny y demoret
coma res de poble. Et adonc, ainsi que
ledit poble salhia per anar a l'endevan del-
dit conte, sas gens intravan filla a fiUa, &
ainsin que ledit poble venya ny arribava
devers ledit conte, les fasia prendre & liar,
ainsi que enpres era entre ledit conte &
evesque. Et adonc ny a agut alcuns, que
quant an vist le faict qu'om los fasia pren-
dre & estacar, son se metutz a retour de-
' Ces deux paragraphes ne sont pas représentés
dans la rédaction en vers, qui contient en plus un
discours de Maître Robert (v. 5o6o-5o68), que
l'abréviateur n'a pas employé. [A. M.]
Éd.orig,
t. m,
col. 79.
An
I2iâ
141
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
142
vers lodit Tholosa, & a totz los que ra-
contravan disan lodit cas com era, & que
cascuii penses de s'en retornar, car trahitz
& vendutz eran. Et adonc qui aguessa vist
retornar & retrayre ledit poble, & vista la
furor d'aquel, fora estât enbayt".
Et adonc quant lodit poble es estât reti-
rât dins ladita vila, an trobat que lodit
evesque an las gens que intratz eran del-
dit conte, avian déjà pilhada & raubada la
plus gran partida de ladita vila, violadas
feranas & filhas tantas, que gran pietat era
de bo veser, lo mal que lodit evesque fec
iar en pauqua hora dins lodit Tholosa. Et
quant lodit poble a vist & conogut lagranda
trahiso & mal que om lor a faict, son se
dcliberatz de rebellar & se delïendre aldit
conte de Monttore, vist tôt so dessus. Et
de faict se son armatz al melhor que an
pogut 8c lotz ajustatz, la ont son estatz
ung fresque grand monde. Et adonc que
sou estatz arnialz, coma dit es, an faict.TS
grandas 8t fortas barrieras per las carrieras
& quautos de' ladita vila, & aysso de gros-
sas (listas & pipas & aulras causas en so
apertenen. Et quant las gens del conte de
Montfort an vist ainsin armar las gens
de ladita vila, & vistas las graiis barrieras
que an faictas, so lor vol;:;utz anar donar
& l'rapar dessus. Adonc quant los de ladita
vila an vistes venir lors enemicx contra
els, so lor vengutz a l'endavan, non pas
coma gen rasonabla, mais coma lyons afa-
malz & ravijoses, car mais amavau morir
que vieure en tala oppressa, Si talamen an
irapat sur lors enemicx, que tuan & blas-
san les an faictz recular. Car no era possi-
ble als de Montfort de supportar las grans
armas que ledit poble fasia, & lalamen an
faict que an fiiita les an metiitz vers le
caslel Narbones, ont se son retiratz'.
Et adonc es arribat dins lodit Tholousa
le conte Guy, frayre del conte de Mont-
fort, am una granda companya per prendre
lotgis. Et ainsi que es estât intrat & a visia
ladita escarmussa, a volgut ajudar & se-
corre sas gens ho de sondit frayre, mais
a el es estât forsa de fugir coma les autres
devant dictz, ont ne so pro demoratz aqui
que mortz, que nafratzd'aquelz deldit conte
& de sondit frayre, & talamen les an cas-
satz que no saben que far ny ontse rettrar,
aytal les tuavan que pausses ne escapavan,
& y fossa demorat ledit evesque, si no fos
que se retiret dins lodit castel Narbones'.
Et dementre que tout so dessus se fasia,
ledit conte de Montfort es arribat & re-
paiisat dins ladita vila am totz les priso-
nyes que preses avia, & dins ledit castel
Narbones s'es retirât, & lesdiclz prisonyers
y a nietutz & tengutz. Adonc ly es estât dit
& contât tôt so dessus, 8c com los de la
vila se son rcbellatz, 8c grans cops de sas
gens tuatz 8c blessats, talamen an faict,
que ny a home que se ause trobar per la
vila ny anar. Et quant lodit conte a ausit
tôt so dessus, es se pensât enratgiar de
despiech que ne a agut. Et adonc a mandat
a sas gens que cascun se arme tôt presta-
nien, que on ane mettre le foc per tota la
vila, talamen que tôt sia mes a foc 8c sang,
que no y demore res que sia, que tôt no
sia tuât ho bruUat.
Et adonc quant lasdilas gens deldit conte
de Montfort an ausit le mandamen deldit
senhor, tout incoiUinen les ungs son imatz
mètre le fouc a Sainct Remesy, les autres
a Jotz-Aygas, les autres a la plassa de Sainct
Estephe, la ont a aguda granda bataria en-
tre las gens de ladita vila 8c las gens deldit
conte, talamen que les an faictz retirar
dins la gleysa de Sainct Estefe 8c a la tor
Mascaro% dins la niaiso deldit evesque,
8c aldit foc an donat ordre de l'escantir 8c
amortir. Et quant ledit fouc es estât escan-
tit, adonc les de la vila an faictas grandas
trincadas 8c barradas per contrastar am
lors enemicx, &: talamen se son afbrtitz 8c
reforsatz 8c près coratge, que una partida
de lors enemicx an faictz retirar dins la
mayso dcl conte de Cumenge, la ont les de
la vila les son anatz sercar 8c gitar de la-
dita maiso, mal a lor profiech. Et adonc
quant ledit conte a vist 8c ausit que en tala
forma los de la vila ly tractavan sas gens,
es salit deldit castel Narbones am ung tast
de gens, 8c drect al long dî Sanctas Car-
bas es vengut, la ont son vengutz al secors
An
J2l6
t.lil,
cul. Ho.
' G. V. 5069-5094) trahison de Folquet.
' G. Y. 5095 & Juiv. i combnt dans Toulouse.
' Ce paragraphe manque dans G.
" P. Mascazo.
An
1216
143
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
144
deldit conte los que eraii dins ladifa gleysa
de Sanct Estephe & tor de Mascaro &
dins la maiso deldit evesque, & aussi es
vengut a secors ais de ladita vila devers
la Croix Garanho, & talamen se son aqui
mesclatz & rencontratz, que gran piatat
era de veser los que tombavan mortz &
blassatz. Et talamen an faict los de ladita
vila, que forsa es estât aldit conte de
Montfort & a sas gens de se retirar dins
ladita gleysa de Sanct Estephe, car no es
home que creguessa so que los de la vila
fasian, peys que ung cop foguen acarnatz
& amalatz. Car aytant amavan morir coma
vieure, vist so que lodit conte lor fasia &
avia faict per davan sans causa.
Et adonc que ledit conte es estât retirât
dins ladita gleysa, es estât tant corrossat
quant aytal l'avian desconfit & faict retirar
doas vegadas per aquel jorn, & adonc es
estât délibérât per els de anar assalhir los
qu'eran a la porta Sardana, & que laisse»
estar les autres, & son se tiratz drect a la
porta Sardana. Mais s'elz eran estafz ben
ressaubutz per los de Sanctas Carbas, enca-
ras foren melhor ressaubutz per los de la-
dita porta Sardana, & talamen les an re-
culitz a lor venir, que pro ne son demoratz
tan de mortz que de blassatz, dont es es-
tât forsa aldit conte de s'en torna de la
ont era partit, a sa grand confusion.
Et après tôt so dessus & que ledit conte
s'es estât retirât dins lo castel Narbones,
a faictz venir fotz los que dins lodit castel
eran prisonyes, lor disen que si els no ly
renden la vila, que totz sans n'espranhar
cap, fara morir & ostar lors caps. Dont
grandamen se son esbaitz entre els, car no
era pas en lor poyssansa de far so que lo-
dit conte volia, car la vila era tant enma-
lignada', que no era home que ne pog\ies
estre mestre ny senhor, car ledit conte les
avia tan & tariblamen enmalitz, que au-
tant volian morir en se deffenden que
vieure, ainsi que ledit conte de Montfort
les tractava ny avia tractatz".
' P. malida. — La fin Au paragraphe manque
dans T. [A. M.]
' Le récit du combat dans les rues de Toulouse
est assez différent dans G & remplit les vers 5oç)5
à 5io3>
Et adonc que ledit evesque, [que] dessus
es dit, s'es avisât d'une granda & perversa
trahiso, per decebre les habitans de ladita
vila. Et adonc s'es partit & yssit del castel
Narbones, & dreit a l'abat de Sanct Sarny
s'en es anat, loqual abat era de la septa &
consorssia deldit conte de Montfort. Et
quant fotz dos son estafz ajustatz, son se
niefutz a anar per la vila, & an comensat a
dire als ungs &c als autres, coni le conselh a
dit & demostrat aldit conte de Montfort,
comen el no fasia pas ben de ainsin preci-
pitar la vila, ny la pilhar, ny raubar, ny
aussi de tene les habitans prisonyers, ain-
sin que fasia, dont ledit conte se repenfia
grandamen de aver faict. Mais tant y avia,
que si la comuna vol laissar aquel bruyt &
se retornar aldit conte, el es content de
los perdona, & quictar tôt so que es estât
faict entre en aquela hora. Et aussi si els
volen haylar tôt l'arnes & armadura que
els an dins ladita vila aldit conte, & aussi
totas las tors, el sera conten de laissar anar
los que te prisonyers dins lodit castel Nar-
bones, ses prendre res de home ny famna,
ains fara retornar tôt so que es estât près
jusquas a una malha, & que d'aras en avan
viscan totz en bona pax ik union. Et que si
aysso volen far, el & lodit abat lor seran
tengutz de so que d'icy en avan els per-
dran'. Et autramen si no fan aquo, lodit
conte & conseil a délibérât de far morir de
mala mort totz los que tenen prisonyers
dins lodit castel, desquais la major parfida
cran dez mazors & dez plus grans, losqiials
eran ben cent ho quatrevingtz homes pri-
sonyers, ben aparentatz en ladita vila. Per
laquala causa eran plus marrilz que per
autra, que paour avian que ledit conte
fessa morir losdits dessus per sa malessia,
si refudavan lodit appunctamen.
Et adonc se son mes en conseilh sus
aysso, per veser que devian far, les ungs
refudavan' lodit appunctamen, les autres
no, car se dottavan de so que après lor
avenguet, car totz jorns ledit evesque les
avia dessebutz & trahitz, ainsi que fec aquel
cop. Mais après contradition & plusors
anadas & vengudas, & aysso a causa dels-
' P. prendran.
" P. laissavan.
An
Kd.orlg
t. III,
col. 81.
An
1216
143
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
146
dits prisoiiyers, fouc dit & concluz, qu'elz a camy am totz sos barons & gens, & de-
eran contens de far de point en point vers ladita mayso es tirât & anat, la ont
ainsi que lodit evesque & abat aviaii dit & son vengutz d'autre Cartier los habitans de
tractât, proveu que lodit conte alargaria ladita vila, tant grans que petitz. Et quant
losdifs prisonyers, & laissaria anar saufz, son estatz ajustatz d'ung cartie & d'autre,
condufz & segurs, coma dit era. Et adonc adonc a presa 1* paraula l'abat de Sainct
es estada tornada la resposta per losdits Sarny, & alsdits habitans a comensat a dire :
habitans alsdits evesque & abat, en la forma « Senhors habitans deTholosa, monsenhor
& manyera que dit es dessus. lo conte que ayssi es vos a fach ayssi ajus-
Et quant lodit evesque & abat an ausida far totz ensemble, & aysso per aver pax
la responsa delsdits habitans, lor a dit que & union d'aras en avant ensemble, ainsi
may valria melhor anar assegurar lodit ap- que monsenhor l'evesque Folquet vos a
punc'amen am lodit conte de Montfort & dit & déclarât, loqual a presa una gran-
son conseilh, & aysso per lo be de la vila dissima pena de far lodit appunctamen.
& dels, & que peys lor retornarian la res- Et per ainsi quai que vos autres déclares &
posta de tôt so que faict aura. Et adonc es digas, si voles tene per faict tôt so que n'es
partit dels, & dreict aldit conte de Mont- estât dit & déclarât. » Et quant lodit abat
fort s'en es anat, loqual era dins lodit cas- aguda finida la paraula, totz les habitans
tel Narbones, & tôt so que a agut faict ne
tractât am losdits habitans a dit & referit
aldit conte de Montfort de point en point,
dont lodit conte es estât grandamen joyos,
& n'a saubut ung fresque bon grat aldit
an cridat a una vox, qu'elz erau contens de
tene per faict & volian que valguessa &
tenguessa en ladita forma que dit era, ny
ledit evesque avia faict & dit, sans falhir de
res. Et adonc lor a respondut lodit abat,
evesque, & l'en a fort amat, car home sub- que monsenhor lo conte ly fasia dire, que
til era quant se volia. Et adonc es estât si ny avia degun que no se volguessa fisar
entrepres entre els dos, qu'el s'en retor- del ny de son appunctamen, qu'el ly dona-
nara devers ladita comuna & habitans, lor ria congiet & salconduict, per s'en ana la
dire & declarar corn lodit conte, amay totz ont bon luy semblaria ny voldria, & als
sos baros son contens deldit appunctamen que demorarian no lor sera ostat ny presa
en la forma & manyera qu'es estât dit en- causa que sia, non pas la valor de ung
tre els de lo passar, & que per plus graiida denye. « Et quant lodit conte ho voldra far,
affermetat & asseguransa, vol que ledit trastotz nos autres ly serian a l'encontra
appunctamen sia passât & déclarât dins la per vos gardar & deffendre, car aytal nos
mayso comunal, ausen tôt lo inonde. « Et a promes & jurât, exceptât ung que n'y a,
per ainsin dema de maty monsenhor lo qu'es gran apparentât, loqual a faict alcu-
contc am sos baros se trobara en ladita
maiso comunal, la ont totz les habitans vos
trobares, & vostres arnezes, ainsin que es
estât dit, y portares, 8t la sera passât de tôt
en tôt lodit appunctamen. » Adonc cascun
dels habitans son estatz ben joyoses, spe-
ran de aver pax, & aussi de recobrar lors
aniicx & parens c[ue ledit conte de Mont-
fort tcnya prisonyers. Et adonc quant s'es
vcngut que lodit evesque a agut, ainsin
nas causas contra lodit conte, a([ucl a
exceptât deldit appunctamen, mais se s'en
vol anar, aura son salconduict per s'en
anar, la ont bon luy sembiara ny voldra. »
Et adonc a respondut ung apelat nAyme-
ric : « Senhors, ieu vesi ben que ieu soy
aquel que es exceptât ; totas velz m'en amy
may anar, que demorar ayssi. n Et adonc
ly a dit ung de las gens deldit conte, que
fara que sage de s'en anar, & vuydar le
liJ.orin.
\. m
col. 82.
que dit es, persuadifz & dessebufz losdits plustost que poyra sans ponhar plus, &
habitans, es s'en retornat devers lodit conte adonc s'en es partit d'encontinen. Et quant
aldit castcl Narbones. Et quant s'es vengut tout so dessus es estât faict, 8c lodit ap-
al plus niati, ledit conte a faict mètre en punctamen passât, adonc lodit conte a faict
point & armar totas sas gens, & aysso le prendre & saysir tôt l'arnes que losdits
plus sccretament que a pogut, & quant son habitans avian portatz, ainsi que era estât
estatz totz prestes, ledit conte s'es metut dit & déclarât, &: aussi lasditas tors de for-
An
I 216
An
1216
147
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
148'
Éd.orig.
t. III.
col. 83.
taressns de ladita vlla,8£ per tôt a faict mè-
tre bonas ganiisos de sas gens. Et adonc
que a agut lodit ariies & fortarcssas, no
vie jamais home la plus grand trahiso que
fouc adonc faicta, car no layssavan home
que no fossa lyat & près & metut en priso,
autramen, de Dieu & del monde gansaras
aver reproche. Car si tu, senhor, destru-
sisses & perdes Tholosa, jamais tala perda
no fec home al monde, coma tu faras, dont
seras tard al repenti. «
Et adonc es vengut ung autre, per loqual
An
\ii6
grand pietat era de veser lo mal que adonc lodit conte se governava, loqual s'apelava
fasian las gens deldit conte de Montfort. per son nom Luquas, loqual a dit aldit
Et en aquesta faysso foren trahi tz & des- conte : « Senhor conte, tu devez far so que
saubutz per lodit eves([ue & abat losdits as délibérât de far, car per home ny fama
habitans de Tholosa'. que te diga lo contrary, no devez arrestar
Et quant lodit conte de Montfort agut de far ton vole, mais deves aquel far sens
ainsin preses les paubres habitans & ten-
gutz en son poder, a faict assemblar son
conseilh, per veser coin se deu governar
sus aqueste afar, car son intencieu es que
ladita vila sia tota pilhada & destruita, &
las fortaressas d'aquela abatudas & mcsas
per terra jusquas als fundamens, sans n'y
laissar una tant solamen. Et adonc ly a
respondut son frayre, lo conte Guy, & a ly
dit : « Senhor, vos no fares pas aytal per
mon conseilh, car si vos ho fasiatz vos ne
fariaii grandamen blasmar & diffamar, vist
que los habitans an faict & fan tôt so
que vos voles, & vos so obediens en tôt
so que vos mandas. Car quant vos lor fares
so que vos dises, a vos métis fares mal.
Car pey que els vos so obediens, vos lor
devez estar de bon voler & les tractar
ben & pacifficamen, & aysso sans lor far
alcuna extorcion ne greuge, & les def-
fendre envers totz & contra totz, que
lor voldrian far mal ny domatge. Et eu so
fasen, totjorn los attiraretz a vos araar &
servir, »
Et adonc a parlât ung autre baro apelat
nAlatz, & aldit conte a dit ; « Senhor, ton
frayre te dona bon conseil, & si creyre me
vos, tu faras ainsin qu'el t'a dit ik demos-
trat. Car, senhor, be sabes que la pluspart
son gentilshomes, & per honor de noblessa
no deves pas far so que as délibérât de far. «
Et adonc s'es levât ung autre grand baro
& senhor, & aldit conte a dit : « Senhor,
le conte Guy ton frayre &. aussi le senhor
nAlatz te doneii ung bon conseilh, per que
senhor, ieu soy d'oppinieu que fassas ain-
sin qu'elz te aconselhen & disen, car si fas
aver piatat ny marce d'home ny de fama,
enfant ni filha que sia en tota la vila.
Mais tôt incontinen deves trametre tas
gens per prendre 8c pilhar tôt quant que y
sia, peysque aras tu n'as la poyssansa, &
no te attendas point al conseilh de ton
frayre ny de nAlatz'. »
Et adonc lodit conte a apelat a conseilh
lodit Lucas & ledit evesqiie de Tholosa,
loqual menava tôt aquest afar, & d'autres
de lor consortia & voluntat. Et adonc lodit
Lucas a comensat tôt premier de parlar &
a dit : « Senhor, sapias que jamay on no se
deu fisar en aquol que t'a faict mal. Per tal,
senhor, te die, car tu lor as mortz & tuafz
lors payres, pareus & amicx, & de preseij
los as preses & enprisonatz, laquala causa
jamay no la enbludaran, que tôt jour no la
ajan sur lo cor, ny janjais bonamen no te
amaran. Et tôt aquo que fan, no fan que
per forsa & per fiction, car be podes pen-
sar, car naturalamen els desiran lor senhor
natural, lo conte Ramon ho son filh lo
conte jove. » Et adonc a respondut lodit
evesque de Tholosa : « Senhor, sapias que
ja longtemps no los gardares ny lor senhor
no seres, ainsi que vos dis lo senhor Lucas.
Car malvaisa gens son & delialz. Et de mon
conseilh, ainsi que avez délibérât de far,
& coma vos a dit lo senhor Lucas, vos fa-
res, sans lor laissar causa que sia, ny aver
piatat de ung delz tant solamen. Et al re-
gard dels que tenes prisonyes, ieu soy
d'oppinyon que vos los fassas trayre de
Tholosa, & que les ne fassas menar en vos-
tras autras plassas & fortaressas, les ungs
sa & les autres la, jusquas a tant que vos
■ Tout ce récit de la soumission de Toulouse est
fort différent dans G., v. 52oijrj344.
' G. V. 53/).^-,'i4C2) conseil tenu par le comte de
Montfort.
An
12(6
49
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
Ed.nriK.
t. III,
col. 84.
An
1217
vejalz que sera que los gardes ho fassas faict q\ie la prenguet & pilhet & d'aquit'
garda ben & estrectamen. » Alqual cou- dreict aldit Fosquieyras, laquala era uiia
seilh 8c oppiniou totz los que eraii se son forta plassa, laquala fouc aussi presa, &
arrestatz, an lausat & approbat '. ne fec a sa voluntat, ainsi que volguet. Et
Et adonc ledit conte de Montfort tôt peys anet & tiret a Bernis, ont fouc tuât
incontinen & parten deldit conseilh, a faict per el maint home & fenna, & pueys anet
estacar & lyar lesdits prisonyes, & de ladita prendre la Bastida & trastout lo pays, lo-
vila les a faictz gitar, frapan & baten, que quai tenya ung apelat Dragonet, loqual es
An
1217
grand pietat de ho veser, lo mal que fasian
en los ne menan, talamen que de mala trac-
fatieu ho de angoyssa & malenconya que
avian, quant se vesian ainsin bajulatz &
trahitz, plusieurs d'aquelz ne sont mortz
per los camys, & talamen les an separatz
les ungs sa, les autres la, que jamay plus
no se son vistes, ny en ladita vila plus re-
tornatz, car les feguen totz morir de mala
mort'.
dessus noumat, loqual Dragonet era ung
de la companya & principal del conte jove,
mais el se caraviret & fouc traydo, & se
metet de la companya & partit del conte
de Montfort'.
Or dis l'istoria que dementre que tôt
aysso sefasia, l'evesque de Nevers trametct
ung grand secors al conte de Montfort, &
aysso perlo Roze, loqual secors menava &
conduysia ung apelat Azeraar, am loqual
Et quant aysso es estât faict, ledit conte Azemar amay sas gens se fora volonties
de Montfort a mandat ung autre conseilh
a Sanct Peyre de Cosinas, la ont Cquant] es
estât & amassât lodit conte adit & déclarât,
que si les habitaiis que son demoratz no vo-
len totz morir, ((ue es forsa que una grand
soma, laquala lodit conte lor declaret, ly
baylen & ly finen, d'aqui a la festa de Totz
Saiiictz, laquala era ben probdana, so que
fouc forsa alsdils habifans de far, afiin de
aver pax & bon accord. Et quant lodit
conte a aguda ladita soma, coma dit es,
adonc s'en es partit, & drect a Sanct Gau-
dens s'en es anat & tirât, d'aqui en Bigorra,
& dreit a Lourda es tirât, la ont avia ung
filh maridat, alqual avia donat tôt lo pays
de Bigorra, exceptât lodit castel de Lourda,
delqual no poguet jamays joyr ny intrar
dedins. Carlos que tenyan lodir castel lo
deffendeguen be, talamen que jamay lodit
conte no ne poguet aver la senhoria ny
dominacieu, dont grandamen era corrossat.
Per laquala causa s'en retornet devers lodit
Tholosa, la fec mes de mal que jamais no
avia faict, car alora acabet de pilhar &
destruire ladita vila & derroquar las tors
& fortaressas d'aquela, sans n'y laissar una
tant solamen per senhal, que fouc una
grand perda & destruction. Et adonc que
aguet faict tôt so dessus, deldit Tholosa
s'en partit, anet assetia Monfgraner & tant
' G. T. 5403-.Î468J nouvelle délibération.
' G. V. 5469-5480; départ des prisonniers.
combatut lodit conte jove, qui l'aguessa
layssat far. Et quant ledit secors, coma dit
es, fouc venguf, ledit conte de Montfort
es anat mettre lo sety al Crest-Arnaut, una
forta plassa & imprenabla, qui l'aguessa
deffenduda, dont era capitany ung noumat
Arnauld Doudya, loqual avia pro gen am el
per la dcffendre & gardar, & d'autra part
avia pro vitallia, mais d'encontinen la ren-
det & baylet aldit conte de Montfort, que
fouc una grand laxetat a el faicta'.
Et dementre que le conte de Montfort
fasia tôt so dessus, le conte Ramon arribet
devers son nebot le conte de Cumenge,
loqual conte Ramon era arribat am una
bêla & granda companya de gen que me-
nava d'Espanha, & aysso a causa que les
habitans de Tholosa l'avian trametut ser-
car per certains messatgiers en lodit Spa-
nha, la ont ledit conte era per lara,
despueys son partimen deldit Tholosa. Et
adonc ledit conte Ramon a dit & déclarât
aldit conte de Cumenge tôt le faict, ainsi
que era, & lesdits messatgiers ly a mos-
tratz. Et quant ledit conte de Cumenge a
saubut tôt lo faict, es estât d'oppinion que
' Ce% derniers mots depuis anet manquent dans P.
" G. V. 5481-S530 & 5652-568ri; nouveau con-
seil tenu par le comte & voyage en Gascogne. Les
vers r)">3i-565i ne sont point représentés dans la
réJnction en prose. [A. M.]
' G. V. 5686-5099; prise de Cresto.
An
101
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
i5:
lid.orif;
t. 111,
fol. 85.
sans plus far dcguii delay, -ctue totas lors
gens siaii armadas prestamen, & que de-
mentres que degun no sap sa venguda, que
dreict aldit Tholosa s'en anen, ainsin que
an mandat les habitans d'aquela. Et adonc
a dit ledit nAymeric, que dessus es noumat,
loqual era salhit deldit Tholosa, quant
ledit conte de Montfort precipitava lodit
Tholosa : « Senhor, ieu soy d'oppinion
que vos trametas qualcun devers lodit Tho-
losa, per les avertir de vostra venguda &
de l'ora que vos arribares, affin de sur-
prendre ben vostres enemicx. » Et adonc
an respondut les messatgiers que dessus :
« Senhor, ja no vos y cal trametre, car cas-
cun ne es ben avertit d'aquesta hora, &
vos demoraran an graiida speransa que an
de vos veser & aver devers els, mais pen-
sera de prestamen anar & tirar de pardela.
Car si una vetz vos & vostras gens etz de-
dins ladita vila, jamay no viguetz mielz
combatre gens que faran los de la vila, car
quant vos no aurias autra gen que los de
la vila, poyrias combatre tôt le monde. » Et
adonc se so metutz a camy en bêla & bona
Ordenansa, & ledit conte de Cumcnge s'es
mefut davan am sas gens, & aysso per des-
covrir le pays, si cas era que y agues de-
guna enbosca, car paour avian d'estre
traytz. Et adonc quant ledit conte de Cu-
nienge es estât près de la Salvetat près de
Tholosa, aqui a recontrat uiig de las gens
dïldit conte de Montfort am ung tast de
gens que menava, losquals eran vengulz
corre juscjuas aqui, sens se dobtar de rcs.
Et decontinen que se son vistes, sens res
plus dire ny demandar, son corrutz les
ungs sur les autres, & talamen se son fra-
patz & an coniensat, que las gens deldit
conte de Cumenge comensavan a recular
& perdre. Et de faict y fossan totz demo-
ratz en la plassa, si no fossa estât ung va-
len & ardit home, apelat per son nom Ro-
gier de Monthault, loqual venya après
lodit conte de Cumenge am ung tast de
gen ben en point, se dobtant de so que
era, & adonc sans dire qui l'a perdut ny
pensan, s'es metnt & mesclat an totas sas
gens am sos enemicx, & talamen a frapat a
son venir, que la plassa a faicta laissar als
deldit conte de Montfort, desquais n'y sou
pro demoralz en àquela hora. Et adonc es
arribat aldit bruyt ung autre valen home
del conte Ramon, apelat Rogier d'Aspel,
an uiig autre grand tast de gens, loqual
d'Aspel a rencontrât a son venir ung de las
gens deldit conte de Montfort, apelat Ar-
taud de la Brua', & tal cop ly a donat, que
per terra l'a metut, dont jamay no s'en le-
vet plus. Et adonc Rogier-Bernard a re-
contrat ung autre de lasditas gens de Mont-
fort, apelat Sicard de Tornados, & talamen
l'a frapat, que tôt a travers del coi'ps l'a
trassat & traversât, & a terra l'a metut tôt
mort. Et talamen an fayt las gens del conte
Ramon, que an comensat a desconfir las
gens deldit conte de Montfort. Et adonc
que lo capitany que menava los del conte
de Montfort, apelat per son nom Joris, a
vist ainsin desconfir & tuar sas gens, es se
metut a fuglr, & adonc es arribat lodit
conte Ramon am tota sa companya, &
quant a vista tanta gen morta & ablaisada,
es estât grandamen esbayt, que era estât
aquo.
Adonc a dit Bernard de Cumenge aldit
conte Ramon, quant l'a vist ainsin esbayt
deldit cas : « Senhor, be podes cognoisse
que Dieu vos ama, & que vos mostra signe
de bona fortuna, car vostres enemicx avem
ainsi recontratz, losquals avem, com podes
vese, ainsi descofitz & metutz en fuyta. Et
me ditz, senhor, lo cor, que aytal farem de
tofz los autres, car Dieu vos ajudara. » Et
adonc es venguda la ney t, per que es estada
forsa que se sian lotjatz sus camps, & aysso
al plus près que an pogut de la vila'.
Adonc' ledit conte Ramon a trametut ung
messafgie als de ladita vila, lor fasen assa-
ber com el era arribat, & q\ie vengan de-
vers el per lo mefre dins ladita vila. Quant
es vengut sur lo mati, es se levadas unas
brumas tant grandas & spessas, que no era
home que poguessa veser le long de si
métis. Adonc sou vengutz los de ladita vila
devers lodit conte Ramon, so es Jehan &
Ramond Belenguyer & d'autres dels plus
aparens que per lara fossan dins ladita
■ T. Bori.i; G. de la Beclia.
'G. V. 5700-5821; retour du comte Raiir.tnd
& défaite de Joris.
' Ici T. établit une nouvelle division : ïissi CO-
mensa lo IIII libre.
An
1217
Éd.orii!.
t. III,
col. Si.
An
IÎI7
i53
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
vila, losquals lodit conte Ramon a ressau-
butz fort joyosamen, & lor a faicta una
granda chera, & adonc après totas saluta-
tieus faictas, tant d'ung cartier que d'autre,
se son metutz a camy vers lodit Tholosa.
Et adonc agueras vistas desplegar maintz
estendars & ensenhas al vent & trompetas
sonar, falamen que tout retonteria, tant
del bruyt de lasditas trompetas, que del
bruit de las gens. Et quant las gens de la-
dita vila an ausit lo brut de lasditas trom-
petas & gen, no vit jamais home le grand
monde que salia defforas per ressebre lor
seuhor natural. Et adonc es intrat lodit
conte Ramon am sas gens, la ont es estât
ressaubut de grans & de petitz, menan &
fasen la plus grand joya que janiays home
que sia n'a ausis far, car les ungs ly baysa-
■van la rauba, los autres las cambas & les
pes. Et fouc tan granda la joya que per a grand paour que jamay no la veja, ny
i54
Adonc a demandât la contessa de Mont-
fort, laquala era per aquela hora dins lo
castel Narbones am granda garniso, que
avia an ela per la garda & deffendre, com
brut era aquo que se fasia per la vila, que
tan grand era. Et adonc ly es estât dit que
aquo eran les habitans, « que tuan & blas-
san tant de vostras gens que ne poden at-
tenger, car le conte Ramon es intrat &
arribat dins ladita vila. Et sera perilh que
vengan aysi donar l'assaut, si n'avem pres-
tamen secours, per que séria be de ly o
mandar a monsenhor lo conte, que y
venga prestamen. » Et adonc quant ladita
contessa a ausit so que om luy a dit, es se
fort esbayda, & d'encontinen a faict es-
crieure unas letras per trametre a son se-
nhor le conte de Montfort, contenen tôt
so dessus, & que se no ve prestamen, qu'ela
An
IZI7
lara fouc faicta dins lodit Tholosa, les ungs
per le conte & les autres per lors pareils
& aniicx, losquals eran tornatz & vengulz
an lodit conté, que grand causa era de ho
veser ladita joya'.
Et quant ledit conte Ramon es estât re-
payrat dins lodit Tholosa, coma dit es,
adonc viras cascun dels habitans, tant
grandz que petitz, cascun armarSc prendre
arnes, le ung guisarma, l'autre una lansa
ho basto ho frissena, que jamais tal bruit
no fouc vist ny ausit en tan pauc d'hora.
Et adonc se son metutz los de ladita vila
anar per las carrieras, cridan Fiva lo conte
Ramon, & tan que trobaven de las gens
del conte de Montfort, metian a mort,
grandz 8c petitz, sans sparnhar cap, mais
que le poguessa aver. Et tal murtre an
faict en pauc d'hora, que las gens deldit
conte de Montfort no saben ont anar ny
se retrayre, car vesian tota la vila plena
de la gen deldit conte Ramon, & talamea
son esbaylz, que no saben que far ny dire,
car losdits de la vila eran tan enmalitjatz
contra losdits de Montfort, a causa dels
grandz mais que lor avian faictz peravan,
que 110 se podian pas pro venjar, quant ne
podian attenge ung".
may sos enfans, & que lo conte Ramon ja-
may no cessa ny may sas gens de tuar sas
gens. Et adonc son estadas bayladas lasdi-
tas letras a ung escudie d'aquelz de la
contessa, per las porta aldit conte de
Montfort, loqual conte era retornat à Bel-
cayre'.
Et dementre que ladita contessa a tra-
nietut son messafgie aldit [conte] de Mont-
fort, losdits de Tholosa an faytes far grandz
fossalz batalhiersik aussi grans halloars per
se deffendre. Et quant losdits valatz & bal-
loras son estatz faictz, ledit conte Ramon
a assemblât son conseilh, tan dels habitans
que autres, per veser com se deven gover-
nar per donar ordre a ladita vila, & tant
an parlamentat, que per deliberatieu del-
dit conseilh fouc arresfat, que en ladita
vila se faria & crearia ung viguyer, & aysso
per aver la governatieu de ladita vila &
donar ordre en so que calria far, so que
fouc faict & créât le premier viguyer t(iie
jamays foguessa en Tholosa. Et so faict,
adonc es arribat le frayre deldit conte do
Montfort, an ung grand tast de gens que a
amenatz, cuydan prendre los de Tholosa
al despourveu, & aussi y son arribatz
nAlatz & Folcaut, am granda companya de
gen que an menada, & aysso a banyera
Ld.orig.
t. III,
col. 87.
5321-3
entrée du comte Raimond k
• G. T.
Toulouse,
• G. V. âSSd-ôpoyj soulèvement des Toulousains,
■ G. V
mari.
5908-69^5 ; la tomlcssc fait avertir son
An
1217
IDI
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
l52
KJ.oriy
t. III,
col. 85.
sans plus far dcgiin delay, que totas lors
gens sian armadas prestamen, & que de-
mentres que degun no sap sa venguda, que
dreict aldit Tholosa s'en anen, ainsin que
an mandat les habitans d'aquela. Et adonc
a dit ledit nAymeric, que dessus es noumat,
loqual era salhit deldit Tholosa, quant
ledit conte de Montfort precipitava lodit
Tholosa : « Senhor, ieu soy d'oppinion
que vos trametas qualcun devers lodit Tho-
losa, per les avertir de vostra venguda &
de l'ora que vos arribares, affin de sur-
prendre ben vostres enemicx. » Et adonc
an respondut les messatgiers que dessus :
« Senhor, ja no vos y cal trametre, car cas-
cun ne es ben avertit d'aquesta hora, &
vos demoraran an granda speransa que an
de vos veser & aver devers els, mais pen-
sem de prestamen anar & tirar de pardela.
Car si una vetz vos & vostras gens etz de-
dins ladita vila, jamay no viguetz niielz
combatre gens que faran los de la vila, car
quant vos no aurias autra gen que los de
la vila, poyrias combatre tôt le monde. » Et
adonc se so metutz a caniy en bêla & bona
ordenansa, & ledit conte de Cumcnge s'es
metut davan ani sas gens, & aysso per des-
covrir le pays, si cas era que y agues de-
guna enbosca, car paour avian d'estre
traytz. Et adonc quant ledit conte de Cu-
menge es estât près de la Salvetat près de
Tholosa, aqui a recontrat ung de las gens
dïldit conte de Montfort am ung tast de
gens que menava, losquals eran vengulz
corre jusquas aqui, sens se dobfar de rcs.
Et decontinen que se son vistes, sens res
plus dire ny demandar, son corrutz les
ungs sur les autres, & talamen se son fra-
patz & an coniensat, que las gens deldit
conte de Cumenge comensavan a recular
& perdre. Et de faict y fossan totz demo-
ratz en la plassa, si no fossa estât ung va-
len & ardit home, apelat per son nom Ro-
gier de Monthault, loqual venya après
lodit conte de Cumenge am ung tast de
gen ben en point, se dobtant de so que
era, & adonc sans dire qui l'a perdut ny
pensan, s'es metut & mesclat an totas sas
gens am ses enemicx, & talamen a frapat a
son venir, que la plassa a faicta laissar als
deldit conte de Montfort, desquais n'y son
pro demoratz en aquela hora. Et adonc es
arribat aldit bruyt ung autre valen home
del conte Ramon, apelat Rogier d'Aspel,
an ung autre grand tast de gens, loqual
d'Aspel a rencontrât a son venir ung de las
gens deldit conte de Montfort, apelat Ar-
taud de la Brua', & tal cop ly a donat, que
per terra l'a metut, dont jamay no s'en le-
vet plus. Et adonc Rogier-Bernard a re-
coiitrat ung autre de lasditas gens de Mont-
fort, apelat Sicard de Tornados, & talamen
l'a frapat, que tôt a travers del coi'ps l'a
trassat & traversât, & a terra l'a metut tôt
mort. Et talamen an fayt las gens del conte
Ramon, que an comensat a desconlir las
gens deldit conte de Montfort. Et adonc
que lo capitany que menava los del conte
de Montfort, apelat per son nom Joris, a
vist ainsin desconfir & tuar sas gens, es se
metut a fugir, & adonc es arribat lodit
conte Ramon am tota sa companya, 8c
quant a vista tanta gen morta & ablaisada,
es estât grandamen esbayt, que era estât
aquo.
Adonc a dit Bernard de Cumenge aldit
conte Ramon, quant l'a vist ainsin esbayt
deldit cas : « Senhor, be podes cognoisse
que Dieu vos ama, & que vos mostra signe
de bona fortuna, car vostres enemicx avem
ainsi recontratz, losquals avem, corn podes
vese, ainsi descofitz & metutz en fuyta. Et
me ditz, senhor, lo cor, que ayfal farem de
totz los autres, car Dieu vos ajudara. » Et
adonc es venguda la neyt, perque es estada
forsa que se sian lotjatz sus camps, & aysso
al plus près que an pogut de la vila'.
Adonc' ledit conte Ramon a trametut ung
messatgie als de ladita vila, lor fasen assa-
ber com el era arribat, & que vengan de-
vers el per lo mètre dins ladita vila. Quant
es vengut sur lo mati, es se levadas unas
brumas tant grandas & spessas, que no era
home que poguessa veser le long de si
métis. Adonc son vengutz los de ladita vila
devers lodit conte Ramon, so es Jehan &
Ramond Belenguyer & d'autres dels plus
aparens que per lara fossan dins ladita
■ T. Borin; G. de I.i Bêcha.
' G. V. 5700-582 1; retour du comte Raiîiitnd
& défaite de Joris.
^ Ici T. ctahVtt une nouvelle division : aissi co-
mensa lo IIII libre.
An
1217
Ed.orin.
t. Ili,
col. SS.
i53
An
'^'7 vila, lojquals lodit conte Ramon a ressaii-
butz fort joyosamen, & lor a faicta una
granda chera, & adonc après totas saluta-
tieus faictas, faut d'ung cartier que d'autre,
se son metutz a camy vers lodit Tholosa.
Et adonc agueras vistas desplegar mainfz
estendars & ensenhas al vent & trompetas
sonar, talamen que tout retonteria, tant
del bruyt de lasditas trompetas, que del
bruit de las gens. Et quant las gens de la-
dita vila an ausit lo brut de lasditas trom-
petas & gen, no vit jamais home le grand
inonde que salia defforas per ressebre lor
senhor nntural. Et adonc es intrat lodit
conte Ramon am sas gens, la ont es estât
ressaubut de grans & de petitz, menan &
fasen la plus grand joya que jamays home
que sia n'a ausis far, car les ungs ly baysa-
^■an la rauba, los autres las cambas & los
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i54
Adonc a demandât la confessa de Mont-
fort, laquala era per aquela hora dins lo
castel Narbones am granda garniso, que
avia an ela per la garda & deffendro, com
brut era aquo que se fasia per la vila, que
tan grand era. Et adonc ly es estât dit que
aquo eran les habitans, « que tuan & blas-
san tant de vostras gens que ne poden at-
tenger, car le conte Ramon es intrat &
arribat dins ladita vila. Et sera perilh que
vengan aysi donar l'assaut, si n'avem pres-
tamen secours, per que séria be de ly o
mandar a monsenhor lo conte, que y
venga prestamen. » Et adonc quant ladita
contessa a ausit so que om luy a dit, es se
fort esbayda, & d'encontinen a faict es-
crieure unas lefras per trametre a son se-
nhor le conte de Montfort, contenen tôt
so dessus, & que se no ve prestamen, qu'ela
pes. Et fouc tan granda la joya que per a grand paour que jamay no la veja, ny
An
1Î17
iara fouc faicta dins lodit Tholosa, les ungs
per le conte & les autres per lors parens
& amicx, losquals eran tornatz & vengulz
an lodit conte, que grand causa era de ho
veser ladita joya'.
Et quant ledit conte Ramon es estât re-
payrat dins lodit Tholosa, coma dit es,
adonc viras cascun dels habitans, tant
grandz que petitz, cascun armar& prendre
arnes, le ung guisarma, l'autre una lansa
ho basto ho frissena, que jamais tal bruit
no fouc vist ny ausit en tan pauc d'hora.
Et adonc se son metutz los de ladita vila
anar per las carrieras, cridan Flva lo conte
Ramon, & tan que trobaven de las gens
del conte de Montfort, metian a mort,
niay sos enfans, & que lo conte Ramon ja-
may no cessa ny may sas gens de tuar sas
gens. Et adonc son estadas bayladas lasdi-
tas letras a ung escudie d'aquelz de la
contessa , per las porta aldit conte de
Montfort, loqual conte era retornat à Bel-
cayre'.
Et dementre que ladita contessa a tra-
metut son messafgie aldit [conte] de Mont-
fort, losdits de Tholosa an faytcs far grandz
fossalz batalhiers & aussi grans balloars per
se deffendre. Et quant losdits valatz & bal-
loras son cstatz faiclz, ledit conte Ramon
a assemblât son conseilh, tan dels habitans
que autres, per veser com se deven gover-
nar per donar ordre a ladita vila, & tant
grandz & petitz, sans sparnhar cap, mais an parlamentat, que per deliberatieu del-
que le poguessa aver. Et tal murtre an dit conseilh fouc arrestat, que en ladita
faict en pauc d'iiora, que las gens deldit vila se faria & crearia ung viguyer, & aysso
conte de Montfort no saben ont anar ny per aver la governatieu de ladita vila &
se retrayre, car vesian tota la vila plena donar ordre en so (îjue calria far, so que
de la gen deldit conte Ramon, & talamen fouc faict & créât le premier viguyer qiia
son esbaytz, que no saben que far ny dire, jamays foguessa en Tholosa. Et so faict,
car losdits de la vila eran tan enmalitjaiz adonc es arribat le frayre deldit conte do
conlra losdits de Montfort, a causa dels Montfort, an ung grand tast de gens que a
grandz mais que lor avian faictz per avan,
que 110 se podian pas pro venjar, quant ne
podiau attenge ung'.
' G. T. 5821-5885) entrée du comte Raimond i
Toulouse.
• G. V. J886-5907} soulèvement dcsTouIoujains,
amenatz, cuydan prendre los de Tholosa
al despourveu, & aussi y son arribatz
nAlatz & Folcauf, am granda companya de
gen que an nienada, & aysso a banyera
' G. V. 5908-69^5; la comtesse fait avertir son
mari.
EJ. orig.
t. III,
col. 87.
An
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
ib(
desplegada, & tout dreit al pla de Monto- nhac & Salto, que presfaiiieii & sans dilay,
lieu aqui se sou ajustatz. Et quant se son que cascun dels ly vengan donar secors
trastotz assemblatz aldit pla, adonc lodit am totas lors gens, & aysso sans alcun di-
coate Guy a faict douar l'assaut per intrar lay. Et adonc es partit le messatgier par
dins ladita vila. Et de ladita vila son salitz anar devers les dessusdits. Et ainsi que le-
An
1217
a l'endavan per lor deffendre ladita in-
trada, & talamen an faict, que quant ledit
conte Ramon & le de Cumenge an vist lor
portamen & valentisa, an faict armar totas
lors gens, & al secours delsdits habitans
son anatz, & an frapat en tala sorta, que
lodit conte Guy, frayre deldit conte de
Montfort, & losdits Folcaut & nAlatz an
faictz recullar, & grand partida de lors
gens lor an tuada & blassada. Et quant lo-
dit conte Guy a vista la grand perta que
an faicta en aquela hora de sas gens, es
estât corrossat & dolen, vesen que ansi los
dit messatgier n'es estât anat & partit, le
conte Ramon & les que an el eran no n'an
pas dormit, mais an faictas escrieure sas
letras, & a son filh les a trametudas, ly
mandan que prestamen venha devers el
aldit Tholosa, car el es dedins am belcop
de gens '.
Or dis l'istoria que dementres que totz
aquelz messatges, tant del conte Guy que
del conte Ramon, son estatz partitz, es
vengut ung grand & poyssant secors aldit
conte Ramon, & aysso devers Gasconha
que aussi de Caramans. Et premieramen es
an desconfitz. Et adonc lodit conte Guy a vengut deldit Gasconha ung apelat Gaspar
Éd. orie
t. HT,
col. sa.
ressembladas sas gens, & dreit a l'ort de
Sainct Jaume son drectement anatz autre
cop assallir los de ladita vila, mais res no
y avanseren, mais maint ung n'y demoret,
que jamais no s'en tornet, & talamen los
an combatutz los de ladita vila, que forsa
es estât aldit conte Guy & sas gens s'en re-
tornarent aldit pla de Montolieu. Et quant
son estatz retiratz, le conte Guy a dit a sas
gens : « Senhors, a my me semble que Dieu
nos a preses azir, & aysso a causa que
quant mon fraire venguet prendre los ha-
bitans de Tholosa, els ly eran vengutz a
l'endavan, & aysso en se humilian a el, en
ly presentan lors corps & bes, per ne far a
tôt son plase. Mais mondit frayre lor fouc
tan crusel, & lor fec tan de mal, ainsi
que cascun de vos autres sabes be, que
jamay home no ne fec tant a autre. Per
que non es de merevilhas si aras els se def-
fenden be contra nos, car be pensas que
mais aman morir que tornar en nostras
mas, rjinsi que be podes veser& cognoisse.
Car tôt so que avian gasanhat en detz ans,
avem perdut en ung cop, car els amen be
lor senhor natural lo conte Ramon, per
laquala causa els ne son plus fiers 8c arditz
que no serian. » Et adonc lor a dich ; « Se-
nhors, ieu no say quin conseilh prendre
sus aqueste afar. « Et adonc ly a respondut
ledit Folcautz & nAlatz, que els no vesen
pas raelhor conseilh, mas que el mande al
archivesque d'Aux & a Guiraud d'Arma-
de la Barta, Rogier de Cumenge, aquestes
dos an menada una granda companya ben
armada & acotrada. Et d'autra part son
vengutz Bertrand Jorda, & en Guyraud de
Gordo, senhor de Caraman, & Arnauld de
Montagut, & son frayre Bertrand, & en
Gilhalt de Marmant, & Estephe de la Va-
leta, nAzemar & son frayre, & Guyrauld
Amaneutz & nAmalbis & Guyrauld de la
Mota, & Bertrand de Pestilhac, & Guirauld
Arnaudos. Totz aquestes, losquals eran gen
valenta & ardida, son vengutz donar se-
cors am una granda companya que an me-
nada aldit conte Ramon en lodit Tholosa,
Et quant son estatz al près de Tholosa, an
faictz desplegar lors estendars & ensenhas,
& an faictz sonar lors trompetas, & dreit
aldit Tholosa son vengutz, dont lodit conte
Ramon & lo de Cumenge son estatz gran-
dament joyoses de lors vengudas, tant dels
ungs que dels autres. Alsquals lodit conte
Ramon a faicta una tresque granda chera,
car totz eran grandz gens &; senhors. Et
tala joya s'es levada dins ladita vila per
lor venguda, que jamays tala no fouc vista
per ung cop, talamen que del bruit que
menavan los de la vila, ladita contessa de
Montfort, ausen lodit brut, a demandât
que podia estre aquo que tal bruit fasian
los de la vila. Et adonc ly es estât dit que
' G.
To u 1 o '.
V. 5946-6109; échec du comte Gui devant
An
1217
107
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
l58
lo bruit, que la gen de la villa fasia, era
a causa del grand secors que lor es veii-
gut deldit pays de Gasconha & devers Albi-
ges & Caramanhes. Et adonc quant ladita
confessa a ausit so dessus, es estada tant
esbayda, que del grand esbaynien que a
agut es tonibada tota pasmada en terra. Et
adonc l'an retornada prestanieu les que
aqui eran presens, & quant es estada re-
tornada, es se presa fortmen a plorar &
sospira, que no era persona que la po-
guessa reconfortar ny assegurar, tant de
paour a que ledit conte Ranion prenga lo
castel Narbones, & que les fassa totz mory
de mala mort'.
Et dementre que tout so dessus se fasia,
lo messatgie, que ladita contessa avia tra-
metut devers son senhorlo conte de Mont-
fort, es arribat devers el, & sas letras de
par la contessa ly a bayladas. Alqual ledit
conte de Montfort a demandât secretameii
quinas' novelas ly porta, loqual ly a res-
pondut : « Senhor, no gayre bonas, car
perdut avez Tholosa, car lo conte Kamon
es dedins am una granda armada, loqual
vos a tuatz & murtritz gran quantitat de
vostras gens. Totas vetz per las letras que
la contessa vos manda ne poyres melhor
veser la vertat. » Et adonc s'es retirât lodit
conte de Montfort en son secret, & lasdi-
tas letras es anat desplegar & legir, &
quant las a agudas legidas & vistas, adonc
a deffendut aldit messatgier, que causa que
sia de so que a portât a degun de sas gens
no diga re per tan que sia interrogat, nias
que lor diga si ly demanden res, que lo
conte Guy no troba home que ly contraste
en res ny per res, & que tôt jorn con-
questa sur totz sos enemicx, & que lo conte
Ramon s'en es fugit, que no saben ont es
anat, & que lo rey d'Anglaterra se vol am
luy accorda' & appuncta*.
Et adonc quant las gens deldit conte de
Montfort an saubut que messatgier era
vengut devers Tholosa, & que avia porta-
' G. V. 6 1 io-(5 1 39 j arrivée de nouveaux secours
au comte Raimond.
' P. cunhas.
* P, T. my, trace du discours direct ^ ^ut se trouve
lian. G. V. 6188.
■* G. V. <)i/,o-6i72j récit du messager.
das qualque novelas, cascun désirât de ne
saber alcuna causa, & devers lodit de
Montfort se son retiratz, per saber lasditas
novellas. Et quant son estatz arribatz de-
vant lodit conte, an ly près a demandar las
novellas de par desa, & adonc ledit conte
de Montfort a dit a sas gens : « Senhors,
ieu soy ben tengut de lausar Dieu, quant
ainsin nos ajuda, car mon frayre le conte
Guy me manda, que ne troba home viven
que contra el se ause rebellar, & que
grand terra a conquestada, & d'autra part
que le conte Ramon s'en es fugit, talamen
que degunas novelas no s'en saben. » Tôt so
dessus disia lodit conte de Montfort a sas
gens, fasen per semblant la plus grand
chera que jamay home fessa, mais dins son
cors era be autramen. Et adonc quant lodit
conte agut dit tout so dessus a sas gens,
ung de SOS baros a dit a totz los autres :
« Senhors, ieu soy en dotte que tôt ane
ben autramen que le conte no dis, car a
son semblan el fa chera per forsa. » Et
adonc ledit conte de Montfort a trobat
moyen & manyera de aver trevas am lodit
conte jove, affin de s'en venir vers Tho-
losa donar secors a sasditas gens. Et quant
lasditas trevas sou estadas donadas & au-
trejadas, ledit conte de Montfort a faict
incontincn plegar tendas [&] pabalhos, &'
sasditas gens mesas a camy per tira vers lo-
dit Tholosa. Et quant sasditas gens an vist
que tôt sobdanamen les a faictz levar &
mètre a camy, son se plusors dobtatz de so
que era, dont les plusieurs l'an laissât &
s'en son retornatz de la ont eran vengufz,
& les autres l'an segut, & tant a faict ledit
conte de Montfort, que en Tholosa es ar-
ribat & vengut. Et quant es estât a Vas-
sicga, sas gens a faictas mètre en orde-
nansa & batalha, car se dobtava fort, vist
que lodit conte Ramon era dins Tholosa,
& que tout le pays se tenya per el, [&]
vers ledit Tholosa son vengutz, estendartz
& ensenhas desplcgadas. Et adonc a dit
ledit conte de Montfort a sasditas gens :
« Senhors, grand gauch vos devez donar,
car aras es venguda l'hora, que de nostres
enemicx nos dcvem venjar, & lo conte Ra-
mon prendre & vieu lo scorgar'. *
'G. V. 6\]i-6z!ii} retour du comte de Monifort.
An
1217
Cd-oriff.
t. 111,
col. bg.
An
1217
i5g
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
160
Kd.orig.
t. III,
col. 90.
Or dis l'istoria que demeutre que ledit
conte de Moatfort parlava ainsin a sasditas
gens, es vengut devers el sondit frayre le
conte Guy, & encontinen que se son vis-
tes, se son recullitz. Et adonc le conte de
Montfort a demandât a sondit frayre le
conte Guy, com es estât aquo, que ledit
conte Ramon aguessa ainsin cobrada ny
presa ladita vila, ny ly tuatz ainsin sasdi-
tas gens.
Et adonc ly a respondut ledit conte Guy
son frayre : « leu no say coin ledit conte
Ramon es intrat, ny com no, ny sas gens
diiis ladita vila, mais be vos die, que jamais
no vigues gens plus valentas en tout lo
monde, com so los de ladita vila, que dos
cops me combateguy per ung jorn am els,
que totz les dos cops foguy desconfit &
cassât, car dirias que so nielhor diables
que gen rasonabla, aytal se deffendian. » Et
adonc lodit conte de Montfort, quant a
ausit ainsi parla sondit frayre, ly a dit &
respondut que jamais per el no y sera des-
chargiat saumyer ny tendut pabalho u que
ieu no sia am totas mas gens dins Tholosa
al miech del Mercadial. Ho totz y moriran,
ho totz y vieuran, ho ieu venjaray la honta
que m'es estada faicta per los de ladita
vila. » Et adonc ly a respondut nAlalz, que
dessus es noumat : « Senhor, no fassas pas
tal sagramen, que ieu vos prometi que
avan no sera longtemps dires tôt autra-
men. Car si demoras de descargar vostres
saumyers & tendre vostres pabalhos, jus-
quas que sias coma dises dedins la vila, be
vos prometi que sera vengut Nadal. Que
be vos jury, senhor, que jamay no vigues
gens per armas plus valentas ny adestras,
que son los de ladita vila. Car be podes
dise que si vos los aguessatz entretengutz,
ny els vos aguessan volgut servy, ainsin
que fan al conte Ramon, que podias com-
batre & tôt lo monde vos fossa estât a
l'encontra, am los de ladita vila tant so-
lamen los agueratz combatutz & conques-
tatz. »
Adonc a presa la paraula ung cardinal,
loqual era en la companya deldit conte de
Montfort : « Senhors, no sia home que aja
paour ny se enbaysca de res, mais que cas-
cun pensa & sia prest de anar assalhir la
vila. Car ieu vous assegury que nos la pren-
drem aras, amay totz los que son dedins an
aquest cop, car Dieu ho vol. Per que cascuii
aja bon coratge, car bon gasardo n'aures
de Dieu, amay de la Gleysa. Per laquala
causa cascun devez aver bon coratge de
assalhir ladita vila, & prendre venjansa
del mal que nos an faict. » Et adonc cas-
cun s'es préparât & metut en point per
anardonar ledit assault, & an faicta granda
provision de escalas, & d'autras causas, en
so neccessarias & apertenentas. Et quant
los de ladita vila an vistes venir ainsi lors
enemicx& la granda préparation que aviai»
faicta per lor donar lodit assault, cascun
dels s'es armât & préparât al melhor que
an pogut ny saubut, & lors enemicx an dc-
moralz ses estre de res esbaitz. Et adonc es
vengut ledit conte Guy, frayre d'aquel de
Montfort, jusquas dins los valatz que les
de ladita vila avian faictz, & aussi es ven-
gut ledit comte de Montfort am totas sas
gens. Mais los de la vila los an laissatz ve-
nir, & quant son estatz près, le conte de
Cumenge a presa una balesta, & ung cop a
trach aldit conte Guy, & a lo attench per
lo miech de las doas queyssas, talamen que
totas doas las ly a traversadas de part a
part, dont es tombât per terra ledit conte
Guy, mas sas gens l'an relevât incontinen.
Et adonc agueras ausit cridar : Tholosa, Cu-
menge &■ Foix, talamen que om no aguera
pas ausit tonibar' Dieu de paradis, tant
grand era lo bruytque aladonc se levet. Et
aladonc se son mesclatz les ungs am los
autres, & talamen se batian & tuan, que
grand piatat era de ho vese, car no vesian
que gens tombar de cascun cartier. Et tala-
men an faict los de Tholosa, que' forsa es
estât aldit conte de Montfort de se recular
& retirar lo melhor que a pogut, car au-
tramen y fossan demoratz totz. Et quant
son estatz retiratz, es vengut ung dels plus
grans que fossan en tota la companya del-
dit conte de Montfort, &a ly dit : « Senhor,
tan mal nos es près d'aqueste assaut, & tan
mal avem vista Tholosa per aquest cop,
car vostre frayre es mort, & vostre filh es
blassat & malaut nafrat, & tant d'autres
' C'eit la U(;on de P. 5- de T. Nous avions d'ahcri
corrige toiiar. [A. M.]
' P. &.
An
1217
An
1217
161
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
161
niorlz & blassatz, que no es home que ho
creses '. »
Et adoiic a respondut ledit conte de
Montfort : « Senhors, ieu vesi ben que
nostre faict va inalament, mais ieu vos jury-
Dieu que totz y morirem ho ieu seray
venjat d'aquelz traydos de la vila, que
ainsin me an trahit. » Et adonc ly a res-
pondut nUc de Lassis : « Senhor, tan mal
s'apresta aysso, per que ajas venjausa d'a-
quelz de ladita vila, car grand gens vos
an tuada, may que no pensas, &, la fin
ieu me dobti que trastotz y morirem, car
ieu vesi que nostres enemicx an tôt jorn
del melhor. »
Et adonc arribava lo secors que lo conte
Guy avia tranietut serca devers l'archives-
truras, que no y laissaras peyra sur peyra
que tout no sia demollit ik destruit. Et si
degun dels teus y mor, sias segur que
s'en ira en paradis, corn si era ung mar-
tir; d'aysso podes estre cascun segurs. « Et
adonc a respondut nAlalz & aldit cardinal
a dit : « Senhor, vos parlas be assegurada-
men, & si le conte crey vostre conseilh no
fara gayre ben son proffiech. Car vos & les
autres de Gleysa es causa de tôt aqueste
mal & perda, & seres enqueras may qui
vos creyra. « Et adonc s'es levât ung autre
baro d'aquelz deldit conto de Montfort, ap-
pelât Gervays & aldit conte a dit : « Senhor,
lo cardenal 8i sos consors parlan ainsin
que lor platz, car be podes cognoisse que
per combatre les de la vila, res no podes
qued'Aux & los autres; & quant son estalz gasanhar ny proffitar. Car a els lor creys
al près de Tholosn, an ausit dire com lo
conte de Montfort era estât desconfit, amay
lo conte Guy son frayre grandameu blas-
sat, dont son estatz grandamen joyoses, &
de faict s'en son retornatz de la ont eran
vengutz. Et quant s'es vengut al bot de
cinq ho sieys jorns, le conte de Montfort
a faict ajustât son conseilh dius lo cas-
tel Narbones, 8c quant son estalz ajustatz
ainsin que dit es, lodit conte de Montfort
lor a dit : «.Senhors, ieu soy for marri t de
mas gens, f[ue ainsin m'an tuatz los de la
lo coratge & le secors, & a nos se bayssa,
car nos perdem de jorn en jorn nostras
gens. Et per ainsi ieu soy d'oppinion que
om no los ane plus assalhir, mes que om
meta ung autre seti devers Gasconha, &
aysso affin que res que sia, vieures ny se-
cors, no lor puesca advenir de part del
monde.» Et adonc ledit conte de Montfort
a dit que grandamen troba bo lodit con-
seilh, & que aytal sera faict com el a dit,
& aussi totz aquelz que eran aldit conseilh
an approbat lodit conseil deldit Gervays.
Et adonc lodit conte de Montfort a faict
vila, ik encaras may de mon frayre & mon
td.orig. filh, losquals son grandamen blassatz, dont passar la Garona Ta] una partida de sas
col. 91. an grand paour que les calra morir. Per gens, & ledit seti son anatz mètre devers
lasquals causas soy tant esbayt, que ieu no Sanct Subra. Et ainsin que an agut metut
se que far ne que dire, & d'autra part que lodit seti, ung de las gens deldit conte de
ay perduda Provensa, Avinho, Tarasco, Montfort s'en es vengut al gravier deldit
Belcayre, & aras ay perduda Tholosa, dont
soy tant niarrit, que plus no pody. Per
lasqualas causas vous ay faict ajustar ainsi
per veser com me devy governa sus aqueste
afar, ny com no. Per que cascun me velha
dire son aviz & intencion'. »
Adonc ly a dit lo cardinal, que dessus es
faicta mencion : « Senhor conte, no sias
esbait de res, car Dieu te ajudara, que be
cobraras Tholosa en breu de temps, & totz
los que son dédias métras a mort & des-
' G. V. 6i53-â442; premier combat sous Tou-
louse.
* G. T. <5443-â473; nouveau conseil tenu p;ir le
comte de Monifort.
Sanct Subra, a la riba de l'ayga, & aladonc
ly es estât tirât ung coup de trait per
aquelz de la vila, & talamen l'an atench,
que ert terra es tombât tôt mort, que ja-
niay a sos companhos no es tornat. Et quant
es estât tombât, adonc son salilz los de la
vila per dessus lo ponh sus lodit sety, &
talamen an frapat, que deldit sety los an
faictz recular & no fouc despueys jour
d'aquela hora en avan que no se batessan
& tuessan. Et dementre que tôt so dessus
se fasia, es arribat lo conte de Foix am
una granda companya de gens, tan Na-
varros que Catalas &c autras gens, & dins
la vila es intrat per donar secors aldit
conte Kamon, dont tott do ladita vila son
An
1217
vni.
• i63 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 164
An ' An
'*'7 estalz fort joyoses deldit secors, que lodit tre seti, loqual era al pla de Montolieu, '^'^
conte de Foyx avia menât'. ont lodit conte de Montfort era tant cor-
Per laquala causa lo conte de Montfort, rossât & marrit, que no es home que ho
quant ho saubut, es estât fort corrossat & saubessa dire ny pensar, & aysso quant
mal contens. Et quant lodit conte de Foix tant vilenamen l'an gitat & cassât deldit
es estât repayrat en lodit Tholosa, adonc seti".
se son armatz totz los habitans de ladita Et quant ledit conte de Montfort s'es
vila, tan grans que petitz, los ungs por- estât salvat, les de la vila se son retiratz
tans gasarmas, les autres massas & bastos, dins ladita vila. Et quant son estatz reti-
car autre arnes no avian par lara, ainsi ratz dins ladita vila, & ledit conte Ramon
que dit es dessus, & sus lodit seti se sou agues saubut qu'on avia fach, el n'es estât
metutz & anafz am lodit conte de Foix, & fort joyos & ben content. Et adonc a man-
talamen an frapat sus lo seti 8c conte de dat son consel gênerai, tant d'aquels de la
Montfort, que tôt ho metian a mort, sens vila que de sas gens, & a Sainct Serny los
espranha viala ny gcntilhome, car tau a fachs adjustar, & aqui an tengut lor dict
les an en odit, a causa dels grans mais que conselh, ont lodict conte Ramond a dich &
lor avian faictz le temps passât, que pro no remonstrat a sasditas gens, comment els de-
, se poden venjar. Et talamen los precipitan, vian be lausar Dieu & lo remerciar, quant
Éd.oiig. que no saben ont anar ny se retirar, dont ainsin lor avia ajudat, & lors enemycz
col. 92. en a([uela hora fouc faict ung tal murtre ainsin cassatz & gectatz deldit sety. Per la-
de las gens deldit conte de Montforî, que qiiala causa son voler es, que no sia home
no es home que ho creses, si no ho avia dels seus, tant gran que petit, que sus
vist, ny saubessa extimar le grand murtre pena de la mort aja a far degung outratge
que adonc fouc faict per los de la vila, car ny mal a degun home de Tholose, tant
pauques s'en son pogutz salvar ny gardar, gian que petit, mais vol que lor sia fâcha
Et quant lodit conte de Montfort a vist autant de honor & reverensa, la on s'eran
que ainsin ly tuaven sas gens, ledit seti an trobatz, coma a sa persona propria',
laissât, &c que qui s'es pogut salvar & fugir Et quant lodict conte Ramon a dict &
an aquela hora es estât benuros. Et adonc demostrat so dessus a sasditas gens, lor
lodit conte de Montfort, loqual era en a dich & mandat : « Senhors, ieu vous ay
aquel seti per aquela hora, es estât tôt fachs ayssi totz adjustar, affin de saber am
esbayt, & no sabia que far ny que dire, totz vos autres si cascun avefz bon voler
mes que s'es metut a fugir coma los autres, & voluntat de me secourra & ajudar a
& dreit a Muret es tirât, la ont avia lais- gardar & deffendre ma terra & heretat. »
satz totz SOS vaissels quant avia passada Alqual lo conte de Foyx, per totz los au-
l'ayga per veny mètre lo sety, & talamen très senhors & baros, a fâcha responsa, que
se coytavan per intrar dins los vayssels, cascun dels an délibérât de vieure & morir
que l'ung bouta l'autre dins l'ayga, dont am el & lo secourra envers totz & contra
pro s'en son negatz per aquela hora, car totz, jusquas a tant que sia finida ladicha
lodit conte de Foix am los de la vila los guerra, ho totz y moririan ho vieurian
perseguen de tant près, que lodit conte am el, que jamay no lo layssarian, ho tôt
de Montfort es donat tôt armât, home & sera perdut ho tôt sera ganhat. Et adonc
chaval, dins l'ayga, ont fora negat, si no s'es mes avant ung gran & sage home
fossen sas gens que prestamen lo tireguen, d'aquels de la vila, loqual era capitol per
totas vetz sou cheval y demoret & se ne- aleras, & aldit conte Ramon a dich de par
guet. Et quant lodit conte de Montfort vila, St en nom d'aquela & per totz los
aguda passada l'ayga an los que se cran habitans, ly offrian lors bes & totz lors
pogutz salvar, es s'en anat& retirât a l'au-
' G. V. 6669-6726; défaite du comte de Mont-
' G. V. 6474-6668; discours du cardinal & des fort; son retour à Muret.
barons; nouveau siège sur la riye gauche, sous ' G. v. 6727-6770; réunion des seigneurs Tou-
Saint-Cyprien. lousains à Saini-Sernin.
An
1217
i65
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
166
Éd.orig.
t. III,
col. g'i.
corps, Si tôt quant au a lo servir & niaii-
teny envers totz & contra totz, & que
d'aras & desja els abandonen totz lors bas
& tôt quant an aldit conte Kamon & sas
gens, a ne tara lor p'.aser & volontat. Et
aussi a remerciât grandameii losdits senhors
& haros de so que an délibérât, cascun en
son endrech, de ajudar aldit senhor le conte
Ramon, de lo garda & deffendre son drech
& aussi la vila. Et quant tôt so dessus es
estât fait & dich, adonc lodit conte Ramon
am totas sâsdictas gens, se so metutz a con-
seilh, & an délibérât aldit conselh qu'els
fassan far forsa trabucquelz & peyrieras,
& so per abatre lo castel Narbones, la ont
adonc se ténia ledit conte de Montfort,
& aussi fassan far forsa valatz pregnons
entre la vila & lodict castel Narbones, &
que l'on fassa refar & acoiitrar las mu-
ralhas que lodict conte de Montfort avia
fayt demollir, & aussi que fassan fargrandz
escadafals, losquals sian totz dobles a tota
forssa. Et adonc es estât faict & mesa la
ma en l'obra, ainsi que per lodict conseil
era estât dich & déclarât, la ont jamay
home que sia vieu no vit tanta gen a tre-
balh, car aqui no se cspargnhava home
ny fenna, que aqui cascun no y fessa en
son endreif, & fouc faicta tanta d'obra en
pauc de jorns, que no es home viven que
ho cresessa.
Et adonc mentre que besonhavian a far
losdictz valatz, engins & murallias, lor a
dich ung valent home & sage, apelat Ar-
nauld de Montagut : « Senhors, ieu soy
d'oppignion que dementre que l'on beso-
nha ayssi, que ieu m'en ane serca de gens
per nos donar secours & ajuda. )> Et adonc
es estât délibérât que lodit de Montagut
anaria serca gens & secors, so que a faict'.
Et quant tôt so dessus es estât faict, tant
muralhas, trabuquetz que fossatz, lodict
conte Ramon tant per conselh que sans
plus actendre, fassa losdits engins anar
dressar devant lodit castel Narbones, per
lo abatre & mectre per terra, so que fouc
faict incontinen. Et quant losdits engins
so estatz dressât/ & aprestatz, an les faictz
tirar contra lodit castel Narbones, & tala-
' G. V. ,6717-6863 j conseil tenu par le conit,:
Raimond.
men tyran, que nos layssan en tôt lodit
castel tor ny muralha, que tôt no ho metaii
per terra, & talamen l'abatent que lodit
conte de Montfort s'es près a se esbayr,
car no sap ont tirar ny se tenir dins lodict
castel. Et adonc s'en es salit, & al seti del
p!a de Montolieu es anat, la ont a assem-
blât son conselh, alqual a dict & demostrat
la grand destruction que lodit conte Kamon
ly a layta de abatre lodit castel Narbones,
& d'autra part ly a tuadas & destruydas sas
gens, per lasqualas causas no sap que far
ny que dire. Et adonc ly a dich & respon-
dut lodit evesque de Tholosa : « Senhor,
no te ebaiscas de res que sia, car ve te
ayssi monsenhor lo cardinal, que a trame-
tut sas letras & messatgcs per tôt lo monde,
& aysso affin que cascun te venga donar
ajuda & secors, que jamay tal no lo a vist
ny agut. Et adonc poyras cobrar la vila &
poyras penre venjansa d'aquels que te
semblara. » Et quant lodit evesque agut
ainsin que dit es parlât, adonc s'es levât
ung des valens homes que lodit conte de
Montfort aguessa', apelat Robert de Pi ■
pin", loqual era vengut en aquest pays an
lodit conte de Montfort a dit aldit eves-
que : « Senior evesque, vous parlas a vostre
aize, & si lo comte no vous aguessa point
cresut ny a vostres consortz, 110 fora en la
malenconia que es, & ains fora senior pa-
cifie de Tolosa, aniay dels habitans. Car
vous es causa de tout aisso & d'ave faitz
morir mille homes sans le plus, & jamay
terra mal conc[uirida no se pot mantene
longamen, & vous die que quand tout le
monde séria aissi ajustât, no lor saurias
noze ny fa mal, car elz [an] lor senior na-
tural & d'autre part lo secours que lor ve
de cascun cartier, el que ne vous amen
point per los malz que lor avez faitz, los-
qualz' conseilha l'evesque auran pire
dont ay paour que a la fin von trobares
mal & ja vesetz com vous en ba. »
' Il y a ici une lacune de 48 pages dans le ma-
nuscrit du Roy depuis la page 878 jusqu'à la page
417. On trouve la même lacune dans le manuscrit
de Peyresc. [Nous la comblons au moyen du ma-
nuscrit de Toulouse, {" i 29 '" Sî. suivants.]
' Corrige^ de Pequeni.
' Ici une lacune dans T.
An
1217
Lacune
de
l'cdition
priii-
ccps.
A.i
1217
167
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
168
AJoiic a parlât lo comte Guy & a dit :
H Senhor mou fraire, Robert de Piguin &
les autres barons vous ho audit tant souveii
que no es per dire mais. Vous no voules
fa autre causa, per que laissen tout aqueste
murmur esta, & que dévia trestoutz nous
armen & metten en point, ho per morirho
per vieure. Et que on fassa mettre en em-
boscada de nostras gens delz mielz montatz
de toutz, aisso per los ortz que son defo-
ras, ainsin que le jour primier nous faren
ana de nostras gens delz plus mielz armatz
que nous auren intra dins las trincadas &
terries & aladonc s'en iutraran dedius la
vila, dementre que los de la vila no s'en
dobtaran. Et si cas es que los de la vila les
cassen & geten deforas, elz recularan fins
que aian passada ladita emboscada, & los
de la vila se metran entre elz &c nous au-
tres, talamen que degun no ne escapara
que toutz ne sian mortz ho preses. Et adonc
vous poires venjar dels. » Alqual comte
Guy a respondut nAIatz & ly a dit : « Senior
conte, aras conoissy que be conselias vostre
fraire, per que ieu vous promety, que si se
pot fa ainsi que disetz, vous intraretz pre-
mier & peis vostre fraire & ieu le troi-
sième, & adonc veires com nous porta-
ren. »
Adonc lo comte de Montfort a dit que
laissen aquela questieu, qu'el no se faria
pas ainsin qu'elz disen, car el vol que dema
quand sera jour, que sas gens anen courre
jusquas al plus près de la vila, fasen sem-
blan de voler intra dedins. « Et ainsi ([uo
los de la vila saliran per lor dona dessus,
nous seren toutz prestes & nous mesclarem
danibelz, & nous intraren pelle melle dara-
belz, & que so que Dieus nous volria dona
que nous doue. » Laquala opinieu semblet
bona a cascuns delz & se son appareillatz
touta la neit".
Et quand s'es vengut le mati sus l'auba,
an fait ainsi que era estât dict & an faitas
ana lors gens courre jusques al plus près de
las portas de la vila fasen semblan de intra
dedins. Et adonc son salitz los de la vila
contre los que eran auatz ainsi courre, los-
qualz se son reculatz. Et adonc es vengut
' G. V. 6863-6990; nouvelle délibéiation dos
îeigneurs croisés.
lo conte de Montfort, Se talamen an frapat
que grandz cops n'y son demouratz. Toutes
fes los de la vila n'avian aleras del pire, so
que vesen, Bernard de Cumenge lor es
vengut al secours an totas sas gens, & tala-
men an frapatz los del conte de Montfort,
que faitz les an recula, & talamen an sob-
datz que forsa lor es estât de fugir ainsi
que an pogut.
Or dis l'historia que ainsin que tout so
dessus se fasia, es arribat dins Tolosa un
grand secours devers Gasconia, loqual me-
nava un valent home & senior, per son nom
nArcis de Montesquieu. De que foguen
ben joiouses les de la vila & lo conte de
Montfort al contrary fort marrit, car en
los de Gasconia toutjour perdia. Et adonc
es vengut devers lo conte de Montfort lo
cardinal que dessus es dit, amay l'evesquo
de Tolosa, loqual a dit al conte de Mon-
fort : « Senhor, a nous autres sembla que
de long tems nos prendres la vila ny may
los que son dedins, car toutz les jours lor
ve secours ho d'una part ho d'autre. »
Adonc lor a respondut lodit conte de
Montfort & lor a dit : « Senior, d'aisso n'es
vous autres causa, car se vous autres no
fosses, ieu foussa senior pacifie de la villa
amay dels habitans & crezy fermamen que
vous autres me aiatz trahit. » Et adonc ly
a respondut lodit evesque : « Senior, no
siatz corroussat contre nous autres, que
si un cop le printems es vengut, cognois-
seres si vous aven trahit, car be vous pro-
mety ieu que veires veni un tal secours
de gens que la terra sera empachada de
lo sostenir, » Et quand lodit comte de
Montfort a vist que per lors no podia
fa res plus, de consentimen de toufas sas
gens ledit sety an levât & cascun s'es re-
tirât lo melior que a pogut a causa de
river, 8j a passât lodit hiver de cascun
Cartier ses fa aucuna causa, sinon que los
de la vila an faitas qualques petitas forte-
ressas'.
L'iver estant passât & lo Pasco vengut, '
lo comte de Montfort a dit aldit evesque &
cardinal, quand no a vist lo secors que li
avian prometut, qu'era la causa que lodit
secours punhavo tant a venir, & adonc ly
' G. Y. 6p9i-7i58j fin de la campagne de 1217,
An
1217
An
1218
An
.12l8
169
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
170
a respondiit lodit cardinal : « Senior, no
vous embahisquas de res, car en breii lo
veires & aures an loqual poires prendre
Tolosa & ne fares a vostre plaser. »
Or dis le conte que quand lo bon tems es
vengut, lo comte de Montfort a fait autre
cop mètre le sety aldit pla de Montolieu
devant Tolosa. Vezen loqual, los de la vila
son salitz & sus lodit sety son vengutzfrapa
de tala poissansa, que no laissaven res,
que tout ho metessen a mort. Et lo conte
vezen aquo, s'es mes a crida : Montfort,
Montfort, & a sas gens es anat dona secours
an tala forma que forsa es estât alz de la
vila de se retira, car le milho no fouc pas
per elz, car pro n'y an laissafz. Et quand los
de la vila an vist recular & tua lors gens,
son salitz que may a pogut per les secorre
les uns per las portas, les autres per las
trincadas, en cridan : Tolosa, Belcaire,
Avignon, & les autres al contrary cridan :
Montfort, Et tant fan de cascun Cartier que
no sabian quai n'abia del milho, & no se
son laissatz d'entre que la neit les a des-
partifz. Et quand son estatz retiratz, los de
la vila, an trobat que avian perdut belcop
de gens & entre los autres ung valent
home appelât Guiraud de Moros, & tambe
an trobat fort blassat le Lop de Foix, un
autre valen home, & belcop d'autres, que
le nom no n'es point aissy. Mais de la part
del comte de Montfort n'y avia atambe
forsa de blassatz & de mortz, dont se cujet
désespéra, & forsa ara que n'y fossan demo-
ratz que tout le jour avian combatut. Or
dis l'historia que trop mal era anat per los
deldit comte que per los de la vila, no-
nobstant que près avia mal de cascun car-
tie. Et quand se venguet lendema, le comte
de Montfort fec veni grand cop de fusties
per fa una guata per rompre & abaissa los
engins que avian los de ladita vila. Et de-
mentre que ledit comte de Montfort devi-
sava sa guata, es ly venguet un messatgier
ly dire : « Senior, anas reciilir le grand
secours que le evesque de Tolosa vous
amena, alqual son may de cent mille ho-
mes. »
Et laisset esta so que fasia, & an una
grand partida de sas gens les plus appa-
reils lor es anat a l'endavan & los a re-
culitz an grand joia & honor, &e. al sety
les a menatz. Los de la vila estaiis adver-
titz que lodit secours era arribat, se son
aprestatz & mes als lors necessaris per
sostene l'assault, si cas era que le lor
donessen.
Et qunnd loJit secours es estât repairat
& repausat aucunamen, après que les uns
son anatz veze ledit sety, les autres la dis-
positieu de la vila, & de quin mestier era
plus flaca. Et après ave tout vist, an dit les
uns als autres que no lor sembla pas que
los de la vila aien grand paour. Et après
tout so dessus, le comte de Montfort a
assemblât son conseil, la ont son estatz
toutz les seniors & barons, losqualz ly eran
vengutz dona secours, alsquals a dit &
demonstrat com elz son vengutz per ly
dona secors & prendre venjansa del comte
Ramon, loqual te les iretges dins Tolosa
contra lo voler de touta la Gleisa. Et que
per aquela causa cascun deu ave bon [co-
ratge] per fa so per que son vengutz sans
plus dilaia. Et que qualia mètre un autre
sety al fons de la vila, vist lo grand monde
que son, afin que degun no pesca salir ny
intra dins ladita vila, per los fa morir de
fam. Que si el lo poden prendre, el vol que
touta la richessa que dedins sera trobada
sia lor, car el non vol res sinon prendre
venjansa d'aquelz que dedins son & per
arrasa & mettre per terra tout quand y es,
afin que jamay plus no sia memoria de
Tolosa. Adonc l'un desdits barons ly a res-
pondut per toutz les autres, loqual so
nommava nAmalric de Crio : « Senhior, be
vous deven cascun ama & servir, quand an
tant pauc de hora nous donas tota la ri-
chessa que sia dins Tholosa. Mais be vous
die, senior, que si no n'es vertat que qui
trop se coita es tard al repenti, car de ana
mètre autre sety, vous vezez be com nous
en grandamen lasses & aussy nostros che-
valz. Per que si autre sety voles mètre, ieu
soy d'advis que vous métis so fasatz an vos-
tras gens, car scabes le pais & vila & co-
noisses le cartier, & nous autres demorarem
aissy & nous repausarem entretant. Et me
sembla, senior, que los de la vila n'an pas
grand paour. »
Et quand lodit comte de Montfort a
ausit so dessus, es estât miech désespérât,
vezen que no so volian desempartir & el
An
I2l3
An
1118
171
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
sas gens en
172
nicfis es anat mètre lo sety am
la forma qu'el avia devisât'.
Or dis lo conte, que so dessus fait los
de la vila fouren estonatz d'aquela nove-
letat & se son metutz en conseil. Loqual a
parlât premie Rogier Bernard, fil del
comte de Foix : « Senhors, aissi no y a
causa de se esbahir, car be sabes an quina
gen aven afa, si nous poden ave ni pren
de Sant Subra, adonc es salit sus el ledit
comte de Cumenge an sasditas gens, & ta-
lamen an frapat que l'on novesia que gens
tomba per terra, mais a la fin forsa foret al-
dit comte de Monfort de recula & ana mè-
tre le sety may de meia légua deldit Sant
Subra, de que son estatz ben joiouses los
de la vila. Et quand son estatz retiratz, an
fait venir un nommât Bernard Paraire 8c
An
I2l3
dre. Mais que cascun aia bon coratge & un autre apelat mestre Granier, & lor an
comandat de ana prestamen tendre los tra-
buquetz & peirieras per abatre so que res-
tava del castel Narbones, so que los susditz
feran, car eran les plus subtilz mestres que
foussan el monde per aquela causa, & ta-
lamen an tirât que de la tour Ferranda n'an
abatiit un grand cartie, dont se son fort es-
bahitz los que eran dedins. Et dementre
tout aquo, es arribat le comte jouve a To-
losa an un grand secours, loqual es estât
ressaubut en tala joia, que jaraay tala no
fouc vista dins la vila.
Apres que lodit comte jouve es estât ar-
ribat aTolosa, lo tems s'emmalignet tant a
pleure que de très jours & de très neitz
no fcc res plus, & l'aigua fouret tant tarri-
bla, que no fouret moly que no n'emenes
ni paissiera, & al pou de Sant Subra no de-
moreguo que las duas tours en lasqualas
avia bona garniso de los de la vila. Et quand
l'aigua foret rabaissada & tornada en son
repaire, lo conte de Monfort an totas sas
gens le sety es vengut mètre al fous deldit
pon dins l'hospital, delqual an tiratz tant
de cops de balestas & engins alz que eran
dedins la tour devers lodit hospital, & tant
de cops de calabres & peirieras del gra-
vier, que la plus grand parfida de la tour
an abntuda S: contreintz los que eran de-
dins de se retira a l'autra le milho que an
pog\it. Et adonc y son intratz les deldit
conte de Monfort, y an metuda & desple-
gada lor ensenba, & los de l'autre tour cri-
dan Tolosa & se combaten de l'un a l'autra
tant que poJen. Et adonc es arribat un
valent home & grand senior dins lodit To-
losa appellat Bernard de Cahusac & un au-
tre nommât Ramon delz Valz, son parent,
losqualz an menât un grand secours. Et
quand lo comte Monfort a saubut que lo-
dit secours era vengut, a mesa bona garniso
a ludita tour 8c a l'hospital, & a l'autre sety
pense de se ben défendre, car nous aven
forta vila per aquo fa, 8c d'autre part que
en bona compania de gens, per que deven
ave milho coratge. Et afin que nostres enne-
mies conoscan que nous no los crenian de
rcz, ieu soy d'opinieu que nous crescan la
vila de tout lo viel bastimen. » Et quand
ledit Bernard a agut acabat, toutz les autres
an lausada son opinieu Se an aquela se son
arrestatz.
Et après que son estatz fora deldit con-
seil, cascun a mesa la ma a l'obre 8c tala-
men que ny vialo ny gentilhome ny grand
ny petit no era espargnat, que toutz ne
fessen, que fouc causa que s'acabec en
paouc de jors, 8c fouret una bêla causa.
Et adonc es arribat un grand & valent se-
nior dins la vila, apelat Arnaud de'Vilemur,
an un grand 8c bel secours que menava al-
dit comte Ramon. Et lo comte de Montfort
a vist 8c monstrat a sas gens lo grand basti-
men que los de la vila avian fait, 8c com
avian crescuda la vila, dont era corrossat.
Et adonc per conseil es estât dict, qu'elz
anarian mètre un autre sety delà l'aigua
ainsi que avian fait per avant devers Sant
Subra. Et a laissât lodit sety que avia pan-
sât, 8c el métis en persona anet passa l'ai-
gua a Muret per ana aldit Sant Subra. So
que los de la vila conoissen se son presta-
men armatz 8c acotrafz, 8c [a] toutz les pas-
satges 8c locs an establitz de gens. Et quand
tout es estât establit, lo comte de Cumenge
es sortit de la vila an una bêla compania
de gcn valenta 8c ben equipada per ana al
devant de lors ennemies 8c les garda de
mètre ledit sety ainsi que volian fa. Et
quand lo comte de Monfort es estât près
' G. V. 7159-7415; retour du printemps; arri-
vée de nouveaux croisés & conseil tenu par le
comte <.le MoiiUort.
An
I2l3
lyj
PREUVES DE L'PIISTOIRE DE LANGUEDOC.
174
es tournât & a dit a sas gens : « Senhors,
nous deven ave bon coratge 8c conibatre
nostres ennemies, car ja aven ganiada una
de las tours & coniensat de gania l'autre,
& cresi que si nous voulen, auren la vila
Et quand lodit conte de Sancho a ausit
aquo, s'es mes a rire & ly a dit : « Senhor
conte de Monfort, ieu vous remerci del
plaser que me aves fait, car en pauca
d'hora m'aves grandamen récompensât si
An
1218
& ieu cresi que los de dedins s'en volhen poden ave ny prendre lodit Tolosa. Mais a
fugir. » Adonc ly a respondut un de sos my me sembla que ne sera presa d'aquest
barons ; « Senhor, el no m'es point averaire an, car selon que ieu entendy, elz no vous
que s'en velhen ana ny fugir, car Bernard dobtan gaire, car elz an toutz so que lor
de Cahusac 8c son paren Ramon de las
Valz y son intratz an un grand secors. »
Et adonc a dit lodit comte : « Elz an faita
grand folia de se embarra lasins, car jamay
no s'en tornaran a lors maisons, que non
sian preses ho mortz. » Lodit comte de
Montfort per fa creire so que disia en gra-
van may los de la vila, a délibérât per con-
seil de ana destruire toutas las vignas &
blaJz, losqualz eran a l'entour d'aquela, ses
y laissa causa que sia. Laquala causa [fouc]
faicta le jour de Pentecosta. Et quand los
de la vila ho an saubut, son salitzSc a la
plasso de Sant Salvado se son ajustatz & ta-
iamen an frapat d'un costat St d'autre que
a calgut als uns & alz autres se retira, es-
tans toutz lasses. Toutes fes alz de la vila
anava plus mal que alz autres, & agueran
fa mestier & que son bonas gens per la
défendre & lor senior natural. »
Et dementres que lesdits comtes devisa-
von, coma dit es, los de la vila son salifz
ben armatz & acoustratz & l'aigua an pas-
sada an grands cops de vaisselz & al gravier
de l'ospital son venj*utz per frapa ledit sety
que y era. Et quand le conte de Montfort
a vist aquo, ses fa autre demora,a aytambe
passada l'aigua per secorre sas gens.
Estant passât & ajustât an sasditas gens,
sonprestamen anatz frapa sur los de ladila
villa, & talameu au frapat que toutz les
an meses en fuita, mais premiers n'y ro
pro demoratz de mortz & la pluspart de
lors vaisselz. Et quand se son estatz fugitz,
lo comte de Montfort an los vaisselz me-
tens es anat dona l'assault a l'autre tour
agut inqueras pire, si no toc estât Kogier del pon de Sant Subra, laquala ténia los
Bernard, que lor venguet al secours & sos- de la vila coma dessus es dit, & talameu
tenguet jusques que los premiers foussan
dins la vila. Losqualz lodit conte de Mon-
fort seguet & portan lenha &c fagotz per
mètre foc a las portas de la vila, mais son
estatz ben ressaubutz, que maint un n'y
denioret.
Et dementre tout aquo, es vengut un
messatge aldit conte de Monfort & ly a dit
que prestamen aue ressebre le comte de
Sancho lo([ual ly menava un bel & gr:ind
secors. So que es estât fait & a dit loJ.t
comte de Monfort al conte de Sancho :
« Senhor conte, grand joya ay quand ses
aissy vengut a point, car ieu volia fa dona
l'assault a la vila quand m'an dict que vous
arribavias, & n'ay pas volgut procedi outre,
desiran que aias l'honor de l'ave presa, car
tout so que sera dedins trobat, voli que sia
vostre'. »
' G. ▼. 7416-7886) nouveaux combats; prise des
tours An pont de Saint Cyprienj arrirée du comte
de SaKc.
an fait que les n'an faitz salir, 8c elz son
intratz dedins 8c an metut a bas lo reste
del pont que anava vers la vila 8c per ainsi
an agudas las duas tours a lor poder.
Los de la vila per recohra ladita tour an
faict dressa una peyrieira 8c falamen an ti-
rât que l'an faicta quita als de dedins, mais
y an mes le foc davant ne partir. Et quant
los de la vila an vist ainsin crama ladite
four, son se armatz ben cent cinquante dels
plus harditz, 8c se son mefutz dedins cer-
tains vaisselz, 8c dreit a ladite tour son
anatz per escantir ledit foc. Et adonc se
son armatz los del comte 8c se son metut/
dins los vaisselz, 8c contra los de la vila son
vengutz per se combatre, 8c talamen se son
rencontra tz que de cascun cartier ne tom-
bai! pro dins l'algue. Mais los de la vila
eron belcop plus fort 8c adexfres dins l'ai-
gua, per laquala causa les ne menavnn,
tuavan 8c maint ensenha s'en devalada per
l'aiguë. Et adonc los que son pogufs cscapa
son escapatz & retornatz vers lor senior le
An
1218
175
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
176
conte de Montfort, loqual lor a dich pcr
maniera de reprochi : « Senhors, be deveii
estre marritz de vostra vengiuln, car gran-
damen vous es portatz valentamen contre
los de la vila, & crezy que les aia toutz
d'aquo no me parles plus, car ieu non
faray res, car a my me semble que pey que
ieu [ay] conquistat & gazaniat Albigcs,
Quercy, Ajanez, Cumenge, Bigorra, & si
podi recouvra Tolosa, la Gleisa & ieu se-
preses que degun non sia escapaf. » De las- ren egalz & parieus. Per laquala causa voly
qualas paraulas son estatz grandamen indi- que dama al plus maty que nous menen la
gnatz. guatha per le mur Sarazines diiis la vila,
Adonc a passada l'aigua ledit comte de & quand l'auren dedins, meten le foc per
Montfort & dreit al castel Narbones es las lissas & ho bruiaren tout. Et en aquela
vengut, & aquis a sonatz sos plus privatz maniera prendren la vila ho janiay no. »
amies, so es le conte de Sancho & le cardi- Adonc ly a dit nAmalric, delqual es
nal 8c evesque de Tolosa & autres grans dessus faita mentieu : « Senhor, a my me
baros & lor a dict : « Senhors, ieu no sabi
que pot estre mon mal astre & infortuna,
car lo Sant Paire & la Gleisa m'avia donat
lo pais de Carcasses & autras terras, &
aussi avia un cop gazaniada Tolosa, que
home del monde no y contradisia, mais
aras me vezy tant mal fortiinat que de
ladita vila m'an cassât & gitat, & que pis
es toutz les jours me tuan & occizen mas
gens, talamen que ieu no scay que fa ny
quin conseil prendre. Car si ieu demori
semble que dins la vila no an souffrefa de
res, de sorte que jamay no los anires assail-
ler que no los trobes toutz prestes per se
défendre. Et vous die que tant que los c[ue
so dedins y seran, no los aures, car no son
point gens pcr se laissa ainsin perdre coma
disetz, car dedins es la flour de tout le
monde, & me dobty que a la fin y aures
may perdut que gazaniat. Per que, senhor,
vous preguy de me cre'ire & vous aponfa. »
Alqual nAmalric a respondut le cardi-
enqueras un mes ses prendre Tolosa, mais nal que d'aquo no velha plus parla ny le
amy mourir que vieure en aquest estât. »
Adolic ly a respondut lo conte de Saicho
& ly a dit : « Senior, si lo mal foussa be,
Tolosa séria vostre & ne sérias senior pa-
cifie. Mais vous les aves tant maltractatz,
que plus les volrian morir que retorna en
vostres mas & poder. Car els an an els le
comte Ramon, loqual es duc & marquis, &
d'autre part son fil le conte jouve, loqual
es nebot del rei d'Anglaterra, & aussi y
sont Rogier Bernard & le conte de Cu-
menge & autres senhors, losqualz son
vengutz secorre le comte Ramon, 8c d'auti'a
part les habitans de la vila, que, coma vous
ay dit, ne vos amen gaire per los malz que
lor aves faitz. Per que, senhor conte, ieu
séria d'opinieu 8c content que entre vous 8c
les de la vila aguessa bona union, tala que
vous no volguessatz pas ave las terras 8c
seniorias delz autres, 8c que vous laissetz
al conte Ramon 8c son fil so que lor aperte
& aussi alz autres que an el son, si res lor
tenes, 8c que daras en avan sias bons amies
sans plus fa guerra les uns alz autres, 8c en
conte Ramon 8c sas gens aital lausa ny
rasona ny le conte de Saicho an el, car la
Gleisa lor ne sauria un tresque grand mal
grat, 8c dont lor poiria veny domafge. Et a
replicat lodit nAmalric disen : « Senhor
cardinal, ont aves vous trobat que lo dreit
velha que a tort 8c sans causa vous deias
deshereta le comte Ramon ny son fil ny les
autres barons de sa compania. Pensas que
Dieu no permeta qu'elz recobren lors ter-
ras 8c senhorias peis après, 81 vous juri que
si ieu aguessy saubuda la querela tala que
es, jamay no soy fossa passât ny may mas
gens, ny de mas terras no fossa salit per
aisso. »
Adonc a dit le conte de Montfort aldit
nAmalric 8c cardinal que laissen aquel
parla en questieu, car el avia paour que
ledit nAmalric le laissessa 8c s'en ânes,
car era un des principalz que el aguessa,
per laquai causa l'a comensat de flata 8:
apaisa al raillio que a pogut. Et fouc con-
clus an aquel conseil de pausa la guatha
lendema entre le mur 8c ledit castel Nar-
fasen, may ne valra tout lo monde que no bones, dcmentre que no s'en gardarian, so
fa. » Et li a respondut lodit conte de que fouc fait, 8c coma menavan ladita
Montfort : « Senhor conte [de] Saicho, guatha, los de la vila no dormian pas, mais
An
1218
An
iziS
177
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
178
aviaii [faitas] toufz las preparatives, & an
teiidut & aisinat un trabiiquet per tira
contra ladita guatha quand vendria. Loqual
a debarrat quand ladita guatha es venguda
& [tal] cop de peyra ly a donat que un
grand cartier n'a roniput & portât, & forsa
d'aquelz que la menavan mortz & blassatz,
dont ledit conte es estât niiech désespérât.
Et sas gens le vesen ainsi corrossat, un
do SOS baros ly a dit : « Senior, ja per so
no sias corrossat, car si viras la guatha, la
gandires del trabuquet. » Et per lor l'an
virada & l'an botada autre cop plus haut.
Et quand los de la vila an conoguda lor
iiitentieu, sans mena degun bruch, an virât
le trabuquet & autre cop l'an destrapat &
tal cop an donat a ladita guatha que la plus-
part d'aquela an rompuda & niesa en pes-
sas, & si le premier cop avian tuatz gens,
adonc n'an may tuatz & blassatz. Et adonc
los que eran aqui, vesen lor guatha rom-
puda, se son meses a fugir & le conte de
Montfort es demorat tout sol, loqual s'cs
mes a crida a sas gens per los fa retorna,
mais avia bel crida que degun no y retor-
nava.
Adonc lo conte Ramon a ajustât son con-
seil, ont eran les capitolz de la vila & aussy
la pluspart delz habifans. Alqual a dit un
saige & valent home apelat nEstor del
Mas : « Senhors, ieu soy d'opinieu que
nous fasquan prcstamen dins aquestas lis-
sas grandas paretz an les dentilz, talas &
ferramens los valatz, & d'aqui estan nous
defendan & per tant d'assautz que nous
donen ne les creindren de res, aiiis los
teiidren en subjecticu. » Et es estât tcn-
gut ledit advis per bon & an aquel se son
arrestatz toutz & parten deldit conseil an
metuda la ma a l'obre.Et vezen le conte de
Montfort que les de la vila se fortificavan,
n'es estât fort marrit 8i la guatha a faita
mena. Laquala quant an vista los de la vila,
an tendudas las frondas & grandas pciras
que y an metudas, & quand la guatha es es-
tada venguda, elz an alargadas las cordes de
las frondas & talamen an frapat ladita gua-
tha, que tota l'an en aquel cop rompuda,
& del cop que les frondas donavon, las as-
clas de la guatha anaven say&lay& tuavan
grans gens deldit conte de Montfort 8c se
son mes a criJa le,s de la vila : « Arre de la
falsa guatha, que jamay plus no preiidres
rat. » Adonc a dit a sas gens ledit conte de
Montfort : « Senhors, ieu no saby que
pesqua fa, car vezy que la Gleisa ny causa
que sia ne me pot valer, & crezy que Dieus
m'a hasirat 8i près en odit. Car me ténia
per segur de prendre en aqueste cop la
vila, moienan la guata, laquala me an rom-
puda & brisada. » Adonc ly a dit Foucault,
un de SOS principalz baros : Senhor, ieu
vous avia dit que de vostre guatha ne vous
douaria un denier, car jamay per guatha
vous no prendres los de la villa, mais y
perdres may que no y gazaniarcz. » Et ly a
respondut ledit conte : « Senhor Foucault,
ieu vous promety que ho toulzy moriren ho
ieu auray la vila presa devant que sian huit
jours, amay toutz los que dedins son. » Et
dementre que lo conte de Montfort devi-
sava ainsi an sas gens, les de la vila an
tengut lor conseil de s'arma & ana frapar
sur SOS ennemies aldit sety, car mais aima-
van mory valentamen que esta embarratz.
Adonc se son armalz & de ladita vila son
salitz frapa, & aisso en cridan Tolosa,
Belcaire, Avignon, 8j talamen an comensat
que grand piatat era de ho veser. Adonc
lor a cridat Arnal de Lomaigne, loqual
era d'aquelz de la vila : « Francs cavalies,
frapatz & membre vous del mal que vous
an fait. « Et adonc an frapat plus fort que
jamay, car cascun voulia aqui veiija son
mal, & talamen an fait que tous tant que
renconfran tuan & meten a mort, car no
era home que lor pogue résista davr.n.
Adonc es fugit un d'aquelz que eran ; 11
aquel assaut & escarmoussa, & al conte de
Monfort es anat dire, coni les de la vila
son salitz sur lors gens, & que granda e
l'occisieu Si murtrs que fan, que piatat rs
de ho veser & que prestamen les veiiia a
secorre. Et quand lo conte a ausit aquo, a
fait arma sas gens jusques al nombre do
soixante mila homes, & quand son estât/,
toutz armatz & aprestatz, lodit comte es
montât sur un fort 8c poissait chaval, Si
s'es metut tout premier per ana secourro
sasditas gens. Et quand les que eran de-
moratz dins la vila per la gardar an vist
veni lo conte an grands forsas sur lors
gens, adonc an comensat de destrapar lors
peirieras &: Irabuquetz 8c frondas contre
An
I2l3
An
1218
179
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
180
lodit conte de Montfort & sas gens, & seilh, que prestanien cascun se ane armar,
d'autre part son salitz un grand fast de & que anen frapar sur lo seti que era delà
gens par las lissas an balestas & arcs, los- l'aiga aldit hospital de Sainct Subra. Et
qualz tiran talamen que de traitz & peiras adouc que sou estafz armatz & acotratz,
tiravan los de la vila, no vezian gaire be son salitz 8c an passada l'ayga, & sus lodit
Taire tant espessamen tiravan, ont feguen seti son anatz frapar, & talamen an faict
grand murtre de gens & fouc blassat !o que lodit seti lor an faict laissar 8c desem-
chaval deldit conte de Montfort d'un cop parar, sens ne portar causa que fessa ea
de trect per la testa, talamen que le por- lodit seti, car cascun avia grand gauch de
tava ca 8c la que non podia estre mestre. Et se salvar, qui may podia. La ont demoret
adonc que lodit chaval ne menava lodit grand richessa, tant de pabalhos, tendas,
conte, un d'aquelz de la vila a tirât un cop que autras causas, dont los de la vila se
de trait aldit conte 8c a ly douât per la emendeguen grandamen de la pilharia que
queissa esquerre, que d'outre en outre la lor avia faicta lodit conte de Montfort',
ly a traversada, dont perdet grand sang. Et de la richessa que aldit seti fouc ga-
adonc a dit a son fraire le comte Guy que sanhada 8c trobada, 8c aussi y demortt
prestamen le gete de la preissa, que tout maint ung prisonyer, dont aguerau mainta
lo sang perd del cop que ly an donat. ranso 8c finanso'.
Or dis l'istoria que dementre que ledit Adonc que tôt so dessus es estât faict,
conte parlava an sondit fraire, una don,a los que tenian lo seti al camp de Monto-
anet destendre un peirier, loqual era ten- lieu an agut per conseilh, que vist que lor
dut, no lo pensan destendre, talamen que senlior era ainsin mort, que el era de ne-
una peira parten deldit peirier anet frapa cessitat que l'on crcessa per conte lo filh
lodit conte de Montfort, que le cap in- deldit conte de Montfort, apelat per son
portet de dessus las espallas 8c tombet lo nom nAmalric. Et adonc lo cardinal a presa
corps a terra, laquala causa fouc be mer- la pnraula, 8c a dit 8c demostrat corn lo
Éd.orlg.
i. m,
ccm. t)3
(suite).
veliosa. Et estant tombât en terra, inconti-
nen foguet cubert d'una capa blanca', afftn
que ora no le vissa mort, 8c tôt incontiaen
sondit frayre fec prendre lodit corps 8c
delieuratz de lor adversary 8c enemic lo
conte de Montfort.
Et quant tôt so dessus es estât faict,
coma dit es, los de la vila an agut per coa-
' Ici P. reprend à la p^ge 4^7.
' G. V. 7887-8470J suite du siège de Toulouse
jusqu'à la mort de Simon de Monil'ort.
An
1218
Kd.onn,
t. 111,
col. (>4.
conle de Montfort lor senhor era mort,
8c (jue es de nécessitât que aguessa ung
senhor Se cap per régir 8c governar, ainsi
que avia faict lodit conte en son viven, 8c
portar devers lo cardinal 8c evesque de que de sou oppinion el era d'avys que l'on
Tholosa, losquals foguen fort marritz 8c fessa conte ledit nAmalric, 8c lodit eves-
dolens quant viguen lodit corps, 8c am
grans plors 8c lagremas l'an ressaubut'.
Et adonc ung messatgie es vengut als de
la vila lor dire 8c denunciar la mort deldit
conte de Montfort, joyoses de las novelas,
talamen que jamais tala joya no fouc vista
ne ausida. Car adonc aguera om ausit los
sens 8c campanas sonar al repiquet, 8c
aussi grans menestries per ladita vila to-
car, 81 d'autra part las gens de la vila,
grans 8c petitz, anar rendre gratias a Dieu mandat son conseilh, car sage cavalie 8c
dins las gleysas, 8c aysso quant los avia valen era. Et quant son estatz ajustatz aldit
que es estât d'aquela oppinion, 8c autres
senhors 8c baros aussi generalamen an
créât lodit nAmalric conte, en ly baylau'
totas 8c chascuns las terras 8c senhorias,
que son payre solia ténor quant vivia.
Et adonc qu'es estât metut al loc de son-
dit payre, cascun delsdits senhors ly apres-
tat sagramen 8c homatge, les que tenian
del. Et adonc que lodit nAmalric es estât
per lodit cardinal bencsit en conte, adcnc a
conseilh, lodit nAmalric conte novel a
dit 8c demostrat, com los de la vila ly au
tuât sondit payre, 8c aussi de sas gens una
' Ces derniers mots depuis de la pilharia mctn-
ijuent dans P.
' G. V. 8483-8502) joie des Toulousains; levée
du siige de la rive gauche.
An
1218
181
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
18:
Éd.OIlg.
t. 111.
col. 9?.
grand légion, per laquala causa a délibérât
de prendre & aver venjansa dels de ladita
vila, ses plus attendre ny prolongar. Per
laquai causa vol que om aiie dona l'assaut
a ladita vila, ho que totz y moriscan, ho
que el preiiga ladita vila, aniay los que son
dediiis'.
Et adonc cascun es estât de son oppinion,
& tôt incontinen an faict venir una grand
quantitat de carretas, & an las cargadas
de palha, yssirmen, & autre bagatge, &
quant sou estadas cargadas, an las faictas
menar al plus près de las portas de ladita
vila, & lo foc y an nietut, & aysso per far
craniar lasditas portas. Et quant los de la
vila an vist so dessus, prestamen se son
armatz, tant grans que petitz, & les ungs
son salhitzsur lors enemicx, les autres per
scantir lodic foc, & talamen an faict que
uiig sol d'aquels que menavan las carretas
no es escapaf, que totz no sian estatz mortz.
Et. so faict, son aiiatz frapar sur los deldit
seti deldit camp de Montolieu, & talamen
an faict, que non es home que lor demore
davant, que tôt no ho meten a mort, car
jamais no y avia agut ung tal chaple ny
tuaria, coma aguet a l'hora, & fouc tant
granda, que forsa foc als delJit seti de fu-
gir & desemparar lodit seti, la ont fouc ga-
taiihat una granda & inestimabla richessa
per los de la vila. Et adonc se son retiralz
los de la vila am lodit gasanh que avian
faict, ben joyoses de ladita victoria que
avian aguda. Et adonc an demorat de cas-
cun cartie ung long temps sens se meure
ne botgiar ne demandar res les ungs als au-
tres. Et adonc quant s'es vengut al cap de
ung temps, le conte Guy a dit ik demos-
trat als baros & senhors deldit seti, coin
aquel seti no es gayre profitable, & que
may y perdiaii de jorn en jorn que no
y gasanhavan, ainsi que cascun pot be veser
& cognoisse. « Per que ieu soy d'avys &
d'oppinion que nos levessan aquest seti per
aras, jusquas ung autre cop, que poyrem
torna am plus granda armada que non
avem aras, car be veses que nostres ene-
micx no nos presan ny dobtan de res. Car
mort es lo que los fasia estar en crenta, &
d'autra part nos perdem ayssi los corps
' G. V. 85o3-854i ; éloction du comlt Amauri.
aniay los bes, car déjà no avem chavals ny '"
res. Per que me sembla que nos devem
levar lodit seti. « Et adonc que lodit conte
Guy agut dit so dessus, cascun es estât de
son oppinion de levar lodit seti & s'en
anar.
Et quant lodit nAmalric conte novel a
ausit & entendut lo voler de sas gens, &
[so que] son oncle le conte Guy avia dit,
es estât fort marri t & corrossat, & adonc
lor a dit : « Senhors, grand desonor me
fares, si ainsin que aves dit, levas lodit
seti, & me layssas estar, car be poyran dire
los que ho saubran, que pauc me soy curât
de venjar la mort de mon payre. Per que
vos preguy que no me velhas ainsi laissar
ny lodit seti levar, que premieraraen ieu
no aja presa venjansa de la mort de mon-
dit payre. »
Adoiic ly a respondut nAlatz, que dessus
es noumat : « Senhor conte, vos veses be
que nos no fasem que perdre de jorn en
jorn de nostras gens & nostres bes, car si
ieu ve.sia que bonainen nos poguessam tene
lodit seti, plus contens serian nos totz de
lo tenir, que non pas de lo levar ny non
anar. Car coma vos podes ben veser, nos
em ayssi al vent 8d a la pleia, & nostres
enemicz son en la vila al couvert repayre,
& an pro pa, vy, carn & autras causas
neccessarias a lor besoing, d'autra part
que totz les jours lor ve secors d'una part
ho d'autra. Et per ainsin a my me sembla
que per aras 110 seran de bon conquérir
ny aver, per que ieu soy d'oppinion que
nos levem lo seti, ainsi que per lodit conte
Guy es estât dit, & ayssso jusquas que lo
prim temps & novcl sia vengut. »
Et adonc a dit lodit evesque de Tholosa
aldit cardinal : « Senhor, fort soy ieu dolen
8c corrossat, quant ainsi nos cal leva lo
sety & non anar, & aysso sans prendre
venjansa de la mort del conte Simon de
Montfort. »
Adonc lodit cardinal a dit tout corrossat
& irat, peys que cascun era délibérât de
leva lodit sety, que le leven, & que cascun
s'en ane & s'en torne en son pays & terraê
Et adonc an plegat & trossat tôt lor cas, &
metut lo foc als bastimens que avian faictz
aldit sety, & aytambe al castel Narboiies, &
d'encontinen s'en son anatz, qui niay a
An
1218
An
|2|8
i83
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i8.,
l'.d.orli;.
i.Ill,
col. 96.
pogut que l'iing no demorava l'autre. Et
quant n'aii agut anat, los de la vila an es-
cantit le fouc del castel Narbones le melhar
que an pogut ny saubut.
Et adonc lodit conte novel, cardinal, &
evesque de Tholosa son s'en anatz a Car-
cassona, mais el a laissât bon gatge avant
que s'en sia anat, car sondit payre y era
demorat, & maint ung autre mort, que
no se sabia lo nombre. Mais lodit conte
novel a portât lo corps de sondit payre
à Carcassona, loqual a faict sebellir dins
la gleysa de Sanct Nazary, & a dit als
scnhors que an el eran, que pey que no
podia prendre venjansa d'aquels de Tho-
losa, los prega que ly velhan ajudar a gar-
dar & deffendre las terras que ly eran de-
nioradas".
Et adonc ly a rcspondut lodit cardenal :
« Aysso no y a autra causa, mas que vos
metas bonas & grossas gardas & garnisos
per totas vostras plassas & senhorias,
talas que degun no las vos puesqua hostar
ne vos far otratge. »
Adonc a dit lodit cardinal aldit evesque
de Tholosa : « Senhor evesque, vos von ires
devers lo roy do Fransa ly dise C[ue la sancta
Gleysa ly manda, que no falha pas de se
trobar per tôt lo mes de may de pardesa
am tôt son poder, & aysso per prendre
venjansa de la mort del nol)le conte Simon,
que los de Tholosa an tuât & murtrit. Et
ieu trametre al Sanct Payre en Roma, que
aiissi mande per tôt lo monde la crosada
per nos venir donar ajuda & socors.u Et so
faict le conte de Saicho s'en es anat, & a
pregat los senhors, que am los de Tholosa
velhian far accordy & bona pax. Alqual
conte lodit cardinal a respondut, que davan
que am los de Tholosa fassan pax ne ac-
cord, que plus Ieu se layssarian escorgar
totz viens, que la mort deldit conte de
Montfort no sia venjada premieramen. Et
adonc lodit conte de Saicho s'en es anat en
son pays'.
Et quant fout so dessus es estât faict &
dit, lo conte jove, filh del conte Ramon,
se partie deldit Tholosa am iina granda ar-
mada, & tout dreict a Condom s'en es
tirât, & d'aqui a Marnianda, la ont es estât
per tôt obesit & ressaubut.
Et adonc se son rendudas aldit conte
jove Agulho & autras plassas, que le def-
funct conte de Montfort avia presas &
nietudas bonas 8c grossas garnisos, mais
totas las an tuadas. Et d'autra part s'es
metut sus los camps le conte de Cumenge
am una autra armada & companya, & so
per recobrar sa terra & senhoria, laquala
ly ténia ung apelat Joris, per lodit conte
de Montfort. Loqual conte de Cumenge
conquestet tota sa terra & senhorias sus
lodit Joris, la ont lodit Joris fouc près &
tuât, amais la pluspart de sas gens, ont
gasanhet lodit conte de Cumenge grandas
richessas sus lodit Joris & sas gens '.
Or dis le conte, que après que tout so
dessus fouc faict, & le primtcmps fouc
vengut, que ledit nAmalric assemblet una
granda armada, per anar recobrar las plas-
sas que lodit conte jove avia presas en
Ajanes & autres locx, & dreict a Mar-
nianda es anat & tirât, & lo seti lor a metut
& pausat, mais los deldit Marmanda, los-
quals lodit conte jove y avia layssafz en
garniso, se deffendian ben & valeniamen,
talamen que lodit Amalric no y gasanhava
gayre. Et adonc son vengudas las novelas
aldit conte jove, loqual a prestamen assem-
blât una granda armada & secors, per anar
secorre los deldit Marmanda, & ainsi que
lodit conte jove y volguet partir, es ven-
gut ung messatge, que prestamen & sans
delay ane donar secors al conte de Foix,
loqual era intrat al Lauragues am petita
companya. Loqual conte de Foix avia faicfa
la plus bêla presa de bestial & de gens,
que jamais home aguessa faicta en aquel
temps, car tôt lo bestial deldit Lauragues
avia près & assemblât, tant buous, vacas,
jumentas, ovelhas que autre bestial, loqual
menava dins lodit Tholosa. Et adonc quant
los que nAlmalric avia laissatz en garniso,
tant per lodit pays de Lauragues que de
Carcasses, son se ajustatz, & al davant del-
dit conte de Foix son vengutz, per ly ostar
ladita presa. Et adonc quant lodit conte de
Foix a vist lo gran monde que contra cl
An
izi3
An
1219
' G. T. 8555-8702; levée du siège de Toulouse.
' G. V. 8703-8780; départ des croisés.
' G. V. 8781-8940; expédition du jeune comte
Raimondj défaite &. mort de Joris.
An
IÎI9
i8a
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
186
ÉJ.orig.
t. BII,
col. 97.
venya, es se retirât dedlns Vassieja, en Rogier Bernard' fares l'avant garda am
attenden lo secors deldit conte jove, ainsi tofas vostras gens de vostre pays en qui
que mandat ly avia. Loqual conte jove es miels vos fisas & amas, & ieu & mon
arribat am totas sas gens, dont lodit conte frayre Bertrand am les de Tholosa farem
de Foix ne es estât fort joyos. En après se l'arieregarda per vos secorre si mestier es,
son metutz a conseilh que era de far, vist & le conte de Cumenge am l'autra geii
que lors eneniicx lor eran aqui dessus, & fara la batalha. » Et adonc ung valent
adonc lodit conte jove a dit aldit conte de home, apelat le Lop de Foix, a cridat ;
Foix : « Seiihor, aras veyren qui sera « Senhors, cascun pense de se deffendre. *
valen ho coard, car ayssi avem la flor de Et adonc cascun s'es metut a camy, los es-
to(z nosfres enemicx, ainsi que be podes tendars desplegatz. Et adonc quant losdi(s
veser a lors ensenhas desplegadas; car Fol- Folcautz & nAlatz an vistes venir lors ene-
caud & nAlatz y son, los dos plus valens &
ardifz que le conte nAmalric aja en sa
companya. » Et adonc a dit Rogier-Ber-
nard : « Aras se veyra qui sera pros &
valent, ayssi no a que de se anar mes-
clar anibels, qui may poyra, ses plus tar-
da r. *
Et adonc a dit lo conte jove aldit Ro-
micx, an dich a lors gens ; « Cascun pense
de se deffendre & aver bon coratge, car
ayssi avem nostres enemicx, losquals nos
venen lieura la batalha, Per que cascun sia
délibérât, car a my sembla, que nos deveni
ave la victoria dels, car nos batalhani per
la Gleysa & per le dreit de aquela, per que
cascun deu aver melhor coratge & voler
gier-Bernard ; « Senhors, si tôt lo poder de se portar valentamen, sens aver neguna
de Fransa era ayssi aras ajustât, si auraa paour. Senhors, ayssi avem lo conte jovo
els la batalha am nos, ho totz y demora- & le conte de Foix, amay son filh Rogier
rem, ho ne salhirem. » Et adonc lor a cri- Bernard, & aytanbe le conte de Cumengd
dat • « Francx cavalyes, a las armas, cascun que mena la batalha'. »
Et adonc a dit le visconte de Lautrec :
(I Senhors, a my sembla, que nos farem fc
lia, si ayssi los speran, vist la grand geii
qu'elz son. » Et adonc a respondut lodit
Folcaut : « Senhor visconte, si vos avez
paour, ieu vos conselhi que vos enfugiscas,
car nos attendrem ayssi nostres enemicx,
ho per vieure ho per morir. « Et adonc las
gens deldit conte de Foix, loqual fasia la-
dita avangarda, se son lalamen avan£a(z,quo
aver ny de terra, per que ieu soy d'oppi- entre els S: lors enemicx no avia que ung
nion que vos demoretz. Totas vetz si la vaiat al miech. Et donc an comensaf de
batalha vos va a plaser & voluntat, ieu soy frapar les ungs sur les autres, talamen que
se ane aprestar & abilhar, car huey pren-
dran fin els ho nos. » Et quant Arnauld de
Vilamur, ung valent & sage home, ausit
parlar ainsin lo conte jove, a ly dit : « Se-
nhor, ja n'aperte a vos de anar ny intrar
en batalha contra aquesfas gens, car vos
no y aurias pont d'onor. Car, senhor, vos
sabes ben que Folcaut ny nAlatz no son
pas parieus a vous, car si vos los avias pre-
ses, de res no von saubrias emendar ny de
d'accourd que vos y nietas, pourveu que
nos autres vos sian tôt jorn de costa. » Et
adonc a respondut lodit conte jove aldit
de Vilamur : « Senhor, aqui sapia bo ho
mal, ieu intrare en la batalha, & qui me
falhira aras de my, sera tôt jorn mespresat,
car no se deu alcuu & fossa rey espra-
nhar a cobrar son hereditat & confondre
SOS enemicx, se pot. » Et adonc quant lo-
dit conte de Foix agut ausit so dessus,
a demandada aldit conte jove la premiera
batalha, que fossa son plase de la ly do-
nar. Alcal lodit conte jove a dit & res-
pondut ; « Senhor conte de Foix, vos &
de prima srribada se son frapatz, que pia-
fat era de ho veser, & adonc aguera om
ausit cridar : Tholosa, Fo/x, Cumenge, Se
d'autra part, Montfort. Et adonc es arribat
le conte jove en la batalha, & eji la plus
grand prieyssa que fossa s'es anat mefre,
coma ung Ieu ravios, & talamen a frapaf,
quo no y avia home que davan el se auses
trobar, & que no ly fessa plassa quant lo
vesia venir. Et adonc s'es mes a cridar ung
' P. Bertrand.
' G. V. 8940-90965 préparatifs de la bataille de
Baziî'ge.
An
1219
An
1219
Éd.orig.
1. 111,
col. 98.
187
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
188
de las gens deldit iiAmalric, apelat Peyre
Giiirauld do Segiiret, quant a vist aytal
frapar & tuar gens aldit conte jove : « Se-
nhors, cascun pense de tirar aldit conte
jove, car si aquel aven, tôt lo demoran es
nostre, car autramen em totz mortz & des-
faictz. » Et c(uant lodit conte joveausit ainsi
garniso aldit Lauragues & Carcasses, &
que piech era, tenian prisonye lodit Fol-
caut & autres prisonyers & ledit de Segu-
ret avian faict penjar, & aussi ne avian
menât tôt lo bestial que avian trobat en
tôt lodit Lauragues dins Tholosa.
Et adonc que lodit conte nAmalric a
parla lodit de Seguret, a se faicta baylar ausit lodit messatgier, es cujat morir de
una lansa forta & corta, & ainsi que ung
leupart coratgios, s'es metut plus fort en
la prieyssa. Et adonc a recontrat ung ape-
lat Johan de Bersi, & tal cop ly a donat de
ladita lansa, que tôt otra l'a passât, que no
restet per arraadura ny arnes que portes,
& a terra es tombât, & quant agut faict
aquel cop a cridat : « Francx cavalies, fra-
pas que aras es venguda l'ora que nostres
enemicx son desconfitz'. »
Et adonc que lodit conte jove disia so
dessus a sasditas gens, adonc es vengut per
la preissa lodit de Seguret, & ung grand
cop de lansa a donat aldit conte jove, tala-
men que la lansa deldit Seguret s'es rom-
puda. Mais lodit conte jove per so no
aguet degun mal ny dangier, ny de son
chaval no se botget, & adonc lodit conte
jove s'es tengut per otratgiat, & tout incon-
tinen an le conte de Poix a rompuda la ba-
talha, & talanien frapan, que tolz lors ene-
tot de dol[or], & majormen quant a en-
tendu! que lodit Folcaut & autres eran
prisonyers, & lodit de Seguret pendut &
stranglat. Et adonc de grand ira & corros
que a agut, tôt incontinen a fait donar
l'assaut aldit Marmanda. Mais los deldit
Marmanda no los presan gayre, niais son
yssitz de ladita vila, & sos enemicx son
vengutz frapar, desquais era capifany ung
valent home, apelat Guiraut de Sametas,
& talamen an faict & combatut, que de
cascun cartier ne son pro demoratz, tala-
men que om no sabia qui en avia del
melhor, & an continuât aysso plusors jorns
de se combatre, que jaraay on no sabia qui
avia del melhor'.
Et aladonc, dementre que los de la vila
se combatian, es arribat lo filh del rey de
Fransa an ung gran secors que a amenât.
Et adonc quant los de Marmanda ho an
saubut, se son fort esbaitz, car totz los
micx tuan & desconfissen, que ung sol no. jorns y venian secors. Et aladonc lodit
ne restava. Et adonc lodit visconte de Lau-
trec, quant a vista ladita desconfitura, es
se metut am sas gens a fuita per se salvar.
Et adonc son esfatz preses & retengutz los-
dits Folcaut, Jehan & Tibaut, & lodit do
Seguret, loqual lodit conte jove a faict pen-
jar & stranglar tôt incontinen, & talamen
a faict lodit conte jove & sas gens, que lo
camp lor es demorat, ont fouc gasanhada
granda richesa, outra la presa de bestial
que dessus es dicta. Et adonc qu'es eslaÇ
faict, son se retiratz & ladita presa n'an
amenada vers lodit Tholosa !k prisonyes,
desquais ny aven belcops'.
Et adonc es partit ung de las gens deldit
nAmalric, & tout dreict es anat devers
Marmanda portar las novelas aldit nAmal-
ric, com lo conte jove ly avia desfaictz 8c
desconfitz sas gens, que avia laissatz en
■ G. V. 9097-9160; commencement du combat.
' G. V. 91Û1-9212; combat de Baziége.
filh del rey tout incontinen a faict aaar
donar l'assaut, & talamen an faict, que de
prima arribada an gasanadas las lissas &
barrieras. Et quant lo capitany deldit Mar--
manda a vist aysso, & que no y avia re-
medy de se tenir, grandamen an agut con-
seilh entre els,que trame tan ung messatgier
aldit filh del rey, per veyre si los vol
prendre a vida salva & lors bagas, qu'els
ly rendran & baylaran la vila. Et adonc le
messatgie es estât trametut per lo seti &
al filh del rey a faict sondit messatge. Lo
filh del rey ly a faicta responsa per lo
voler de totz deldit seti, que si els ly volen
baylar la vila, ainsin qu'els disen, qu'els
son contens de les prendre a marce, & los
ne hiissaran anar sans ne portar causa c|ue
sia, sinon lors corps tant solamen. Et adonc
quant ledit messatgier aguda ausida la res-
ponsa deldit filh del rey, es s'en retornat
' G. V. 911 3-9238 j combats sous Marmande,
An
1219
hd.oria
t. m;
ml. ij.j.
An
1219
189
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
[90
vers ladita vila, & a sas gens a dit & contât
tôt so que faict avia am los ileldit seti.
Et adonc quant ledit capitany & autres
an ausida ladita resposta, d'econtinem son
salitz de ladita vila, & a la tenda deldit filh
del rey son vengutz se rendre & an salu-
dat lodit filh del rcySc los que an el eran,
& a sa marce se son botatz. Et quant l'eves-
que de Sanctas a vist lodit capitany & sas-
ditas gens, a dit aldit filh del rey : « Se-
nhor, ieu soy d'avis que tôt incontinen
vos fassas morir & brullar totas aquestas
gens, coma iretges & fementitz, & cap
no ne sia près a vida salva, & peys fares
d'aquels de la vila ne plus ne mens. Car
tant de mais an faictz al senhor conte
nAmalric, que no es home que ho creses.
Car melhor obra no saubrias far, que far
lôs morir fotz de mala mort. »
Et quand lodit evesque agut ausi par-
lar, lo conte de Sainct Pol ly a respondut :
« Senhor evesque, vos parlas mal a pre-
paus, car si monsenhor lo filh del rey fa-
sia ainsin que vos dises, a tostemps &
jamais ne séria Fransa reprochada & diffa-
mada, se aquo se fasia ayfal. »
Et adonc a presa la paraula lo conte de
Bretanya & a dit que so que lodit evesque
disia no se dévia pas far, & que al regard
del, el no y consentiria pas.
Et quant lodit filh del rey agut scofat
d'ung cartierSc d'autre, a lor dit : i< Senhors,
ieu no sny pas ayssi per far tort a la Gleysa,
ny ay tan pauc per ne far tort al conte jove
ny a sas gens. » Adonc ly a respondut l'ar-
chivesque d'Aux : « Senhor, he vos proiiicty
ieu 8i vos jure, que lo conte jove & sas
gens no so pont d'iretges ny contra la fe,
& nie sembla que la Gleysa lor fa ung grand
tort, & le devria ressebre a marce, quant
el se vol retorna a ela. Et d'autra part son
preses a Tholosa Folcaut & d'autres grans
senhors & baros, & si cas es que vos fassas
morir aquestas gens, jamays, senhor, no
fouc ung tant gran mal, com sera aquest.
Car encontinen que lo conte jove saubra
que om luy aura fach morir sos homes on
tala sorta, el fara pendre & stranglar totz
los que ol te, que séria una grand pcrda. »
Et so dit, cascun a lausat fort son dire'.
' Lç discours de l'archevètiue d'Auch dans G.
Et adonc ly a respondut lodit filh del
rey, que son conseilh & oppinion sera
tenguda, & que lo capitany & sasditas gens
no aurian point de mal. Et quant los deldit
conte nAmalric an ausit so dessus, son
s'en anafz dins la vila, & tant que an tro-
bat d'homes & de fennas, tôt ho an mes a
la mort, que grand piatat era de ho veser,
so que an faict dins lodit Marmanda. Dont
lodit filh del rey ne fouc graudamen cor-
rossat & malcontent, quant ho a saubuf, &
aysso contra lodit nAmalric, & del grand
corros que ne a agut, deldit Marmanda s'es
partit, & dreict a Tholosa a près son camy.
am totas sas gens, & lodit capitany 8f sas-
ditas gens n'a laissatz anar, la ont lor a
plagut de anar'.
Et quant los de Tholosa an saubut que
lodit filh del rey venia devers els an tan
grand armada, & aussi an saubut la grand
destruction deldit Marmanda, tôt inconti-
nen lodit conte jove a mandat per totz sos
alliafz & amicx, que cascun ly venha do-
nar ajuda & secors, per gardar ladita vila,
car lo filh del rey de Fransa ve sus el am
una granda armada. Et adonc quant los an
qui avia trametut lodit conte jove sos
messatgiers an ausit l'afar & mandamen,
son se metutz a camy per lor veny secorre
& ajudar, losquals son estatz ben mila ca-
valies ho plus, totz gens valentas, ben ar-
matz & montatz a l'avantatge per se def-
fendre, & aussi y son vengutz grand nom-
bre d'autra gen, talamen qu'els no dobtavan
lodit filh del rey ny son armada, mais an
establida ladita vila ben & seguramen per
attendre lors enemicx. Et adonc a dit ung
valent & sage home aldit conte jove, ape-
lat per nom Peyre Fors : « Senhor, ieu
séria d'avis & d'oppinion que yos trametes-
sas devers lodit filh del rey vostra enbays-
sada & messatgiers ly dire & demostrar
com el, qu'es vostre propry paren & de
vostre sang, fa mal de ainsin vos venir
destruire, & que el vos en devria plus Ieu
gardar, quant ung autre ho voldria far. Et
me sembla que si vos y trametes, que el y
V. 9291 & suivants est exactement le contraire de
celui que le rédacteur en prose lui prête. Ce der-
nier a fait un contre-sens. [A. M.]
' G. V. 9239-9322 j prise de Marmande.
An
I 2 J9
Kd.orîff.
t. 111,
col. 100.
ICI
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
'^'^ aura alcun regard, n Et adonc a respondiit
lodit conte jove ; « Seahor, vostre conseilh
& aviz es bon, mais non pourtant nos fa-
ren tout autramen, car nos avem bona vila
& forta, & que eni bona gen & companya
fisela. Per que ieu soy d'oppinion de no y
trametre point, mas que los laissem venir
ayssi, per veser que voldran far, mais que
nos garniscam & preparem entretant tôt
nostre afar, & si els nos assalhen, que nos
nos deffendam ben tôt jorns, mais ne se-
rem crenhatz. »
Et adonc que ledit conte jove aguet dit
& parlât ainsin, cascun es estât de son aviz
& oppinion, & adonc son vengutz los ca-
pitols de ladita vila davant lo conte jove
& sas gens, qu'els abandonan d'aras & desja
a totz aquelz que demoraran per défendre
& gardar ladita vila tout quant qu'els an,
tant los corses que los bes, que no spar-
nhen res que sia ny ajan mestier, tant los
estraiigies que los privatz & amicx, & d'au-
tra part les prometen de paga lors gatges
a lor voluntat, tais qu'els voldran aver ne
demandar, & que cascun fassa son deve de
ladita vila deffendre & gardar. Et quant
losdits capitols an agut ainsi que dit es
parlât, ledit conte jove & autres senhors
& baros lor n'an saubut bon grat, quant
ainsin de lor bona voluntat avian offert
els & lors bes; adonc cascun agut melhor
coratge de la gardar & deffendre.
Et adonc quant tôt so dessus es estât
faict, an prestamen mandatz totz los fus-
tiers & carpantiers de ladita vila, & aysso
per mettre a point les calabres & jîeyriers,
& tan be an mandat a Bernard Parayre 8c
Garnier, que prestamen anen tendre &
aprestar los trabucquetz, ainsin qu'elz sa-
bian, & que l'on garnisca las tors &: mu-
ralhas & portais d'aquelas, que semblara
estre bo de far ny apertenya en tal causa.
Adonc an metudas lors garnisos pertout
la ont era neccessary ny fasia mestier, &
aysso per totas las barbacanas & portas de
ladita vila '.
Et premieramen an mefut a la barbacana
& porta del Basagle en Daudie de Barast",
• G. V. 9323-9466; préparatifs de défense de la
ville de Toulouse,
' P. dcnbiiiast.
192
An
1219
Arnaud de Montagut, Bernard de Roqua-
fort, Guilhem de Barast, am totas lors
gens.
II. Item a la porta & barbacana de
Sainct Subra, Guyraud de Minerva, & Gui-
raud de Belafar, Arnaud Feda, am totas
lors gens.
III. Item Bernard de Pena, Bertrand de
Monesties, am totas lors gens, an aguda la
chargia de la tor Bausagua".
IV. Item Rogier-Bernard, filb del conte
de Foix, & Bernard-Jorda, & nEnieric de
Roquanegada, an tolas lors gens a la porta
& barbacana de las Crosas.
V. Item Arnauld de Vilamur & son ne- i^Jorij.
bot Guirauld Mantz, & Guirauld Bernard, coi. loi.
& Guyrauld Arnauld, valenta gen an totas
lors gens, a la porta & barbacana de Ar-
nauld-Bernard.
VI. Item nAspes de Lomanha & totas
sas gens, a la ])orta de Posanvilla.
[VI bis.'] Item nAmabis & nUc de la
Mota & Bertrand de Pestilhac, aquestes
an aguda la chargia am lors gens de la
porta & barbacana, ont venia tout lo bruit
& turment.
VII. Item Peyre Fortz & en Ratier de
Caussada & en Raynier de Bona &; Johan
Marti, an totas lors gens an metutz a la
porta & barbacana de Matabuou.
VIII. Item los baros de Tholosa & le
conte jove an aguda charga de la porta &
barbacana de Vilanova.
IX. Item Arnauld de Cumenge & son'
cosy Arnauld Ramond d'Aspeilh, ambels
los cavalies de Montagut, an aguda la
charja de la porta & barbacana faicta no-
velamen.
X. Item Arnauld de Ponctis qu'estz prest
& valen & Marestanh son oncle & Rogier
de Noe, totz aquestes am lor gens tenen
la porta & barbacana dels Partus.
XI. Item Guirauld Maulx & son frayre
Guyrauld Maulx & Jorda de Lantar, de la
porta & barbacana de Saint Estephe.
[XI bis.^ Item Sicard de Pech Laurens &
Amie de Montels, a la porta & barbacana
de Montolieu.
XII. Item Bernard Mercie, an sas gens,
a la porta & barbacana de Montgalhin!.
' T. Bausergiia.
An
1219
193
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
194
XIII. Item le vlsconte Bertrand, frayre denioUit & derroquat. Et quant los de la
del conte jove, & en Artus son com- vila an saubut lor vole, son se melhor en-
panhon, a la porta & barbacana del castel caras garnitz & reforsatz dins ladita vila,
Narbones.
XIV. Item Bernard de Montant & en
Giiilhabert de Labat & Fresol, a la porta
& barbacana del Pon Vielh.
XV. Item Bernard Jorda senhor de la
Ylla & Guirauld de Gordo senhor de Ca-
ramang & Bernard de Boyssa an totas lors
gens, an la charga del ponh nau del Baza-
cle, locjual era estât faict novelamen, &
& lors enemicx an attendiitz an bon co-
ratge que an de les y ressebre, ainsin que
aperte. Et adonc es arribat lodit filh del
rey davant lodit Tholosa , la ont a nietut
lor seti, mais los de la vila no los presen
gayre, ainsi que ben lor an monstrat, ny
crehen res, car els son fornitz de tôt so
que mestier lor es.
Adonc quant lodit sety es estât pausat &
An
I 2ip
Iid.orig.
t. III,
col. 10],
aysso per deffendre l'abeurado & ribage, volian pausar, maint ung cop de peyrier &
que deguna nau ne vayssel no y vengua ny autres engins lor an tirât de la vila, estant
los enemicx '.
Et après que a cascun es estât assignat
lor loc, an faict cascun sagramen de ben &
degudamen deffendre lasditas barbacanas
& portas envers totz & contra totz, tant
per morir que per vieure, sans botgiar
ny layssar aquelas, despueys que ung cop
y seran assetiatz & intratz entr'a fin de
causa.
Et so faict, après los de la vila an agudas"
talamen que bonamen no se ausavan troba
aldit seti. Et adonc lor son vengutz donar
l'assaut ou faict semblant de lo doiiar, mais
los de la vila los an reculitz am tala forma
& manyera, que grand gauch an agut de
s'en retorna. Et talamen se son deffendutz
d'aquela hora en la, que a fin de causa es
estât forsa de levar lo seti & de s'en anar
ainsi que vengulz eran, a lor grand con-
fusion & domatge, la ont se portet fort
graud cop de gens valentas per anar als valentamen lodit conte jove, filh deldit
autres, si mestier era ny fasia besoing. En
aquesta forma an garnida ladita vila &
establida de gen valenta & de grans engins,
talamen que no dobtan ne crenhan ladita
armada que ve sus els, & d'autre part que
an los corps sainctz dins ladita vila, en que
se fisian aytambe, per lor estre interces-
sors envers Dieu '.
Or dis l'istoria, que dementre que tôt
so dessus se fasia, que lodit filh del rey
venya devers lodit Tholosa, acompanhat pas, & aysso excumeniat, & aysso l'an mil
conte Ranion, apelat aussi per son nom
Ramon coma son payre, & aussi totz los
autres baros & senhors, que dins ladita
vila eran an lodit conte jove.
Coma lo conte Ramon jove volguel fayre
l'appunctamen de son payre,
Ordis l'istoria, que après que lodit conte
Ramon fouc mort & aiiat de vida a tres-
de trenta & très contes, & d'autra part
lo léguât de Roma, losquals an jurât que
en tôt lodit Tholosa no demorara home ne
fenna ne enfan ne filha, que tôt no sia
ntetut a mort, sans spranhar alcun, tant sia
vielh ny jove, ny en tota ladita vila no de-
morara peyra subre peyra, que tôt no sia
ii'' xxviij, per lara régnant Loys per la
gratia de Dieu rey de Fransa, & aisso en
lo mes d'abrial, se troba que lodit conte
jove volguet pacifficar & accordar totz 84
cascuns dels debatz & questieus, qu'el ny
sondit payre avian agut lo temps passât ani
la Gleysa & autres. Per loqual appuncla-
men far, fouc assignat de se trobar a Lyon
sur le Rose, la ont se dévia trobar lo car-
dinal Sainct Angel, per lara légat per lo
sanct Payre & députât en aquela causa, &
aussi s'i dévia trobar lodit rey que dessus,
alqual loc se trobeguen totz los que des-
sus, tant lodit conte jove que autres, lo-
IÎ28, qui termine "la chronique, elle semble prise quai appunctamen fouc tal que s'ensec.
»ur l'original latin de cet acte. Et premierament que ledit conte jove
' G. T. 8457-9545; énumération dei défenseurs
de Toulouse.
' T. agatiatz.
' G. V. <)^t^6-e)rijS ; derniers préparatifs des assié-
gés. La suite manque dans le manuscrit de la ré-
daction en vers. Quant à l'analyse du traité de
An
I22li
VllI.
An
1223
19:
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
196
demanda perdo & absolutieu de tôt so que
avia faict contra la Gleysa am sas gens, en
présence de totz les princes & senhors que
per lara eran aldit Lyon.
II. Item que prometria daras en avan
estre bon & leal crestia & de mantener la fe
envers totz & contra totz & de cassar totz
los iretges & fauctors d'aquela septa & los
convertir a la fe tant que poyra.
III. Item que pagaria a la Gleysa & do-
naria tant que vieuria per cascun an très
marcz d'argen annuallamen.
IIII. Item fouc condampnat en la soma
de detz mila marcx d'argen & aysso per las
reparatieus de las vilas, castels & maysos,
que durant ladita guerra avian destruitas
& derruydas el ny sondit payre ny sas gens,
laquala soma baillaria tôt incontinen, la-
quala séria mesa entre bonas & sufficien-
tas mas per la distribuy quant besoing
séria.
V. Item fouc condannat a l'abadia de
Cisteaulx & aysso tant per la reparatieu
del mostie que per la reffectieu dels mon-
ges en la soma de dos mila marcz d'argen.
VI. Item fouc condampnat als frayres &
monges de Clarvaulx per lor reffectieu en
la soma de cinq cens marcz d'argen,
VII. Item fouc condampnat envers les
frayres monges de Grandselva per lordita
reffectieu & reparatieu de lor monestier
en la soma de mila marcx d'argen.
VIII. Item fouc condampnat envers l'a-
badia de Belaperja per reparatieu de lor
monestier & reffectieu dels monges en la
soma de très cens marcx d'argen.
IX. Item envers l'abadia de Candelhs
tant per la réparation que reffection en la
soma de dos cens marcx d'argen.
X. Item plus en VI mila marcz d'argen
jorns als scolies que anaran & vendran
en ledit Tholosa, per laquai causa auran
de gatges quatre mila marcx d'argen, so es
assabe les mestres en teologia cascun dels
per cascun an XXV marcx d'argen & aysso
per lo terme de detz ans complitz. Item
les doctors en decrect cascun dels per an
quinze marcx d'argen per lodit temps des-
susdit. Item les mestres en artz cascun dels
per cascun an la soma de detz marcx d'ar-
gen, & aysso per lodit terme & temps que
dessus.
XII. Item après tout so dessus es estât
comdampnat, que dins lo terme de dos ans
après venens, lodit conte jove prendra per
maniera de penitensa & absolutieu de la
ma deldit cardinal & légat la crotz, &
aysso per anar contra los Turcx delà la
mar en Rodas, la ont demorara cinq ans
complitz, & d'aysso portara quand s'en ven-
dra certifiicatoria del gran mestre deldit
Rodas.
XIII. Item promet que jamais plus con-
tra la Gleysa no yra ny grevara aquela,
mais la servira & deffendra envers totz 8c
contra totz, ny aussi contra lodit rey ny
conte de Monfort ny sos hereties no gre-
vara ny fara causa alcuna, que lor puesca
torna a domatge & perda.
XIIII. Item aussi promet que d'aquela
hora en avan fara & fara far una bona
guerra al conte de Foix & sos alliatz, &
aysso sans jamay far pax ny acord sens
congiet deldit légat & rey de Fransa.
XV. Item que après que tout so dessus
sera tengut, fera lodit conte jove desfar,
abatre & demollir totz los murs, tors, for-
taressas de ladita vila, & aysso al dit deldil
cardinal & légat.
XVI. Item outra so dessus fara abatre &
An
1228
per la reparatieu del castel Narbones, lo- demollir les fortz' de trenta vilas ho cas-
quai ledit légat en nom de la Gleysa ten-
dria per detz ans après venens, lasquals
somas lodit conte jove pagara & baylara
dins lo terme de quatre ans après venens.
XI. Item fouc condannat outra tôt so
dessus en la soma de quatre mila marcz
d'argen & aysso per tener quatre mestres
en teologia, dos doctors en drech, sieys
mestres en artz, dos mestres gramatieus,
losqualz totz chascun en son endreict legi-
ran &: seran tengutz de legir trastotz les
tels, & aysso a la voluntat deldit légat.
Et premierament fara abatre & derro-
quar Fanjaulx, Castelnaudary, la Bessoda,
Avinhonet, Pech-Laurens, Sainct Papoul,
Lavaur, Rabastenx, Galhac, Monfagutj
Haultpech, Verdu, Castel-Sarrasy, Moys-
sac, Montalba, Montagut, Agen, Coiidom,
Saverdu, Autariba, Cassanel, Pechsalsis,
Auvila, Villaperros, Laurac. Et otra aques-
' P. fontz.
An
1228
197
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
tas desusditas, ne fara abatre & desmollir
a la voluntat deldit légat cinq autras, que
par el ne seran noumadas & declaradas,
sans jamais redifficar sens le congiet &
voler deldit légat & rey de Fransa.
XVII. Item plus sera tengut lodit conte
jove que si a aulcun de sos habitans que
tenga fortaressa, la ly fara abatre & derro-
quar, ho ly fara bona guerra a sos despenis
& costz, & aytal ho a jurât & promes en-
tre las mas deldit légat.
XVIII. Item sera tengut lodit conte jove
de bailar Pena d'Albiges & aysso dins las
calendas de aoust après venen, & aysso am
totas las autras plassas dessus nommadas
Si declaradas sans alcuna confradictieu, &
aysso jusquas al terme que dessus, delsdits
detz ans après venens.
XIX. Item & si cas era que lodit conte
jove no pogues aver lodit Pena dins las ca-
lendas de aoust, promet & jura de far bona
& viva guerra an aquels que seran contradi-
sens, sans fa jamay pax ny accordy, & aysso
jusquas per tant l'aura presa & conques-
tada. Et si cas era que no la poguessa aver quar los murs de la vila que son près deldit
198
que lodit rey de Fransa la conqueste &
que sia si tenir la vol sinon d'encontinen
que l'aura presa la fassa abatre & demollir
jusquas als fondamens que no y demore
peyra subre peyra, que tôt no sia mes per
terra sans jamay plus estre redifficada' ny
bastida.
XX. Item après tôt so dessus & per ho
acompli, lodit conte se rendra prisonier
dins lo castel de Lovre, & aysso entre las
mas & poder deldit rey, & aysso avant
qu'el sortisca deldit castel, baylara & de-
lieurara entre las mas deldit rey una filha
que lodit conte a, ho en aquelz que per
el seran cometutz en aquo, & aysso dins
la cieutat de Carcassona, la ont la fara
menar.
XXI. Item aussi baillara avant que sortir
& delieurara lodit castel Narboues, coma
dit es, entre las mas deldit légat ho rey, &
aussi Pena de Ajanes, la Roqua de Bedas,
Verdu, ho als que per lodit rey y seran
depputatz ny trametutz.
XXII. Item fara aussi abatre & derro-
An
1228
Hd.orig,
t. III.
col. io3.
dins lo terme prefix de dos ans, per so no
restara pas ny demorara que non ane far
son viatge delà la mar, ainsin que dit es
dessus, mais de lara s'en deffara & dcmetra
& de tôt son dreict ne fara cessieu & s'en
devestira & als templiers & religieuses de
Sanct Johan ne fara transpourt & cessieu
castel Narbones, jusquas a cinq cens canas
a tout l'entorn. Et aussi fara arasar los va-
latz que avian fach contra lodit castel Nar-
bones, & aysso affin que l'om y pesca anar
a son plaser & ses crenfa de res. Et tôt
aysso fara & acomplira avan que jamay
sortisca deldit castel de Lovre, & lodit le-
per la conquistar & aver, sauf los heretat- gat de tôt ne certifficara quant faict ho
ges que se tenen de la Gleysa. Sens aussi aura & avertira, affin que lodit légat ne
que losdits Templiers no la poyran baylar avertisca lodit rey de Fransa.
ny transportar en autra ma que la lor, &
aussi losdits templiers no faran guerra ny
alcuna molestacieu aldit conte per alcun
temps a l'advenir, sino que sia per manda-
men deldit légat ho Sainct Payre. Et si cas
era que losdits Templiers ny religieuses 110
la volguessan conquesfar sur les que la
tendrian ne deffendrian, vol lodit légat
Et ambaisso fasen & acomplissen, lodit
légat lo a absold de tôt quant que lodit
conte jove ny sondit payre ny sas gens au-
rian ho poyrian aver faict jusquas al jorn
preseii, & son absolutieu ly a baylada per
script.
' P. redifficatieUi
En composant le petit Vocabulaire qui suit, nous n'avons pas tu la prétention de donner
l'Index complet de la chronique en prose. Encore moins avons-nous pensé à rédiger un
Glossaire scientljique & philologique. Notre seul désir a été de faciliter la lecture du texte aux
personnes qui, ne connaissant pas le provençal, voudraient consulter notre auteur. Nous
avons fait notre travail sur le modèle de celui de dom Vaissete, sans nous astreindre à donner
tous les mots relevés par lui, ou à ne donner que ceux-là, [A. M.]
199
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
:oo
*'ae*"^#"?!2iS;a*"»2«'»i*î;a»aa)Jî;a*^*5i2«^«-se#^
GLOSSAIRE
POUR L'INTELUGEXCE DE L'HISTORIEN ANONYME DE L.\ GUERRE DES ALBIGEOIS
Abeurado, aireuvoir.
Abissar, abyssar, ruiner, ravager,
abîmer,
Acabar, achever,
Acarnat, acharné,
Acietar, assiéger,
Acort, accord, avis, conseil,
Adestre, adextre, adroit.
Adobar, adouber, arranger, pré-
parer,
Adormit, endormi,
Afar, affaire,
Affectan, désirant, dans le sens du
latin affectare,
Affermetat, fermeté.
Agatgar, gager, prendre a solde,
Aisinar, disposer, installer,
Ajudar, aider.
Ajustar, réunir, rassembler,
Albres, arbres,
Aleras, alhera, alors,
AUong, tout du long,
Alucar, allumer,
Amay, bien plus,
Amb'els, avec eux,
Araistansa, amistat, amitié,
Amitigar, adoucir, amender.
An, avec,
Anada, allée,
Anar, aller,
Apontar, appointer, décider; terme
juridique fort employé par no-
tre auteur.
Appeler, désirer, convoiter,
Apropriar, approcher,
Apunhar, retarder,
Aqui, aquis, ici.
Aras, ores, maintenant,
Arasar, arrasar, raser, combler (^un
fossé),
Armadura, armure.
Ames, harnais, équipement mili-
taire,
Arreculir, accueillir.
Arser, brûler,
Ascla, éclats, morceaux, débris.
Asetyar, assiéger,
Asorar, adorer.
Assegura, donner un sauf-conduit.
Asseguradamen, assurément, avec
assurance.
Asseguransa, assurance,
Atenta, but.
Attendre (se), s'occuper a, de,
Attenger, atteindre.
Attenta, attente, désir, but.
Aur, or,
Auser, oser,
Autratjar, octroyer,
Ayga, eau.
Aytnl, ainsi, tellement,
Azir, haïr,
B
Baillada, action de bailler, aban-
don, délivrance,
Ballearou ballora, boulevard, for-
tification,
Bajular, commander, maltraiter,
Balesta, arbalète.
Barrât, barré, enfermé.
Batalhier, belliqueux, fortifié en
parlant d'un mur.
Bataria, batterie, lutte,
Belcop, beaucoup,
Besonhar, besogner, travailler.
Bestial, bétail,
Beure, boire,
Boca, bouche,
Botar, bouter, mettre, asseoir.
Botjar, bouger.
Bozo, crapaud, machine ie guerre.
Buous, baufs.
Calabre, machine de guerre servant
à lancer des pierres,
Calhaugs, calhaus, cailloux, pier-
res,
Camba, canba, jambe.
Garni, chemin.
Canpana, cloche.
Cap, chef.
Cap d'ostal, chef de maison, de
famille.
Capela, prêtre.
Car, carn, chair.
Car, cher,
Ca restia , /àm i«e.
Carevirar (se), se retourner.
Cargua, charge,
Carnel, créneau.
Cartier, quartier, côté.
Cas, affaire; cas e, peut-être.
Cassar, chasser,
Castela, châtelain.
Causa, chose,
Causir, choisir,
Cautela, fourberie,
Caval, cheval.
Cepte pour secte, secte.
Certifficatoria , attestation, lettre
d'attestation.
Certifica, certifier.
Chaple, mêlée, tumulte,
Chaval, cheval,
Cieut.at, cité.
Clan, clef.
Claure, clore, conclure.
Coard, coart, couard, lâche.
Cocha, coucher f^par écrit), racon-
ter.
Cogita, penser, connaître,
Colpa, faute.
Condut, canal, souterrain,
Conescer, connaître,
Congiet, congé, permission,
Conquestar, conquérir.
Consentir, remettre, abandonner.
Comonia, compagnie, cabale, parti
Contrastar, contrarier,
Coratge, courage, intention , vo-
lonté, désir, disposition d'esprit,
conduite.
Coratgios, courageux,
Corredos, coureurs.
Correux, courroux.
Cossirats, soucieux, inquiet.
Costz, coûts.
Coyta , besoin pressant, nécessité,
presse, hâte,
Cramar, brûler,
Crenta, crainte,
Cre-puàt, fracassé, brisé,
Cresensa, créance,
Creyre, croire.
Criala, cruelle.
Crida, criée, proclamation,
Cridar, crier.
Crusel, cruel,
Cuer, cuir,
Cunhat, parent par alliance, allié,
latin cognatus.
Cura, souci, désir,
Curar (se), se soucier, s'inquiéter.
Davalar, précipiter,
Degun, aucun.
Déliai, déloyal.
201
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
202
Delieurar, délivrer.
Demandar, remettre, confier.
Dementre, dementres, tandis (jue.
Demorar, attendre.
Deroquar, derroquar, démolir, dé-
manteler.
Descavalguar, mettre pied à terre.
Desencusar, excuser.
Desenparar, abandonner,
Desereiar, déshériter.
Desfar, défaire, battre.
Deslotglar, déloger.
Despei, depuis.
Despendre, dépenser.
Desplegar, déployer.
Despolha, dépouille, butin.
Destrapar, action de faire jouer
an pierrier, une machine de
guerre.
Desturby, dérangement, empêche-
ment.
Detz, dix.
Devesir, diviser.
DiceptiTa, trompeuse.
Dimars, mardi.
Dobtar, craindre, se défier,
Dosiar, oter, enlever.
Dottansn, doutance, crainte.
Dotze, dou\e.
Dressar, adresser,
E
EfTogar, étouffer.
Emalignar, envenimer.
Emendar ($«),« récompenser, s'in-
demniser.
Empachada, empêchée^ incapable.
Einperado, empereur.
Emprendre, décider, arrêter.
Enanjar, ennajar (se), s'ennuyer.
Enbaissador, ambassadeur.
Enbarrat, embarrassé.
Enbliidar, oublier.
Enbosca, enbosque, embûche,
Encaras, encore.
Enclaure, enclore, enfermer.
Encontre, opposition, empêche-
ment.
Encrepar, accuser.
Endrech, endroit.
Eninagenar, imaginer,
Enparar, fortifier.
Enplegar, employer.
Enpienar, combler, remplir, apla-
nir.
Enratja, enrager,
Enscins, ensemble.
Entendcmen, intelligence.
Enveja, envie.
Escadafal, échafaud.
Ecala, échelle.
Eîcalar, mettre des échelles, mon-
ter sur des échelles, escalader.
Escantir (se), s'éteindre, en par-
lant du feu.
Escudie, écuyer,
Espalla, épaule.
Espasa, épéc.
Espasy, espace.
Espranhar, épargner,
Establir, fortifier.
Estacar, arrêter, emprisonner,
Estrectamen, étroitement,
Excercien, exer<;ant.
Excomegut, irrité, échauffé.
ExciiîTieniar, excommunier,
Expremesos (mal de), dyssenterie.
Falhir, falir, manquer, échouer,
faillir, pécher.
Famna, {smn3, femme.
Fe,/o;.
Fementitï, déloyaux.
Festejar, festoyer.
Finar, compter, financer,
Fisar (se), se fier,
Fisel, fidèle.
Fiaca, fiastjue, lâche, facile d'ap-
proche [en parlant d'une ville
forte).
Flatayre, Jlatteur.
Folar, ybuZrr, écraser,
Fondado, fondateur.
Fora, hors de.
Fores, forêt.
Forlar (se), 5e mettre, se placer,
Fouc, feu.
Frech, fro'iA.
Freydor, fraîcheur^ froidure,
Fus-ta, poutre^
Fustie, charpentier,
0
Gait, guet.
Cnndir, garantir.
Garda, empêcher,
Gasanh, gain,
Gasanyar, gagner,
G.isardo, guerdon. récompense,
Ca%arm3,guisarme, hache d'armes,
Gauch, joie.
Gcctar, gitar, jetter.
Genolz, genoux.
Gerir, guérir.
Gesta, actions,
Gnar, jeter.
Gleysa, église.
Govcrn, gouverne, direction.
Grad, grat, gré.
Gravier, grève, bord.
Grau, grève, rivage.
Greiige, grief, tort, dommage,
Grcra, grever.
Guata, chatte, nom d'une ma-
chine de guerre.
Guisarma, hache d'armes,
H
H^si rar, détester,
Hçrctatz, héritages,
Host, ost, armée.
Huey, huy, aujourd'hui.
Huma, humain,
I
Incognegudo, inconnu.
Infern, enfer.
Inqueras, encore.
Ira, colère.
Iretges, hérétiques,
j
Jotz : en sus & jotz, fi & l'a, en
haut & en bas,
Jove, jeune.
Jutjamen, jugement.
hahûle, glissant , faible ; latin la-
bilis.
Lagrema, larme,
Laisar, laisser,
Lasins, Va-dedans,
La usa r, louer.
Laxetat, lâcheté.
Légua, lieue,
Lenha, bois h brûler,
Leu, facilement, aisément, volon-
tiers,
Lieurar, livrer.
Lis, pour lui ej.
Loc, lieu,
Lop, loup.
M
Maissante, méchant, mesquin,
Majormen, principalement,
Malaud, malade,
Malenconia, mélancolie,
Malenconyos, triste, affligé.
Malessia, malice.
Mclhor, adverbe : mieux.
Mnnginalz, mangonncaux.
IVlarce, merci.
Meia, mie, demie.
Meilhar (se), se mêler, s'occuper,
Mcmbrar, menbrar, se souvenir,
Memoria, souvenir.
Meniieu, mention,
Merevilha, merveille.
Mes, mois,
Mesclar (se), se mêler, se confon-
dre,
Messonja, mensonge.
Mesiier, mestyer, besoin, néces-
sité.
Meure, mouvoir.
Meyssantamen, méchamment,
Meyscin, mesquin, misérable,
Miech, milieu, 'a demi,
Miclz, mieux.
Minjar, inanjar, manger,
Molhier, yêmmc, épouse,
Monges, moines.
Morigénât, élevé, instruit,
2o3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
304
Mostela , lehtte , mxchlne de
guerre,
Mostier, monastère,
N
Nadal, noil.
N;ifratz, blessés.
Nau, hâteaUf navire,
Nebot, neboiit, nevea,
Negar (se), se noyer.
Nègre, noir.
Netejar, nettoyer,
Notissa, connaissance,
Noze, nuire.
o
Obcsir, ohlir.
Obra, auvre, action,
Occisieu, massacre,
Odit, haine.
Ola, vase, marmite,
Olevye, olivier,
Oises, ours.
Oust, ost, armée,
Ovelha, brebis.
Paballio, pavillon.
-Paissiera, barrage,
Paraula, parole,
Parelz, pareils,
Paretz, murs,
Parieus, pareils.
Partimen, départ,
Paucx, peu (^pauci).
Pausa, pose, espace de temps.
Peirier, pierrier , machine de
guerre.
Penjar, pendre.
Pensar, panser.
PerSLider, persuader,
Pe3Sa, pièce.
Pe.siar, mettre en pièces, rompre,
Peys, puis.
Peysque, puisque.
Piatadosa, piteuse, digne de pitié,
Piatat, pitié.
Piatge, péage,
Piech, pis.
Pipa, tonneau^ pipe,
Pla, endroit uni, plateau, plaine,
Plange (se), se plaindre,
Playnye, plaindre,
Plegar, plier.
Pleia, pluie.
Pleure, pleuvoir.
Poder, pouder, pouvoir,
Poinct, pont.
Ponliar, tarder.
Poriz, passage dans les monta-
gnes.
Potz, puits.
Poyssansa , puissance, plein-pou-
voir.
Pradaria, prairie,
Preclpitar, détruire, ruiner.
Pregnons, profonds,
Pregiia, prier.
Preissa, presse.
Prémédita, prévoir,
Prepaus, proposition, projet, pro-
pos.
Prepausar, proposer, exposer,
Presa, prise.
Pretz, prix, valeur,
Prieysa, presse.
Prions, profonds.
Priso, prison.
Pro, suffisamment.
Probdajia, prochaine.
Prochas, pourchas, recherche, pour-
suite.
Proiiech, profit.
Prop, proche, rapproché, près,
Provesir, pourvoir.
Provision, accord.
Punhar, tarder. Voir apunhar &
ponhar.
Quantors, cantons, (Quartiers.
Querela, ijuerelle, cause.
Queyssa, cuisse,
R
Ranciira, grief, sujet de plainte,
Rancurar (se), se plaindre,
Ravijoses, ravios, enragés,
Rehoutar, repousser.
Recaptar pour receptar, recevoir.
Recapte, rachat, arrangement, ré-
paration,
Recuel, accueil,
RecuUir (se), se retirer, aller à
l'écart,
Refudar, refuser,
Remedy, remède, moyen,
Renovels, usures,
Renoviers, usuriers,
Repaus, repos,
Repayrar, séjourner, loger, de-
meurer,
Repayre, demeure, maison, cham-
bre intérieure,
Repiqiiet, sonnerie.
Report, rapport,
Restregner, resserrer,
Reiornar, retourner, ranimer, rap-
peler à la vie,
Rialme, royaume.
Roqua, roche, rocher,
Rossi, roncin, cheval de charge,
Saber, savoir,
Sadol, soûl.
Sa gel, sceau.
Sagramen, serment,
Saje, saja, sage.
Salconduict, sauf-conduit.
Salbyda, saillie, attacjue.
Salir, sortir.
Sarrar, serrer, fermer.
Saumyer, léte de somme.
Scapar, échapper,
Scarmussa, escarmoucher,
Scorgear, écorcher.
Scrieure, écrire.
"Scudyer, écuyer.
-Sebellir, ensevelir, enterrer.
Segon, selon,
Segre, suivre,
Sen, cloche; latin signum,
Septa, secte, parti,
Sequar, sécher.
Sequiera, sécheresse,
Servido, serviteur,
Sercar, chercher,
Sessar, cesser.
Set, soif,
Sety, siège, camp des assiégeants,
Sieys, six.
Signet, signature, cachet (i*).
Sisterna, citerne,
So, son,
Soffir, suffire.
Sol, seul,
Solier, plancher,
Solir, avoir coutume de (^solcre).
Sonar, sonner, dire, appeler, pro-
noncer, faire entendre,
Sor, sœur,
Souffreta, manque, besoin,
Sperar, attendre,
Sperit, esprit,
Spia, espion,
Spranya, épargner,
Stranglar, étrangler,
Streinher, étreindre , serrer de
près,
Subreprenre, surprendre,
Suffertar, supporter.
Talan, désir,
Tambe, également.
Targua, targe, bouclier de s'ége.
Tariblamen, terriblement,
Teus, tiens,
Tinel, cour, salle, {V, Ducangs,
y" tinellum.)
Tocar, toucher [de la vielle).
Torneiar, entourer.
T 1 abalha r, fatiguer.
Traire, emporter, extraire.
Trametre, transmettre, envoyer,
Traydo, traître.
Trebalhar, travailler.
Trincada, tranchée.
Trincan, trinchet, tranchant.
Tnnquar, trancher, briser.
Troba, trouver.
Trop, plus,
Tros, morceau, bout, espace.
Tiossar, trousser, préparer pour le
voyage, rassembler,
Trufar, tromper.
200
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
206
U
Vsitat, accoutumé.
V^îladat, entouré de fossés.
Valentya, action vaillante.
Vaysel, iâteau, vaisseau.
Vegada, fois,
Venguda, venue,
Vertat, vérité.
Veser, voir,
Vespras, vèpre^ soir.
V'etz, fois.
Viala, vilain.
Vieil, vif.
Vieures, vivres.
Virar (se), se tourner, se déclarer
pour.
Vitalha, victuaille.
Yssirmen (lat. eximentum), revenus,
ce qui provient, ce qui reste d'une
chose; par extension débris.
2. —II
Chronique tirée d'un manuscrit de
MM. de Sahbathier de la Bour-
gade, de Toulouse \
ÊJ orîc
I. III,
col. 107
A'
NNO Mcxcrv, Philippus Francorum
rex (ledit domino comifi Sancti iEgidii
consangiiineo suo, custodiam villae Fi-
giaci, pro qua idem cornes domino Fran-
corum régi fecit homagium.
Anno Mccxxv Jordanus filius Jordani
de Insula uxorem duxit N. filiam Bernard!
de Maristagno, & habuit pro dote Lisu-
lani, Launiacum, & alia.
Anno MCCXXVII, suum condidit iihi-
mum testamentum doniinus Bernardus Jor-
dani de Insiila miles, & instituit haeredem
universalem bonorum suorum Jordaiium
filium suum.
Anno Mccxxx, Fredericus H imperator
rex Siciliae& Jherusalem, dédit in feudum
domino Raymundo, comifi Tolosae, terras
de Lisula ik urbes Carpentorateiisem &
Petraelatae, comitatus Forcalquerii & Cis-
taricensem, quos abstulit propter rebel-
lionem Raymundo comiti Provinciae, qui
civitatem Arelatcnsem ab obedientia & do-
minatioiie imperatoris discedere fecerat.
Anno MCCXXXII, Godefredus de Mars
miles, cessit omne jus, quod habebat &
adquisierat a Rogerio de Mars in ipso cas-
tre de Mars, domino Jordano de Insula.
Anno MCCXXXV, Fredericus II impera-
tor cessit domino Raymundo comiti To-
losae civitatem Arelatensem cum omnibus
suis pertinentiis & comitatum Venaissini,
pro quibus dictus cornes praestitit domino
imperatori iîdem & hominium.
' Manuscrit de D. Esticnnot. [Collatioilné siu
le ms. Idt. 12774 de la Bibliothèque nat., p. 353. J
Hoc ipso anno Pilifortîs de Rapislagno
miles vendidit & cessit domino Raymundo,
comiti Tolosae, medietatem villae de Bu-
zeto.
Hoc eodem anno praefatus dominus lîay-
mundus cornes Tolosae adquisivit a domi-
nis Aymerico de Rocaforti milite, Ayme-
rico de Castronovo milite & uxore ejus
Marcella dominium villae Sancti Romani
in pago Tolosano.
Anno Mccxxxvr, dominus Raymundus
de Torena fidem fecit domino Raymundo,
comiti Tolosae, pro vicecomitatu de Bras-
saco & aliis castris quae habebat in comi-
tatu Caturcensi.
Anno Mccxxxviii, dominus Joannes
episcopus Magalonensis abstulit domino
régi Arragonensi, ob fidem fractam, civita-
tes Montispessulani & de Latis, dedifque
eas domino Raymundo comiti Tolosae;
ipse vero cornes cessit dicto episcopo cas-
trum de Mirabeilo & villas Frontiniani &
Balaruci. Ab aquis autem balnearibus no-
men habet & faniam oppidum de Balaruc.
Anno Mccxxxix, dominus Ademarius
de Pictavia fidem fecit domino Raymundo,
comifi Tolosae, pro castris suis de Tor-
none & aliis.
Anno MCCXl,, dominus Petrus, viceco-
mes Laufrici, fidem juravit domino Ray-
mundo, comifi Tolosae, pro Castro suo de
Brugeria & aliis.
Hoc item anno, Bernardus Jordani de
Insula suum condidit testamentum, in quo
instituit haeredem bonorum suorum Jor-*
danum filium suum eique assignavit Insu-'
lam cum suis pertinentiis.
Anno MCCXLIII, dominus Raymundus
comes Tolosae adquisivit a domino Odone
de Leomania totum comitatum Fidenciaci,
cum omnibus suis pertinentiis.
Anno MCCXLIV, dominus Arnaldus da
Éd.orîjî.
t.iiir
col. 108,
207
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
208
Convenis juravit oninem fidelitateni do-
mino Raymuiido, comitiTolosae, pro villa
& terra de Daumasan.
Hoc item aiino Sicardus de Miromonte
miles promisit fidelitatem dicto domino
Raymundo comiti Tolosae, eiqiie vendidit
liJ.oric.
t. 111,
col. 109.
comitis Tolosae, & pro dote accepit a ina-
tre sua Béatrice comitatuni de Malgouvc-
rio cum omnibus suis pertinentiis & alla
plura,
Anno MCCLXXV, Jordanus cornes Insu-
lae Jordani & Anglesia de Maristagno ac
totura jus & dominium, quod habebat vel Michael d'Arros filius ejus commutave-
habere debebat in Castro Sanctae Gavellae
super Aregiam & in pertinentiis suis.
Anno MCCXLV, dominus Fredericus II
imperator dédit domino Raymundo, comiti
Tolosae, omne jus & dominium civitatis
Avenionensis, propter rebellionem civium.
runt inter se castra & terras, pro pace
inter eos firmanda.
Anno vero sequenti (1171), domina Bea-
trix comitissa de Malgouverio suum con-
didit testamentum, & instituit haeredeni
bonorum suorum dominam Hermessendim
Hoc item anno dominus Gerardus de Ar- filiam suam,uxorem doniini Rayniundi,f)lii
meniaco miles juravit fidelitatem ut homo
domini comitis Raymundi pro suo Castro
de Malovicino.
Anno MCCXLVIII, dominus Ludovicus de
Fuxo promisit fideni domino Raymundo,
comiti Tolosae, pro suo Castro de Fano-
jovis & pertinentiis ejus.
Anno MCCXLIX, dominus Bernardus de
Convenis juravit fidem domino Raymundo,
comiti Tholosae, pro castris suis & terris,
in comitatibus Convenarum & Tolosano
sitis.
Anno MCCLVI, dominus Bertrandus epi-
scopus Tolosae dédit in feudum domino
comiti Insulae Jordani villam de Monte-
ferrando & pertinentias ejus, pro qua
juravit fidem dicto domino episcopo prae-
fatus cornes.
Anno MCCLXIII, dominus Bernardus,
abbas Sancti Saturnini Tolosae, de con-
fcnsu capituli sui, dédit in feudum nobili
domino Bertrandode Maristanno militi nie-
dietatem villae & castri de Luberville, pro
qua dictus dominus Bertrandus juravitfide-
litatem praefato abbati & ecclesiae Sancti
Saturnini.
Anno MCCLXV, dominus Alfonsus comes
Tolosae, de consensu dominae Blauchae
Francorum reginae & pro remedio animae
Raymundi patris (sic) sui, dédit Deo &
monasterio monialium Pruliensi villam de
Saucenet, juxta Villam Pictam in pago To-
losano.
Anno MCLXX", domina Hermessindis
de Malgouerio, filia Bcatricis nupsit
domino Raymundo, filio domini Raymundi
' Le texte porte par erreur mcclxx.
domini Raymundi quondam comitis Tolo-
sae, &c.
Anno MCCLXXIX, dominus Bertrandus
episcopus Tolosae, in aegritudine positus,
facto testamento, divisit ecclesiis bona sua
mobilia & immobilia & assignavit mmd li-
bras pro sustentatione v militum ad expe-
ditionem Terrae Sanctae.
Anno MCCLXXXViii, dominus Jordanus
comes Insulae Jordani vocavit fratres mi-
nores ad Insulam & eis dédit locum ad
construendum conventum.
Anno Mccxciii, Arnaldus de Insula,
frater Jordani comitis, factus est senescal-
lus comitatus de Insula.
Anno MCCXCVII, rex Francorum cum
exercitu suo obsedit civitatem Ausciorum.
Hoc eodem anno Jordanus, comes de
Insula, dédit Arnaldo de Insula fratri suo
in feodum terram Sanctae Liberatae cum
suis pertinentiis.
Anno Mccxcix, dominus Jordanus de
Insula uxorem duxit dominam Cathari-
nam , filiam domini Joannis de Gralliaco
militis.
Anno MCCCIII, dominus Johannes de
Gralliaco miles, in aegritudine positus,
facto codicillo, instituit Catharinam filiam
suam, uxorem domini Jordani de Insula,
haeredem bonorum suorum.
Hoc item anno dominus Jordanus de
Insula dédit Bernardo Jordani filio suo
vicecomitatum Gimontis praecepitque mi-
litibus suis in tota praedicta terra sua, ut
eum tanquam dominum susciperent.
Anno MCCCIV, domina Guillelma de
Duroforti, relicta domini Jordani comitis
Insulae, in morbo constituta, fecit haere-
209
PPxEUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
2IO
(lem bonorum suorum Beniarduni Jordani Dominus Oliverius de Montcla, pro vi-
iîlium suum, cecomitatu suo de Montcla.
Anno M CGC, dominus Ermengaudus co- Dominus Rogerius de Ispania, pro cas-
mes Orgelii uxorem duxit dominam Faydi- tris & terris suis d'Auraigne aut Aurignac
tam, filiam domini Jordani comitis Insulae & de Monte Yspano.
L-J.oiig.
t. m,
col. IIO.
& dominae Guillelmae de Duroforti, &
accepit pro ea in dotem quinquaginta mil-
lia regalium Tolosanorum.
Anno MCCCIX, Bernardus filius Ber-
nardi comitis Astarici uxorem duxit domi-
nam Augustam, filiam Gaiterii de Fossato
militis domini de Bramebac & dominae
Jamburgae de Insula, & habuit pro dote
D marchas argenti.
Anno M CCCLXXV, dominus Petrus Ray-
mundi cornes Convenarum, in morbo cou-
stitutus, facto testamento obiit.
Anno MCCCLXXXix. Isti juraverunt fi-
delitatem domino Francorum régi ', videli-
cet nobilis domina Alpais d'Espalais, do-
mina de Noë,pro villis suis de Noë,Dodars,
& aliis.
Dominus Philippus vicecomes Lautrici,
pro suo vicecomitatu,
Dominus Guillelmus de Rapistagno, mi-
les, pro terris suis de Villanova, de Mau-
riac & aliis.
Dominus Fortenarius de Durbano, mi-
les, pro Castro suo & villa Darbon &
aliis.
Dominus Joannes Jordani de Insula, pro
villis suis de Launaco, de Gallaubranno
& aliis.
Dominus Ugo de Arpajou, vicecomes
Lautrici, pro Castro suo de Bellagarda, &c.
Dominus Joannes de Bartha miles, pro
terra sua de Maloleone, &c.
Dominus Guillelmus de Altopullo miles,
pro suo Castro de Altopullo & pertinentiis
cjus.
Dominus Bertrandus de Maurens miles,
pro Castro suo & villa de Maurens.
Dominus Arnaldus de Caramanno miles,
pro castris suis & villis de Belloloco & de
Pauliaco.
Dominus Ugo vicecomes de Caramanno,
pro Castro & terra sua de Caramanno.
' La plupirt de ces hommages se retrouvent
mijoiird'hui .Tiix Archives nationales, série P.
D'autres ont été copiés à Carcassonne par Doat.
[A. M.]
Dominus Archimbaldus de Gralliaco, co-
mes Fuxi & vicecomes Neboziani, pro suo
vicecomitatu & aliis terris suis, de con-
sensu Isabellae uxoris suae.
Anno Mcccxcix, facta fuit pax inter
doniinum Francorum regem & dominum
Archimbaldum comitem Fuxi ac Isabellam
ejus uxorem, super comitatu suo & vice-
comitatu Neboziani, per médium domini
de Sancello constabularii Franciae.
Anno MCCCC, juraverunt fidem domino
Francorum régi dominus Joannes de Fuxo,
pro castris & villis de Montcla, de Gar-
della, de Sancto Vito & aliis.
Dominus Johannes du Barry miles, pro
Castro suo & terra de Gourvilla & aliis.
Anno MCCCCII, promiserunt & jurave-
runt fidelitatem domino Francorum régi
dominus Hugo de Caramanno, vicecomes
Lautrici, pro suo vicecomitatu, pro Saxiaco
S^ aliis terris suis.
Dominus Bernardus de Noë, pro baronia
sua de Noë, aliis castris & terris suis.
Dominus Joannes de Rocaforti miles,
pro suo Castro de Montastruc & aliis.
Dominus Antonius de-Lautrico miles,
pro baronia sua de Ferrais, Castro suo
Verduni & aliis.
Dominus Petrus de Duroforti miles, pro
Castro suo & villa de Romiac & aliis.
Dominus Joannes Bernardi de Gavarrcto
miles, pro terris suis de Sancto Leone, de
Caussidieres, &c.
Dominus Petrus d'Espalais miles, pro
Castro & villa sua de Montesquivo.
Dominus Julianus de Rocaforti miles,
pro terra sua de Nogareto & pertinentiis
ejus, &c.
Dominus Joannes de Caramanno, pro
suo vicecomitatu de Caramanno & perti-
nentiis ejus.
Dominus Filio de Monteregali miles,
pro terra sua de Montelauro.
Anno Mcccci.iv, juraverunt fidelitatem
domino Francorum régi milites, vidclicet
dominus Joannes de Foix, dominus de Ra-
bat, pro terra sua de Montesquivo.
211
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
21 2
Éd.orig.
t. 111,
col. 1 1 1 ,
Dominus Mathaeus de Spania miles, pro
terra sua de Cazeriis, &c.
Dominus Bertrandus de Lanouz, domi-
nus ejusdem loci, pro loco suo de Fousse-
ret, &c.
Dominus Pontius de Villamuro miles,
dominus de Palus & de Montebruno, pro
Castro suo de Marcafava & pertinentiis
ejus & pro villa sua de Rivis aliisque ter-
ris suis.
Dominus Hugo Hunaldi de l,anta miles,
pro terris suis de laHilte, de Sancto Foe-
lice, &c.
Dominus Bertrandus de Monte Alto, pro
Castro suo de Podio Danielis, &c.
Dominus Jacobus Alquerii miles, pro
Castro suo de Aspersaco & pertinentiis
ejus.
Dominus Mahaldus de Insula miles, pro
Castro suo & terra de Coladero.
Dominus Arnaldus de Monte Alto, domi-
nus de Renaco, pro suo Castro de Mira-
monte & pertinentiis ejus.
Haeredes domini Arnaldi de Yspania mi-
litis, domini de Duroforti, pro Castro de
Marliaco & aliis.
Dominus Rogerius de Lyssaco miles, pro
villa sua de Galliaco juxta Calertium.
Dominus Rogerius de Lordato miles,
dominus de Castagniaco, pro Castro îk terra
sua de Casiagniaco.
Dominus Petronius Issalguerii domicel-
lu,'!, pro Castro suo de Bellomoute & aliis.
Dominus Stephanus de Nogareto miles,
pro Castro suo de Marcafava & pertinen-
tiis ejus.
Dominus Hugo de Tersaco miles, domi-
nus de Monte Beraldi, pro Castro suo de
Rivis & pertinentiis ejus.
Dominus Arnaldus Guillelmi de Orbes-
sano, pro Castro de Monte acuto & aliis.
Dominus Theobaldus & dominus Joan-
nes de Barrault milites, pro Castro & villa
de Montesquivo & aliis.
Rogerius de Ispania miles, pro villa sua
de Marmagasso.
Dominus Savaricus de Maloleone miles,
pro castris suis de Maloleone 8i de Dur-
bano & pertinentiis eorum.
3. — m
Chronique de l'hôtel de ville
de Montpellier^
tN nomine
-l Anno ejus
le domini nostri Jhesu Xristi.
sjusdem Incarnationis MCCiv fue-
runt consules Austorgus de Orlhaco, &c.
Anno Domini MCCXVII, fuerunt xiv con-
sules, &c. in quorum consulatu fuit cap-
tum castrum de Maderiis, in festo sancti
Vincentii.
Anno Domini M CCXXI, fuerunt consules
Guillelnuis Folcrandi, &c. qui consules
supradicti proxime fecerunt incoare 8c
scribi hoc registrum.
Anno Mccxxii, fuerunt consules, &c. In
quorum consulatu fuit captuni castrum de
Boisazone xvi° kal. junii.
Aniîo dominice [IncarnationisJ Mccxxv,
fuerunt consules, &c. In quorum consulatu
pax facta est cum Januensibus, Pisanis,Ni-
ciensibus, Tolonensibus & cum doniiiiis
Arenarum & cum Antiboli'.
Anno Domini Mccxxxi, fuerunt consu-
les, &c. In quorum consulatu fuit pax facta
cum domino Nunone Sancii, eodemque
anno, scilicet in festo beati Sixti, venit do-
minus rex Aragonum in Montepessulano.
Anno Domini MCCXXXIX, dominus rex
venit in Montepessulano.
Anno dominice Incarnationis MCCXLIII,
fuerunt consules P. de Murlis, 8cc. quo
eciam anno dominus rex Jacobus & regina
ejus uxor fuerunt in Montepessulano, &
fuit natus Jacobus filius eorumdem in vi-
gilia Penthecosten.
Item eodem anno, in festo beatorum
Pétri & Pauli, dicti consules & populus
' Trésor des Chartes, Maguelonne, 1, n. 23.
— [J. 339; ms. gr. in-f de vingt & un feuillets,
contenant outre la chronique suivante les coutu-
mes de Montpellier ce 1204 & différents actes
relatifs à la même ville. — Cette chronique se re-
trouve aux archives municipales de Montpellier,
Grani Thalamus, {'" 84 & suiv.J
' Voyez ces actes dans le tome II de VHhiolre
de la commune de Montpellier, de M, Germain,
pièces justificatives, pp. j,z6-J^i>o.
2l3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
214
Kd.orig.
t. III,
col. 113.
hujus ville, mandato dicti domini régis,
juraveiunt Petro, filio ipsius domini régis
& domine regine Yoles, secundum quod
inferius continetur :
Ego homo, jure vobis domino Jacobo,
Dei gratia régi Aragonum & regnorum
Mayoricarum & Valencie, comiti Barchi-
none & Urgelli & domino Montispes-
suli, quod ego salvabo & custodiam vitam
vestram & membra vestra & dominatio-
nem vestram, & semper ero fidelis vobis
in tota vita vestra, & post vos domine re-
gine Yoles, uxori vestra, qiiandiu vixerit
& viduitatem légitime observabit & non
ingredietur domum religiosam. Et post at-
tendam ad Petrum filium vestrum semper,
& post obitum vestrum habebo ipsum in
dominum meum & Montispessulani, vel
aliura filium vestrum & dicte domine re-
gine, de quo vos hoc mihi mandaveritis
verbo vel testamento. Nec admittam vel
recipiam alium in dominum Montispessu-
lani, nisi hoc faciam de voluntate vestra
vel filii vestri & dicte domine regine Yoles,
qui esset dominus Montispessulani, & cui
tenerer obedire de voluntate vestra, ut
dictum est, salvis consuetudinibus & liber-
tatibus Montispessulani a vobis laudatis.
Anno dominice Incarnat. M"cc°XL»viii»,
fuit electus in episcopum P. de Conchis,
& eodem anno tranfrefavit de portu Aqua-
rum Mortuarum dominus Ludovicus, Dei
gratia rex Francorum, In quo etiam anno
dictas rex, ad preces & postulationem
coiisulum, concessit &c donavit ipsis con
rex in dicto loco, scilicet in Aquis Mortuis,
8c precepit ore proprio senescallis suis
Bellicadri & Carcassone, ut predicta ser-
varent & facerent ab omnibus custodiri.
Anno M" ce L° 1°, obiit domina Yoles
regina Aragonie.
Anno dominice Incarnationis M.°CC°L°lir
fuerunt consules, &c.
4. — IV
Chronique tirée d'un, ancien manuscrit
de l'abbaye de Berdoùe"^, au diocèse
d'Auch ' .
ANNO M ccxxvi, in die Pentecostls, vil
idus junii, rex Ludovicus obsedit civi-
tatem Avenionis, & v kalendas septembris
capta fuit ab eodem; ipse vero mortuus
est eodem anno.
Anno M cc[xxx]i obiit dominus Fulco
Cisterciensis ordinis episcopus Tolosae, in
die natalis Domini.
Anno MCCXLI, in festo sancti Andrée
aposloli, obiit dominus Bernardus comes
Convenarum & sepultus est in monasterio
Bonifontis.
Anno Domini M ccxLii, interfecti sunt
ab inimicis fidei apud civitatem [Avinio-
netij, Tolosane diocesis, Fr. Guillelmus
Anialdi, Fr. Stephanus, inquisitores fidei,
Jk Fr. Raymundus Carbonerii de ordine
sulibus & populo Montispessulani, quod Minorum, & Fr. Bernardus de Rupeforti,
scilicet nullus Montispessulani mercafor & Fr. Garsias de ordine Praedicatorum, &
vel alius, solvendo débita pedatica, possit Raymundus de Coslirano, canonicus Sancti
in terra sua aliquo facto alieno marchari Stephani Tolosae, & quidam prior de Avi-
seu impediri. Item quod de cetero non fiât nione & quatuor alii. Hoc fuit factum iiii
in terra sua interdictum aliquod vel pro- kalendas junii, in nocte ascensionis Do-
hibifio de non portandis & introducendis mini.
victualibus de terra sua ad Montempessu- Anno MCCXLIIII, mense martii, fuit
lanum, nisi forte ex magna caristia & ur- captum castrum Montissecuri, & fuerunt
genti necessitate. Item quod nullus Januen- ibidem inveiiti CCV haeretici utriusque
sis vel alius non habeatur seu recipiatur sexus, atque ibidem juxta pedem praedicti
pro cive sive burgense Aquarum Mortua-
rum, nec sit verus habitator ejusdem loci
Aquarum Mortuarum, secundum ordinatio-
nem & statutum datum & concessum ab
ipso domino rege habitatoribus veris ejus-
dem loci. Et hoc concessit dictas dominus
Hd.orig.
t. III.
col. ii3.
niontis combusti.
Anno M ccXLViiii, dominus Raymundus
comes Tolosanus mortuus est.
' [Bibliothèque nationale, ms. lat. 12773, p. 171J
manuscrit <!« D. Ettiennot.]
2l5
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
2l6
Ed.oiig.
t. m,
col . II).
Anno MCCM, doniinus Ildefousus co-
rnes, frater domiiii régis Franciae, intravit
civitatem Tolosae ciim domina Johanna
uxore sua, filia quoiidam domini Ray-
mundi comitis Tholosae, x kalendas junii,
die martis.
Anno MCCLXVI, in festo beatae Aga-
thae, electus est in papam dominus Guido
Fulcodii.
Anno MCCLXIII, VI kalendas martii, iu
die sancti Mathiae apostoli, obiit Roge-
rius cornes Fiixi & vicecomes Castri Boni,
in monasterio Bolbonae, in caméra abba-
tis, in praesentia ipsius & prioris, & ab-
batum, scilicet Berdonis, Calercii, Mansi
Asili, Lezatensis & multorum monacho-
rum, conversoriim & aliorum bonorum vi-
rorum, qui testamentum optimum & con-
fc'ssionem integram cum emendatione &
cleemosinas multas fecit. Sepultus vcro est
in eodem monasterio, iu basilica, quam ipso
construxerat propriis sumptibus in hono-
rem apostolorum Philippi & Jacobi. Cujus
exequiis fuere archiepiscopus Auxitanus,
dominus R. episcopus Tolosanus, & Con-
venarum dominus Guillelmus, Robbertus
abbas praedicti monasterii cum abbatibus
superius nominatis, niulti monachi, cano-
nici, Minores, Praedicatores , clerici &
la'ici, multis populis astantibus, flentibus
& plangentibus suum pium dominum &
benignum.
Anno MCCLXXII, Fr, Raymundus de
Miramont episcopus Tolosanus decessit,
ik eodem anno dominus Bertrandus de In-
sula electus est in episcopum Tolosanum
& consecratus.
Eodem anno, I die junii, in vigilia ascen-
sionis, & in crastina die, Philippus rex
Franciae & P. frater ejus, & Jacobus rex
Arragoniae & Jacobus filius ejus cum mul-
tis ducibus & praelatis & magno exercitu
fuerunt apud domum Bolbonae, tractan-
tes pacem comitis Fuxi , & die dominica
proxima, praedictus comes consilio régis
Arragonum & Gastonis & plurium mag-
natorum, tradidit seipsum, & terram suam
& valitores suos consilio régis Aragonum.
Anno M CCLXXXV, obiit circa festum
sancti Martini Pefrus rex Arragonum, &
fuit sepultus in ecclesia beatae Mariae
Sanctarum Crucum, ordinis Cisterciensis.
Anno IMCCLXXX, obiit Geraldus comes
d'Armagnac.
D'une autre main :
Anno MCLIX, cepit Verdunum rex An-
gliae.
Anno MCXXXVIII, V nouas maii, fuit
constructum monasterium Berdouarum.
Anno M CCCCLXXII, in niense januario,
fuerunt visae duae cometae in comitatu
Astaracensi, & post comes Armaniaci fuit
occisus in civitate Lacturensi, quae post
fuit destructa.
5.
Chronique de Sa'tnt-Jiist de Nar-
bonne' .
ANNO MLVill dominus Guifredus, Nar-
bonae episcopus, detulit Narbonam de
Perdinaco corpora SS. Justi & Pastoris
fratrum.
' La clivoniqiie de Sainf-Just de Narbonne que
nous publions ici n'a pas été écrite en une seule
fois & par un incme auteurj c'est la réunion fac-
tice des renseignements annalistiquss conservés
dans les anciens manuscrits liturgiques de cette
église. Nous avons naturellement rangé dans
l'ordre chronologique tous ces fragments, qui sont
d'autant plus précieux qu'ils ont été écrits au fur
& à mesure des événements, & qui complètent
heureusement plus d'une indication de la chro-
nique de Saint-Paul de Narbonne, publiée au
tome V de la présente édition.
Nous avons employé les sources suivantes ;
a Manuscrit de la Bibliothèque de Toulouse,
n. 8i, copie du P. Lapone, milieu du dix-hui-
tième siècle; il dit avoir employé deux nécrologes,
l'un du quatorzième siècle, copié d'après un autre
plus ancien, & contenant des additions posté-
rieures; l'autre, dont le commencement manquait,
mais qui était beaucoup plus ancien (douzième
siècle?).
i Bibliothèque nationale, latin 12771, f^" 101-
107; copie de D. Esti.ennot; a connu les mêmes
m.anuscrits que le précédent, & de plus un troi-
sième nécrolog^, qui semble avoir échappé au
P. Laporte.
Tout fragment qui ne porte pas d'indication is
source, a ou è^ se trouve dans les deux manuscrits.
217
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
21
8
Aniio Mcxxi, XVI kal. martii obiit do-
minas Richardus, Narbonae archiepisco-
pus.
Anno dominice Incariiationis MCXLVIII,
III idus marcii, coiisecratio altaris l)eati
Michaelis, quod est fundatum in ecclesia
Saiictorum Justi & Pastoris, facta a do-
mino Artaldo Elenensi episcopo, prési-
dente domno Arnaldo, Narbone archiepi-
scopo.
Anno MCXLViiil, il kal. octobris. Obiit
dominas Arnaldus de Leveso Narbone" ar-
chiepiscopus, in cujus anniversario com-
mnnitas débet procarare omnes clericos
istias civitatis & hujus ecclesie, iinum ses-
tarium frumenti in helemosinis pauperum
& debemus ire ad sanclnm Paulam & ibi
missam pro ipsius anima celebrare.
VI idus februarii. Obiit Guillermns Al-
marici sacerdos & canonicus, anno Domini
millesimo centesimo septuagesimo quarto,
in cujus anniversario débet communitas
dare unum sestarium frumenti ad helemo-
sinam & duas sarcinatas vini primi & puri
& unum coxiam vaccae (a).
VII idus junii. Obiit Ugo Margalionis
precentor anno M ce. In cujus anniversa-
rio communitas débet dare unicuique cle-
ricorum hujus ecclesie un den. Narbo-
nenses prêter consuetum victum & unam
eminam bladii mitadenchi ad helemosinam
pauperum. Et propter hoc habet dicta
communitas octavam partem pro deciiuis
de Fleixo in uno anno & in alia xvi (a).
VI idus junii. Obiit Ermengardis uxor
quondam Berengarii de Porta Regia , in
cujus anniversario helemosinarius débet
dare omnibus clericis istius ecclesie cuique
VI den. Narbonenses & in helemosinis
pauperum II sestaria arraonis, anno Do-
mini M ce (a).
VII idus januarii. Obiit Petrus Berenga-
rius Mortati, anno millesimo ducentesimo
quarto.
Obiit Joannes de Maluas, in cujus anni-
versario helemosinarius débet dare omni-
bus canonicis & clericis intitulatis & om-
nibus presbiteris civitatis sex denarios
Turonenses. Et habet missam (a).
' Ces mots Je Leveso Narbone sont d'une main
plu» récente. {Remarque du P. Laporte.)
III idas augusti. Obiit domîni's Beren-
garius Narboaensis archiepiscopus, anno
MCCXIII. In cujus anniversario communi-
tas débet facere annuatim procurationem
omnibus clericis istius ecclesie & totius
civitatis & ad helemosinam pauperum I
sestarium frumenti.
xiri kal. julii. Obiit P. Fructuosi subdia-
coni (i/c), pro cujus anniversario commu-
nitas débet dare annuatim il sestaria fru-
menti ad helemosinam pauperum, & unam
libram panis, & unam cupam vini paupe-
ribus, & omnibus clericis istius ecclesie iiil
den. prêter consuetum victum & unicuique
clericorum istius civitatis similiter ini. Et
pro hoc habuit dicta communitas D soli-
des Melgor. anno Domini mccxvii (a).
Anno MCCXXVl,vi idus novembris, obiit
dominas Ludovicus illustrissimus rex Fran-
corum (6).
Anno a Nativitate Christi M ccxxxix,
paschali tempore, fuit primo inccptum
opus ecclesiae novae Sancti Pauli presen-
tis villae Narbonae, & dominus abbas dic-
tae ecclesiae cum processione clericorum
ejusdem ecclesiae posuit in dicto opère
primam lapidem, presentibus consulibus
burgi ejusdem villae (i).
xvii kal. aprilis. Obiit G. de Pomars
sacerdos Sancti Justi, qui dimisit commu-
nitati mansum suum, qui est in parrochia
ejusdem ecclesie. In cujus anniversario
dicta communitas débet dare unicuique
clericorum istius ecclesie & omnibus sa-
cerdotibus istius civitatis, cuique vi dena-
rios Narbonenses 8c amplius in helemosinis
pauperum I sestarium arraonis, anno Do-
iiiini MCCXXXIV & habet missam (a).
IIII kalendas martii. Revelatio sive ma-
nifestatio beatissimorum martirum Justi
& Pastoris, facta a domino P. Amelii
Narbonensi archiepiscopo, anno Domini
MCCXXXVI, presentibus & videntibus qui-
busdam canonicis & clericis & aliis bonis
viris, ad hoc specialiter vocafis.
Anno MCCXLV, xiii kal. junii. Obiit de-
minus Petrus Amelii Narbonensis archie-
piscopus. In cujus anniversario helemosi-
narius débet dare clericis istius ecclesie
xn den. Narbonenses, & aliis frequentan-
tibus ecclesiam Vlli den. Narbonenses, &
scolaribus Ilil den. N«rbonenses.
2T9
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
Î20
Piidie nonas jaiiuarii. Obiit G. de Cos-
toia, capt'llamis de Bethléem, anno Doniini
niillesimo ducentesimo quinquagesimo ter-
tio, in cujiis anniversario helemosinariiis
débet dare cuique clericorum istius eccle-
sie sex deaarios Narbonenses, & habet
missam (a).
XIV kal. februarii [izSy]. Obiit domimis
Guillermus de Broa, archiepiscopus Nar-
bone, in ciijiis obitii commuuitas débet
dare omnibus intitulatis duodecim dena-
rios Narboiienses, & frequentaatibus octo
denarios Narbonenses, & scholaribus qua-
tuor deaarios Narbonenses. Et habet mis-
sam.
Anno MCCLXV, XXV julii, fuit translatas
tumulus saacti Pauli Narbonae de rota
chori ad columnas altaris majoris per vir-
tutem Dei & magnum miraculum". {Haec
fuse narrât Guîllelmus Hulardi presbyter, con.
ducherius ejusJem urhis Narbonae, qui vitam
sancti Pauli tribus Ubris scripsit. Exiant mss.
in tabulario Sancti Pauli £• tumulus hactenus
columnis innixus videtur.)
Anno MCCLXX, XVII kal. aprilis. Obiit
reverendus pater dominas Pe. Raymandi
Fabri episcopus Agathensis (J).
Anno MCCi.xxii & IV non. aprilis, domi-
nica qua fit & cantatur in ecclesia laetare
Jérusalem, àomhwis Maurinus, archiepisco.
pus Narbonensis, primo posuit primum
lapidem ia fundameatis novae ecclesiae
Saacti Justi, qui quidam lapis erat cum
cruce auri crucesigaatus , a reverendo in
Christo pâtre domno Clémente papa IV°
ibi missus, eo quia idem domnus Clemens
fuit archiepiscopus Narbonensis & voca-
batur Guido. Et dictus lapis fuit positus in
capite dictae ecclesiae in capella ubi est
altare Sancti Pétri aedificatum (i)'.
Anno Domini millesimo ducentesim.o
septuagesimo octavo, tertio idus januarii,
obiit Guillermus Magistri, presbiter & he-
leniosinarius ecclesie Narbonensis. In cu-
jus anniversario helemosinarius débet dare
' Voir le même article, t. V, c. 41, chronique
de Saint-Paul de Narbonne; les lignes qui sui-
vent semblent être une addition de D. Estien-
not.
' Voir cet article avec quelques variantes, t. V,
e. 42.
omnibus canonicis & clericis, quoquo
modo in dicta ecclesia intitulatis, duode-
cim denarios Narbonenses, & omnibus
presbiteris civitatis, & quatuor presbiteris
helemosine, & duobus presbiteris, qui cum
capellano de Bethléem morantur, sex de-
narios Narbonenses cuilibet eorumdem.
Et habet missam (a).
Aano MCCLXXIX, obiit Bernardus de
Olarguis bonae memoriae, abbas ecclesiae
Sancti Pauli Narbonensis, xi kal. maii (A).
Anno MCCLXXXIII obiit dominas Ray-
mundus Gras bonae memoriae, abbas Saacti
Paali Narbonensis, IX kal. janaarii (i).
Aano MCCLXXXV, kalead. maii, domi-
nus Philippus rex Francorura cum domino
Philippe primogenito suo & domino Lu-
dovico filio suo secundo, cui domnus papa
Martinus IV* dederat regnum Aragoniae,
postquam deposuit domnum P., qui fueraf
rex Aragoniae, & domnus Gris, Sanctae
Ceciliae cardinalis & legatus Apostolicae
sedis, & cum eis plus quam CGC millia tuiii
pedibus ac caballis, qui crucem assumpsc-
rant contra domnum P. Arragonum supra-
dictum, intraverunt per villam Narbonae,
tandem intraverunt Rossilionem & des-
truxerunt civitatem Helenensem, quia re-
sistebat eis; postmodum per montanam de
Canicone, videlicet per la Messana intra-
verunt Cathaloniam & ceperunt civitatem
Gerundensem & comitatum Limpardanum.
Et in adventa domnus Philippus rex Fraa-
ciae supradictus migravit ad Christum, in,
villa Perpiniani, in crastinum sancti Fran-
cisci, & corpus suum deportatum fuit Nar-
bonae & carnes suae fuerunt ibidem sepul-
tae infra ecclesiam Sancti Justi, & caput &
ossa deportata fuerunt in sepulturam in
Francia, in monasterio Sancti Dyonisii cum
aliis regibus & parentibas suis (i).
XVI kal. marcii [1286]. Obierunt domi-
nus P. de Montebruno archiepiscopus
Narbonensis, & dominas P. Ber. frater
ejus, episcopus Agatensis. In quorum anni-
versario helemosinarius tenetur dare om-
nibus intitulatis quoquo modo IV denar.
Taronenses, & habent missam,
IIII non. julii, anno Domini MCCLXXXVI.
Obiit Petrus Raimundi de Montepessu-
lano, archidiaconus major in ecclesia Nar-
boncasi. In cujus anniversario commuuitas
221
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
222
débet dare omnibus clericis istius ecclesie
X den. Turonenses, & habet missam (a).
XIII kaleiid. aprilis [1293]. Obiit dom-
nus Pontius de Sancto Justo, episcopus Bi-
terrensis (i).
iiil kal. aprilis, anno Domini iMCCXCiir,
obiit niagister Poncius de Alsona caaoni-
ciis & levita. In cujus anniversario coni-
munitas débet dare omnibus intitulatis
istius ecclesie & IV presbiteris helemosine
& duobus presbiteris de Bethléem & illis
presbiteris qui sunt pro dicto magistro
Poncio de Alzona constituti, cuique VIII
den. Turonen., & habet missam (a).
[1295]. Confirmatio altaris Sancti Mi-
chaelis novae ecclesiae per G. episcopum
Mimatensem, 11 kal. maii (i).
VII idus septemb. anno Domini MCCXCV,
in vigilia nativitatis gloriosissime Virginis
fuit consecratum altare beati Christophori
martiris per dorainum Pentium, Dei gratia
Majoricarura episcopum, tune vices geren-
tem domini archiepiscopi Narbonensis, ad
preces supplices Ramundi de Ccrcto, per-
petui presbiteri Narbonensis ecclesie, qui
ipsum altare edificavit ad honorem Altis-
sinii & dicti martiris ac dotavit (a).
XVIII kal. februarii [1296J. Obiit P. de
Montebruno,<(Uondam episcopus Agathen-
sis. In cujus anniversario communitas dé-
bet dare omnibus clericis intitulatis istius
ecclesie, cuique duodecim denarios Nar-
bonenses. Et habet missam.
Anno Mccxcvi, ix kal. februarii. Obiit
reverendus pater domnus Petrus Berenga-
rii, bonae memoriae Agathensis episco-
pus (A).
Kalendis januarii, anno Domini miUe-
simo trecentesimo primo, obiit dominus
Bernardus de Olargiis, canonicus ecclesie
sanctae Narbonensis. In cujus anniversa-
rio communitas débet dare cuique intitu-
latorum istius ecclesie sex denarios Turo-
nenses (a).
XIII kal. novemb. anno Domini MCCCV,
obiit magister Martinus de Ripa, magister
in Sacra Scriptura, canonicus & archidia-
conus Corbariensis, pro cujus anniversario
communitas débet dare omnibus clericis
istius ecclesie & IIII presbiteris helemo-
sine & duobus presbiteris de Bethléem,
cuique VI den. Turon. Et habet missam (a).
VIII kal. augusti, anno Domini M cccvi,
obiit Guillelmus Normand! helemosina-
rius & jacet coram capella Sancti Pétri. In
cujus anniversario helemosinarius débet
dare beneficiatis istius ecclesie VI den.
& habet missam (a).
II kal. septembris anno Domini MCCCVI,
obiit P. Hugueti presbiter helemosine. In
cujus anniversario helemosinarius débet
dare omnibus canonicis & clericis istius
ecclesie & v capellanis helemosine & duo-
bus de Bethléem cuique VI den. Turon., &
habet missam (a).
Nonis maii, anno Domini m cccvii,
obiit P. Datberti precentor ecclesie Nar-
bonensis. In cujus anniversario communi-
tas débet dare cuique clericorum istius
ecclesie & quatuor presbiteris helemosine
& duobus de Bethléem vi den. Turon., &
habet missam (a).
VII kal. decembris anno Domini mcccx,
obiit dominus Jacobus de Normannis, ar-
chidiaconus major ecclesie Narbonensis
& notarius Apostolice sedis. In cujus an-
niversario communitas débet dare omnibus
intitulatis quoquo modo in ecclesia Nar-
bonensi VI den. Turonenses, & habet
missam (a). /
Idibus januarii, anno Domini millesinio
trecentesimo duodecimo, reverendus pater
dominus Egidius Aycelini, olim archiepi-
scopus Narbonensis, ii.ttituit missam beatc
Marie virginis in ecclesia Narbonensi per-
pétue celebrari prout in instrumentis &
processibus factis intcr ipsum dominum
Egidium 8c venerabile ipsius ecclesie capi-
tulum plenius continetur. Et débet dare
idem capitulum diebus singulis, quibus in
jaindicta ecclesia missa celebrabitur sepe-
dicta cuilibet canonicorum, qui solemniis
curaverint interesse, très denarios Turo-
nenses, beneficiatis vero & vicariis modo
predicto duos denarios Turonenses. Item
idem dominus Egidius instituit in eadem
ecclesia Narbonensi quatuor anniversaria
pro animabus parentum ac benefactorum
suorum. Et pro quolibet anniversariorum
predictorum assignavit dicto capitulo Nar-
bonensi in redditibus annuis centum soli-
dos Turonenses. Et habet missam (a).
Anno MCCCXII, idibus januarii, obiit
benedictus pater domnus ^Egidius Aicelinj
Î2:
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
234
archiepiscopus Narboiieiisis (fartasse Rai-
mundus pater domini E!;idn) ' (.b).
IX kal. jauuarii, aniio Domini MCCCXlir,
Berengarius Ayguini clericus conviva ec-
clesie Narboneiisis, ad honorem onmipo-
tentis Dei & omnium\ivium supernorum,
ut deceiitius & honorabilius celebretur &
fiât diviiium officium iii festivitatibus iii-
frascriptis in ecclesia antedicta, assedit &
assignavit heleniosinario ipsius ecclesie in
locis franchis & liberis allodialibus certes
& siifficientes redditus, pro quibus idem
helemosinariiis tenelur perpetuo annis
singulis habere & tenere xii cereos, quem-
libet ponderis trium cartonuni cere, qui
ardeant super altare majori beatorum mar-
tirum Justi & Pastoris in IIII festivitatibus
anni & eanim qualibet, Natalis Domini,
Pasche, Pentecostes & martyrum predicto-
rum, videlicet in primis & secundis vespe-
ris, matutinis & missa majori sicut & prout
est de aliis cereis seu candelis aliaruni fes-
tivitatum institutis hactenus in sepedicta
ecclesia consuetum (a).
V kal. januarii, anno Domini IMCCCXVII,
Obiit Guilermus Gauterii, clericus istius
ecclesie, in cujus anniversario capitulum
débet dare omnibus intitulatis istius eccle-
sie & V presbiteris helemosiue & duobus
de Bethléem, cuilibet VI den. Turon. Et
habet missam (a).
IX kal. julii, anno Domini MCCCXVIII,
in vigilia beati Johannis Baptiste, obiit
dominus Egidius Aycelini quondam archie-
piscopus Narboncnsis, qui in ecclesia Nar-
bonensi instituit missam beafe Marie &
duas prebendas sacerdotales & fundavit
duas capellas in ecclesia nova Narbo-
nensi & instituit IIII anniversaria. Et de
quolibet débet dare communitas clericis
istius ecclesie X den. Turon. & de dicta
missa canonicis Illl den. & aliis clericis
Iiujus ecclesie 11 den. Turonen.
Item idem instituit in ecclesia Sancti
Pauli Narbone unam capellaniam Se duo
anniversaria.
Item in ecclesia coUegîata de Capite-
stagno instituit missam béate Marie con-
ventualem sicut in ecclesia Narbonensi &
duo anniversaria. Quibus predictis omni-
' Ces derniers mots sont de D, Estlennot.
bus institutis fuit, perpapam Clementem V
translafus in archiepiscop[at]um Rothoma-
genscm.
Anno quoque M CCCXXII fuenint die
jovis in cœna Domini institula, vi idibus
aprilis, mortui in monasterio Fontisfri-
gidi circa ccxxx personae, qui ibi véné-
rant ad charitatem, quae ibi dari consue-
verat ibidem anno quolibet, die prae-
dicto ' (.b).
XIII kal. aprilis. Obiit dominus Bernar-
dus Maynardi canonicus Narbonensis Si
Sancti Pauli Narbone, cujus corpus est se-
pultum in choro novo. Qui statuit in hac
ecclesia Narbonensi pro anima sua unum
anniversarium perpetuo annis singulis ce-
lebrandiim, die XX mensis marcii intitulata
XIII kal. aprilis, qua die ipse obiit anr.o
Domini M cccxxiii. Pro quo anniversario
débet dare capitulum Narbonense singulis
dominis canonicis & intitulatis in eadem
ecclesia Narbonensi & V capellanis hele-
mosine & il de Bethléem VI denarios Tu-
ronenses. Et habet missam (a).
III idus junii obiit Berengarius Fredoli
episcopus Bilerrensis.
Anno Domini MCCCXXIII, tertio idus
junii, reverendissimus in Christo pater
dominus Berengarius Fredoli, qui fuit ar-
chidiaconus Corbariensis & canonicus in
ecclesia Narbonensi, postea vero fuit epi-
scopus Bitterensis, deinde episcopus Tus-
culanus & sanctae Romanae ecclesiae car-
dinalis, instituit in dicta Narbonensi ec-
clesia unum presbiterum perpetuum, qui
perpetuo débet celebrare in eadem eccle-
sia pro anima ejusdem. Et capitulum tene-
tur dare eidem singulis annis XXVI libras
Turonenses.
Item assignavit dicto venerabili capi-
tulo VI libras Turonen. pro uno anniver-
sario annis singulis pro anima ejusdem in
die obitus sui celebrando. Pro cujus anni-
versarii & misse celebratione prefatum
capitulum tenefur dare singulis dominis
canonicis & intitulatis prefate ecclesie
Narbonensis & helemosine & de Bethléem
presbiteris Xll den. Turonen.
' Même fait, t. V, c. ^6 (chronique de Snint-
Paul!; sur cet événement, voir Cauvet, Etiije sur
fontfroidej pp. .(çS & siuv.
22'J
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
226
X kal. aprilis. Obiit domimis Hugo de
Chalencoiie succentor istius ecclesie, anno
Pomini MCCCXXVI, iii crastiiio saiicti Be-
nedicti. In cujus anniversario débet date
comnuinitas omnibus intitulatis istius ec-
clesie VllI den.Turon. & habet missam (a).
VI idus dec. aniio Domini MCCCXXVII
dominus Berengarius Maiiiardi canonicus
ecclesie Narbonensis constifuit celebrarl
festum conceptionis béate Marie virginis,
pro quo quidam communitas débet dare
omnibus dericis intitulatis ejusdeni eccle-
sie & quinque presbiteris helemosine &
duobus de Ëethleeni, cuique VI den. Tu-
ron. (a).
XVII kal. aug. Anno Domini MCCCXXIX
& die iiititulata xvii kal. augusti fuit
iundatum unum solempne anniversarium
in ecclesia sancta Narbonensi pro anima-
bus Bcrnardi Cararie, R. Amali, Guillelmi
Cyroni & Johannis de Scalis. Pio quo hc-
Icmosinarius tenetur solvere omnibus ca-
nonicis & clericis intitulatis in dicta sancta
ecclesia, qui tune eruut rccepti per capi-
tulum, & ini presbiteris helemosine &
duobus de Bethléem, cuique videlicet XII
den. Turon. Et habet missam (a).
XII kalendas novembris, anno Domini
Mcccxxx, istud festum Undecim Milium
Virginum instituit dominus Petrus de Vi-
ridario, quondam archidiacouus Majorica-
rum & canonicus Narbonensis. Et débet
dare communitas omnibus clericis intitu-
latis istius ecclesie VIII den. Turon. (a).
VIII idus nov. Anno Domini mcccxxx,
videlicet pridie nonas novembris, nove-
rint universi quod reverendus in Christo
pater dominus Andréas, divina miseratione
abbas ecclesie secularis Sancti Affrodisii
Biterris canonicusque in ecclesia Narbo-
nensi, constituit in eadem ecclesia ad di-
vini cultus augmenfum & ad hoiiorem Dei,
virginis Marie & gloriosissimorum marti-
rum Justi 8c Pastoris duo torticia cere,
ponderis quodlibet XV librarum cere, que
quidem torticia ardebunt quolibet die ad
elevationem corporis Christi in missa ma-
jori, simili modo ad elevationem corporis
Christi in missa béate Marie, que cele-
bratur iufra chorum dicte ecclesie Narbo-
nensis.
Pretorca quod etiam dicta torticia ar-
dere debeant in festivitatibus Natalis Do-
mini, Pasche, Ascensionis, Penthacostes &
Corporis Christi, & in IIII festivitatibus
virginis Marie, & in festo sanctorum Justi
& Pastoris, sanctorum Nazarii & Celsi &
sancti Affrodisii ad elevationem corporis
Christi misse majoris, quousque presbitcr
cclebrans ipsam missam majorem suscepe-
rit corpus & sanguinem Jesu Christi. Pro
cjuibus quidem duobus torticiis cere dic-
tus dominus Andréas assignavit perpetuo
venerabili capituio Narbonensi vi libms
Turon. censuales super quibusdam hospi-
ciis infra villam Narbone sitiiatis, prout
apparet per quoddam instrumentum inde
reccptum per manum magistri Johannis
Timberga notnrium Narbone, & in libio
usaticorum dicti capituli. Et dictum capi-
tulum se obligavit ad prcdicta duo torti-
cia quolibet anno per imperpetuum (_sic)
facicnda (a).
II kal. decemb. anno Domini M cccxxx,
obiit dominus P. de Viridario, quondam
archidiachonus Majoricarum & canonicus
Narbonensis. Pro cujus anniversario com-
munitas débet dare omnibus clericis inti-
tulatis viii denarios Turonenses. Et habet
missam (a).
XIX kalendas januarii. Anno Domini
MCCCXXXIII, kalendis madii, fuerunt as-
signate venerabili capituio Narbonensi scx
librae Turonenses censuales pro uno anni-
versario, annis singiilis in ecclesia Narbo-
nensi pro anniversario reverendi patris in
Chrislo domini Galhardi, Dei gratia sancte
Lucie in Silice diaconi cardinalis, in die
sui obitus faciendum (sic'). Quamdiu vero
in humanis fucrit, ordinatum extltit [ut]
cum missa soUcmpni de Sancto Spiritu in
crastinum festi sancte Lucie in dicla eccle-
sia Narbonensi celebretur. Pro cujus anni-
versarii vel misse celebratione, prefatura
capitulum tenetur dare singulis dominis
canonicis & intitulatis prefate Narbonen-
sis ecclesie & elemosine & de Bethléem
presbiteris XII denarios Turonenses (a),
Pridie idus februarii, anno Domini
Mcccxxxiv, obiit dominus B. Tardivi
quondam canonicus Narbonensis, in cujus
anniversario communitas débet dare omni-
bus intitulatis istius ecclesiae VI den. Tu-
ron. &c habet missam (,a).
Vill.
8
::;
PREUVES DE L'fliSTOniE DE LAKGUEDOC.
28
X k:il. maicii. Aauo Domini mcccxxkv,
XI kaleiul. marcii, corpora sauctorum r.iar-
tyr.uni Justi & Pastoris fuerunt translata
de ecclesia veteri Narboiieusi in ecclesiam
novaiii & reposita ïii loco in quo siiut
modo. In qiia repositione fuit convocatus
populus Na'rboneusis per veaerabile capi-
tulum iNarbonense, quod cum toto cleio
dicte ecclesie interfiiit sollenipnizanclo ci
processionem devotam faciendo, ut dece-
bat, présidente tune sed absente domino B.
de Fargis arcliiepiscopo Narbonensi, ci
gubernante Komanani ecclesian'i donru:o
Bénédicte papa xn, in qua die erat doiui-
nica in sexagesinia.
vidus marcii, anno Domini MCCCXXXVI,
obiit dominus Petrus Borrelli sacrista ma-
jor Si canonicus ecclesie Narbonensis. la
cujus anniversario communitas débet dare
omnibus intitulatis istius ecclesie cuique
octo denarios Turonenses. Et habet mis-
sam (a).
un nonas aprilis, obiit dominus P. En-
galberti archipresbiter Narbonesii, Si G.
Borrelli & Rixendis ejus uxor, pro quo-
rum animabus venerabilis vir dominus
P. Borrelli sacrista & canonicus ecclesie
Narbonensis constituit anniversarium. Pro
quo communitas débet dare omnibus inti-
tulatis istius ecclesie sex den. Turonen. 8i
habet missam, anno Dom. Mcccxxxvi {a).
VIII kalendas madii, anno Domini
M cccxxxvii obiit dominus Geraldus de
Languicello quondam arcbidiaconus Coiba-
rlensis in ecclesia Narbonensi, sed postea
episcopus Nemawsensis. In cujus anniver-
sario débet dare helemosinarius omnibus
intitulatis istius ecclesie & duobus sacer-
dotibus de Bethléem & un de helemosina
VI den. Turonen. Et habet missam (a).
III kal. martii, anno Domini MCCCXI.II,
obiit dominus Marquesius de Mostuejolis,
canonicus ecclesie Narbonensis, in cujus
anniversario communitas débet dare omni-
bus inlitulatis istius ecclesie VI denarios
Tui'onenses, Et habet missam (a),
II kalendas decembris, anno Domini
MCi:cxLil, obiit Berengarius Johannis, ca-
pellanus altaris béate Marie de Bethléem.
In cujus anniversario communitas débet
dare aunuatim vi denarios Turon. Et ha-
bet missam [a).
VII kalendas marcii, obiit dominus Etr-
tiandus de Fargis, arcbidiaconus Fenolieîi.
In cujus anniversario communitas dchct
dare omnibus intitulatis istius ecclesie
VI denar. Turonen. & habet missam. Anno
Domini MCCCXLVii (a).
vu kal. junii, anno Domini MCCCXLVii,
obiit dominus Guido Radulphi, archidia-
chonus Agathensis & canonicus Narbonen-
sis. In cujus anniversario communitas dé-
bet dare omnibus intitulatis istius ecclesie
8i V presbiteris elemosine & duobus de
Bethléem, cuique VI den. Turon., & habet
missam (a).
III kal. maii. Anno Domini MCCCXLViir,
die XXIX aprilis, obiit magister Bernardus
Stephani notarius venerabilis capituli Nar-
bonensis, qui instituit pro anima sua Si
Raimunde uxoris sue & aliorum parentuni
ac benefactorum suorum unura anniversa-
rium LXX solidorum Turonen., celebran-
dum perpetuo anno quolibet in Narbo-
nensi ecclesia Si per clerum ejusdem.Pro
quo débet dare capitulum Narbonense
sinqulis dominis canonicis presentibus in
celebratione anniversarii Si infitulalis in
ecclesia predicta necnon V capellanis ele-
mosine & duobus de Bethléem, cuilibet
eorumdem prcsei;tibus VIII den. Turonen-
ses, & habet missam. Et fuit instilutum
anno Domini mccclxvi, die xxvi maii (a).
XI kal. juiii, anno Domini MCCCXLViii,
obiit dominus Joannes Sepcie fisicus Nar-
bone. In cujus anniversario communitas
débet dare omnibus canonicis & intitulatis
istius ecclesie VI den. Turonen, Si v capel-
lanis elemosine 8i 11 de Bethléem vi den.
Turon. Si liabet missam (a).
Iiii kal. octobris anno Domini mccci.i,
venerabile capitulum ecclesie Narbonensis
instituit missam de Spiritu Sancto pro
anima venerabilis Si circumspecti viri do-
mini Michaclis de Brachia, magistri in
thcologia, elemosinarii domini nostri Frai'.-
corum régis in vita. Pro quo communitas
débet dare omnibus intitulatis istius eccle-
sie VI den. Turon. & post ejus mortem Mat
missa do mortuis pro anima sua (a).
Uii idus novemb. anno Domini Mccci.i,
obiit Bern. de Asparaco presbiter Si cleri-
cus istius ecclesie, in cujus anniversario
helemosinarius débet dare cuique clerico-
129
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
!3o
rum istius ecclesie, & quatuor presbitcris
Iiclemosiue & duobus presbiteris béate
Marie de Bethléem VI den. Melgoreii. Et
habct missani (a).
XIIII kalendas januarii, anno Domini
MCCCLVI, obiit reverendus in Christo pa-
tir doniiiuis Galhardus Dci gratia Saiicte
Lucie in Silice diachonus cardiiialis & ar-
chidiaconus major istius ecclesie. In cujus
anniversario capitulum débet dare singu-
lis canonicis XX den. Turon. Et habet
niissam (a).
XVIII kal. februarii. Anno Domini mille-
finio treceiittsinio quinquagesinio septimo
& die décima quinta januarii fuit sepultus
in présent! ecclesia reverendus in Christo
pater dominus Gaillardus, Dei gratia Sancti
Lucie in Silice diachonus cardinalis & ar-
chidiaconus major in ista ecclesia, in qua
consliluit unura auuiversarium. Pro quo
capitulum débet dare canonicis istius ec-
clesie viginti denarios Turoneiises, bene-
ficiatis & vicariis cuique decem denarios
Turonenses. Et habet niissam.
VII kal. novemb. anno Domini MCCCLXI,
dominus Raimundus Sicardi,quondam dia-
conus altaris majoris ecclesie Narbonen-
sis, instituit anniversarium perpetuuni pro
anima domini Bertrandi Mathei, avunculi
sui, quondam canonici Narbonensis. Pro
quo anniversario communitas débet dare
omnibus clericis intitulatis & Iiii capella-
nis elemosine & duobus presbitcris de
Bethkem cuique sex den. Turon -ii. Et
habet missam (a).
VII kal. aprilis. Anno Domini mccclxit,
XXII die marcii, obiit venerabilis vir do-
minus Hugo Barroti, legum professer,
precentor quondam istius ecclesie. In
cujus anniversario capitulum débet dare
dominis canonicis XX den. Turon. & be-
neficiatis, vicariis, cappellanis elemosine
& de Bethléem, cuique X den. Turonen. 8i
habet missam (a).
XII kalendas januarii. Anno Domini
MCCCI,XIX,XV kal. januarii, obiit dominus
Johannes de Vilario, archidiachoiuis Aga-
thensis & canonicus presentis ecclesie. In
cujus anniversario communitas débet dare
omnibus intitulatis istius ecclesie VI den.
Turonen. Et liabet missam 'a).
Idus junii. Anno Domini mccclxx, die
xril junii, obiit domin.us B'. Erniengardi,
s\ibdiaconus altaris majoris ecclesie Nar-
bonensis, qui instituit heredem helemosi-
nam. Pro cujus anima fuit iiistitutuin
unum anniversarium, pro quo fundando
sunt empti C solidi censuales, quos capi-
tulum percipit in terminio de Mala Sanc,
Pro quo anniversario capitulum debtt
dare dominis canonicis xvi den. & intitu-
latis ecclesie & v capellanis dicte elemo-
sine & duobus de Bethléem intercssenti-
bus in agenda & missa Vlll den. Turon.,
& marsellario ecclesie (a).
IV idus febr. anno Domini imccclxxvi,
dominus Petrus de Nolio canonicus Nar-
bonensis assignavit capitule Vii libras ren-
ditus(Jic) ad gasanhagium Den. Faurel pro
uno anniversario perpetuo in presenti ec-
clesia celcbrando. Pro quo quidem anni-
versario communitas débet dare singulis
dominis canonicis XX denar. Turonen. &
aliis intitulatis & capitulariis, helemosi-
nario & do Bethlem ac vicariis, cuique x
denarios Turonenses & habet missam (a).
Anno Domini MCCCLXxxi, die intitulaia
XV mensis augusti, que fuit dies Assunip-
tioiiis béate Marie fucrunt consecrata qua-
tuor altaria, videlicet altare sancte Trini-
tatis, altare béate Marie de Bethléem,
allare bcatonim Johaniiis Baptiste & Evan-
geliste & altare beati Martini, infra ecclc-
siam Narbonenscm existentia, perrevercn-
dum in Christo patrem dominum Johanncm
cpiscopum Cerviciensem, vices gerentem
reverendissimi in Christo patris & domini
Johannis, divina providenlia Narbonensis
archiepiscopi ik primatis. Et concessit om-
nibus in dicta consecratione presenlibus
XI. dies indulgentiarum 8c etiam omnibus
prcdiclas capellas in die dicte consecratio-
nis visitantibus, pro quolibet altari singulis
annis XL dies indulgentiarum. Et fuerunt
reposife infra altare diclo béate Marie de
Bethléem multe reliquie (a).
II kal. augusti. Anno Domini mcccxc,
die XXVIII junii, dominus Matheus Por-
celli presbiter loci de Sijano, rector eccle-
sie de Cruscadis, Narbonensis diocesis, fun-
davit missam Sancti Spiritus in presenti
ecclesia, anno quolibet & die trigesînia
' Jn retenti Guillclmus. (Note du P. Lnporte.)
23l
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
.3:
prima mensis jiilii celebrandam in perpe-
tuuni, & post ejus obitum aiiiiiversariuni
pro anima sua, parentum ac benetacto-
rum suoriun ei fit unum anniversarium
solemne perpctuo telebrandum. Pro quo
anniversario communitas tenetur dare
sexaginta solidos Turonenses, quos idem
dominus Matheus distribui voluit inter
dominos canonicos & alios intitulâtes ac
vicarios doniinorum canonicorum, capel-
lanos helemosine & capelle béate Marie
de Bethléem, qui celebrationi hujusmodi
intereruntj sed domini canonici duplum,
alii vero medietatem dupli récipient. Et
habet missam (a).
XIIII kalendas decembris. Anno Domini
MCCCXC, die XI aprilis, Guillclnuis Alrici,
macellator Narbone, fundavit quoddam an-
niversarium solempne pro anima sua, pa-
rentum 8c benefactorum suorum & aliorum,
quos in animo suo intendit. Pro quo voluit
dari tam dominis canonicis infra sacrum
existentibus vel non existentibus, vicariis
& intitulatis ipsius ecclesie, in sacerdotio
constitutis & non aliter, Lxv solidos, de
quibus domini canoiiici duplum, alii vero
siniplum habebunt. Et modo simili capel-
lani elemosine & de Bethléem admittenfur
& celebrabitur xiv kal. decembris. Et ha-
bet missam (a).
IX kal. novembris, obiit dominus Pon-
cius de Viridisicco canonicus Narbonen-
sis die XXIV octob. anno Domini mcccxci.
Pro cujus anniversario debent Johannes
de Viridisicco & Geraldus ejus filius sol-
vere communifati m libras Turon. distii-
buendas inter intitulâtes ecclesie, vicarios,
capellanos elemosine & de Bethléem, ita
quod domini canonici recipiant duplum,
alii vero simplum (a).
VIII kalendas maii. Anno Domini
MCCCLXXXXVI & die XXIIIl mensis ajjrilis,
obiit venerabilis vir dominus Michael An-
drée, hujus sancte ecclesia canonicus, qui
fundavit in dicta ecclesie unum anniver-
sarium, anno quolibet in crastinuin icsti
revelationis Sancti Michaelis celebranduni.
Pro quo capilulum solvit très libras Tu-
ronenses inter présentes dividendas, scd
domini habebunt duplum, ceteri simplum.
Et iiabet missam (a).
}iii nouas aprilis, item obiit incHte
memorie domina Blanqua regina Francie.
Cujus exequtores fundaverunt unum so-
lempne anniversarium celebrandum singu-
lis annis, hac die, anno Domini JMCCCXCIX
pro animabus illustrissimi principis do-
mini Philippi Francie régis & ejusdem
domine regine consortis, ac domini Jo-
hannis eorum filii. Pro quibus débet distri-
buere universitas omni])us interessentibus
XI libras Turonenses dividendas inter do-
minos canonicos, bénéficiâtes, intitulâtes,
vicarios doniinorum canonicorum, capel-
lanos helemosine & duos capellanos hele-
mosine & dues capellanos de Bethléem,
ita videlicet quod domini canonici reci-
piant duplum, ceteri vero simplum.
Item dicti exequtores fundaverunt pro
animabus predictorum unani inissam per-
pctuo celebrandam submissavoce pro mor-
tuis, singulis diebus sabbatis tanfum, infra
chorum in altare béate Katherine. Et débet
dare dicta communitas tam pro dicta missa
quam expensis pre querendis dictis XX li-
bris Carquassone constitutis & ordinatis
pre premissis. Que XX libre debent solvi
per homines de Rivello, diocesis Mirapi-
censis, in dicto loco de Carquasenna (a).
un nonas octobris, anno a Nativitate
Domini ]\icccciii, venerabilis vir dominus
Johannes de Puginace, licenciatus in legi-
bus, vicarius & canonicus Narbonensis,
fundavit unum anniversarium solemne,
perpétue in ecclesia Narbonensi celebran-
dum. Pro quo elemosinarius débet dare
& solvere quolibet anno quatuor libras Tu-
ronenses equaliter dividendas inter pie-
sentes canonicos & bénéficiâtes seu inti-
tulâtes quevis modo in dicta ecclesia, &
liabet missam (a).
Viii kal. aprilis. Anno Domini mcccciit,
pridie idus novembris, exequtores testa-
nionti domini Johannis de Puginiace, licen-
tiati in legibus, vicarii & canonici Narbo-
nensis ac rectoris parrochialis ecclesie de
Gruissauo, fundaverunt unum anniversa-
rium solemne, quod dictus dominus Johan-
nes legaverat in suo testamente, perpetuo
in ecclesia Narbonensi dicta pridie idus
novembris annuatim pre anima ipsius do-
mini Johannis & suorum celebrandum.
Pro quo anniversario débet dare & solvere
çlemosina quolibet anno in perpetuum
1 *!
2JJ
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
no4
iiii libins iii perpeluura dividendas inter
présentes canoiiicos, conducherios, vica-
rios & intitulatos quoquo modo in dicta
ecclesia Naibone (a).
VIII idus sept. Anno Domini MCCCCIII,
die XXIX decembris, venerabilis vir domi-
mis BernarJus Lacosta, succentor & cano-
niciis Narbonensis, fundavit in présent!
ecclesia Narbonensi imam missani Sancti
Spiritus annuatim die quam ipse nialueiit,
pro conservatione persone ac status ipsius
domini Bernardi celebrandam, quamdiu vi-
vcit in choro dicte ecclesie a dicto domino
Bernardo celebrandam. Post vero obitum
ipsius loco dicte misse, pro anima sua pa-
rentunique ac benefactorum suorum annis
singulis débet celebrari unum anniversa-
riura sollemne perpetuo in eadem ecclesia
& choro predicto simile die, que ipse do-
minus Bernardus ab hoc seculo migraverit.
Pro c[ua missa & anniversario communitas
tenetur dare sexaginta solidos Turonenses,
qui distribui debent inter dominos cano-
nicos & alios intitulatos & vicarios domi-
noriim canonicorum, capellanos clemosine
& de Bethléem, présentes taraen & iiiteres-
sentes celebrationi capituli. Sed domini
canonici duplum, alii vero medietatem du-
pli récipient. Et obiit dominus Bernar-
dus [die] sexta septembris, anno Domini
MCCCCVI (a).
Anno Domini MCCCCV, in die xix moi-
sis januarii, in vigilia beati Sebastiani, de
nocte fuit combustus igné fulguris campa-
narius prescntis ecclesie SS. Justi 8c Pasto-
ris Narbonae cum omnibus campanis &
trabibus ipsius campanarii, cum majori
tenipestate dicti fulguris & tonitrui ac ni-
vis & terrae motus, quae numquam vira
fuit partibus istis, ita ut tota civitas una
cum burgo videbatur destrui ab ultioue
divina (i)'.
VI idus augusti, anno Domini MCCCCV,
dio octava augusti, obiit Johannes Sicardi,
niorcator Narbone, qui fundavit unum an-
niversarium perpetuo celebrandum. Pro
que communitas débet annuatim solverc
trcs libras Turon. dividendas equaliter in-
ter dominos canonicos ceterosquc intilu-
' La chronique de Saint-Paul, t. V, c. 47, place
cj Tnit ail ip janvier 1415.
latos & vicarios, quinque capellanos helc-
niosine & duos de Bethléem, agende &
misse présentes (a).
XI kal. septemb. Anno Domini Mccccvii
& die XXII mensis augusti, venerabilis vir
dominus Petrus [de] Pomayrolis, canonicus
ecclesie sancte Narbonensis & rector do
Bugazag, in utroque jure baccalarius fa-
mosus, fundavit unum anniversarium so-
lempne perpetuo celebrandum in dicta
présent! ecclesia Narbonensi pro anima-
bus sua, parentum ac benefactorum suo-
rum. Pro quo capituhim tenetur dare très
libras Turonenses, dividendas inter domi-
nos canonicos, beneficiatos, vicarios, V ca-
pellanos helemosine. Il de Bethléem & vi
fréquentantes présentes agende & misse.
Sed domini canonici habebunt duplum,
cetcri vero simplum. Et hahet missam (a),
II nouas aprilis, anno Domini mccccx.
Dominus Guillermus Ruffi, conducherius
ecclesie Narbonensis, fundavit unam mis-
sam de Spiritu Sancto in presenti ecclesia
quamdiu vixerit, post vero ejus obitum
unum anniversarium solemne pro anima
ipsius & benefactorum suorum. Et com-
munitas débet dare iiii libras Turonenses,
dividendas inter dominos canonicos & in-
titulatos ac vicarios dominorum canoni-
corum, Illl capellanos elemosine & de
Bethléem présentes & intercssentes, sed
domini canonici habebunt duplum. Et ha-
het missam (o).
Xiiii kalendas augusti. Anno Domini
MCCCCXIII & die XXIII mensis mardi, do-
minus Raimundus Pastorelli, presbiter eb-
doniadarius altaris majoris sancte ecclesie
Narbonensis, motu suo proprio,pro salule
anime reverendi patris domini Sicardi do
Burgayrcsio, quondam canonici hujus ec-
clesie & demum episcopi Coseranensis,
fundavit in presenti ecclesia unum quod-
dam anniversarium perpetuum celebran-
dum annuatim, usque ad summam quin-
quaginta solidorum dividendorum inter
présentes die xix mensis julii anno quoli-
bet. Et habet missam (a).
xvii kal. maii. Anno Domini MCCCCXV,
dio XXIII novembris, obiit nobilis Mar-
garita de Andusia, relicta nobilis Bernardi
de Fissio, [domini] quondam loci de Podio
Surigario, qui instituit & fundavit in pre-
235 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 236
senti occlesia Narboacasi duo aiiiiiversaria biarj duplex festum Septem Gaudiorum
solenipnia perpetuo in choro dicte ecclesie geiiitricis Dei Marie. Pro quo communitas
aniio quolibet celebranda, viJelicet unum tenctur dare de bonis capituli dominis ca-
pro salute aniniaruin dicte iiobilis Marga- nouicis.xii dcn. Turon., & beneficiatis,
rite parentumque & benefactorum suo- intiîulatis, vicnriis dominorum canonico-
rum, & aliud pro salute anime dicti quon- runi, iiii presbitcris elemosiiie & duobus
dam viri sui & etiani animarum illorum, de Bethléem, ac niarrolario, cuique VI den.
quibiis ipse quondara maritus suus tene- Turonen. Item dicta communitas tenetur
batur & erat obligatus. Pro quibus hele- dare subsacriste pro pulsatioue timbalo-
niosina Narbonensis débet dare omnibus ruin 8: luminari aitaris majoris quinque
iatitulatis dicte ecclesie presentibus in solidos Turon. (a).
eorum celebratione i solidura Turonen. & vi nonas julii, anno nativitatis Cbristi
domini habebunt duplum; quorum unum Mccccxxxni, nobilis Bernardus Troc,
celebratur die predicta & aliud ini'ra quin- doniinus loci de Ornationibus, dioceris
denam ante Pascha aut infra quindenam Narbonensis, cupiens fieri particeps suf-
post Pascha. Pro quibus dédit helemosine fragiorum sancte Narbonensis ecclesie,
predicte certos annuos & perpefuos, reddi- in salvalionem animarum sui ac nobilis
tus & ccnsus ac omnia bona immobilia fjue Johannc de Vaurs corijugis, suorum pa-
possidebat in locis & terminis de Sallcla rentum,& aliorum, pro quibus inleudit,
& de Ampara. Et habet niissam. furidavit missam de Sanclo Spiritu annis
IIII idus marcii. Anno Dom. MCCCCXVIII, singulis ista die celebrandam. Pro c(ua dis-
die X mensis novembris, venerabilis vir triliui voluit très libras fortis monete inter
dominus Johannes Festa, licenciatus in le- preseiites, sed domini canonici habebunt
gibus baccalariusque in decretis, canoni- duplum & ceteri simpluni (a),
eus Narbonensis, acquisivit & émit de suis V idus dec. anno Domini i\i ccccxxxiiT,
bonis & pecuniis propriis in loco de Ca- obiit venerabilis vir dominus Guillelmus
pitestagno ini libras Turonenses cen.sua- Capitulane quondam cauoaicus Narboneii-
les & perpetuo reddituales, pro vencrabili sis-. In cujus anniversario communitas de-
capitulo Narbonensi perpetuis temporibus bct dare quatuor libras Turon. dividendas
eidem capitule exsolvendas. Pro quibus intcr dominos canonicos, conducherios Si
diclum capitulum Narbonense fundavit in benelîciatos, V capellanos elemosine &c 11
presenti ecclesia unam missam Sancti Spi- do Bethléem. Et habet missam (a).
ritus, qiiandiu dictus dominus Johannes xri kal. maii anno Domini Mccccxxxvr,
vivet in humanis, & post ejus obitum pro ol)iit venerabilis vir dominus Benianlus
anima sua & parentum ac an.icorum & be- Calveti, magister in theologia ac canoni-
nefactorum suorum unum anniversarium eus & succentor ecclesie Narbonensis. In
soUempniter celebrandum perpetuo annis cujus anniversario communitas débet dare
singulis, quarta die mensis marcii. Et si très libras Turonen. dividendas inter do-
dicta die fieri non possit, fiât alla die im- minos canonicos, beneficiatos, vicarios,
médiate scquonti. Pro quo anniversario IIII capellanos helemosine & duos de
dictum venerabile capitulum teiiebitur an- Bethléem, agende & misse presentesj sed
nis singulis distribucre très libras Turc- domirii canonici habebunt duplum, ceteri
nensos inter présentes dominos canonicos, vero simplum. Et habet missam (a).
beneficiatos, vicarios, capellanos helcmo- No;ns marcii. AnnoDominiMCCCCXXXVl
sine Si de Bethléem, & domini canonici die XVIII mensis febroarii, venerabilis vir
habebunt duplum. Et dictum anniversa- dominus Petrus [de] Pomayrolis de Eittcris,
rium habet missam (a). canonicus Narbonensis, ad laudem & g'o-
II kal. sept. Anno Domini MCCCCXXVI riam Dei, beatissimc virginis Matiis ejus ac
Si die IX mensis augusti, dominus Bernar- sancîorum & specialiter seraphici docto-
dus Paschalis, beneficiatus in presenti ce- lis basis ecclesie beati Thonie de Aq\iii;o,
clesia Zc canon.icus ecclesie collegiate sacri ordinis Predicatorum confcssoris, cu-
Sancti Stepliaui Narboae, coustituit celé- picns eflici particeps sufïragioruni, que as-
^^^
PREUVES DE L'HISTOIRE DE ItANGUEDOC.
ùWl
li-.iuo fiunt iii sancta ecclesia Narbonensi,
pro sainte animarum sue, parentiini, bene-
factoriim suorum & aliorum pro quibus
iiitendit, instifuit celebrari festiim duplex
dicti sancti in predicta ecclesia, die septinia
niensis marcii, qua die in libro describitur.
Pro quo communitas débet dare singulis
annis dominis canonicis, conducheriis, be-
neficiatis ac aliis in eadem ecclesia intitu-
latis, presentibus & in dicta ecclesia in
solempnisatione dicti fcsti duplicis interes-
sentibus vel qui présentes debebunt repu-
tari, très librns Turonen. inter predictos
dividendas temporibus aliarum distributio-
nuni similium; & domini canonici habe-
bunt duplum, alii vero simplum, ut pre-
dicta constant publico instrumento per
inagistruni Joiiannem Guillelmi notaiium
rcc.ptum, anno ik die predictis (a).
II kal. jan. Anno Domini mccccxxxvii
&: die ultima mensis decembri?, obiit pro-
vidus vir doniinus Raimundus Pastorcili,
ebdomedarius altaris niajorls sanctc eccle-
sia Narbonensis, qui fiindavit unum anni-
versarium perpetuum in dicta ecclesia pro
omnibus animabus, sua, patris & matris &
benefactorum suorum. Pro quo communi-
tas débet dare très libras Turon., equaliter
dividendas inter présentes agende & misse.
Et habet miss'am.
Ex cujus dispositionis seu testamcnfi
ordinatione tenetur helemosina per qua-
tuor capellanoj ejusdem helemosine sin-
gulis septimanis celebrari facere quatuor
missas pro anima ejusdem & beaefac(on;m
suorum & aliorum pro quibus tenetur,
necnon in festo apostolorum Pétri & Pauli
in utrisque vesperis, matutinis 8c missa
débet helemosinarius in altare majore pc-
nere duodecim candelas que .ardeant, ut
in aliis festis & fieri consuetum est in
festo transfigurationis Domini, eodcm
modo scilicet in festo apostolorum Pétri
& Pauli (.a).
X kal. oct. Anno Domini MCCCCXXXVIII
& die penultima mensis augusfi, veiierabi-
lis vir dominus Johnnnes Guitardi, canoni-
cus ecclesia Sancti PauU Narbone & capcl-
lanus régis, iil prcrenti ecclesia sancla
Narbonensi fundavit uiuim solempne an-
niversarium perpefuo celcbrandum X" ka-
Icndas octobris in dicta présent! ecclesia
Narbonensi pro anima sua & j^arcnfum ac
benefactorum suorum. Pro quo quidem
anniversario communitas tenetur dare très
libras Turonenses, equaliter dividendas in-
ter dominos canonicos, conducherios, bé-
néficiâtes ac vicarios dominorum, quinque
capellanos elemosine ac duos de Bethléem.
Et habet missam (a).
XVI kal. aug. Anno Domini MCCCCXXXIX
Zi die penultima mensis marcii, obiitvene-
rabilis vir dominus Raimundus Gayraudi,
bencficiatus hujus sancte ecclesie. In cu-
jus anniversario communiias débet solvere
inter présentes, inter dominos canonicos,
conducherios & bénéficiâtes, V capellanos
elemosine & Il de Bethléem vicariosque
equaliter dividendas très libras Turonen.
Et habet missam (a).
Idus novemb. Anno Domini MCCCCXLT,
& die XIIII mensis julii, obiit venerabilis
vir dominus Petrus Fabri, baccallarius in
decretis & liccntialus in legibus, quondam
canonicus ecclesie sancte Narbonensis ac
rector ecclesie parrochialis de Davejano,
qui fundavit unum anniversarium so-
lempne in dicta ecclesia sancta Narbo-
nensi pro animabus sua, patris & matris ac
sui avunculi, providi viri domini Pétri Fa-
bri, quondam in dicta ecclesia beneficiati,
necnon omnium parentum ac benefacto-
rum suorum. Pro quo communitas débet
dare iiii libras equaliter dividendas. Et
habet missam (j).
xiikal.aprilis.AnnoDomini MCCCCXi.Vil
8i die XVII mensis marcii obiit venerabilis
vir demi nus Petrus Gaytani, quondam bac-
calarius in decretis, canonicus & precentor
sancte ecclesie Narbonensis, qui fundavit
duo anniversaria solempnia perpetuo in
ecclesia predicta celebranda. Pro quibus
capitulum débet dare très libras Turonen-
ses pro quolibet, dividendas inter dominos
canonicos, beneficiatos seu quovis modo
ir.titulatos in dicta ecclesia. Et habet mis-
sam (n).
Il kal. nov. Anno Domini IM CCCCXLVIT,
Zi pridie kalendas novembris, venerabilis
vir dominus Johannes de Geio, canonicus
cccksie sancte Narbonensis & rector eccle-
sie parrochialis de Aquisvivis, fundavit in
prcsenli ecclesia duo anniversaria solemp-»
jiia porpctuo celebranda, pro quibus capi->
239 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 240
tuhini (eiietur dare pro quolibet freslihra- firum Dyonisii, Rustici & Elcuthcrii aiino
tiiioneii. equaliter dividendas (a). Domiiii MCCCCHX, obiit doiiiimis Peirus
XII kal. nov. Anao Domini Miiiri.i, Coiirserii, vir uti(|ue recolende memorie,
XII kaleiidas octobris, obiit veiierabilis vir sciciitiis & virfutibus clams, utriiisque ju-
domuuis Johaiines de Ponte, inagister ia ris professer exiniius, aiiditor apostolicus,
, artibus ik baccalarius in legibus, canonicus & hujus sancte ecclesie Narbonensis cano-
ecclesiarum sancte Narbonensis & colle- nicus, qui multa bona fecit hiiic ecclesie,
giate Sancti Pauli Narbone, qui fundavit inter que, &c.
quatuor anuiversaria in prescnti ecclesia Idus julii. Anno Domini MCCCCI.X & die
annuatim celebranda, pro quibus dédit ve- xv julii, intitulata idus julii, obiit venera-
nerabili capitule mille scuta Tholose. Pro bilis vir Arnaudus de Villa, magister in ar-
quibus anniversariis venerabile capitulum tibus, in utroque jure baccalarius & ec-
tenetur pro îjuolibet annivcrsario distri- clesie sancte Narbonensis canonicuî, qui
buere c solidos turon., equaliter dividen- fundavit in présent! ecclesia untim aniii-
dos inter présentes, inter dominos canoni- versarium, perpetuo anno quolibet pre-
cos, conducberios , bénéficiâtes, vicarios dicta die celebrandum ; pro que conimuni-
dominerum, v capellanes helcmosine & tas débet dare très libras turenenses inter
duos de Bethléem. Qui jacet in chero ce- agende & misse présentes. Et babet niis-
clesie sancte Narbonensis ante cathcdram sani (a).
domini precentoris. Et babet niissam (a). K:;l. marcii. Anno Domini MCCCCLXVI
xiil kalendas februarii [cca. 1452]. Rc- & die xxiii mensis novembris, christianis-
verendissimus in Christo pater & dominus simus dominus noster Ludovicus, rex Fran-
Johannes de Harcuria, quoiidam N'arbo- cie, fundavit & instituit celebrari selemni-
nensis archiepiscopus, fundavit & instituit ter & cum solcmni pulsatione campanarum
processionem sancti Sebastiani. Pro qua in ecclesia sancta Narbonensi & altari ma-
capituluni Sanctorum Stepbani & Sebas- jori ejusdem, annis singulis, die prima meu-
tiani Narbonne tenetur selvere anne quo- sis martii, unum anniversarium solemne
libet dominis canonicis, conducheriis , cum vesperis, matutinis & missa mortue-
beneficiatis, vicariis dominorum canoni- rum pro sua sueriim((ue anima predeccs-
cerum cetcrisque intitulatis in ecclesia sorum celebrandum. Pro ciijus fiindatiene
sancta Narbone, videlicet c|uatuor libras dédit & donavit dicte ecclesie & servito-
turonenses equaliter dividendas inter pre- ribus ejusdem quinquaginta quintalia salis
sentes in primis vesperis & missa majori ex granario sue salis Narbone stabilito, in
dicti festi sancti Sebastiani, pcrpetuum annis singulis recipienda, inter
XIII kal. julii. Istud festum sanctorum présentes dividenda. Et domini canonici
martirum Gcrvasii & Pretasii in bac sancta habebunt duplum, alii vero simplum (a).
ecclesia Narbonensi institutum est de ce- xvi kalendas februarii, anne Domini
tero celebrari duplex, ad supplicationem & ]\l CCCCLXVII, & die tertia mensis decem-
requestam egregii & spectabilis viri domini bris, venerabilis vir dominus Raymundus
Pétri Courserii, utriusque juris docteris Malrosii, licentiatus in legibus & baccalla-
eximii, queudam auditoris sacri palatii rius in decretis, fundavit in présent! eccle-
apostolici, hujus ecclesie canonici. Et de- sia Narbonensi unum anniversarium so-
bet dare capitulum quolibet anno iiii libras lempne, dicta die, anne quolibet celebran-
turonen., de c[uibus domini canonici du- dum, pro animabus venerabilis viri domini
plum récipient. Et quicumque fuerit rec- Pétri [do] Poaiayrolis, qiiendam utriusque
ter ecclesie SS. Cosme & Damiani Narbone, juris baccallarii & canonici dicte ecclesie
sive fuerit intitulatus in ista ecclesia, sive Narbonensis, domine Urbane quondam
non, habebit sicut unus de simplicibus in- dicti Pomayrolis filio & uxoris quondam
titiilatis. Sic cnim voluit & ordinavit pro- dicti Malressii, 8c pro se ipso, pafris &
fatus dominus Pctrus qui obiit anno Do- matris & uxoris sue neciion omnium pa-
mini mcgcclix, die x mensis octobris (a). rentum & benefactorum suorum. Pro quo
VII idus octobris. Ista die festi SS. mar- annivcrsario distribui voluit anno quoli-
241 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 242
bet per cnpltulum très libras tiironenscs, ecclesie Narbonensis & vadant ad Sanctiim
eqiialiter dividendas iuter dominos caiio- Paiiluni ad primas vesperas & niissam dicti
nicos, couducherios, beneficiatos, vicarios festi, proiit iii alto festo mensis decembris
dominoriim canonicorum , liii capellanos est consuetum facere. Pro quibus commii-
elhemosine & H capellanos de Bethléem. nitas débet dare centum solidos turonen-
Sed domini canonici habebunt diiplum, alii ses eqiialiter dividendes inter dominos
vero simplum. Et habet missam (a). canonicos, conducherios, beneficiatos, vi-
III idus niarcii. Anno nativitatis Cbristi carios dominorum canonicorum, v, capel-
MCCCCLXIIII & die xiil mensis marcii, lanos helemosine & duos de Bethléem, pre-
obiit venerabilis & egrcgius vir dominus sentes tamen in dictis vesperis, missa &
Egidius Laqueatoris, olim sancte Narbo- processione. Pro qua fundatione dictus
nensis ecclesie canonicus, consiliarius do- dominus dédit & assignavit venerabili ca^
mini nostri régis in sua suprema parla- pitulo dicte sancte ecclesie in perpetuurn
menti Tholose curia, qui fundavit in pre- medietatem unius partis molendinorum
senti ecclesia unum anniversarium pro de Vado (j).
animabus sua, parentum 8c omnium bene- V idus julii. Anno Domini MCCCCI.XXII
factorum suorum pcrpetuis temporibus & die XI mensis julii, obiit venerabilis vir
dicta die celebrandum. Pro quo anniver- dominus Jacobus Vincro, in utroque jure
sario capii;ilum débet dare très libras licentiatus, ecclesie sancte presentis Nar-
Turonenses equaliter dividendas inter pre- bone canonicus, qui fundavit in predicla
sentes, inter dominos canonicos, condu- ecclesia unum annive/sarium solempne pro
chéries, beneficiatos, vicarios dominorum animabus sua, patris, matris & omnium be-
canenicorum, quinque capellanos helemo- nefncterum suorum. Pro quo anniversario
sine & II de Bethléem. Et habet missam (a). capitulum débet dare très libras turoncn-
XVI kalendas februarii. Anno Domini mil- £es dividendas inter dominos canonicos,
loiimo quadringentesimo sexagesimo sep- conducherios, beneficiatos, vicarios domi-
timo S: die deçima quarla mensis januarii, norum canonicorum, capellanos helenio-
venerabilis vir dominus Raymundus Mal- sine & de Bethléem & marcellarium ; seJ
rosii, licentiatus in legibus & baccalarius domini canonici habebunt dupluni, alii
in decretis, fundavit in presenli ecclesia vero simplum. Et habet missam (a),
Narbonensi unum anniversarium solemnc Kal. sept. Anno Domini Mcccci.xxxi
dicta die anno quolibet celebrandum, qua & die prima mensis septembris, venerabi-
die fit festum solemne omnium fidelium lis vir dominus Briandus le Poulcre, cano-
defunctorum, pro animabus venerabilis nicus istius ecclesie, cupiens fieri par-"
viri domini Pétri [de] Pomayrolis, quon- ticeps suffragiorum sancte Narbonensis
dam utriusque juris baccalarii & canonici ecclesie, fundavit 8c instituit festum du-
dicte ecclesie Narbonensis, domine Ur- plex sancti Egidii abbatis, in eadem cccle-
bane quondam dicti Pomayrolis filie 8c sia Narbonensi perpetuis temporibus ce-
uxoris quondam dicti Malrosii, 8c pro se lebrandum. Pro quo coinmunitas dcbet
ipso, patris 8c matris 8c uxoris sue nccnon dare IIII libras turon. equaliter dividendns
8c omnium parentum 8c benefactoruni suo- inter domines canonicos, conducherios,
runi. Pro quo anniversario distribui voluit beneficiatos, vicarios dominorum canoni-
anno quolibet per capitulum très libras corum ; sed domini canonici habebunt du-
turonenses dividendas inter présentes; scd pluni. Se subsacrista sicut unus de dominis
domini canonici habebunt diiplum, alii canonicis, ceteri vero simplum. Pro qua
vero simplum. Et habet missam (a), fundatione dictus dominus dédit 8c assi-
VI kal. aug. Anno Domini r.icccct.xvin gnavit venerabili capitule dicte sancte ec-
8c die XXIII mensis junii, venerabilis vir clesie per imperpetuum, videlicet quartam
dominus Durandiis de Chausenors, ecclesie partem unius novene partis molendino-
Narbonensis canonicus, fundavit 8c insti- rum de Vado Narbone. Keliqnani ((uartani
tuit, quod in die translationis sancti Pauli partem dicte novene partis etiam assigna-
Narbone fiât processio per capitulum dicte vit dicte capitule pro quodam aiiniversa-
MO
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
244
riô, t[iiod celebratur in dicta ecclcsia pro
anininbus sua, pareiitum & beuef'actoriim
suonini quarta [die] meiisis febriiarii, pioiit
constat instrumento siinipto 8j recepto per
magistrum G, Graciili notariiim 8{ bene-
ficiaîum in dicta ecclesia anno predicto,
die XIII mensis septembris (a).
II nonas dcc. Anno Doni. iMCCCCi.xxxii
& die Iiii mensis decembris, venerabilis vir
dominus Chatardus Galterii, presentis ec-
clesie canonicus, fundavit in eadcm eccle-
sia festum béate Barbare virgiiiis duplex
cum processione solempni ante missani
cum capis solempnibus, ut In festo aposto-
lorum Pétri & Pauli. Pro qua fundatione
distribui voluit per capitulum c[uiuque li-
bras turonenses presentibus in proces-
sione & missa inter dominos canonicos,
conducherios, bénéficiâtes, vicarios doini-
norum canonicorum, IIII capellanos hele-
mosine & duos de Bethléem dividendas;
sed doniiiii habebunt duplum, alii vero
simplum.
Item in crastinum dicte festivitatis fun-
davit unum anniversarium pro animabus
sua, patris, matris, parentum ac omnium
benefactorum suorum, specialiter & ex-
presse pro anima reverendissimi inChristo
patris & domini, domini Reginaldi de Bor-
bonio, quondam Narbone archiepiscopi.
Pro quo anniversario distribui voluit ])er
capitulum inter dominos canonicos, con-
ducherios, beneficiatos, capellanos hele-
. niosine & de Bethléem & vicarios domi-
norum canonicorum, présentes agende &
misse, videlicet très libras turon.; sed do-
mini canonici habebunt duplum, alii vero
simplum. Et habet missam.
Pro qiiibus fundationibus legavit & re-
misit eidem capitiilo pro remedio anime
sue & aliorum hic prescriptorum quinque
partes usaticorum, tascarum, foriscapio-
rum & aliorum reddituum in torminali
Burgi Narbone vocato Vilarium Fargarum,
in puro, franco & libero allodioj quos red-
ditus acquisierat ab heredibus nobilis Pé-
tri Genciani, quondam burgensis Narbone,
tit constat instrumento recepto per magis-
trum Stephanum Loyselcur jiotarium Nar-
bone, anno nativ. Christi MCCCCLXXXIir,
& die XXIIII nieiisis jnnuarii.
Pro qua auniversarii fundaliojic assigna-
vit eidem venerabili capitulo ultra pre-
missa in dicta fundatione contenta, vide-
licet duas libras turon, censuales ac per
imperpetuum reddituales cum directo do-
minio super domo, viridario & aliis per-
tinentiis, ubi solebat esse monasterium
Sancte Clare que idem dominus acquisiit in
puro & franco allodio, ut latins in instru-
mento dicte acquisitionis continetur (a).
VII idus niarcii. Anno nativitatis Domini
M cccc nonagesimo & die nona mensis
mardi, obiit nobilis Guillelmus Sapte
Narbonensis, dominus loci de Scalis. Fuit
sepultus iutra capellam béate Marie de
Bethléem ecclesie sancte Narbonensis. Qui
fundavit in eadem ecclesia qualibet die
sabathi per in perpetuura unam missam
de beata virgine Maria, submissa voce di-
cendam ante vel post missam dictam de
Bethléem, & dicta missa finita, fiât ibidem
absolutio pro defunctis per presbiterum
qui celebraverit eandem & quod dentur
XV denarii turonenses presbitero pro qua-
libet missa.
Item plus fundavit tria tortitia cere,
quodlibet ponderis quatuor librarum, que
accendantur quolibet annq per imperpe-
tuum in matulinis festi natalis Dominj
antequam incipiatur Domine, labîa mea &
ponantur in choro ecclesie predicte super
tribus candelabris usque in fineni niatuti-
naium predictarum.
Item plus fundavit quolibet anno per
imperpetuum quatuordecim cereos cere
pastadisse, quilibet cereus média libra^
qui accendantur ante corpus Christi in die
festi sacri corporis Christi in modum qui
sequitur :
Primo, célébra ta missa majore dicte festi-
vitatis, accendantur duo cerei & ponantur
ante altare ubi tenetur corpus Christi in
duobus parvis candelabris;
Deinde qualibet die octavarum, pariter
accendantur duo cerei. Constat de premis-
sis instrumento sumpto per magistrum
Johannem Catalani notarium Narbone sub
anno predicto & die xxil febroarii (a).
VI id. marcii. Anno Dom. HCCCCLXXXXIII
& die X iiiaiij obiit dominus Petrus Albi
quondam canonicus, Cjui dimisit medicta-
tem omnium bonorum suorum htlemosine
ecclesie sancte Narbonensis (a).
2 45 PREUVES DE L'HISTOiRE DE LANGUEDOC. 246
IV kalendas februarii, aniio Domini mil- domiiiiis Maiiricius Celles, quondam bene-
lesimo quadringentesimo iionagesinio se- iiciatus ac granaterius ecclcsie sancte Nar-
cundo, dominus Radolphus Boisseli, ar- boneiisis, iii bonis ciijiis successit capitu-
tiiim & théologie magister, canonicus lum ecclesie sancte Narboneiisis (a).
Narbonensis, magister major, fiuidavit in iiii idiis augiisti. Aaiio Domini M V^III &
presenti ecclesia festum sancte Genovefe die IX mensis augusli, obiit dominus Giiil-
virginis duplex, celebrandum quarto no- lelmus Gonelli, quondani conducherius ec-
nas februarii. Pro que capitulum débet clesie sancte Narbonensis, c[ui oinnia bona
solvere quatuor libras turoncnses dividen- sua dédit ecclesie (a),
das dominis canonicis, conducheriis, be- Xiv kalendas aprilis. Anno Domini MV'^V
neficiatis, vicariis dominorura, quinque & die xix niarcii, obiit dominus Alquerius
capellanis belemosine & duobus de Bcth- Maze beneficiatus, c|ui constituit heredem
leem. Sed domini canonici habebunt du- capitulum omnium bonorum suonim (a).
plum, alii vero simplum (a), Idus marcii. Anno nativitatis Domini
vidusaprilis.AnnoDom.MCCCCLXXXXV imVviii & die xv marcii, venerabilis do-
& die xxilil mensis aprilis, discretus vir minus Renatus Belleteau, hujus sancte
dominus Johannes de Cadro, presbiter hu- ecclesie canonicus, fundavit pro salule sui,
jus sancte ecclesie beneficiatus, fundavit parentum ac benefactorum suorum, unum
in eadem çfclesia commemorationem ani- anniversarium die predicta celebrandum.
marum omnium fidelium defunctorujn Pro quo capitulum solvere débet très li-
anno quolibet celebrandam, feria secunda bras turonenses, dividendas inter prcsen-
post dominicam in Albis. Pro qua commu- tes; sed domini canonici habebunt duplura
nitas débet solvere très libras turonenses & ceteri simplum. Et habet missam (a).
equaliter dividendas inter présentes in ma- XV kalendas aprilis. Anno Domini ?.iv'X
lutinis, missa & absolutione. Constat de & die XVIII marcii, fuerunt consecrata IIII
predicta fundatione instrumento sumpto altaria, videlicet Saiicti Pauli, Sancti Ste-
per magistrum Johanncm Contadis nota- phani, Sancti Blasii & Sancti Bernardi, in-
rium capituli sub anno & die predictis (a). fra ecclesiam Narbonensem existentia, per
IIII idusdcc. Anno Domini Mccccxcvil, ■ reverendum in Chrislo ]iatrem dominum
& die octava mensis decembris, obiit do- Jo. Columbi episcopnm Troiajsensem. Et
minus Guillermus de Dirusaye', ebdome- fuerunt reposite multe reliquie in diclis
darius quondam presentis ecclesie qui fe- altaribus (n).
cit heredes bonorum suorum capitulum & xtx kal. januarii. Anno Domini MVXim,
fabricam ecclesie sancte Narbonensis (a). die vero quarta décima mensis decembris,
m nouas juuii. Anno Domini Mvni & obiit Narbone reverendissimus in Christo'
die m mensis junii, obiit discretus vir do- Pater & Dominus, dominus bone mémo, ie
minus Blasius Racolis, presbiter hujus Guilhermus Briconnet, cardinalis & archi-
sancte ecclesie beneficiatus ac canonicus episcopus Narbonensis, qui fundavit in
Sancti Stephani Narbone, qui fecit pro me- presenti ecclesia unum anniversarium so-
dia parte omnium bonorum suorum herc- lemne anno quolibet cum solemni caiiij^a-
deni venerabile capitulum presentis ecclo- iiarum pulsatione, cum vesperis, vigiliis
siae (a). mortuorum & missa in altari majore cum
un idus julii. Anno Domini :\iv''ll & die luminaribus & aliis solemnitafibus in tali-
XTi julii,obiitdominiisAnthoniusPexiauJi, bus fieri consuctis. Pro quibus capitulum
quondam rcctor de Bethléem & subsacrisla tenetur darc & solvere inter présentés
ecclesie, cujus omnia bona fuerunt eccle- quindecim libras turonen. quolibet anno
sic (a). distribuendas. Sed domini canonici habe-
VI idus augusti, Anno Domini MVee- bunt du];Uim & ebdomadarius qui missnm
cundo & die Vill mensis augusti, obiit celebrabif, secundum illius quaiitatcni, re-
cipiet ctiam dupluiu; ceteri vero intitulati
' Le P. Lapone indique un» autre leçon ; Pieu- ^ habifuati simplum.
la^e Item idem dominus fundavit in dicta
247
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
248
ecclcfia perpetuo unam niissam bassam,
quolibet die celebrandam in ahari béate
Katherine, nisi fiierit impedimentum ; quo
adveniente, celebrabitur in altari sanctis-
sime Trinitatis hora per dictum capitulum
assignanda, pro anima ipsius domini cardi-
nalis, parentunique siiorum & aliorum. Et
comniunilas tenetur dictam missam solvere
illam celebrantibus ad nutum & volunta-
teni dicti capituli.
Anno MDXVII, VII kalendas aprilis, die
XXVI martii, reverendus pater dominus
Joannes Columbi, ordinis minorum, thco-
logiae magister, episcopus Trojanus, de
liceufia venerandi domini archiepiscopi
Narbonensis VIII altaria consecravit in
ecclesia Sancti Pauli Narbonae (è).
XVIII kalendas januarii. Anno Domini
MV'XVII, die vero nona mensis octobris,
obiit venerabilis vir dominus Ysarnus de
Malarippa, quondam canonicus presentis
ecclesio sancte Narbonensis, qui dédit om-
jiia boiia sua dicte ecclesie. Et propter hoc
v()Iuit fundari unum anniversarium in dicta
ecclesia pro anima sua parentumque suo-
rum per capitulum XVIII kalendas januarii.
Pro quo quidem anniversario distribui vo-
luit très libras turon. inter présentes, tam
dominis canonicis quam ceteris intitulatis
& vicariis dominorum. Scd domini canonici
habebunt duplum, ceteri vero simplum. Et
habet missam (a),
VI idus decenib. Anno Domini MV^XVIII,
XXV mensis augusti, obiit venerabilis do-
minas Petrus Mercerii, in sacra thoologia
professor, canonicus & magister major in
sancta presenti ecclesia, qui fundavit so-
lempnem processionem cum capis ad qua-
tuor cursus cum gremiali, in die concep-
tionis béate Marie. Pro qua distribui
voluit per capitulum interessentibus in
dicta processione & missa centum solides
turonen. tam dominis canonicis, conduche-
riis ceterisque intitulatis & vicariis domi-
norum. Sed domini canonici habebunt du-
plum, ceteri vero simplum.
Item in crastinum ejusdem festi, funda-
vit unum anniversarium anno quolibet ce-
lebrandum tali die. Pro quo solvit capitu-
lum très libras Turonenses distribueiulas
inter présentes, tam dominis canonicis
quam conduchcriis ceterisque intitulatis
& vicariis dominorum. Scd domini cano-
nici habebunt duplum, ceteri vero sim-
plum. Et habet missam (a).
IV nonas januarii. Anno Domini mille-
simo quingentesimo vigesimo & die vige-
sima mensis decembris, obiit venerabilis
vir dominus An thonius Berla, quondam ar-
chidiaconus Corbarie & presentis ecclesie
canonicus, qui dcdit prefate ecclesie de
bonis suis in suo ultimo testamento qua-
driiigentas libras turonenses (a).
VI idus septemb. Anno Domini MVXXir,
& die septima septembris, obiit reverendus
pater, dominus Petrus Raynoardus,S.D.N.
pape Leonis X cubicularius, succentor &
canonicus Narbonensis, qui reliquit dicte
ecclesie Narbonensi pro anima sua & suo-
rum parentum ung fis noble in loco de
Cuciaco. Et post omnium bonorum dictam
ecclesiam instituit heredem (a).
XVili kal. maii. Anno Domini mVxxiii
& die XIV mensis aprilis, olnit dominus
Johannes [de] Eitteris, sacerdos de Olon-
saco, qui fundavit unum anniversarium in
presenti ecclesia anno quolibet celebran-
dam. Pro quo capitulum tenetur dare très
libras turon. inter présentes dividendas.
Et habet missam (a).
Anno M Dl.ii fuit in mcnse decembri
cclebratum concilium provinciale apud
Narbonani, & eodem anno fuit magna ste-
rilitas per totam patriam Narbonenscm
pro bladiis &c. (i).
XVIII kal. maii. Anno Domini M V Llill
& die XIIII aprilis, obiit venerabilis vir
Michael Balisterii, ecclesiae sanctae Nar-
bonensis canonicus hebdomadarius & rec-
tor Beatae Marine Majoris, cui capitulum
ab intestato in omnibus bonis cjus suc-
cessit (a).
Anno MDI.XIX, christianissimo Carolo
rcge, pius ac strenuus adolescens dux
d'Anjou illum omnium insanissimum prin-
cipein do ConJe, nominis ac illustrissimi
generis sui oblitum, sceleratissimorum Hu-
ganaeorum factum ducem, precipuosque
illius milites in rem divinam regemque
bellum armatos cecidit ac profligavit idque
dio divo Gregorio dicato, quod coelitus
lactuni videtur, cum quoscumque sacri ve-
neratores coutuneliose norainarent les
Gregoriaus,
249
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
25o
Eodem anno giassatores Hiiganaei, iiis-
tructi equis, ducibus Sancougat & Joaires,
in nundinas decollationis saiicti Joaiiuis
dinierunt aniio MDLXIX Narbonam, & iu-
genti ex omnibus praeda facta crudelique
strage édita, protinus Castras funestorum
domicilium diverteruiit (i).
VII idiis jamiarii, revereiidus dominus
Johannes de Chambert', decretorum doc-
tor, archidiacouus major Narbonensis, ab-
bas Villemagne Argenterie, in diocesi Bit-
terensi, legavit ecclesie mille quiiigentas
libras turonenses, ut in vigiliis festivitatuiu
Purificationis , Annunciationis , Assump-
tionis, Nativitatis ac Conceptionis béate
Marie, peracto officie completorii, decan-
tetur in capella béate Marie de Bethléem
antiphona inviolata, cum pulsatione magne
campane. Et mox, choro redeunfe ad sepul-
chrum ipsius, dicetur psalnuis Z>e profunJis,
cum orationibus consuetis pro defunctis;
assignans singulis diebus predictis sexa-
ginta solidos turonenses, distribuenJos
interessentibus huic officio, ita ut domini
canonici percipiant duplicem portionem.
Qui obiit die octava niensis januarii, anno
a nativitate Domini millesimo quingente-
simo septuagesinio quinto.
XVII kal. julii. Anno Domini MV^LXXXVII
die XIIII junii, dedicata fuit presens cccle-
sia sancta Narbonensis ab illustrissimo 8:
reverendissimo pâtre domino Francisco
de Joyeuse, S. R. E. cardinale & ejusdem
Narbonensis ecclesie archiepiscopo. Qua
die decrevit capitulum hujus dedicationis
festum quofannis instar fcstum SS. Justi
& Pastoris perpetuis temporibus celebran-
d u ni .
V idus marcii. Anno Domini i6o3, die
10 martii, obiit magister Fetrus Vitalis
presbiter & diaconus altaris majoris, qui
unuMi anniversarium singulis annis cele-
braiidum, tamen per centum solum annos
duraturum, testamento fundavit. Pro quo
ecclesiac sanctae jam dictae trecentas li-
bras turonenses anno quolibet distribuen-
das legavit. Et quia solutio predicte pe-
cunie anno 1623 facta est, ideo hoc ipso
incoeptuni pari tempore peracto, isto se-
culo terminandum (a).
■ Chambaret (A),
VI idus februarii. Anno Domini millesimo
scxcentesimo vigesimo octavo & die oc-
tava februarii, obiit reverendissimus domi-
nus Ludovicus de Vervins, archiepiscopus
Narbonensis, qui fundavit pro defunctis
quinque missas in majori altari diebus oc-
tava februarii, secunda mait, secunda au-
gusti, tertia novembris & quarta ibidem
februarii, vel commodioribus dicendas
cura absolutione; in qua celebrans dicet
oratiouem pro Ludovico pontifice ad ip-
sius sepulchruni, a parte epistolae altaris
Sanctae Catharinae posituin, dictis pridie
vesperis mortuorum ac vigilis cum pulsa-
tione campanarum majoribus anniversariis
solita. Praeterea instituit unum inviolata
& psalmum Miserere in festo sancti Do-
minici, ut infra tali die habetur. Et ad
haec stabilienda sex mille libras tradidit
turonenses hac conditione, ut ex redditu
illarum inter présentes singulis sex his
vicibus quadraginta libras distribuantur,
dominis canonicis semper duplam portio-
nem habentibus.
XIII kal. aprilis. Anno Domini 1709, die
vigesima martii, obiit venerabilis vir do-
minus Stephanus Lefranc, sacrae faculla-
tis Parisiensis doctor, abbas ecclesiae col-
legiatae Sancti Pauli Narbonae, antea
Corbariensis archidiacouus, & cauonicus
theologus hujus sanctae ecclesiae, ac vi-
carius generalis & metropolitanus offi-
cialis, qui capitule decem mille libras tu-
ronenses legavit. Cujus beneficii memor,
capitulum unum anniversarium singulis
annis celebrari psalmumque De profundis
in vigilia/ recitari instituit, & triginta
libras inter présentes distribuendas assig-
navit.
Versus de conslrudione ecclesiae SS. Justl
£• Pastoris Narbonnensis ex veteri necro-
logio'.
Anno MCCLXXII, nonis aprilis, reveren-
dus in Christo pater dominus Maurinus,
Narbonnensis archiepiscopus, posuit pri-
mam lapidem in fundamentis hujus sanclae
ecclesiae.
' Bibliothèque nationale, lat. 12771, p. jd;
copie de D. Estiennot.
:5i
PREUVES DE L'HÎSTOIRE DE LANGUEDOC.
20:
Ilcclssine piimam petr.înn signatus es i:";!n'!;
Hujus fulgentis aun crux piilchra (1ec:ntiD,
Jiissu Guidonis, divinis postea donis
Papae Cleiiientis quarii, domini sapiep.tis.
Maurinus, morinn lux archiepiscopus horiiin,
Haiic fundamentis praeniisit, mille ducentis
Et decies senis lapsis semel & duodenis
Annis a nato Christo, siib mense vocato
Aprilis, vernis nonis lux laeta modernis
Sex decies latis semel uno sic numeratis
In Paschae festo priiis omnis clerus lione^tj
Intravitque chorum divina laude sonoruin,
Anno Domini m ccccxvil, die morcv.i-ii
II junii, fuit incepta coiitinuatio operis
claustri ecclesiae Narbouensis & posait
primiim lapidem venerabilis vir doniinus
Petrus de Trithia, canonicus & succeiitor
Narbouensis.
6.
Chronique de Saint-Etienne
de Narbonne ' ,
PniDiE lialcn.das octobris [1149]. O. Ar-
naudus do Levesoii, archiepiscopus,
pro quo facimus auniversarium & vadinuis
' Le manuscrit latin S 255, d'où nous tirons ces
notes historiques, ancien Colbert 244r, petit in-
folio, contient les fragments suivants : 1° f. 1,
fragment de livre liturgit[ue noté, du douzième
siècle; 2" f. 2, testament de Gu'tUelnius Moncta^
ius, àe Narbonne, du 20 mars 1210, principa-
lement en faveur de l'église Saint-Etienne de la
ville neuve de Narbonne; 3° ff. 4-9, le récit de
la Passion selon saint Jean (Evang. c. xin &
suiv.); 4° ff. 10-37, martyrologe à l'usage de l'é-
glise Saint-Etienne de Narbonne; ce martyrologe
a été recopié au commencement du quatorzième
siècle sur un manuscrit plus ancien, car toutes les
indications annalistiques antérieures à l'année
i3io ou environ, sont de la même main que la
corps du texte. Plus tard le manuscrit servit au
même usage jusques au commencement du seizième
siècle; 5" ff. 38-42 r", rubriques des évangiles
pour les dimanches & les principales fêtes de
l'année; 6° ff. 42-46 r", traité latin : « incipiunt
graius sacratissime scale; » 7° f. 46 v°, renseigne-
ments sur les offices pour chaque fête de l'année;
noms des apôtres, &c. ; 8° ff. 47-49, calendrier
ad Sauctum Justuin, & babemus inde pro-
curaùoneni vel ratioues, XII d. & viiium
(32 fi).
iir idus augusti [v, I2i3]'. O. dominus
Berengarius archiepiscopus, pro quo faci-
mus aniiiversarium & vadimus ad Sanctum
Justum & habemus inde procurationem
vel rationem (alla manu : pro quo habe-
mus XII d.) (28 a).
xiii° kalendas junii [1245]. O. P. Aniil,
archiepiscopus Narbonensis, & vadimus
ad Sanctum Justuin & helemosinarius dé-
bet dare XVI solides mclgorienses pro tri-
bus clericis (21 b).
xiii" kalendas ju'ii [1257]. Obiit domi-
nus G. de Broa, archiepiscopus, in cujus
anniversario conninitas Sancti Justi débet
dare pro tribus clericis istius ecclesie
XII d. melgorienses (23 b)".
Idus marcii [1270]'. O. P. R., episcopus
Agathensis, in cujus anniversario elemosi-
narius Sancti Justi débet dare presbitcris
istius civitatis cuicumque VI d. tornenses
(16 a).
Viii° kalendas septeinbris [1270]. O. do-
mini Ludovici régis Francoruni, in cujus
anniversario archiepiscopus Narbone dé-
bet dare omnibus clericis civitatis, tam
ecclesiarum quam aliis, 11 d. (29 b).
Vir kalendas augusti. O. domini G. Nar-
bouensis archiepiscopi, in cujus anniver-
sario comunitas Sancti Justi débet dare
pro tribus clericis istius ecclesie XVlll d.
melgorienses (26 b)\
à l'usage de l'église de Narbonne. Le manuscrit
depuis le folio 4 jusqu'à la fin est d'une seule
main. Ce sont les marges du martyrologe qui nous
ont fourni les renseignements que nous publions
ci-dessous; nous avons rétabli aussi exactement
que possible l'ordre chronologique.
' Il s'agit ici de Bérenger, deuxième du nom,
archevêque de Narbonne; il ne peut s'agir de Bé-
renger I, mort le 7 avril 1 1Û2 (Voyez t. IV, pp. 200-
25l).
" Par erreur, la liste des archevêques, t. IV,
p. 202, porte le 20 juillet, au lieu du 19 juin.
' Obit de Pierre Raimond, évêque d'Agde; le
tome IV, p. 3o8, donne le 16 mars, d'après d'au-
tres nécrologes de Narbonne.
"* Nous ne savons quel est cet archevêque, à
moins de supposer deux obits pour Guillaume de
la Brous; voir plus haut.
253
PREUVES DE L'HISTOIRE DS LANGUEDOC.
.54
Vi° ydus janiiarii', O, G. de Costoia, iii
ciijus aiiniversario helemosirarius Sar.cti
Jiisti débet dare omnibus presbiteris liii d.
melgorienses (a).
xii" kaleiidas marcii. O. Ariiaudus Pa-
della & Jacobus frater ejiis, qui dimisit
Deo & ecclesie Sancti S. pro suo anniver-
sario unam parvam domuni, que est juxta
coquiiiam, ex parte circii, sicut in vetcri
kalendario invenitur.
Anniversarium Pétri de Cadio, condam
affenatoris Narbone, pro quo capituluni
solvit equaliter inter présentes xv s. t. &
habet missam [vers 1460] (14 a}.
11° kalendas marcii. O. Adalaicis Rodtlla,
iixor Geraldi scriptoris, que dimisit eccle-
sie Sancti Stephani XX libras melgorien-
ses, de quibus fuerunt cnipte domus, quo
adhèrent cimiterio Sancti Stephani versus
portale, & fiunt neuie, & tenetur capella-
nus tenere semper unum capellanuni in
XL% qui celebret pro anima ipsius (14 a).
vr nouas marcii. O. dominus P. Boneti,
cauonicus presentis ecclesie Sancti Ste-
phani Narbone, qui dédit capitulo dicte
ecclesie indumentum suum sacerdotale,
pulcrum & optimum, pro cujus anima dic-
tum capitulum débet facere dicta die sol-
lempne anniversarium (i5 a).
xvi" kalendas maii. O. Ramund.i de Li-
ziniaiio, cujus lilie, id est Ramunda, Guil-
lelma & Jordana de eoJem Castro, insli-
tuerunt dare VI d. narbonenses annuatim
pro anniversario ecclesie Sancti [Stephani]
(18 i).
XIIII" kalendas junii. O. magister Johan-
ncs Amelii, jurisperitus Narbonensis, qui
dimisit predictos libres in festo sancti
Johannis ante Porlam Latinam nominatos,
pro cujus anima die obitus sui anniversa-
rium celebratur (21 a). [14"" s.].
VI" idus junii. O. magister Helyas, ar-
chidiachonus Redensis, in cujus anniver-
' Les quinze mentions suivantes sont antc-
rieiires à i3it> & se tioi:vnlent sur l'ancien nécro-
loge de Saint-Etienne; impossible d'ailleurs de
déterminer pl\i5 exactement leur époque, la plu-
part semblent appartenir à la première moitié du
treizième siècle, à cause de la mention de la mon-
naie de Melgueil, qui disparut de la circulation
en Narbonnais, vers 124c ou izjs.
fario lielemosinarius Sancti Justi débet
dare XII d. melgorienses pro tribus citricis
(23 c).
m° kalendas septenibris. O. B. Raynardi
archidiachonus, pro quo lacimus anni-
versarium & vadimus ad Sanctum Justum
& habemus inde procurationem vel ratio-
nes, id est, xii d, melgorienses & vinum
(296).
Pridie idus septembris. O. Bertrandus
de Pratis, archidiaconus Corberic, in cu-
jus anniversario helemosinarius Sancti
Justi débet dare omnibus presbiteris istius
civitatis, cuique IIII d. melgorienses (3o b).
Idus octobris. O. B" de Bagis, qui dimi-
sit Deo & ecclesie Sancti Stephani m so-
lidos melgorienses, de quibus cum aliis
UCCC s. magister Philippus, cum consilio
parrochianorum, émit honorem de Verno,
sicut continetur [in] instrumento inde
facto, & capellanus ecclesie Sancti Ste-
phani débet tenere proprium sacerdotem
per singulos annos semper a prima die
adventus Domini usque ad diem Pasche,
qui pro anima ipsius B > divinum cotidie
celebret officium, sicut continetur in tes-
(amento suo (33 a).
IH° idus novembris. O. B. Carrerie, ar-
chidiaconus Corbariensis, in cujus anni-
versario clemosinarius Sancti Justi débet
dare omnibus presbiteris istius civitatis
un d. (35 a).
viil" kalendas deccmbris. O. G. CaroH,
archipiesbiter Narbonensis, in cujus anni-
versario clemosinarius débet dare cuique
clericorum istius civitatis vi d. narbonen-
ses (35 b).
xvr kalendas januarii. O. Saurina Des-
ga, que dimisit ecclesie Sancti Stephani
pro suo anniversario annuatim L solides
melgorienses, qui fuerunt positi in hedi-
ficatione domus capcllaiiie (37 a),
VI kalendas januarii. O. Boneta, filie (sic)
condam Assalberti, que dimisit ecclesie
Sancti Stephani c solidos melgorienses ad
enicndum cimiterium novum, quod est
juxta eamdem ecclesiain versus Aquilonem
(10 a).
XV kalendas januarii. Aiino Domini
M''CCC"XXX'' quarto, videlicet XV° (sic) VllI-'
die decembris, obiit do^iinus B. Ulardi,
canonicus istius ecclesie & rector de Lau-
255 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 256
cata, & yacet (sic) iii ecclesia Predicato- bone. Presentibus testibus Jacobo Viuhas
rum, coram selapacerio, cujus anima re- & Guillelmo Ancelli, & me B° Bruni, no-
qiiiescat in pace. Amen (87 a). tario curie régis Narbone, qui ad premissa
X kalendas februarii [i375]. Anniversa- interfui ad rey memoriam obtinendam.
rium doniini Pétri de Judicia, quondam Bruni, notarii (locus signi) (17 b).
Narbonensis archiepiscopi, pro quo capi- xvi" kalendas marcii [iSgi]. Anniversa-
tulitm solvit cuilibet canonico presenti rium domini Johannis Rogerii, condam
I solidum & cuilibet beneficiario VI d. tu- archiepiscopi Narbonensis, quod débet
ronenses, & habet missam. celebrari semper, videlicet prima feria
m» nonas maii. Anno nativitatis Domini quinta post cineres, pro quo capitulum'
M" ccc° LXXX" V, & die presenti, c[ue fuit solvit dominis canonicis, cuilibet XII d. t.,
quinta mensis maii, in qua die celebraba- & benefficiato VI d. t. (14 a).
tur sive tenebatur capitulum générale per x° kalendas februarii [vers \j\5o]. Anni-
dominos canonicos Sancti Stephani Narbo- versarium domine Yvole' condam viceco-
nensis sequentes, videlicet dominum Jo- niitisse Narbonensis. Presentibus canoni-
hannem Nicolay precentorem, dominum cis XII d., benefficiatis VI d. (12 3).
Jobannem Sabaterii thesaurarium majo- Anno Domini millesimo IIII" quinqua-
reiii, dominos Guillermum de Molendino, gesimo primo & die decim.a septima mensis
Bernardum Talayrani, Petrum Jordani,Ste- januarii, que fuit dies sancti Antbonii,
pbanum Senherii, Jobannem Avostenchi, fuerunt consecrata tria altaria in eccles'a
Raymundum Barleti, fuit ordinatum quod, nova Sancti Sébastian! per reverendi?si-
attentis tantis benefficiis per reverendum mum in Christo patreçi & dominum, do-
in Christo patrem Petrum de Judicia, car- minum Jobannem de Haricuria, divina
dinalem Narbonensem & olim archiepi- Dei gratia sancte prime sedis Narbonensis
scopum, factis & datis dicto capitulo & archiepiscopum & primatem, & concessit
ecclesie Sancti Stephani, & precipue de omnibus in dicta consecratione presenti-
quodam optimo cavallerino scito in Castro bus quadraginta dies indulgentiarum , &
Sancti Marcelli prope Narbonam, quod eciani in die quo dicta tria altaria fuerant
semper & in eternum dictum capitulum consecrata omnibus visitantibus singulis
teneatur & sit obligatum facere quolibet aiinis pro quolibet altari quadraginta dies
anno pro anima dicti domini Pétri de Ju- indulgentiarum. Et in quolibet altari fue-
dicia cardinalis duodecim anniversaria, riint posite multe reliquie coram notabili-
quolibet mense unuiii, ut in presenti libro bus viris & dominis (12 d).
sunt scripta, quolibet mense ultra alias Anno Domini millesimo cccc° quinqua-
consuetas orationes & dare cuilibet cano- gesimo primo, & die dominica que fuit
nico presenti in dicto anniversario xii d. nltima mensis januarii, collegium Sancti
& cuicumque benefficiato VI d. (20 a). Stephani fuit transportatum de ecclesia
Anno Domini M" CGC LXXX° vu", die Béate Marie majoris, in qua fecerat mo-
sabbati XXVII aprilis, fuit preceptum Dal- ram seu residentiam perspacium sexaginta
niassio Turpini de Serinhano, quatinus quinque annorum vel circa, in cappella
tradat absque contradictione aliquali do- Sanctissimi Sebastiani, novi constructa per
mino Petro Ayraerici, sacriste ecclesie reverendissimum patrem in Christo & do-
Sancti Stephani Narbone, pro jure dicte minum, dominum Jobannem de Haricu; ia,
ecclesie conservando unam ollam terream archiepiscopum Narbonensem, ex ordina-
pro ribagio & passagio maris dicte eccle- tione & devotione ipsius domini archie-
sie, que oUa fuit arrestata ad instantiam ])iscopi, qui eciam dotavit dictam cappel-
consulum Narbone, cum nisi {sic) causam lam de ecclesia parrochiali dicti Sanctissimi
& cum non comparent nec aliquis adversus Sebastiani & confirmari fecit sanctissimo
predicta se opposuerit, nisi dictus sacrista, domino nostro Nicholao pape, ut constat
quem prius negocium tangit, nierit licen- per bullam. — {Alla manu). In qua ecclesia
tiatus jjer Jacobum Vitalis, burgensem,
locum teuentem domini vicarii regii Nar- ' Allas YoUmdt, Violande.
,57
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
-58
Béate Marie majoris fecerat moram,videli- officium tantum (?). In quo cantagio fue-
cet a die VP mensis decembris anni Do-
mini MCCCLXXXVII usque ad predictam
diem, pape Clementis septimi anno x".
Que hic ponuntur pro memoria (F. 1 2 i) '.
Kalendis februarii [1432]. Anniversarium
reverendi in Christo patris, doraini Johan-
nis de Hauricuria, condam Narbonensis
archiepiscopi, pro quo capitulum débet
solvere dominis canonîcis, cuilibet m s.
& cuilibet benefficiato xii d. t. (i3 a)\
Anno Nativitatis Christi M° liii'' Lxxx ir'",
& die prima mensis februarii, reverendus
in Christo pater dominus Reginaldus de
Borbonio, Narbone archiepiscopus, dédit
capitule presentis ecclesie Sanctorum Ste-
phani & Sebastiani Narbone ad servicium
dicte ecclesie, videlicet supercelum, quod
est de taffatam livido, supra altare majus
runt présentes domiiii officiarii archiépi-
scopales in choro dextro & domini officia-
rii regii cum consulibus in coro sinistro,
que eciam predicta fuerunt hic scripfa pro
memoria (23 bj.
Nouas maii'. Anniversarium domini Jo-
hannisSabbaterii, condam thesaurarii pre-
sentis ecclesie, pro quo capitulum solvit
cuilibet canonico XII d. & cuilibet benef-
ficiato VI d. (20 B). [Vers 1370].
Ilir nouas julii. Anniversarium domini
Nicolay Perrineti, condam precentoris &
canonici presentis ecclesie, pro quo capi-
tulum débet solvere x sol. tur. equaliter
dividendes (24 b). [i5' s.]
xvii» kalendas augusti. Anniversarium
domini Pétri de Marcolesîo, condam pre-
positi, pro quo capitulum solvit cuilibet
dicte ecclesie. Pro quo idem capitulum ce- canonico Xll d. t. & benefficiato VI d. t.
lebrari fecit solempniter unani missam de (25 b). [i5' s.]
sancto Sebastiano, ut Deus velit conscr- Kalendis augusti. — Nota quod in pre-
vare dictum dominum archiepiscopum in senti ecclesia Sancti Stephani capitulum
felici statu, quem Deus velit preservare
ab omni malo & post hujus vite cursum
gloriam Paradisi concedere. Amen (i3 a).
vu° id. oct. Anno Dom. M° iiii'-' Lxxxm"
& die quarta mensis septembris, obiit
tenetur facere festuni duplex de sancto
Felice martire, quia ecclesia de Padulis est
fundata sub honore sancti Felicis, quia ex
statuto dicti capitult tenetur dicta ecclesia
facere festum duplex de omnibus festivita-
christianissimus & dominus noster Ludo- tibus, in quibus ecclesie unité dicto capi-
vîcus rex Francie, cujus anima in pace
requiescat. Amen. Pro anima cujus fuit
celebratum ununi cantagiuni soletnne in
ecclesia sancta Narbonensi, cum solemni
pulsatione campanarum omnium ecclesia-
rum parrochialium civitatis & burgi, videli-
cet VIII'' die mensis octobris anni predicti,
in quo cantagio fuerunt vocafi & présentes
omnes rectores ecclesiarum predictarum
cum eorum processionibus & capis, ut in
obsequiis defunctorum est fieri consue-
tum, eciam coUegium Sancti Pauli; ubi
fuit cantatum officium defunctorum cum
IX lectionibus solemniter & missa inme-
diate in altari majori dicte sancte ecclesie
solemniter, & post missam absolucio ibi-
dem solemniter per dominum facientem
tulo Sancti Stephani sunt fundate (27 a).
ir nonas augusti. Anniversarium nobilis
Aymerici de Buysaco, quondam viguerii
regii Narbone, domini de Ampara, pro
quo capitulum solvit cuilibet canonico
présent! Il s. & beneficiato xii d. turo-
nenses & habet missam (27 b),
Xlir kalendas septembris. Anniversarium
domini Bernardi Pascalis, condam precen-
toris presentis ecclesie, pro quo capitu-
lum solvit dominis XII d. & benefficiatis
VI d.t. (29 a).
■ Les six passages qui suivent se rapportent à
des faits dont la date est incertaine, mais qui
doivent être placés entre i35o & 1480.
' Les mots pape x° se rapportent à l'année
1387, plus haut inJit/uée.
' De même aux 1" mars, 1" avril, 1" mai,
1" juin, I" juillet, 8 août, 2 septembre, 2 no-
vembre.
Vlll.
îSq
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
260
7-
Excerpta ex veteri necrologïo eccle-
siae Sancti Ni^arii cathedralis Bl-
terrensis ' .
X° calendas februarii, anno Domini
MCCXLIIII obiit domiinis Bernnrdus reve-
reiidissimus Dei gratia Biterrensis episco-
pus".
Idibiis martii, obiit aiiuo Doni. I\1CCLXXI
veiierabilis pater dominus P. Fabri, quoii-
dam Agatensis episcopus.
Xiiii" calendas aprilis, aiiiio M ccxciii,
obiit reverendiis pater domiiuis Poiitius de
Sancto Justo, felicis recordationis Biter-
rensis episcopus ',
Septimo calendas aprilis, obiit dominus
G. Arnaldus de Montepesato, miles Si pre-
bendarius Sancti Nazarii.
Xir calendas maii obiit dominus Ray-
mundus Augerii, Dei gratia Biterrensis epi-
scopus, qui jacet hic''.
x" calendas maii obiit dominus [G.] do
Rocosello, Biterrensis episcopus [i2o5].
VI" idus maii obiit anno MCCCix vene-
rabilis pater dominus Ricardus bonae me-
morie, quondam episcopus Biterrensis.
11° idus maii obiit dominus Gautredus,
Dei gratia Biterrensis episcopus [1199].
xiii" calendas junii obiit anno mccxlv
dominus Petrus, reverentissimus Dei graiia
Narbonnensis archiepiscopus.
xil° calendas junii, obiit dominus Guil-
lelmus, Dei gratia Bitterrensis episcopus.
1111° calendas junii anno M CCLXXXVI"
obiit reverendus pater dominus P. de
Montebruno, felicis recordationis archie-
piscopus Narbonensis.
Il" nonas junii anno MCCXCIX, fuit trans-
latum corpus reverendi patris Pontii de
' Bibliotlièqvie nationale, lat. 12774, PP' 99~
102; copie de D. Estiennot.
' Il s'agit ici de Bernard V de Ciixa, mort, sui-
vant le Gallia, le 23 janvier 1242 (voir t. IV,
pp. 205-6).
' Le tome IV dit le 19 avril au lieu du 1 9 mars.
^ Non indiqué au tome IV.
S. Justo, bonae memoriae quondam epi-
scopi Biterrensis, & positum in sepulchro
suo novo in choro ecclesie Biterrensis.
VIII" idus junii anno MCCLXI obiit do-
minus R. de Vaillauguesio, Dei gratia Bi-
terrensis episcopus.
vr kalendas julii [1218] obiit Symon co-
rnes Montisfortis in obsidione Tolosae.
IV" kalendas julii obiit anno MCCXCIV
reverendus pater dominus R. de Columba-
riis, felicis recordationis episcopus Biter-
rensis.
Nonas julii obiit dominus Petrus de
Agrifolio, Dei gratia episcopus Biterren-
sis [1212].
VIII" kalendas augusti obiit dominus R.
Dei gratia Biterrensis episcopus, anno Do-
mini MCCXLVII, qui rexit episcopatum per
duos annos.
XVI" kalendas septembris obiit dominus
Ermengaldus, Dei gratia Biterrensis epi-
scopus [1208].
XIII" kalendas octobris anno M ccxc
obiit venerabilis in Christo pater P. domi-
nus de Languissello, sancte Romane eccle-
sie cardinalis & episcopus Portuensis, qui
de Nemauso extitit oriundus.
VIII" kalendas octobris obiit dominus
magister Raymundus, Dei gratia Biterren-
sis episcopus, & jacet hic.
Iir nonas novembris obiit venerabilis
pater dominus de Vaillauguesio, quondam
abbas Anianensis.
X" kalendas decembris obiit dominus
Guiraudus, Dei gratia episcopus Biterren-
sis [II23].
In calce ejusJem necrologli haec habentur :
Reverendus pater dominus Bertrandus
de Sancto Justo, bonae memoriae episco-
pus Agathensis, vocatus per SS. PP. ad
concilium générale, captus a Frederico im-
peratore, in ejus carcere migravit ad domi-
num. Pro quo reverendus pater Pontius
episcopus Biterrensis, nepos ejus, anni-
versarium fieri instituit in ecclesia Biter-
rensi in tumulo alto juxta altare Sancti
Michaelis.
Anno MCCCLXXIII, die cinerum, quae
fuit IV feria & die 11" martii, fuit terrae
motus in toto Lodevesio & venit ultra
201
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
26:
niediam noctem & duravit per iv"" partem
uniiis horae, & erat tantus strepitus in
carreriis, quod videbantur quadrigae per
villam discurrentes.
8.
Excerpta ex veteri mortuorologïo
Sancti Afrodisii Biterrensis'.
m» idus januarii obiit Raymunda comi-
tissa, sepulta in claustro cum R. Radulphi.
X° kalendas februarii obiit dominus Ber-
■ Bibliothèque nationale, lat. 12774, P- 'o^i
copie de D. Estlennot.
nardiis episcopus Biterrensis; jacet aiite
altare S. Michaelis ad Sanctum Nazariuni.
xiiii" kalendas aprilis obiit reverendis-
simus domimis Poniius de S. Justo, Biter-
rensis episcopus, sepultus in medio chori
Sancti Nazarii.
xiii" kalendas jiinii obiit dominus P.
Amelii, archiepiscopus Narbonensis, cujus
anima requiescat in pace & ipse requiescit
in monasterio Cassiani.
Xlir kalendas julii anno Mcccxxiii tra-
ditus fuit sepulturae reverendiis pater do-
minus Bernardus Fredoli, felicis recor-
dationis episcopus Tuscellanus & sancte
Romane ecclesie cardinalis, in ecclesia
S. Nazarii.
VIII° kalendas augusti obiit dominus
G. de Broas, venerabilis Narbonensis ar-
chiepiscopus, qui fuerat abbas S. Afrodisii.
\
CHARTES
Éd.oi'ig.
1. 111,
col. 1 13.
An
1166
12 no-
vembre.
I. — 1
Traité d'alliance 6- de commerce entre
les villes de Gènes 6* de Narbonne'.
HAF.c est conventio & confederatio pa-
cis & concordiae, facta inter Janueu-
ses & Narbonenses per consules commii-
nis, Simonem Auriae, Obertum Recalcatii,
Odonem Gontardum, & Nicolaum Rocam,
Ansaldum de Taiicilio' & Ottonem de Ca-
faro, & Guillelmum de Sancto Grisanto,
legatum Narbonensis archiepiscopi Poncii
& Ermengardae vicecoraitissae & Narbo-
nensium dominae & fotius populi Nar-
bonensis, & Joannem fratrem & socium
ejusdem Guillelmi. — Nos Narborenses
facimus & tenebimus de caetero usque ad
annos quinque veram pacem Januensibus
omnibus & hominibus universis de ipso-
rum districtu, a Monaco scilicet usque
ad Portum Venere, & deinceps usque ad
completum quinquennium ipsos & res eo-
rum salvabimus in toto posse nostro &
ubique, mari & terra ac flumine, bona
fide. — Si forte Narbonensis alicui Ja-
nuensi vel ejus districtu, ut dictum est,
' Archives de l'hôtel de ville de Narbonne.
• Alias ConciUç.
An
1166
offensam fecerît amodo vel sîbi ex qua-
cumque causa fuerit obligatus, ex quo
inde lamentatio facta fuerit ab eo, qui of-
fensam passus erit vel actionem habuerit,
vel ejus certo misso, & venerit cum litte-
ris Januensium consulum sigillo eorum
sigillatis, tenebitur Narbonensis archiepi-
scopus ik Erniengarda vicecomitissa aut hi,
qui per eos forte jurisdictioni praeerunt,
inde justitiam cognoscere, diffinire & com-
plere bona fide infra dies XL a facta re- Éd.orig
clamatione coram eîs, secundum rationem coi. 114.
& consuetudinem Narbonensis civitatis,
exceptis poenis omnibus, nisi forte con-
tractibus fuerint comprehensae, & nisi
quantum justo Dei impedimento remanse-
rit vel licentia ejus qui fecerit reclamatio-
nem.Sivero justum Dei emerserit impedi-
mentum, eo transacto, similiter bona fide
tenebuntur adimplere. — Si forte, quod
Deus avertat, navis aliqua vel navigium
quidlibet Januensium in districtu Narbo-
nae naufragium patietur mari, flumine,
seu stagno, tenebimur eis bona fide con-
ferre ad personas & res salvandas, amodo
usque ad completum quinquennium. —
Quandiu inter Januenses & Pisanos guerra
fuerit, non recipiemus Pisanum aliquem
venientem de pelago aut rem ejus nec
Januensem aut rem ejus, infra guerram
eandem, sine licentia consulum communis
An
1166
ï65
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
266
Januae, iiec portabimus per pelagum ho- gare cum Jaiiuensibus & societates coii-
minem vel pecuaiam alicujus qui non sit trahere, salvis eorum deveris Non requi-
An
116Ô
de terra nostra, nisi sit Janueasis & ejus
pecunia, nec cum commune contra volun-
tatem Januensium consulum , sicut supe-
rius scriptum est, & exceptis peregrinis,
quos possumus portare in navi una per
annum, quae tamen non sit Hospitalis vel
Templi, & qui peregrini non sint de Mon-
tepessulano vel Sancto iEgidio aut a Rho-
dano usque Niciam, nec tamen portent
ipsi peregrini negociationem aliquam, nisi
pro suis expensis tantum. — Cum aliisvero
remus nec requin aut accipi permittemus
ab aliquo Januense vel homine de Ja-
nuensi districtu novam dationem vel con-
suetudinem in tota terra & districtu nostro
fraudulenter, & omnes novas consuetudi-
nes & dationes, quae ab hodie usque ad
annos xxxvi rétro super Januenses vel
homines de ipsorum districtu in tota terra
nostra constitutae sunt vel inventae, cas-
samus prorsus & ia irritum ducimus. —
Acia sunt haec Januae, anno MCLXVI, in-
navibus, exceptis peregrinorum, liceat no- dictione Xiv,xii die novembris, in capitule.
Kd.ori
I. III
bis Narbonensibus navigare per mare &
pelagus versus omnes ventes cum nosfris
hominibus & nostra pecunia tantum, sine
fraude, absque contradictione Januensium.
— Cum autem de pelago redierimus, liceat
nobis quoscumque negociatores nobiscum
col. Il 3. referre, exceptis Pisanis & eorum rébus,
quamdiu cum Januensibus guerram habue-
rint. Quos negociatores si Januenses ce-
perint vel offenderint, nihiloniinus pax
ista firma sit & illibata, dummodo in cap-
tione illa vel offensione pecunia nostra
sit salva, nec pro devero, quod Januenses
faciant, teneamur quin libère negociaium
ire possimus. cum rébus & hominibus noî-
tris. — Quod si de pelago veniemus in
portum Januae vel districtum Januensem,
salvi & securi esse debemus per ipsos Ja-
nuenses & homines de ipsorum districtu,
& sine drictu possimus vendere sibi quan-
tum sufficiat nobis ad expensas necessa-
rias. — Quando vero terra tenus Januam
venerimus, licenter vendere & emere ac
trahere de districtu Januensi res omnes,
dummodo solitum drictum inde persolva-
mus, videlicet qui solvebatur a xxxvi aii-
nis rétro, exceptis galeis & exceptis armis
causa porfandi ad Sarracenos; conductos
necessarios possimus ducere in navibus
nostris de Janua & al'iis locis, excepto
Sancto ^gidio & Montepessulano, dum-
modo ultra libras X non portet vel mittat
in navi ipsa quaelibet conductus. Pro re-
dimendis captivis possimus portare quas-
cumque personas cum pecunia, exceptis
illis de Sancto iEgidio, dummodo jurent
quod pro redimendis captivis vadant &
pecuniara illam portent. Possimus navi-
Guillelmus de Sancto Grisanto legatus ju-
ravit ut superius scriptum est & attendere
& adimplere bona fide. Johannes quoque
frater ejus similiter. Item juraverunt Ja-
nuae, quando Guillelmus de Sancto Gri-
santo juravit praescripta omnia sine fraude
attendere & adimplere, Arnaldus Rode-
rum , Johannes Casmarzilius, Brunus, Ar-
naldus de Chillan, Andraeas de Narbona,
Johannes Capeller, Johannes Tajapan,
Johannes Cosbertus, Guillelmus Gaman-
dius, Stephanus de Turrege, Bonetus, Jo-
hannes Gulteller, Guillelmus Carboneiraj
Isar & Girardus de Laneira.
On voit dans les mêmes archives un acte
tout semblable, donné au nom des Génois,
(jui contractent envers Us habitons de Nar-
bonne les mêmes obligations.
2. — II
Codicille de Raimond Trencavel,
vicomte de Bé-^iers* .
IN nomîne Domini nostri Jesu Christi.
Eu R. Trencavels, per la gracia de
Deu vescoms de Besers, ei fag mon testa-
mcn sobre ma greu malautia, & ei laisada
tota ma terra & ma honor, & hereter de
totas mas causas a Roihairet de Besers per
tots temps. Et laissi per tots temps se-
nescalc, mentrel o vella tener, d'Alby &
' Archives du domnine de Montpellier, til. par-
ticuliers d'Albi, n. r 5.
Vers
1166
Vers
ii66
Éd.orig.
t. III,
col. ii6.
167
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
268
Vers
1202
d'Albejes G. Peire de Berencs & trastots
aquels homes qu'el y voira mettre. Et
laissi mais a G. Peire davaiitdig, qu'el
prenga & aja trastot aco qu'eu ei a Les-
cura, & qu'el prenga & aja las doas parts
de las leidas & dels taulaties de la ville
d'Alby & la tersa part de la fisansas en
aissi, ses part ab los autres seinnors, esters
que tôt aco del Castelvieil & tôt aco del
pont & tôt aco del Pug-Amadenc es tôt
nostre, & l'issida comunal els homes de la
villa, si far lo voliam. Et laissi de mais
prendeire per nom Guillem Peire de Be-
rencs, de tota aquella seinnoria que nos
avem el castel de Janes, qu'eus ei reman-
suda del vescomte de Monclar, so es a sa-
ber, qu'el deu hom tene de nos a feu franc
& onrat & nos deu hom rendre irats &
pagats & far omenatge & reconnoisse-
ment & far segis & valensa lialmens de
plag & de guerre, els meners del argent
son toit nostre de Janes. Et laissi sobre
G. Peire, que tôt aco qu'el fara en Albi-
gez, sia fag per nos. Et d'aisso son testimo-
nis Jean Esquius de Menerba, en Ratiers
de Causada, en Bertrans de Saisach, en
Pagas de Rocho, en Esteves de Servias,
& Pontius notarius qui hanc cartam scrip-
sit anno Domini MCLXX'.
3.
III
Hommage du comte de Foix au comte
de Toulouse pour le château de Sa-
verdun ^.
NOTUM sit omnibus tam presentibus
quam futuris hanc cartam legentibus
vel audientibus, quod dominus Raimun-
' Cette date est certainement fausse, Raimond
Trencavel étant mort en 1167. Voir, à ce sujet,
iome VI, liv. XIX, n. xxv. [A. M.]
' Trésor des chartes du roi; Foix, n. I. [J. 332,
n. I ; copie notariée d'août 1226.] — Cet acte est
dans un acte de 1202 ou environ, que dom Vais-
tete publie plus bas, n. LXXVI. Nous avons cru
préférable de réunir les deux actes ici en avertis-
sant le lecteur. [A. M-]
dus, cornes Toloso, regine Costanlie fîlius,
habuit causam cum Raimundo Rogerio, co-
mité Kuxi, in curiaTolosana apud Tolosam,
& in illa causa fuerunt judices constituti
dominus Bernardus cornes Convenarum &
Vitalis de Monteacuto & Gauterius de Noe-
rio & Bernardus de Montald & fratres ejus
Roggerius & Isarnus, qui vocatur Abbas, &
Isarnus de Viridifolio & Raimundus Unal-
dus & Geraldus Unaldus & WiUelmus Unal-
dus & AdemarusMartinus &Micahel de Ros
& Aimericus de Castronovo & Bernardus
Petrus de Cossa & Petrus Rogcrius causi-
dicus & Raimundus CentuUus. In quo plr.-
cito allegavit dominus comes Tolose, quod
Raimundus Rogerius tenebat de eo castel-
lum de Savarduno & tenebatur ei reddere
cum fortaliciis, per quantascumque vices
ipsum commoneret per se vel per suum
nuncium vel per nuncios, & quia fortalicia
erant diruta, volebat ut ipse rehedificaret
& restitueret illa, & ei possessionem illius
catelli cum fortaliciis restitutis redderef,
ea scilicet ratione quia Rogerius Bernar-
dus, pater ipsius Raimundi Rogerii, predic-
tum castellum juraverat domino Raimundo
Tolosano comiti, patri predicti Raimundi
Tolosani comitis, ut illud castellum redde-
ret cum fortaliciis, que ibi erant vel in fu-
turum essent, quocienscumque illum com-
moneret per se vel per suum nuncium.
Et de hoc dominus Raimundus comes To-
lose instrumentum produxit. Dixit etiam
dominus predictus comes Tolose, quod
Raimundus Rogerius fecerat ei eundem sa-
cramentum & hominium, quod pater ejus
Rogerius Bernardus patri suo Raimundo
Tolosano comiti fecerat. Prêteras dominus
Raimundus predictus comes Tolose pro-
posuit, quod Rogerius Bernardus predic-
tus predictum castellum cum fortaliciis
multociens reddiderat domino Tolosano
comiti patri suo, & ipsemet Raimundus
Rogerius predicto patri suo Raimundo
Tolosano comiti & sibi ipsi predictum cas-
tellum cum fortaliciis reddiderat. Quod
castellum Raimundus Rogerius ab eodem
Raimundo Tolosano comité cum fortaliciis
recuperaverat, & quia fortalicia erant di-
ruta, volebat quod cum fortaliciis illis res-
titutis possessionem ei redderet tam cac-"
telli quam fortaliciorum, quia anteqiiata
Vers
1202
t :6q PREUVES DE L'HISTOIRE DE LAîn'GUEDOC. 270
Vers -' / An
'^°* fortalicia esseiit diriifa, per un dies lit- Juro ego Rogeriiis Bernardi, filins qui "'^^
teris suis conimonuerat ut illud castellum fui Eisseniene femiiie, cornes Foissensis,
ei redderet. — Ad hoc Kamundus Uoge- tibi Raimundo, coiniti Tolose, filius qui
rius respondit & dixit & concessit, quod fuisti Faidide femine, quod ab hac die in
ipse tenebatur domino Ramundo Tolosano antea non decipiam te de illo Castro quod
comiti reddere castellum de Savarduno ad vocant Savardunum neque de fortaliciis,
immonicionem ipsius vel nunciorum ejus que hodie ibi sunt aut in antea erunt, nec
quocienscumque vellet, & quod pater ejus ego decepero te, nec homo nec femina nec
Rogerius Bernardus predictum castellum homines nec femine per meura consilium
cum fortaliciis patri suo Raimundo Tolo- vel ingenium. Et si homo est vel femina,
sano comiti ad ammonitionem ejus reddi- homines vel femine, qui vel que toUat aut
derat, & ipsemet tam patri suo quam ip- tollant, vetet aut vêtent predictum cas-
simet rcddiderat, & instrumentum , quod trum aut fortalicia, que hodie ibi sunt aut
dominus cornes de juramento castelli pro- in antea erunt, tibi prefato Raimundo co-
duxit, in quo continebatur quod Geraldus miti, ego supradictus Rogerius cornes Fois-
scripserat, verum esse concessit & quod sensis, cum illo nec cum illa neque cum
iJeni sacramentum & hominium quod pa- illis finem nec amorem non habebo, set
1er ejus patri suo fecerat, ipse eidem Rai- fidelis adjutor inde tibi ero & de illo adju-
niundo Tolosano comiti fecerat & jurave- torio aut ajutoriis nullo modo me sub-
rat. Concessit etiam Raimundus Rogerius traham. Et si jamdictum castrum aut aii-
comnionitionem quam fecerat sibi per lit- quid de fortaliciis, que modo ibi sunt aut
teras suas dominus predictus comesTolose in antea erunt, uUo modo recuperare po-
ante destructiouem fortaliciorum predicti tero, reddam tibi omnia illa sine lucro &
castelli, set dixit quod propter guerram absque omni dolo & per quanfascumque
quam militibus illius castelli eo tempore vices tu me commonueris per semetipsum
habebat, reddere illud castellum ei non vel per tuum missum vel missos, & de com-
potuif. Concessit siquidem Raimundus monimento non me vetabo, & reddam tibi
Rogerius quod paratus erat reddere do- & in tuam potestatem mittam supradictum
mino comiti Tolose predicto predictum castrum & fortalicia, que ibi modo sunt
castellum, taie quale erat, set non teneba- vel in antea erunt, sine inganno & sins
tur restituere fortalicia diruta, quia sine lucro. Sicut superius scriptum est, totum
consilio & voluntate & culpa ipsius diruta ego predictus Rogerius tenebo & atten-
erant. — His & aliis rationibus hiiic inde dam tibi Raimundo comiti Tolose sine in-
auditis & diligentcr examinatis, predicti ganno, excepto hoc quod tuo gradiento
judices judicando diffiniverunt quod Ka- animo sine forcia mihi persolveris. Et hoc
mundus Rogerius tenebatur rehedirtcare juro per Deum & hec sancta quatuor Dei
& restituere fortalicia castelli usque in Evangelia. Factum est in Castro Alteripe,
proximo fcsto sancti Saturnini & turrim anno Domini M CLXVII, niense madio, reg-
usque in festo sancti Johannis Babtisie, & nante rege Lodovico, presentibus & au-
his rehedificatis & restitutis, possessionem dientibus domino Pontio Narbonensi ar-
castelli & fortaliciorum reddere domino chiepiscopo, & Petro ecclesie Sancti Pauli
Raimundo Tolosano comiti predicto, salvo abbate, Petro Bernardo sacrista, domiia
jure utriusque partis in omnibus aliis re- EriDengarde Narbonensi vicecomitissa, Si-
bus. Si vcro in rehedificatione fortalicio- cardo de Laurac & filio ejus Sicardo, Saii-
rum vel in restitutione castelli & forfali- cio de Barfa, Bercngario de Minerba, Ai-
ciorum vis ei inferebatur ab ali((uo vel ab cardo de Altaripa, Berengario de Cinhano
aliqua, dominus comesTolose débet cum & ejus fratre Raimundo Berengario, Ar-
juvare 8c auxilium ei prestare bona fide. naldo Poncio & Gauterio de Noer fralre
— Verba autem instrument!, quod dominus suo, Roigerio de Teriac & ejus lilio Ade-
comes in predicta causa produxit & Ra- maro, Willelmo de Pictavi, Ademaro Ar-
mundus Rogerius verum esse concessit, naldo de Crauzano, Petro de Beronia,
sunt hec : Geraldo qui hec scripsit,
mai.
An
I 202
271
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
271
Hec verba predicta continebantiir in
instrumento, quod dominus cornes Tolose
in supradicto placito produxit, quod iii-
strumentum Raimundus Rogerius comes
Fuxi verum esse concessit. De concessione
autem instrument! predicti & hujus supra-
dicti dati judicii sunt testes supradicti ju-
dices & Raimundus de Recalt & Willelmus
Isarnus & Petrus Raimundus d'Esqual-
quencs & Arnaldus Raimundus fraterejus
& multi alii, & Arnaldus Ferrucius qui
cartam istam scripsit.
(Sequuntur formulae translad facti a Wil-
lelmo de Rayna, mense augusto, anno Do-
mini MCCXXVI.)
IV
terra de Cheircorb sunt istae villae, scili-
cet Cambels & Cuculenra & Montgardin 84
Eissalabra & Sancta Columba & valiis
d'Anior & Eisocie & Rivels & Pendels
atque Calmeta & Saltes & Villafort &
Fonsfrigidus & Auriag. Istas villas omnes
antedictas & omnia alla quae in terra
Chircorbensi habemus, & castrum praeno-
minatum de Balagario & omnia quae in
Omni terra Balagariensi... P. deVilario vel
alius vicarius meus omnes justicias terra-
rum illarum habeat & capiat serventatge
dudum solitum, civadage, sed tantum in
suc proprio teneant, de quibus justiciis vos
quatuor partes habeatis & ille quintam,
quam vicariam ifa a vobis teneat sicuti a
nobis, & de ea tali modo vobis respondeat,
quali & hodie nobis respondet & respoii-
dere débet, donec nos vel posteri nostri
XI mille solidos antedictos vobis & cui vo-
lueritis ad martror reddamus. Et si ipsa
moneta de lege vel penso ceciderit vel
An
1 167
Md.orîg
t. 111,
col. 117.
Engagement fait par Raimond Tren
cavel 6- son fils Roger, de la terre argeVuo dete7i^o"rataVuerit7dabfm"us'vobis
de Cheircorb' , marcham argent! fini pro L solidis, doncc
ANNOMCLXVII Incarnationis dominice,
II" feria, ir kalendas aiigusti, rege
Lodovico régnante. Ego R. Trencavellus
proconsul Biterrensis & Rogerius de Bi-
terri filius meus, bona fide & intentione,
impignoramus & jure pignoris tradimus
tibi Mironi de Tonencs & uxori tuae &
infantibus tuis & cui verbo vel scripto
dimittere & dare volueritis, pro nostra
sententia bac in carta descripta & conve-
nientiis, nostrum castrum Balagarium cum
omnibus ei pertinentibus, praeter vallem
de Vindrano, & impignoramus vobis ter-
ram totam quae dicitur Cheircorb, excepta
valle supradicta de Vindrano. Sicut supe-
rius est dictum, sic totam terram illam de
Cheircorbes & castrum illud quod vocatur
Balagarium & omnem terram ipsi Castro
pertinentem, praeter vallem de Vindrano
praedictam, impignoramus vobis sine ves-
tro inganno, sicut nos hodie tenemus &
tenere & habere debemus, propter Xi niil-
lia solidos Melgoriensis monetae bonos &
rectos, metibiles ac percurribiles, in qua
tali modo illi xi mille solidi vobis reddan-
tur; tamen ususfructus terrarum & cas-
trorum atque villarum non computetur
interea vobis in sortem.Quam pignoram si
homo vel foemina vobis amparaverit, nos
& posteri nostri erimus vobis inde guiren-
tes. Si de me Mirone de Tonencs defece-
rit, antequam pignora ista a me sit libéra,
de ea & de omni aver praescripto domino
meo R. Trencavello & Rogerio filio ejus
niedietatem omnino bona fide dimitto.
S. Pétri de Vilario vicarii Redensis &
Willermi de Sancto Felice vicarii Carcas-
sonae & Pétri Régine de Podio & Mironis
de Flaciano & Pétri de Sancto Michaele &
Guillermi de Durfort & Pétri Got de Vi-
lari. Arnaldus de Clairano hoc scripsit
jussione domini R. rrencavelli & Rogerii
illius filii & Mironis de X'onencs omnium-
que testium praedictorum , die Si anno
quo supra.
' Cartulaire du château de Foix, caisse i5.
[Doat, V. 167, f° 296.]
73
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
274
5. — V
Donation de Ralmond, comte de Tou-
louse, à Roger, comte de Foïx, des
domaines de Raimond Trencavel,
vicomte de Carcassonne' .
tN nomme Domini nostn Jesu Chnsti,
An I • 1 T
,,g- 1 anno ejiisdem Incarnationis mclxvii,
5 dé- II nouas decembris, régnante rege Ludo-
ccnibro. yico. Notum sit omnibus hominibus prae-
sentibus & futuiis, quod ego Rainnuidus
cornes Tholose per me & per meos succes-
sores dono, laudo & concède in feudum
tibi Rogerio Bernardi Fuxensi comiti, viro
Cecil'e, filiae quondam Trencavelli, &
eidem Cecilie & infantibus vestris omni-
que vestre posteritati omnem illiim hono-
rem & omnem illam terram, quam Roge-
rius frater supranominati Trencavelli in
fine vite sue tenebat & habebat, scilicet
Carcassonam & Carcassensem patriam,
Reddas & Reddensem patriam, & quidquid
idem Rogerius habebat & habere videbatur
in omni Albiensi patria, excepto Castro
Vetulo & burgo de Albio, & quidc(uid ha-
bebat in Tholosano vobis dono, tali tamen
pacto, ut quidquid de predicto honore
vos vel vesiri successores aliquo modo
adquirere poteritis aut ego vel niei pos-
teri adquirere poterimus, totum iilud vos
& vestri habeatis &. teneatis de me &
meis ad feudum. Hoc autem dono vobis
quia vos legitimos heredes hujus honoris
sentio, credo & intelligo. Praeterea con-
venio tibi Rogerio Bernardi bona fide &
sine fraude, quod nullas tregas nullamque
pncis stabilifatem faciam cum Rogerio, filio
qui fuit Trencavelli, vel cum ceteris in-
fantibus Trencavelli, excepta Cecilia, sine
coiisilio & voluntate tua, dum vixeris,
aut sine consilio aut voluntate Cecilie
uxoris tue & infantum vestrorum. Si inté-
rim, quod absit, desierit de te, & si aliquis
homo vel femina aliquid de predicto dono
libi vel tuis diminuerit, ero inde fidclis
adjutor tibi & tuis, & quod totum hoc,
' Cliàienu lie Foix, caisses 17 & 3p.
sicut superius scriptum est & in hac carta
continetur, ita observem & teneam, tactis
corporaliter sacrosanctis Evangeliis tibi
juro filiumque meum Raimundum hoc
idem jurare faciam, quando tu inde me
commonueris.
Et ego Rogerius Bernardi, cornes Fuxen-
sis, recognosco tibi Raimundo comiti Tho-
lose, quod propter hoc predictum feudum
debeo esse tuus homo, & propter donum
istius feudi quod mihi facis convenio
tibi, quod ero tibi fidelis adjutor & deffen-
sor contra Rogerium filium Trencavelli
& contra omnes infantes Trencavelli, ex-
cepta Cecilia, nunc & in perpetuum, &
etiani contra omnes homines, exceptis meis
propriis, quos tibi juri stare faciam, si
aliquid erga te deliquerint, & in fraudem
tuam per malum ingenium nuUum acci-
piam in hominemj & si mei homines per
me tibi satisfacere noluerint, & contra illos
te fideliter juvabo. Et que convenientie
modo fuerint inter te & me, eedem volo
teneanfur & observentur inter tuos &
meos successores. Et quod totum hoc ita
teneam & observem, sicut supradixi, tactis
corporaliter sacrosanctis Evangeliis juro.
Item sit manifesfum, quod ego Raimun-
dus cornes Tholose, dono tibi Rogerio
Bernardo Fuxensi comiti & uxori tue Ce-
cilie vestrisque infantibus omnique ves-
trae posteritati per me & per meos suc-
cessores castrum, quod vocatur Parela, &
totum seniorivum quod habeo & habere
debeo in terra quae vocatur Ulmes, &
dono tibi Alsen & omnia castra quae ha-
beo & habere debeo in comitatu Fuxensi,
& de isto dono augeo tibi feudum quod
tenes de me pro jamdicto comitatu, tali
tamen modo, ut qualis recognitio dominii
in illis castris que tibi dono tibi & tuis
exhibebitur, talem dominii recognitionem
tu & tui mihi & meis exhibealiSj & sacra-
mentum quod suprascriptum est, quod lu
mihi facis, filium tuum Rogerium jurare
faciès,, quando ego te inde commonuero.
Factum est hoc, anno & die quo supra, pre-
sentibus & videntibus Ermengarde viceco-
niitissa Narbone, & Aymerico ejus nepote,
qui hoc ita teneri ex parte Raimundi co-
mitis sacramento firmavit, Petro Raimundi
de Narbona, Berengario de Narbona, Gau-
An
1 167
Ed.ovig.
t. III,
col.iiS.
An
1 167
75
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
27C
hec.
Vers
1 170
lid.ori?.
t. 111,
col. 1 19,
ceraiino de Cabestagno, Ademaro de Mu- contempserit, inillum diviuiim officium in
roveteri, Bernardo de Cerviaiio, Petro de tota parrochia celebretur, donec ad jura-
Laurano, Raimiiiido de Ciingost, Raimundo mentiim accédât. Alii omnes a XV anno
de Salis, Sicfiedo de Leiiano, Esclarmun- iiisi jurare volueriiit ab ecclesia abjician-
dia de Sancto Felice, Geraldo clerico vice- tur. Moneatis similiter rectores ecclesia-
coniitisse Ermengardis, qui rogatus scripsit rum, qui per arcbipresbiteratum Biter-
rensem sunt constituli, hoc idem facere.
Mandamus etiam ut quod Tem])Iariis pro
pare bovum débet exsolvi, nihilominus
exsolvatur & illos qui pacis statu ta eis dare
nolueriiit, boves vel res eorum in pace
esse minime cognovimus. Constituinuis
etiam quod a die jovis, sole occidente, us-
que ad diem lune, sole oriente, omnes qui
sine armis inventi fuerint, in treuga Dei
sint, ita quod niiUus audcat alium capere
vel verberare vel ei injuriam facere.
6. — VI
Lettres de l'évêqiic de Bé-^iers pour
l'observation de la paix'.
BERNARDUS, Dei gratia Biterrensis epi-
scopus, dilecto suo Viduino archipres-
bitero Biterrensi, pacem cum salute. Dig-
num, karissime, nobis videtur, ut non
solum ex precedentium, sed ex imminen-
tium peccatorum nostrorum congerie tor-
menta que patimur vel etiam majora pati
debeamus. Nos vero , quamvis ex magnis
guerris & periculis divexati, tamen de
misericordia Dei confidimus ik ad bonum
terre & pacem, Deo annuente, venire desi-
deramus. Ideo est quia R. vicecomitem &
milites terrae convocavimus & pacem cou-
7-
VII
Promesse de Raimond, comte de Tou-
louse, à Roger, vicomte de Bé-
yers'.
A NN
-TV in
NNO ab Incarnafîone Domini MCi.xxr,
mense novembris, régnante Lodo-
jurare fecimus, & intelliguntur sub pace vico rege. Ego in Dei nomine Raimundus,
omnes religiosi & res eorum, omnes cle-
rici & res eorum, omnes rustici & res eo-
rum, piscatores & venatores omnes, do-
mine & illi qui cum eis vadunt sine armis,
& omnes qui cum mortuis pergunt, omncj
eque non ferrate, omnes saumarii cujus-
cumque sint & ea que portaverint, omnes
viatores 8: mercatores cum rébus, quas
duxerint vel portaverint, boves & vacce,
oves & porchi & câpre, molendina & oli-
varia. Quapropter ex officio nostro vobis
injungimus, parrochianos vestros pacem
jurare usque ad proximam dominicam ante burgos & villas, postremo fotum honorem
ascensionem Domini moneatis, & ad se- quem bodierna die babes, tenes vel possi-
quendum pacem & cogendum illos, qui des, vel bomo vel femina per te vel per
eam infregerint, apud Sarzac a nobis corn- tuum nomen juste vel meo consilio acqui-
moniti, quandocumque vocati fuerint, ve- sierit, nec ex his aliquid tibi auferam nec
niant. Et si quis dominus castri banc pa- aufferri faciam. Et si aliquis vel aliqua de
cem jurare usque ad dictam dominicain supradictis aliquid tibi aljstulerit, cum illo
le- Dei gratia dux Narbone, cornes Tholose,
marchio Provincie, filius Ildefonsi comitis
& Faidite, juro tibi Rogerio filio Trenca-
velli & Saure, quod vitam & membra nulle
tibi auferam ingenio, nec personara tuam
capiam nec ullo modo capi faciam, nec
bomo vel femina meo assensu vel consi-
lio. Et si aliquis vel aliqua personam tuam
acceperit, cum illo vel cum illa nullum
fedus amicitie, nullam societatem cilra
consilium tuum, nisi pro utilitate tua,
habebo. Preterea civitates tuas, castella,
Vers
I 170
An
1 171
novem-
bre.
■ Cartulaire de la cathédrale de Bsziers. [Dont, ' Château de Foix, camil.iirc, caisse lô. [Doat,
T. 61, f» 46.] V. 1O8, f 16.]
An
1171
^-11
I-REUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
ayO
CJ.orig.
i. m.
col. 120.
vel ciim illa nulluni fediis amicitie, nuUam
societateni, quanidiu abstulerit, habebo,
nisi forsan consilio tuo vel pro utilitafe
tua, & tibi sine fraude & dolo in omnibus
suprascriptis adjutor ero. Et si aliquis vel
aliqua ])ro honoribus vel possessionibus
auferendis, de quibus justiciam facere vo-
lueris, guerram fecerit, postquam a te
commonitus fuero, sine fraude & dolo
adjutor tibi ero. Verunipfamen sciendum
est, quod homines mecs manutenere con-
tra te & deffendere absque offensa sacra-
menti possum, dummodo eos tibi ad ju-
dicium & justiciam, ut juris ratio postulat,
compellam. Omnia sicut superiiis scripta
sunt ego Raimundus, dux Narbone, cornes
Tholose & marchio Provincie, filius Ilde-
fonsi comitis & Faidite, firmiter servabo
tibi Rogerio, Raimundi Trencavel & Sau-
rae filio, & sine fraude & dolo adimplebo
tibi; sic me Deus adjuvet & haec sancta
Evangelia. Omnia, sicut superius scripta
sunt, compléta fuere anno & mense su-
prascripto, in villa Sancti Egidii, in aula
commun! , in preseniia Poncii Narbone
archiepiscopi , Guillelmi Albiensis epis-
copi , Herniengarde Narbonensis viceco-
mitisse, Odonis Leomanie vicecomitis, II-
defonsi fratris R. comitis, Guillelmi de
Sancio Felice, Guillelmi Pelapol, Aimerici
8. —VIII
articles de mariage entre Roger, vi-
comte de Bé-^iers, £,- Adélaïde, fille
de Raimond, comte de Toulouse' .
I
anno ab Incarnatione Domini mclxxi,
rege Lodovico régnante. Ego iu Dei no-
mine Raimundus, dux Narbone, cornes
Tholose, marchio Provincie, dono'& tiado
tibi Rogerio Biterrensi vicecomiti filiani
meam Adalaisiam in uxorem legitiniam,&
dono tibi cum ea in dotem D marchas ar-
genti meri. Ego igitur Rogerius Biterrea-
sis vicecomes accipiens filiani tuani supra-
scriptam in conjugem, dono me sibi in
virum, & dono & trado ei in donationeni
propter nuptias Reddam cum fofo Rcd-
densi comitatu, & Balagueriuni cum terri-
torio & omnibus que ad ipsum pertinero
videntur, & burgum Limosum cum omni-
bus que ad ipsum burgum pertinent, 8<
vallem Vintronis, & vallem Amoris, cum
omnibus quae'ad ipsas valles pertinent vel
pertinere videntur; ia comitatu Carcas-
sensi dono tibi specialiter castrum de Con-
de Barbairano, Amelii de Castris, Pétri folent cum territorio & omnibus quae ad
Vassalli, Guillelmi Chaberti, Poncii de
Vilar, Odonis d'Aniort, Guillelmi de Sabran
conestabuli, Guiraldi Amici , Elisiarii de
Ucecia, Poncii grammatici, Guillelmi Anial-
rici, Bsrnardi de Paragio, Guillelmi Bo-
relli, Gaucelini de Bairjaco, Berfraiidi Be-
docii, Guillelmi Ugonis, Guillelmi Mote,
Gauccrandi de (apitcilagno, Railulfi cau-
sidici 8i cancellurii & Raimundi Badoiii
noiarii.
ipsum castrum pertinent. Sciendum vero
quod que abhinc inJe dantur, quamvis
quantitate & esfiniatione disparia sint, al-
terutro, in premoriente superstiti, in diem
vite sue utenda [&] fruenda conceduntiir
tali pacto, ut post niortem illius, qui lucra-
bitur, ad liberos vel heredes premoricntis
libère & absolute perveniant. Si tamen filii
ex hoc matrinionio extiterint, ipsis cou-
servanda sunt & reddenda. Facta sunt &
laudata omnia suprascripta in presentia
domini Pontii Narbonensis archiepiscopi
& Bernardi Biterrensis episcopi, Guillelmi
abbatis Sancti Tiberii, domine Hermen-'
garde Narbonensis vicecomitisse , Pétri
Carcassensis archidiaconi > Guillelmi de
Sabrano, Guillelmi de Sancto Felicio, Ay-
merici de Rocaforti, Pétri de Laiirano,
An
1171
' Château de Foix, cartulaire, caisse |5. — Ba-'
luze, Histtire de la maisvn d'Auvergne, t. z, p. 5oPi
An
1171
279
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
>8c
An
1 171
EJ.orig.
t. III,
col. 131.
An
"7'
Juin.
Ugonis de Romegos, Guillelmi de Pictavia, tia & testimonio Raimundi de Levezoïie,
R. de Salis, Petri Raimundi de Narbona, Pontii Guillelmi, Guillelmi de Texeriis,
Gauceraiidi de Capitestagno.
9. — IX
Lettre du roi Louis le Jeune au
vicomte de Béjiers'.
LUDOVICUS Dei gratia Fraiicorum rex,
amico suo carissimo R. vicecomiti Bi-
terrensi, salutem cum dilectione. Quanti
animi affectu vos diligamus, vestram 110-
lumus latere discretiouem, imo quod
verbo proferimus, opère volumus decla-
rari vobis. Etenim & nepti iiostrae libera-
liter coiicedimus & donamus in matrimo-
nium castrum Minerbae , eo modo quod
domini praedicti castri illud de vobis te-
neant & vobis hominium inde faciant, &
vos similiter idem castrum de nobis tenca-
tis, & cum ad partes vestras, divina pro-
vidente gratia, veuerimus, nobis hominium
faciatis. Pro certo itaque babeatis, quod
bac vice hoc pro vobis facimus, Cjuod nuai-
quam pro aliquo aniecessorum vestroruiii
facere voluinuis. Valete.
10.
X
Actes touchant les comtes
de MelgueiV-,
/.
N nomine &c. anuo Iiicariiafionis
ejusdem MCLXXI, mense juuii. Ego
Bertrandus, cornes Melgorii, filius Bea-
tricis comitissae Melgorii & Bernardî Pe-
leti comitis Melgorii, sponte, &c. titulo licet filiam meam Ermessindara & neptem
perfecfae donalionis disamparo tibi Guil- ^ '
lelmo, Montispessulani domino tofam
villani de Grabello & universos feudatarios
& totum hoc, quidquid sif, quod ibi ha-
beo, &c. Factum est hoc apud Montem-
pessulanum, in caméra castelli, in praesen-
' Château ie Foix, cartulaire, caisse i5.
• Mantiicrlts d'Auhais, n"" 25, 77 & 81.
meam Dulciam, tradendo castrum Mel-
gorii & totum comitatum, & cedendo ge-
neraliter omnia jura mea totius comitatus
Raimundo, duci Narbonae, comiti Tolo-
sae, marchioni Provinciae, nomine supra-
scriptae neptis filiae meae Dulciae, quani
filius meus cornes Provinciae destinavit &
firmavit in conjugem futuram filio supra-
scripti Raimundi comitis Tolosae, & Petro
An
1171
Agulloni de Castronovo, Guillelmi de Al-
baterra, Atbrandi & ejus filiorum Atbrandi
& Guiraudi Atbrandi, Guillelmi Lentici
junioris, Guillelmi Adalgueri, Maurini
causidici, Raimundi de Narbona, Guillelmi
Olrici majoris, Guiraudi & Fulconis no-
tarii domini Guillelmi Montispessulani,
qui haec scripsit.
II. Anno ab Incarnacione Domini
MCLXXI, mense decembri, feria m, luna
IV. In nomine Domini. Noscant, &c. quod
ego Bertrandus, Dei gratia Melgorii co-
rnes, dono Deo & B. Mariae Francarum-
vallium & omnibus illius loci habitatori-
bus, &c. quod in villa Alesti non douent
leudam neque usaticum. Hoc donum fuit
factum apud Alestum, in curia infra duas
turrcs. Hujus rei testes sunt Aldebertus
episcopus Nemausensis ecclesiae & Rai-
mundus episcopus Uticensis ecclesiae &
Raimundus Paulus & Bermundus de Somi-
drio & Raimundus Boqueti & Raimundus
de Levedone & G. de Sancto Stephano &
Stephanus de Blaqueria & Pontius de
Blaqueria.
III. Anno ab Incarnacione Doiiiinl
]\i CLXXI, régnante Lodoyco Francorum
rege, cajendis aprilis. Ego in Dei nomine
Beatrix, comitissa Melgorii, dono tibi
filiae meae Ermessiiidae & tibi Dulciae
nepti meae, filiae quondam filii mei Rai-
mundi comitis Provinciae, hac carta irre-
vocabiliter haeredibus & successoribus
meis in perpetuum, castrum Melgorii cum
territorio & pertinentiis suis, & totum
comitatum Melgorii cum castellis, villis,
burgis, mansis, nemoribus, &c. Et specin-
liter ipsam monetam Melgorii cum omni
juridictione comitatus. Et hujus donatio-
nis nomine investie vos suprascriptas, sci-
An
1171
décem-
bre.
An
1171
I" avril.
An
J 171
281
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
282
Éd.orig.
t. 111,
col. 122.
An
1171
3o dé-
cembre.
Bermundi de Salvis genero meo, nomine
suprascriptae filiae meae Erniessiiidae,
pari scilicet portione, & omnia quae ad
coniitatum pertinent inter suprascriptas
filiam & nepteni & maritos earum aequa-
liter distribuantur & dividantur. Verum-
tamen hanc donationem tali lege facio, ut
tani Ermessinda quam Petrus Bermundus
maritus ejus partem suam totius comitatus,
nomine neptis meae Dulciae & Raimundi
comitis Tolosani feudi titulo habeant &
possideant, & castella & forfias, quas de
comitatu habuerint, nepti meae Dulciae &
marito ipsius & Raimundo domino comiti
Tolosano jurent, & ubi ab ipsis vel a qua-
vis earum vel ab haeredibus vel a successo-
ribus vel legatis sive nuiiciis reddere, salvo
nihilominus manente jure feudi, &c. —
Nos igitur, scilicet Raimundus Tolosanus
& Petrus Bermundus, donationem supra-
dicfam sub forma suprascripta a te Béa-
trice comitissa Melgorii recipientes spe-
cialiter, vel legem & formam donationis
laudamus, firmamus, &c. Facta sunt & lau-
data omnia & sacramento firmata, sicut
superius scripta sunt, in palatio Melgorii,
in praesentia Guillelmi comitis Forcalque-
rii & Raimundi de Baucio & Guillelmi
de Sabrano & Giraldi Aniici, Bertrandi de
Bolbono & Berengarii de Bolbono, Ber-
trandi de Cavaillono & Bertrandi Porcel-
k'ti & Bermundi de Salvis & Poncii Gau-
celini, &c.
II. — XI
Accord entre Ermen garde, vicomtesse
de Narbonne, 6- Roger, vicomte de
Bé-^iers '.
I. tURo ego Hermengardis vicecomitissa
J Narbonensis, filia quae fuit Hermen-
(;ard, tibi Rogerio vicecomiti Biterrensi,
filio Raimundi Trencavelli qui fuit, quod
de ista hora in antea (idelis ero tibi de tua
vita & de tuis membris,que tuo corpori se
' Château de Foix, cartulaire, caisse 1 5. [Doat,
Y. i68, f» 19.]
tenant, & de tuis civifatibus totls & de
ipsis forteziis, que ibi hodie sunt & in
antea erunt, & de ipsis tuis castellis & de
ipsis tuis alodis & feudis & de ipsis tuis
bajuliis & de lotis honoribus, quos hodie
habes & habere debes & homines vel fe-
mine habent & habere debent de te. Ego
predicta Hermengardis, Narbonensis vice-
comitissa, de his omnibus supradictis non
tibi totum neque aliquam partem tollam,
nec homo vel homines, femina vel femine
per nieum consilium neque per meum in-
genium neque per meum assentimenfum.
Et si erit homo vel homines, femina vel
femine, qui de istis omnibus predictis tibi
aliquid tollant, ego predicta Hermengardis
cum illo vel cum illis amorem vel finem
vol societatem non habebo ad fuum damp-
num, sed per quantas vices tu me commo-
nueris per te ipsum aut per tuum missum
aut per tuos misses, & commonere te me
non vetabo, & fidelis adjutor ero tibi do
omnibus predictis per fidem sine tuo in-
ganno & contra omnes homines & femi-
nas, excepto comité Tholosano & exceptis
hominibus & mulieribus de meis terris,
unde tibi directum facere faciam si po-
tuero; sin autem, adjutor ero tibi de illis
absque inganno, sine lucro tue pecunie
Inique honoris. Et si ego vel aliquis de
meis terris ullum malefactum tibi vel tuis
fecerimus, ego tibi emendabo & emendare
faciam illud malefactum quando tu me
commonueris per te ipsum aut per tuum
nuncium, infra ipsos primos XL dies; & si
facere noa possem, de hoc adjutor tibi
tuisque ero sine tuo tuorumque inganno.
Et de ista hora in antea non manutenebo
nec manutenere faciam per meum inge-
nium nec per meum consilium hominem
vel feminam de tuis terris neque de tuis
honoribus neque de tua justifia ad fuum
dampnum, me sciente. Sicut superius scrip-
tum est, sic totum tibi tenebo & attendero
recta fide sine inganno, excepto quantum
tu mihi absolveris, tuis gratis animis, sine
forcia. Et hoc totum tacfis manibus cor-
poraliter juro per Deum & hec sancta
Evangelia. Factum est hoc sacramentum
III kalendas januarias, anno ab Incarna-
tione Domini M CLXXI, in presentia Pétri
de Casiiacho archidyaconi Carcassone 8c
An
1171
l-'d.orîff,
t. III.
col. 123.
An
1171
283
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
284
Guillelmi de Sancto Felice vicarii Car- prefatam villam contra voliiiitatem suani
cassone & Pétri de Lauraiio & Aimerici deftenderit aut mamitemierit, Ermengar-
de Barbairano & Ugonis de Romegos & dis predicta pro posse suo, sine lucro averi
Guilhelnii Veil & Raimundi Ferrandi & & honoris Rogerii, débet guerreiare pre-
An
1 172
janvier.
Pétri Raimundi vicarii Narbone & Rai-
mundi de Durbano & Guilhelmi de Pic-
tavis & Gaiicerandi de Capitestagno 8c
Berengarii de Boltenac & Bernardi de Dur-
bano & Pontii de Redorta & Guilhelmi
clerici, qui hoc scripsit rogatus. Et hoc sa-
cramentuni fuit firniatum & juratuni infra
castrum Liziniani.
II. Juro ego Rogerius vicecomes Biter-
rensis, filius Saurae comitissae, tibi Ermen-
gardi vicecomitissae Narbonae, quae fuisti
filia Ermengardis, quod de ista hora in
antea fidelis ero tibi de tua vila, &c. con-
tra omnes homines vel foeminas, excepto
comité Tolosae & exceptis hominibus !k
mulieribus de meis terris, &c. Factum est
hoc sacramentum m kalendas januarii,
feria V, anno ab Incarnatione Domini
MCLXXI, in praesentia Pétri de Casi-
Ihaco, &c. comme dans le serment précédent,
III. In Dei nomine'. Anno Incarnationis
ejusdem MCLXXI, mense januarii, scripta
fuit haec carta concordie & convenientie,
dictam villam & omnes illos qui eam de-
fenderint & nianutenuerint, & de illa
guerra non débet facere linem vel aliquod
accordamentum nec trevas accipere cum
praedicta villa nec cum illis, qui illam
villam manutenuerint, sine consilio & vo-
luntate dicti Rogerii. Et si Ermengardis
guerram &c. (ut supra). Totum,sicut supra.-
dictum est, ego predictus Rogerius 0 tenreî
& 0 ateîndrei tibi predicte Ermengardi sine
omni malo ingénie, per hec sancta quatuor
Evangelia. Iterum totum sicut supradictum
est, ego predicta Ermengardis o tenrei, &c.
(ut supra), — Et ego Guillelmus de Sancto
Felici vicarius de Carcassona & ego Pe-
trus de Casilaco archidiaconus Carcasso-
nae & ego Ugo de Romegos, nos très,
mandamento domini Rogerii, tactis sacro-
saiictis Evangeliis, juramus tibi Ermen-
gardi quod omnia ista predicta attendere
tibi faciamus domino Rogerio vicecomiti.
Quod nisi fecerimus, ad tuam monitionem
veniemus Narbonam in tuam potestatem
que facta fuit inter dominum Rogerium & inde non exierimus nostris pedibus vel
vicecomitem Biterris & domiuam Ermen-
gardim Narbone vicecomitissam, que con-
venientia est talis : ut predictus Rogerius
& Ermengardis forciam, que hodie est in
Villamagna, ex toto diruant & nunquam
postea forcia ibi sit, dum ambo insimul
vixerint, nisi ambo spontanea sua volun-
tate voluerint. Et si Ermengardis, aiite-
aliis sine tuo consilio & voluntale. Et hoc
sacramentum facimus tibi sine omni dolo
ad tuum intellectum. — Et ego Petrus Rai-
mundi vicarius Narbon'e & ego Gauceran-
dus de Capitestagni & ego Raimundus de
Salis & ego Ugo de Altiniaco, nos qua-
tuor, mandate domine Ermengardis, tactis
sacrosanctis Evangeliis, juramus tibi Ro-
quam predicta forcia diruta sit vel postea, gerio vicecomiti Biterris, quod omnia ista
aliquid habuerit pro redemptione villae, predicta tibi attendere faciamus domine
de toto eo, quod ipsa inde aliquo modo
habuerit, débet dare in bona fide & sine
ulla fraude medietatem Rogerio. Et si Ro-
gerius, antequam predicta forcia diruta sit
vel postea, aliquid habuerit pro redemp-
tione villae, de toto eo, quod ipse inde
aliquo modo habuerit, débet dare in bona
lide & sine ulla fraude medietatem Er-
mengardi. Et si Rogerius guerram vel ali-
quod contrast \n predicta villa invenerit,
vel aliquis suus homo aut ullus alius homo
Ermengardi. Quod nisi fecerimus, ad tuam
monitionem veniemus Carcassonam in
tuam potestatem, & inde non exierimus
nostris pedibus vel aliis sine tuo consilio
& volunfale. Et lio:; sacramentum facimus
tibi sine omni dolo ad tuum intellectum.
An
1 172
'Château de Foix , caisse 22. [Doat, v. i63,
f 32.1
285
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
286
An
1 1 72
juiUiit.
Ed.ori;.
1. III.
col. 12 (.
An
I 172
21
juillet.
12. — XII
Serment prêté au vicomte de Bé-^îers'.
ANNO ab Incarnatione Domini MCLXXII,
rege Lodovico régnante. Notiim sit
omnibus hominibus tam presentibiis quain
futiiris, quod Oto Aniorti & Ugo Cailarone
& Guilhermus de Palaiano & Guilhernuis
Arcie, in curia Liniosi, Rogerio Biteriis
domino suo super quattuor Dei Evange-
lia juraverunt, ut illi castrum Constan-
tiani ad utilitatem antedicti Jlogerii &
Pétri Vilarii, donec predictus Petrus miles
fiât, teneant, 81 ipsi irati sive pacati,quan-
documque predictus Rogerius predictum
castrum per se vel per nuncium suum
recuperare voluerit, absque omni retentu
confestim reddant. Factum est hoc in pre-
sentia Pétri archidiaconi Carcassone &
Aimerici Barbairaiii & Ugonis de Rome-
goso & Stulti de Podionauterio & Beren-
garii Lucie & Bernardi Raimundi de Bru-
gairolis. Facfa est carta hec mense julio,
feria IV. Bernardus de Flaciano hoc scripsit.
i3. — XIII
Chartes d'Alfonse II, roi d'Aragon^.
I. 'T'GC Alfonsus, Dei gratia rex Arago-
12 nensis, cornes Barchinone, marchio
Provincie, comes Rossilionis, pro amore
Dei & salute anime mee, recipio in mea
manutenentia &in mea defensione monas-
terium Sancte Marie Fontisfrigidi & onines
habitatores illius présentes & futures &
omnes grangias illorum, & illam quam ha-
bent a Pujols, armenta 8f grèges & omnia
que illorum sunt, & quicqiiid habent dono
Aymerici vicecomitis Narbone & Ermen-
gardis filie ejus vel in antea habebunt, &
' Cartulaire du château de Foix, caisse i5.
[Doat, V. 168, f 23.]
' Archives de l'ubbays de fontfroide. [Oo:it,
V. 5i), f" 66. J
quidquid acquisiverunt vel in antea ac-
quisituri sunt dono vel emptione aliarum
quarumlibet personarum. Dono similiter
eis in omni regno meo & in omni terra
mea omnes usaticos in venditione & emp-
tione & pedaticos in mari 8c in terra Si
manc'ip in piscatione maris. Dono etiam
eis pascua ad pascenda omnia animalia sua
ubicunique ego habeam. Dono adhuc eis
ut in nullo loco regni mei vel terre mee
adjudicetur eis juramentum, ut faciant
illud vel recipiant, sed si de parva re fue-
rit placitum, verbo monachi vel conversi
absque juramento credatur; si vero de
magna re fuerit placitum, verbo abbatis
vel prioris simpliciter credatur. Hoc fide-
liter omnes amicos meos observare, & qui
volunt honorare me 8c regnum meum,
omnimodis exoro. Actum est hoc xii° ka-
lendas augusti, anno Incarnationis Domini
M" C LXX° 11°, régnante Lodovico rege in
Francia. Sig. (régis signum manuale) Ude-
fonsi régis Aragonum, comitis Barchinone
& marchionis Provinciae. t Berengarius
abbas Sancti Felicis. Sig t num Raimundi
vicecomitis Cardone. Sig t num Guillelmi
de Castroveteri. Sig t num Arnaldi Gau-
fredi. Guillelmus Peregrini levita qui hoc
scripsit (.locus signî) sub die & anno quo
supra.
II. In Christi nomine'. Sit notum cunc-
tis, quod ego Ildefonsus, Dei gratia rex
Aragonensis, cornes Barchinonensis 8c mar-
chio Provinciae, bouo animo, 8cc, dono,
laudo, concedo 8c confirmo tibi, dilecte
Joannes, venerabilis prior Sanctae Mariae
de Cassiano, 8c successoribus fratribusque
tuis [presentibus] atquc futuris inibi Deo
servientibus ipsum hospitale de Larzag,
quod Girbertus quondam ad honorem Jesu
Christi 8c pauperum sustentationem cons-
truxit. Praedictum siquidem hospitale vo-
bis dono 8c concedo cum omnibus suis
tenedonibus 8c pertinentiis ubique, cum
eremo 8c populato, ad omnem franchita-
tem, iiberlatem 8c ingenuitatem sine ali-
quo retentu in perpetuum, sicut mclius
dici Se intelligi potest. Actum est hoc apud
Perpinianum, mense novembri, anno do-
minice Incarnationis mclxxiiii, cum sci-
■ Archives du monastère de Casson.
An
1174
An
"74
novem-
bre.
An
'"74
.87
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
288
Éd.oric.
t. III,
col. 125.
An
1172
19 sep-
tembre.
licet domînus rex, veniens de partibus Ar-
agoniae, ad colloquium comitis Raimundi
tendebat. S. Ildefoiisi régis Aragonum,
comitis Barchinonensis & marchionis Pro-
vinciae. S, Raimundi de Monte Catano.
S. Berengarii de Cardona. S. Arnaldi Jo-
fredi. S. Bernardi d'Auriac. S. Guidonis
Garcias. S. Guillelmi, domini Montispes-
sulani. S. Geraldi de Jorba. S. Guillelmi
de Alcharras. Ego Guillelnius de Bassa
scripsi hanc chartam mandate domini ré-
gis & feci hoc signum.
14.
— XIV
Testament de Guillaume VII, seigneur
de Montpellier \
I. tN nomine domini nostri Jesu Christi
1 & gloriose virginis Marie. Anno ab
Incarnatione Domini MCLXXII, mense sep-
tembres, in festivitate sancti Michaelis.
Ego Guillelnius dorainus Montispessu-
lani, filius quondam Sibiliae, in mea boiia
niemoria sic testamentum facio meum &
ultimam voluntatem meam super rébus
meis dispono. — Inprimis dimitto cor-
pus meum ad sepeliendum in nionasterio
Sancte Marie Grandissilve, & eidem nio-
nasterio relinquo pro monacho Raimuii-
dum filium meum, & ei & pro eo relinquo
ipsi eidem monasterio Grandissilve M sol.
Melgor., quibus Raimundum filium meum
contentum esse volo. — Dimitto domui
infirmorum de Ponte D sol. qui consilio
Magalonensis episcopi & G. fratris niei in
honore & servicio mittantur. — Dimitto
ecclesie Magalonensi M sol. Melgor. qui
dentur in honore, unde singulis annis
anniversarium fiât in perpetuum pro re-
medio anime mee & parentuni meoruni,
i|ui persolvantur ab lis qui administratio-
iiem rerum mearum habuerint, cuni pri-
nium idoneus honor ad hoc inventus fue-
rit ad vendendumj & anniversarium fiât
' Vid'imiis [ou plutôt copie notariée] de l'an i3i 1 .
irésor des chartes du roi; Maguelonne, sac 2,
n, 6. [Auj. J. 340.)
annuatim illa die, in qua stafutum fuerit
cum herede meo domino Montispessuli.
— Dimitto ipsi ecclesie Vallismagne D. sol.
Melgor. & mando quod conipleatur illud
relictum, quod diniisi ad opus dormitorii
ejusdem ecclesie monasterii. — Dimitto
monasterio Francarum-vallium D sol. Mel-
gor.— Mando quod testamentum Mathildis
quondam mee uxoris conipleatur in inte-
grum, &: débita sua que ipsa debebat sol-
vantur & reddantur. — Guillelmo niajori
filio meo relinquo universum honorem
meum & oninia jura mea & omnia boiia
mea ubicumque siut & qualiacumque sint,
& omnes actiones & petitiones meas. —
Volo & mando quod filius meus major
Guillelnius subminiîtret necessaria Guil-
lelmo fratri suo honorifice, & si forte inter
se discordaverint, donet ei singulis annis
XX marchas argent! vel M sol. Melgor.
tantunimodo in vita preiiominati G. nii-
noris, & ils contentum [eum] esse volo. —
Guidonem filium meum ad nutriendum
dimitto in cura & custodia domus niilitie
Templi & fratrum Templi, & rogo quod
mittant & teneant eum ab hoc proxiiiio
festo, anno quo supra, usque ad vi annos.
lis vero VI annis conipletis, si Guillelnius
meus filius major & Guillelnius filius meus
niinor ambo vivi fuerint, deinde relinquo
dictum Guidonem filium meum pro milite
Christi & fratre domus militie Templi cum
M sol. Melgor,, quibus Guidonem filium
meum contentum esse volo & donium nii-
litie Templi similiter, & postea in aliqiiam
substilutionem bonorum meorum Guido
filius meus non possit venire. Sed tamen
si infra spacium horum predictorum se.K
annorum contigerit mori Guillelmum mi-
noreni filium meum vel Guillelmum majo-
rem filium meum, ille istorum filiorum
meorum qui superstes fuerit dominus
Montispessulani, recuperet Guidonem fi-
lium meum & subministret ei necessaria
honorifice. Et si forte inter se discordave-
rint, donet ei singulis annis xx marchas
argenti vel M sol. Melgor. fantummodo in
vita hujus Guidonis filii mei, & ils con-
tentum eum esse volo. -- Sibiliam filiam
meam niatrimoiiio collocavi Raimundo
Gaucellini, ((uam contentam esse volo c
mnrchis argenti & duobus cifis argenti de
An
1 17Î
Éd.orig.
t. III,
col. 1 26.
290
" 28g PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
Au ■'
"^* VI niarchis & chiobus lectis de palio 8c habuerit. lis deficientibus, GiiiJlelma filia
vestinientis & equitatura, que oninia teni- niea vel hères ejiis legitinuis, quein ex
pore matrimonii ipsi donavi. — Guilleliiie legitimo matiinioiiio habuerit, Se sic deiii-
filie mee tantumdem relinquo. — Adaiacie ceps filia mea niiiior, que tune temporis
filie iiiee tantumdeiii relinquo. — Marie supererit vitani ducens secularem vel he-
filie mee tantuniJem relinquo. — Clemeii- res ejus legitinuis quem ex matripionio
tiam filiani nicam tradidi pro nionacha habuerit. lis deficientibus succédât Guil-
monasterio de Tarn cum XX niarchis ar- lelnia soror mea & filius ejus Bernardus
genti, quibus ipsam contentam esse volo Atho vel hères ejus legitimus, quem ex
& monasterium de Tarn. — ■ Siniiliter rogo legitimo matrinionio habuerit. lis deficien-
& volo, quod filie mee maritentur ccmi-
silio 8c voluntate Guidonis fratris niei.
Si quis aliquam filiarum raearum rapue-
rit, Si raptam in uxorem duxerit, iliam
filiam nieam 8c illuni raptorem maritum
suum 8c illos filios filiasve, qui 8c que
Aiv
1 17Z
tibus succédât Adalacia soror mea vel hè-
res ejus legitinuis major. lis deficientibus
succédât Stephanus de Cerviano nepos
meus vel hères ejus legitimus. — Volo ita-
que 8c mande quod Monspessulanus 8c
totus alius honor meus ad quemcumque
ex illo matrimonio procreati procreateve heredem, masculum seu feminam, perve-
fuerint, a bonis meis exheredo. Sed si nerit, sit semper sub potestate 8c dominâ-
hec rapta filia mea a tani illicito ma- tione unius domini tantum, qui teneatur
trimonio se retraxerit, 8c secundum or- ad ea omiiia peragenda, quibus filius meus
diiiationem 8c consilium Guidonis fratris doniinus Montispessulani existens remanct
mei se continuerit, restituatur in eumdeni obligatus, sicut dictum est. Sed tamen si
gradum in quo erat antea quani rapcretur;
sed tamen filios filiasve, ex illo matrimonio
procréâtes procreatasve, penitus in perpe-
tuuni a bonis meis exheredo 8c prorsus
aliènes facio. — Si Guillelmus filius meus
major sine legitimo herede ex conjugc de-
cesserit, vel si habuerit heredem legiti-
miim 8c hères ille morte moreretur absqtie
Monspessulanus 8c alius honor meus per^
venerit ad feminam, 8c illa femiua filium
habuerit legitimum ex legitimo matrimo-
nio natuni, cum ille filius suus major ad
etateni XX annorura pervenerit, Mons-
pessulanus 8c totus alius honor meus ad
illum in integrum revertatur, sive viva
ejus matre existente sive mertua, — Item
herede legitimo ex con juge, Monspessula- ego Guillelmus dominus Monti^essuli
nus 8c totus alius honor meus revertetur rclinc[uo infantes meos sub custodia 8c gti-
ad Guillelmum filium meum minorem vel bernatioiie Dei emnipotentis 8: Joannis
ad heredem suum legitimum ex conjuge, si Magalonensis episcopi 8c Guidonis fratris
masciilus fuerit; sin autem, ad feminam si mei, ut ipsi cum consilio proborum homi-
superstes fuerit. Siniiliter si Guillelmus iiiim meorum de Montepessulano preno-
filius meus miner vel hères suus legitimus minâtes infantes mees 8c res èorum custe-
ex conjuge sine legitimo herede ex con- diant 8c gubernent. — Vole 8c jubee ne
juge decesserit, Monspessulanus 8c totus unquam judeus sit bajulus Montispessuli
alius honor meus revertatur ad Guidonem vel castelli de Palude vel alicujus honoris
filium meum, si iiifra dictes VI aunes, mei. — Menachi ordinis de Cistercie vel
sicut supradictum est, in secularem vitam eorum heniines nunquam dent leudas vel
redicrit, vel ad heredem suum legitimum. nsaticum in Mentepessulo vel in castello
Omnibus ils dictis filiis meis sive heredi- de Latis vel in allé honore meo. — Mande
bus eorum legitimis ex conjuge deficienti- 8c voie quod hères meus dominus Meiitis-
bus, tam niasculis quam feminis, succédât pessuli donet annuatim pre remédie anime
Guide frater meus vel hères ejus legiti- mee 8c parentum meorum boarie Gran-
nius. Si vere Guide frater meus decesserit dissilve, que vocatur Caltasac, de redditi-
sine herede legitimo, vel hères ejus le- bus pratoruni meorum de Palude C sol.
gitimus sine herede legitimo decesferit, Melgor. 8c si prata in laborivum mutata
succédât filia mea Sybilia vel hères ejus fuerint, ex eedem laberivo singulis annis
legitimus qiicni ex legitimo matrimonio persolvantur, — Mande 8c injungo licrcdi
KJ.orig.
t. III.
col. 127.
Vin.
Aq
1 .1 7-i
291
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
291
meo domino Montispessuli, ut faciat nio-
-lere in nioleiidinis de Palude s'uie omiii
nioltura & farnatge totum bladum nioiias-
terii Francarumvallium, scilicet tantum
■quantum ad opus monachorum monasterii
in monasterio manentium & eorum fami-
lle necesse fuerit. — Item mando & volo
:quod omues redditus honoris mei veniant
in potestate Joannis Magalonensis epi-
scopi ad persolvenda débita mea & que-
■rimonias meas, tractis inde expensis que
jiecessarie fuerint ad procurandos infan-
tes meos & ad deffendeudum honorem
meum. — Rogo heredem meum, Monti-
pessuli dominum, & ei injungo ut memor
intime affectionis, quam erga eum exhibeo
universa bona mea sibi relincjuendo, ut de
majori justicia ea habeat & possideat, dé-
bita mea & ea que injuste nbstuli , que
persoluta non fuerint, intègre solvat &
reddat. — Rogoitaque & mando quod hè-
res meus, Montispessuli dominus, horaines
meos diligat, servet & deffendat & justi-
ciam eis teneat, & homines meos rogo &
ipsis injungo, quod heredem meum, Mon-
tispessuli dominum, fideliter diligant sicut
dominum suum, & ei fideliter & recte te-
iieant & observent fidelitatera suam & do-
jninationem suam semper. — Item Joannem
Magalonensem episcopum & Guidonem
fratrem meum & infantes meos & omues
homines meos & totum honorem meum
dimitto in garda & deffensione Raimundi
Gaucelini de Lunello. — Item Joannem
Magalonensem episcopum & Guidonem
fratrem meum & infantes meos & omues
homines meos & Raimundum Gaucelini
dominum Lunelli ik universum honorem
meum dimitto in garda & deffensione do-
mini mei Ildefonsi régis Aragonensis. —
Item volo & mando quod Joannes Maga-
lonensis episcopus & Guido frater meus
teneant hanc administrationem, sicut dic-
tum est, tamdiu donec hères meus Montis-
pessuli sit etatis XX annorum. — Item
mando & jubeo quod pro honore de Co-
coneto, quem Guido frater meus abstulit
ecclesie Magalonensi, MMM sol. Melgor.
restituantur eidem predicte ecclesie Maga-
lonensi atque bonus honor de honore
meo de Palude, de illo scilicet ([ui propin-
quior fuerit terminio de Cocone. Et rogo
dominum Magalonensem episcopum & ca-
uonicos Magalonenses présentes & futu-
res, quod singulis annis in festivitate
Sanctorum Cosme & Damiani faciant an-
niversarium pro remédie anime mee &
parentum meorum. Factum est hoc anno
& mense quo supra, in die festivitatis
sancti Michaelis, in caméra castelli, coram
Joanne Magalonensi episcopo & Guidone
fratre ejusdem domini Guillelmi Montis-
pessuli, in presentia & testimonio Guil-
lelmi Raimundi Magalonensis archidia-
coni, Guillelmi Maurini prioris Sancti Fir-
mini, Guillelmi de Cintrarianicis, AguUoni
de Castronovo, Poncii de Mesoa, Guil-
lelmi de Albaterra, Guillelmi Lenterici,
Guillelmi Lenterici ejus filii, Guillelmi
Adalgerii, Raimundi Lamberti, Guillelmi
Pétri Maurini, Guillelmi Olrici, Guiraudi
Atbrandi, Pétri de Sancto Johanne, Ca-
delli, Bernardi Austrinii, Sébastian! Jor-
dani de Conchis & Fulconis qui hec
scripsit.
II. Ego' Agullonis de Castronovo & ego
Guillelmus de Albaterra, &c. nos omues
jiiramus, tactis sacrosanctis Evangeliis cor-
poraliter, hoc testamentum seu ultimam
voluntatem veram esse, sicut in altéra
parte hujus carte continetur. Et scimus
quod quando dominus Guillelmus Montis-
pessuli, filius quondam Sibiliae, hoc suum
fecit testamentum, in sua bona memoria
erat, & nescimus quod postea suum testa-
mentum mutasset. Acta sunt haec anno ab
Incarnatione Domini mclxxix, pridie
idus martii, luna xiii, in castello Mon-
tispessulani , in porficu juxta cameram
casteili, ante praesentiam domini Joannis
Magalonensis episcopi & assistentium cum
eo domini Gaucellini Lodovensis episcopi,
Pétri de Cardona, magistri Guidonis, & in
praesentia & testimonio domini Raimundi
Guillelmi abbatis Anianensis, Burgundio-
nis nepotis ejus, Jaufridi de Marsilia ne-
potis Raimundi Gaucellini, Raimundi de
Crecio archidiaconi Lodovensis, Guillelmi
de Rogiano nepotis domini Magalonensis
episcopi, Raimundi Masadaur, Pétri de
Caça, Stephani Bedocii, Stephani de Azil-
lano, Bernardi de Insula, Bernardi de
An
riyr
Êd.orit'.
t. lu;
col. liS.
An
I 180
I (.maïa.
M^
its d'Auhays, 11. 82.
An
1180
193
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
294
Foiitaiiis, Gerbrandi filii Hermesendrie, niedietatem possit filia mea siisprascripta,
Raimuiidi Lamberti junioris, Ademari
Guillelmi de Sancto Geiiesio, Augerii de
Naires, Guillelmi Gaudini, niagistri Ri-
cardi, Hermengavi de Melgorio, &c.
i5. — XV
Donation du comté de Melgueïl par
la comtesse Béatrix au comte de
Toulouse ' .
An
1 172
n dc-
ccinbrc.
liJ.OIMJ*.
I 111,
:ul. 129.
si tune filius ejus, quem ex Petro Ber-
niundo suscepit, superstes fuerit, licet
sobolem ex filio tuo susceperit que simi-
liter superstes sit, pro arbitrio suo dispo-
nere, dividere & eut voluerit liberorum
meliorationem facere. Si vero filius tuus,
sobole ex filia mea suscepta superstite,
premortuus fuerit, nisi tune filius, quem
filia niea ex P. Bermundo susceperit, su-
perstes extiterit, totum iii illam sobolem,
quam de filio tuo susceperit omnifariam,
cum decesserit, conferre compellatur : in
omni tamen eventu, tu pro expensis 8c
sumptibus, ut superius scriptum est, me-
dietatem comitatus retiuebis & lucraberis,
nisi Dulcia neptis mea, filia quondam filii
IN nomine sancte & individue Trinitatis.
Annoab Incarnatione Verbi M°C°LXX"ii"
régnante Lodoyco Francorum rege, pridio niei Raimundi comitis Provincie, superstes
idus decembris. Ego in Dei nomine Bea- extiterit, & tibi vel filio tuo nupserit, tune
trtx, comitissa .Melgorii, profiteor me do- enim ipsam medietatem comitatus habere
nasse tibi Raiinundo duci Narbone, comiti volo. Alioquin si vel antequam nubat vel
Tholose, marchioni Provincie, totum co- alii, scilicet non tibi, non filio tuo, nupta
mitatum Melgorii cum omnibus, que ad decesserit, vel alii nupta vixerit, nichil in
ipsum comitatum pertinent vel de jure comitatu Melgorii eam habere, nichil su-
pertinere debent, ita ut de cetero quicum- per comitatu in vita vel morte posse dis-
que comitatum Melgorii vel comitatus ponere, volo. Immo comitatum, secundura
partem habuerit, per te vel successorem conventiones présent! pagine insinuatas,
tuum, qui comitatum Sancti Egidii habue- a filia mea Ermensinda &a vohis haberi &
rit, feodi titulo habeat, teneat & possideat, possideri & ordinari firmiter volo atque
& castella & munitiones & fortias vobis irrevocabiliter coiistituo. Sic igitur dona-
jurare & ad commonitionem vestram red- tionem, quam in neptem mcam supra-
dere, remota fraude &precio, compellatur. scriptam, te stipulante, contuleram, meo
Nunc igitur prefafam donationem confir- consensu renovando revocans omnia se-
mans & presentibus actis inseri insinuari- cundum conventiones presenti pagine in-
que faciens, dono & trado filiam meam sinuatas, super comitatu Melgurii perpe-
Ermensindam in uxorem legitimam filio tuo gubernari volo atque constituo. Ad
tuo Raimundo, & dono tibi in dotem, no-
mine filii tui suprascripti, totum ex intè-
gre comitatum Melgorii, cum omni juri-
dictione & plena amministratione & cum
omni dominicatura & omnibus generaliter,
que ad ipsum comitatum pertinent vel de
hec ego Ermensinda omnia suprascripta
in te Raimundum filium R. ducis Nar-
bone, comitis Tholose, marchionis Pro-
vincie, consensu matris mee, secundum
conventiones suprascriptas futurum mari-
tum meum, dotis nomine conforens, spe-
jure pertinere debent, tali lege ut si filia cialiter dono tibi quicquid de bonis vel
mea suprascripta, sobole ex prefato filio successione patris mei Bernardi Peleti
tuo suscepta superstite vel etiam non comitis ad me quocumque jure pertinet
suscepta, preniortua fuerit, medielas co- vel pertinere débet, tali lege, ut in nul-
mitatus pro expensis & sumptibus, quos lam aliam sobolem, nisi ex te susceptam,
in ipso comitatu fecisti & facturus es, transferre valeam. Si vero sobole ex te
pleno jure retineas & lucreris, aliam vero non suscepta me premori contigerit, to-
tum quod de bonis paternis ad me per-
■ Trésor des chartes du roij Languedoc, n. r. venerit, pleno jure tUum sit & pro ar-
[Auj. J. 29-5} copie ancienne.] bitrio & voluntate tua disponas. Ad hec
An
1172
An
20 J
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
296
IM.orig
t. III,
col. i3o.
An
1 176
3 no-
vembre.
si me Ermonsinda milla relicta sobole
jiiori contigerit, totum quicquid de conii-
tatii Melgorii ex donatione matris mee ad
me perveiierit & totuni c(uod similiter de
bonis vel siiccessione paterna ad me per-
veiierit, tibi Raimuiido diici Narboiie, co-
miti Tholose, marchioni Provincie & filio
tuo Raimundo vel successori tiio, qui co-
mitatum Saucti Egidii habiierit, pleno
proprietatis & dominii jure, ad faciendas
Omiies voUintates vestras in perpetuum
iurevocabiliter doiio atque concedo. — Ego
îgitur Rainiundus dux Narbone , comes
Tholose, marchio Provincie, donc tibi Er-
mensinde suprascripte, nomine filii niei
Raimundi, in donationem propter nuptias,
quicquid habeo in civitate Usetica & in
toto episcopatu, excepta medietate pedagii
Vallis Aquariae & pedagii Saucti Satiir-
nini, tali lege ut si filius meus Raimun-
dus, sobole ex te suscepta, premoriuus
fuerit, habeas in vita tua, postea vero ad
ipsam sobolem revertatur, nec mihi liceat
vel sibi in aliam sobolem prescriptum co-
initatum de Usetico transferre. Si vero, so-
bole ex te non suscepta vel suscepta, set
non superstite, premortuus fuerit, habeas
Scpossideas pleno jure quamdiu vixeris. —
Omnia, sicut superius scripta sunt, laudata
& jurata fuerunt, jurante Béatrice comi-
tissa & jurante Ermensinda ejus filia &
jurante R. duce Narbone, comité Tholose,
marchione Provincie & R. ejus filio ju-
rante, in presentia Bermundi de Salve,
Bermundi de Vidiaobrio, Elesiarii deUce-
fia, Raimundi ejus fratris, Raimundi de
Agolt, Ricavi de Insula, Monachi Masca-
roni, Berengarii de Montealto, Pétri de
Alesto sacerdotis, Bernardi de Paragio,
Radulfi causidici & cancellarii, Poncii
gramatici , Raimundi Bedocii, Bertrand!
Bedocii, Guillelmi Borrelli, Bertrandi Ri-
perti, Guillelmi gramatici.
Ego Raimundus ' (hic ponltur sîgnum
notarii) Bodonus notarius, Radulf'o causi-
dico & cancellario componente, hoc ins-
trumentum scripsi, complevi, dedi & tra-
didi & testis interfui.
Ego Raimundus de Arenis, sancte Ro-
mane ecclesie diaconus cardinalis tltuli
Sancte Marie in Via lata, & ego Aldeber-
tus, Nemausensis episcopus, de cetero no-
tum fieri volumus omnibus qui hoc instru-
mentum legerint vel audierint, quod anno
dominice Incarnationis M° c° LXX" vi% III
nonas novembris, in presentia nostra, om-
nia, sicut in presenti instrumento conti-
nentur, fuisse compléta, jurata & confir-
mata approbatum fuit, jurantibus testibus,
tactis sacrosanctis Evangeliis, & sub jure-
jurando testimonium perhibentibus, scili-
cet Elesiario de Ucecia, Raimundo fratre
ejus, Bermundo de Vidinobrio, Bernardo
de Paragio, Radulfo causidico & cancella-
rio, Pontio gramatico, Raimundo Bedocio,
Bertrando Riperto, Guillelmo gramatico,
Raimundo Bodono notario, in presentia
testium Raimundi de Bocairano, Pétri
Hugonis de Volubrica, Guillelmi Hugonis
fratris ejus, B. Atonis vicecomitis Nemau-
sensis, Guiraldi Amici, Bertrandi Bonelli,
Gontardi,Causiti Guischardi, Pétri de Ber-
nitio, Bernardi episcopi. Pétri Bertrandi,
Bernardi Lamberti, Bernardi Mascaroni,
Rainuindi de Ealcio, Raimundi de Vidino-
brio, Raimundi Seguini, Guidonis Guerre-
jati, Poncii Gaucelmi, Guiraldi de Sancto
Martino judicis de Avinione, Pétri de Ta-
rascoae. Pétri Imberti de Sancio Bonito,
Bermundi de Salve, Guidonis de Seveiraco,
Guiraldi Azemari & aliorum multorum.
Ideoque nos ad perpetuam rei memoriaiu
& gestorum sinceram fidem presentis ins-
trumcnti paginam sigillis nostris jussinius
& fcciraus cOiiiniuniri.
An
1 17Û
16.
XVI
Accord entre l'évêque du Puy iy le
vicomte de Folignac' .
IN nomine Patris & Filii & Spiritus
Sancti, amen. Anno ab Incarnatione
Domini M" C i.xx" 111°, domno Alexandre
sancte catholice ecclesie summo poiiti-
An
1 173
' Ces deux mots sont en granJes lettres dans la ' Trésor des chartes; Bigorre, n. i. [J. 294, copie
copie 81 forment une sorte de monogramme, du temps.]
An
1 173
397
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
I. 111,
col. i3l.
fice, Ludovico christianissinio rege Fraii-
corum régnante. Controversia, que inter
dominiim Petrum Aniciensem episcopum
& ejusdem ecclesie canonicos & Poncium
Podempiiiaci vicecoiiiitem, super niultis &
variis hinc inde querelis vertebatur, coram
dominis scilicet R. Dei gratta Vieiinensi
electo & Vivariensi episcopo & P. eadem
gratia Alveruoruni episcopo, quorum arbi-
trio & maadato uterque datis obsidibus &
fidejussoribus se statures promiserant, au-
ditis ex utraque parte allegationibus, hune
finem amicabili coinpositione , Deo an-
nueute, sorti ta est. Iii primis quicquid in
moneta vel lesdis sive quibuscumque aliis
rébus in civitate Podii predictus episco-
pus a prefato vicecomite, per transactio-
nem Parisius factam coram domino Ludo-
vico rege Francorum, presentibus comito
Theobaudo & Mauricio Parisionsi epi-
scopo multisque proceribus palacii, con-
secutus fuerat, ejus medietatem vicecomiti
restitui ad feudum & alteram medietatem
episcopo & successoribus ejus in perpe-
tuum conservari illesam & sine contra-
dictione vicecomitis & suorum mandave-
runt. Et si quis umquam super bac parte
episcopo vel successoribus suis controver-
siam moverit, vicecomes adesse débet epi-
scopo bona fide & deffendere. Domos ta-
men vicecomitis ad feudum ab episcopo
sibi assignaverunt. — Secundo, de iiii°'cas-
tris, scilicet Sahac , Ainac, Saint-Çuintin,
Seno'il, que per eandem transactionem
episcopus a vicecomite consecutus fuerat,
duo vicecomiti, scilicet Saisac 8c Ainac, ad
feudum ab episcopo, & alia duo sine omni
retinemento restitui decreverunt. — Ter-
cio, quicquid in Castro de Bellomonte aut
in territorio vicecomes a domina Fida per
donationem aut emptionem adquisierat,
totum illud solvi & remitti & ascribi ec-
clesie in perpetuum prediclum castrum
de Belmont 8i castrum de Cereis preccpe-
runt. — Quarto, si episcopus vel ecclesia
in Castro aliquo parfem habeat vel in pos-
terum adquisierit, sine ejus consilio vice-
comes aut ejus liberi nicbil ibi adquirere
debent. Idem de castris vicecomitis & de
illis, in quibus partem habet vel in antea
adquisierit, aut ejus filii, quod nichil epi-
scopus aut ecclesia adquirere débet. Hoc
intelligendum est de dominiis castrorum,
non de possessionibus & terris planis,
quas adquiri ab episcopo vel a vicecomite
non prohibuerunt. Set neque in territorio
castri ecclerie débet vicecomes aliquod
castrum facere, neque in territorio castri
vicecomitis ecclesia. — Quinto, in ecclesia
Sancti Pauliani & in omnibus ecclesiis que
sunt in Vallavio, nullam exactionem fieri,
set immunes ab exactionibus vicecomitis &
suorum filiorum existere, in terris quoque
Aniciensis ecclesie nichil capi vel exigi a
vicecomite, prêter justas & débitas con-
suetudines, mandaverunt. Castrum Sancti
Pauliani & cetera castra per guerram di-
rula tam episcopo quam suis, tam viceco-
miti quam suis, licet rehedificare & neu-
teralteri débet impedimentum prestare. —
De pedagio quod in civitate Anicii aucto-
ritate régis de cetero actipietur, scilicet
xni denarii de unoquoque trossello, très
fient porciones : v denarios percipiat epi-
scopus, m ecclesia, v vicecomes ad feudum
ab episcopo; set omnes burgenses Anicii
ab hoc pedagio immunes existant, & quod-
cumque dederit lesdam non det pedagium.
Prcterea annona & vinum & carnes im-
munes sint a pedagio. Lesde autem metas
consuetudinis non excédant. Predictum
autem pedagium in uno loco infra civila-
tem congregelur, & ter in anno aut qua-
ter secundum predictas porliones inter
prenominatos distribuatur. Verum si mer-
catoribus aut viatoribus intra termines in-
ferius designandos aliquid ablatum vel pro
pedagio sive guidagio exactum fuerit, antc
distributionem de pedagio restituatur. Pro
pedagio eiiim stratas ik vias omnes, per
quas mercatores, viatores, peregrini tran-
seunt aut in posterum transire contigerit,
& omnes causa negociationis vel pere-
grinationis & orationis incedentes infra
termines inferius declarandos, tam episco-
pus perse, quam ecclesia, quam viceco-
mes per se, & vicecomes cum episcopo vel
cum ecclesia, absente episcopo, fideliter&t
sine dolo debent custodire, tueri & firmi-
ter deffendere & sibi invicem auxilium &
consilium prestare. Ipsi autem episcopus,
ecclesia, vicecomes aut filii vel successo-
res eorum nec pedagium nec lesdam au-
gere nec alibi pedagium accipere neç
An
1 173
An
1.73
i;j.orig.
t. 111,
roi. l33.
299
PREUVES DE L'PilSTOIRE DE LANGUEDOC.
3oo
An
1 173
pro guidagio aliquid recipere, etiam ultro falute animae nieae & pafiis mei piae re-
oblatum, iiUo modo présumant. Termini cordationis régis olim Franciae Ludovici
ex parte Vivariensis episcopatiis, topoî{a(^, & ejus filii domini Philippi & filiorum
JMe'^illax, YAlgiùMolmus, La-^ocha, Las For~ meorum & totius generis mei, assigne,
chas, Furmineus, Guinanda, Casa-Meiana, donc & sancto Johanni Baptistae & sanc-
lo pon'i de Lîdena, Laniat tro a Lengoina tae domui hospifalis Hierusalem & Christi
aisi con e 1ers navalla. — Si vero viceco- pauperibus & venerabili magistro Rai-
mes aut hères ejus aut aliquid (jic) suorum muiido de Molinis & omnibus fratribus
contra hauc conventionem fecerit, & corn- tam praesentibus qiiam in perpetuum fu-
monitus ab Aniciensi episcopo aut ejus turis, cum omnibus pertinentiis suis &
successore, infra XX" dies emendare no-
luerit, integrum jus quod ex transactione
facta Parisius coram Ludovico rege conse-
cutus fuerat Aniciensis episcopus, tam in
castellis quam in lesdis & moueta & aliis
usaticis civilatis Anicii, predicto episcopo
& ejus successoribus est in hac araicabili
compositione reservatum.
17-
XVII
cum omni jure suo, sicut tenui intus &
extra, longe & ])rope, in viridi ik sicco;
ita scilicet quod domus hospitalis libère
praefatum casale absque omni exactione
habeat, teneat & in perpetuum ad usus
pauperum possideat; tali videlicet condi-
tione, quod singulis annis quamdiu vixero
& in terra Orientali commorabor, D. bi-
zantios ad assiimptionem beatae Dci geni-
tricis semper virginis Mariae domus hospi-
talis ad voluntatem meam faciendam mihi
donabit. Quod si, nutu Dei, ultra mare
me contigerit transire & morari, pro illis
D. bizantiis LXII marcas & dimidiam ar-
genti meri ad pondus Trojae, ad Pente-
costem, in capitule de Cere'^ers vel ubi
capituliim Iranslatum fuerit, mihi vel jus-
sioni meae Hospitalarii persolvant, & illi
bizantii D., Cjuos Hierusalem recipere de-
IN nomine, &c. Notum sit, &c. quod ego bebam, prorsus cadant. Quod si ego vel
Constantia, bonae memoriae Ludovici jussio mea ad praedictos termines esse non
quondam régis Galliae filia & sfrenui potero, cum praenominatos bizantios sive
Galliarum régis Ludovici soror, necnon & marcas argenti requisiero in malo inge-
Sancti vEgidii comitissa, visis sanctae do- nio, extra vel ultra mare, habeant. Post
mus hospitalis Hierusalem occulata fide obitnm vero meum, corpus hospitalarii
innumeris beneficiis & misericordiae ope- accipiant & in cimiterio suo, ut conso-
Réception de Constance, comtesse de
Toulouse, au nombre des sœurs don-
nées de l'ordre de Saint-Jean de
Jérusalem^
ribus, quae in eadem Christi membris die
ac nocte pio humanitatis obsequio exhi-
bentur, pietatis & miseriae intuitu, me in
consororem in praefatae sanctae domus
rori suae, honorifice sepeliant & aiinuale
meum celebrari faciant, & casale libère &
quiète domus hospitalis in perpetuum pos-
sideat. Praefati vero bizantii & marcae ar-
An
1 173
capitule communi, in manus magistri Rai- genti citra vel ultra mare prorsus cadant,
mundi de Molinis, in cimiterio eorum ad & nemo de génère meo vel aliène ees am-
sepeliendum dono. Necnon & casale meum plitis sive cazale quaerere vel exterquere
quod dicitur Betheras, in planis Ascalone ab Hespitali praesumat. Quod si aliquis
situm, quod meis prepriis bizantiis libère malignus centra hanc meam denatienem
& quiète emi & meo isto exercitie con- surrexerit & perverse agere vohierit, ma-
qiiisivi, coram subscriptis testibus in eo- ledictienem & iram emnipotentis Dei in-
dem capitule de & trado & libère & currat. Et ut hoc meum donum ratiim &
quiète in perpetuam eleemesinam, pro firmum permaneat, sigilli mei authentica
impressione scriptum hoc muniri & re-
■ Archives du grand prieuré de Saint-Gilles, de borari feci. Factum est ^utera hoc anno ab
J'ordre de Malte. Incarnations Domini M C LXXIII. Cujus
EJ.orif;,
t. III.
col. i33
An
JOT
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
3o2
rei suiit testes, scilicet dominus R. de Si-
done, dominus F, do Frezet castellaiius
iJierusaleiu , W. de Molebuc, Anselmus
filius Gibelini, Raynaldus Litardus, Amal-
ricus de Florao-loco, Anselmus Bisbin, Ro-
bertus Niger, Nicolaus Manzur, Robertus
de Siakeni, Goffridiis de Jurs, V/. Ebraldi,
Joannes Bricii, Ernulphus de Blanqua-
garda, P. de Sancto-Lazaio Odrez, Ber-
nardus Proez, Robertus de Cazali Saucti
iEgidii, Joifridus de Issoudoii, Tiebaldus
de Canzi, niagister Labus qui scripsit.
cobi, & Petro de Casiiiaco Carcassoucnsi
archidiacoiio & Bernardo de Narbona ca-
merario & Hirgone de Romegus, vicario
Carcassonae & Bertrando de Capitestagni
vicario Bitterris & Berengario de Ljgnano
& Petro de Parietibiis. Maiidato domini
Bernardi, praedicti Bitterrensis episcopi,
& rogatu testium praedi^t.oruin Poncius
scripsit. Haec carta divisa fuit ab alia per
alphabetum.
An
1174
An
1 174
août.
18,
Bernard, cvéqiie de Bêjiers, donne le
notariat de cette ville à Bernard
de Caussin iojo uls' ,
IN noniine Domini. Anno Incarnationis
ejusdem M" C lxx" lui", régnante Lo-
doico, mense auguste, feria vr'. Notum sit
omnibus haec a'udicntibus, c[uod ego Ber-
nardus, Biferrensis cpiscopus, dono & coii-
cedo tibi Bernardo de Cnlcioiioiulo tabel-
iionatum & potestatem iaciendi cartas in
tota villa Bitterreusi; propter quani dona-
^ionem tu, praedicte Bernarde, dedisti
inihi per acapitum centum solides Melgo-
rienses & annuatim dabis mihi & succes-
soribus meis pro usatico in iiativiiate Do-
mini sex libras piperis. Et est scienduni
■quod in praesentia mea & Rogerii, viceco-
mitis Biterrensis, jurasii super sancta qua-
tuor Evangelia quod in hoc tabelliouaiiis
officio fidelis Si verax eris, nec faciès ali-
qiiam cartam, nlsi scientibus & rogantibus
iilis ad quos carta spectabit & rogantibus
testibus, qui ad cartae comprobationem in-
ducentur, in omnibus veritatis servata fide-
litate. Facta fuit haec donatio seu conces-
sio, praesente Rogerio viceconiite, haec
omnia praedicta audiente 8c rogante, &
f raesentibus abbalibus, videlicet Guillelmo
de Marguncho ecclesiae Sancti Affrodisii
& Guillelmo Bernardi ecclesiae Sancti Ja-
" Livre Noir àt Saint-Nazair» dt Bézitri. [Doat,
V. 61, {" 256.]
19.
XVI II
Serment du comte de Toulouse au sei-
gneur de Montpellier ' .
EGO Raimundus, Dei gratia du-c Narbo-
nao, cornes Tolosae, niarchio Provin-
ciae, filius de Faidida, juro te G. sener de
Monpesler, fils de Mathels, ta vida e ta
rr.embra & que d'aquesla hora en ant, eu non
t'enguanarei de ta honor ni de ton haver ni
de tous homes, &c. Hoc fuit factum anno
dominice Incarnationis M c lxxiv, mense
decembri, in villa de Medullo, in praesen-
tia Poncii archiepiscopi Narbonae, Joan-
nis episcopi Mngalonae, Raimundi Guil-
lelmi abbatisAnianae, Bernardi de Andusin,
Brem\indi de Uzetico, Raimundi Gaucelini,
Guillelmi de Sabrano, Raimundi Rasca?,
Bremundi de Someire, Guidonis Guerrejat,
Guillelmi d'Arsas, Ermengavi de Melgorio,
Pétri de Bernis, Guillelmi Rainaldi, Rai-
mundi de Castlar, magistri Radulphi, Er-
mengavi de Piniano, Raimundi Guillelmi
fratris sui, Agulloni de Castronovo, Por-
eelli de Arlede, Guillelmi Raimundi Gan-
telmi, Guillelmi de Albaterra, Guillelmi
Lcntici, Guillelmi Adalguerii, Guilloliuî
Pétri, Guillelmi Olrici, Guirardi Atbrandi,
Pétri de Cata, magistri Guidonis, Stephani
de Conchis, Poncii Do, Berengarii Lam-
berti, Guillelmi de Cemerio, Pétri de Ale-
gre & niultorum alioruni !k Silvestri qui
hoc scripsit.
' Manuscrits i'Auhavs, n. 8f.
An
1 174
décem-
bre.
3o3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
3o4
20. — XIX
Extraits de divers actes touchant les
maisons de Montpellier, Andu-^e,
A.1
1174
i;J.ori(;.
t. m,
col. |3|.
Ul
es.
I. TTGO Giiido Guerrejatus, quondam filiiis
lu Guillelnii Montispessulaui moiiachi,
dono Deo & monasterio Vallis-niagnae &
Joanni abbati, quidquid habeo vel aliqua
persona de me iii molendinis de Pao-
îaii, &c. Actum aniio M c Lxxiv. Testes
fiiere Petrus abbas Seiioquensis, Joaniies
abbas Vallisniagiiae, Raymmidus de Mou-
teferrario, Petrus de Monte-alto, Guillel-
miis de Pradis, Guillelmus de Moiita-
niaco.
II. Notum sit, &c. quod ego Bertraii-
dus Guillelmus sacerdos perhibeo testimo-
nium, quod comitissa de Bigorra, nomine
Stephana, construxit moleiulinos de Paol-
lano & habebat ibi navem & accipiebat
nauliim. Post istam comitissa de Melgoiio,
soror Guillelmi Montispessulaui habuit
dictos molendinos in pignore & habuit
ibi navem & nauhim in pace. Post hanc
Beriiaidus de Pignano habuit molendinos
& navem & naulum in pace. Post hune
Trencavellus vicecomes Biterreusis habuit
& tenuit molendinos dictos & navem &
naulum in pace. Post hune Petrus de Cor-
none habuit & tenuit dictos molendi-
nos, &C. Post hune Aymericus de Claro-
monte habuit & tenuit dictos molendinos
& castellum de Paolano, in pignore de
Guillolmo Montispessulaui & navem &
naulum in pace. Post hune habuit Aymé-
rica uxor ejus, & de ipsa Guido Guerrejat,
& redemit dictos molendinos & habuit
navem, quos dédit domui Vallis-magnae.
III. Aus' tu Aldelbert, fil de Maria, bispe
de Nemse, d'ac(uesta hora adenant eu Ber-
narz d'Andusa, fil d'Azalaiz, tos fidelz serai
' Archives de l'abbaye de Valningiie. [D. Es-
tiemiot, lat. ii-j6o, p. 433.]
' Trésor des c!iartes du roi; Nimcs, n. 16. [J.
335 j original scelle de la bulle de plomb de Vévè-
que & du sceau en cire du seigneur d'Anduse.J
sons egan com om deu esserde son segnor,
& ton cors non requerrai ab forfag ni sens
forfag, & aitoris ti serai contra totz ornes,
eissefz de mos ornes naturals, que a dreg te
poirai aver. Et qui la gleisa de Sancta Ma-
ria de Nemse ni las maisons avescals ni
la claustra dels cannonegues nil castel de
San Marzal ni la ville de Garonz om te
toUia, aitoris t'en serai, per totas las sa-
dous que m'en comonras per te o per ton
messatgue, ni non esquivarai que non
posca esser somons per te o per ton mes-
satgue, per aquetz sanz evangelis, per fe
& sens engan, aisi to attendrai. Et rego-
nosc que tenc a feu dol bispe de Nemse lo
castel de Monpesat el castel de Lecas el
castel de San Bonet, el segnorieu que per-
tang al castel & al mandament del castel,
e la garda e la defension qu'eu ai el nio-
nestier de Tornac, el molin de Magal e
totz los mases que eu ai ni om a de me eu
Salaves e en Audusenc, que tu trobas en
tas cartas antigas. Factum est hoc anno
dominice Incarnalionis M" C LXX° IIII ,
mense martii, XIIII kalendas aprilis, juxta
castrum de Salvannanicis, videntibus istis :
Bernardo Nemausensi preposito, Bonopari
archidiacono, Rairuundo sacrista, Bernardo
vestiario, Aiulrico, Petro, Salomone cano-
nicis, Guidone de Seveiraco, Arnaldo de
Montealeno, Bermundo de Somerio, Rai-
mundo Gaucelmo & Pontio Gaucelmo
tVntre ejus, Petro de Venedobrio, Poncio
de Andusia, Guillelmo Arnaldi domino
Montispesati, Bermundo de Eisunaz, Pon-
cio de Venedobrio, Bermundo de Venedo-
brio, Seguino de Calcadicio, Stephano Vi»
tulo, Geraldo Ymberto, Guidone PorratO
8c Poncio filio ejus, Ugone de Baganiz,
Gervasio de Venedobrio, Fredolone de
Montedisderio, Guillelmo Bernardo bajulo
Bernard! de Andusia, Arbcrto de Soquan-
tono, Raimundo de Venedobrio de Balma,
Christophoro de Armazanicis, Bernardo
Cadello, Geraldo de Sancto Martino, Rai-
mundo de Lecas, Bertrando de Laiizanicis,
Raimundo de Gros, Petro Poncio de Sal-
vannanicis, Guillelmo Rostagno priore de
Somerio, Petro Garnaldo, Bernardo de
Scata presbyteris, Petro de Arneto, Gcn-
ciano, Raimundo Olma, Guillelmo Otonc,
Guillelmo Berlaldo, Bernardo Milone de
An
1 170
An
1175
An
1 17Ô
janvier.
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
3o6
lîiJ.ori".
t. III.
col. 1.15.
An
1174
An
"74
Calvicione, Petro Bidocio de Mandolio &
Gervasio de Conilleria.
IV. Aiino' ab Incarnatioiie Doniiiii
MCLXXIV. Noscaiit, &c. quod ego Beniar-
dus de Andusia, pro reiiiissioiie peccatorum
nieorum & remissione peccatorum patris &
matris & fratris, donc nionasterio de Fran-
quisvallibus, ut iu omiii terra mea luillum
douent usaticum neque leudani. Factuni
est hoc in domo Folquerii, mense januarii,
istis praesentibus : R. de Mandagoto, R. de
Vezeuobrio, & Folcherio, & G. Galterio
priore, & P. sacrista, & P. de Vezenobrio,
& V/. de Gares, & R. de Sobero, Gaufrido
vicario, & Augerio, & R. de Gros, & P. ca-
pellano.
V. In nomine, &c. anno ab Incarnationo
Domini M c Lxxiv. Ego Brenniiidus, Dei
gratia Uticensis & Poscheriensis dominus,
per me, &c. donc Deo & Beatae Mariae
Francarumvallium & tibi domno Bertrando
abbati ejusdem loci, &c., & successoribus
& fratribus tuis praesentibus & futuris,
libère & absque omni retinemento, quam-
dam terram quae est. in territorio de Airo-
lis, &c. Factum est hoc in hospitio Sanctae
Mariae Liberaevallis, circumstantibus &
audientibus omnibus subscriptis; domino
Petro de Usecia Psalmodiensi abbati, Wil-
lelmo abbate Sancti Tiberii, Poncio Petro
priore Sancti Boniti, niagistro Petro de
Margaritis medico, &c.
VI. Anno' ab Incarnafîone dominica
MCl.XXTV. In nomine Domini. Ego Bre-
nuindus Us£tiae, pro rcmedio aniinae
mcae, &c., dono & concedo Domino Deo
& Beatae Mariae de Franchisvallibus &
tibi Bertrando abbati ejusdem loci & suc-
cessoribus & fratribus tuis, &c,, ut ani-
malia vesira, sive sint pecora sive jii-
menfa, habeant pascua in silva Godesca.
Item dono & concedo vobis, ut ledas vel
usaticos non detis in foro de Poscheriis
vel alicubi in terra mea de bestiis nec de
aliquibiis rébus seu mercimoniis, qiiae
vcndatis. Et ego Elisiarius & ego Rai-
mundiis, fiiii ejus, ])raedictas donationes
mus & concedimus pcrpefiio jamdictae
ecclesiae Liberaevallis. Factum est hoc in
thalamo prioris Sancti Saturnini de Arma-
zanicis, circumstantibus & audientibus
omnibus subscriptis : Aldeberto Nemau-
sensi episcopo, domno Bertrando Fran-
chaevallis abbate, Raimundo de Ucetio,
filio ejus Petro, Ugo de Volobrega, Petro
de Poscheriis, Poncio de Freionicis, &c.
An
"74
21.
— XX
"74
Promesse entre Bernard-Aton, vicomte
de Nîmes, 6- Raimond, comte de
Toulouse f .
l, T^GO Bernardus Ato vicecomes, filius
Cl Bernardi Atonis viceconiitis, tibi ^'"
Raimundo comiti filio Ildefonsi coniitis,
vitam tuam & membra tua aliquo ingenio
non auferam, nec te capiam nec capere
faciam, nec homo nec femiiia meo assensu
vel consilio. Et si aliquis homo vel femina
te ceperit, cum eo vel cum ea finem aut
societatem nuUam procul dubio habebo,
nisi pro utilitate tua. Et non auferam civi-
tates tuas nec castella tua nec burgos tuos,
nec homo aut femina meo assensu vel con-
silio. Et si aliquis homo vel femina ista
supradicta tibi abstulerit, finem aut socie-
tatem ullam cum eo vel cum illa non ha-
bebo, nisi pro utilitate tua, & tibi sine in-
ganno adjutor ero. Et si aliquis homo vel
femina pro his auferendis tibi guerram
fecerit, tibi adjutor ero dum drictum facere
volueris, postquam a te comonitus fuero.
Sicut superius scriptum est, ego Bernardus
Ato vicecomes, filius Bernardi Atonis vice-
comitis, tibi Raimundo comiti teiiebo &
adimplebo sine iiiganno per bec sancta
Evangelia. Hujus rei testes sunt Raimun-
dus de Bauscio, Bremundus Uzeticensis,
Ricaldus de Insiila, Guillelmus do Ran-
done, Arnaldiis de Castronovo, Guarinus
& concessioncs a pâtre nostro factas pro Bruni, Ugo de Sommnnas, Guillelmus do
remissione peccatorum nostrorum lauda- Gastello-Rainardo, Guafredus Bastoni,
' Manuscrits i'Auhayi, n. 8l.
' IbU. n. 77.
' Trésor des chnrtes; Toulouse, sac i.,^, n.
[J. .i;3, original.)
Vers
1174
507
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
3o8
t. III.
col. i3ô.
An
1174
3o août.
Poncius Rainoardi de Bernicio, Bernardus
de Clareto, Bertrandus Saiicti Juliani.
II. Ego' Rainiundus cornes, filius comU
tis lldefonsi, tibi Beriiardo Atoni viceco-
miti, filio Beriiardi Atonis vicecomitis &
Guillelme vicecomitisse, vitani tuam &
nieiibra tua aliquo ingenio non auferam,
nec te capiam nec capere faciam nec
homo uec femina, &c. (.ut supra). Hujws
rei sunt testes A. Nemausensis ecclesie
episcopus, R. cardinalis, B. Ucecie, Guil-
lelmus de Randun, R. de Gaianis, Poncius
Rainoardus, Bertrandus de Vicenobrio,
Bermundus de Salvio, Poncius de Vice-
nobrio, R. de Agarna, Gaufredus Vituii,
Bertrandus Fulcho, B. Raino, Petrus de
Porta-veteri, R. de Vicenobrio, Guiraldus
Imbertus, Guido Porratus, B. de Jovolon,
Ugo Petiti, R. Imberti, Bernardus Ade-
niari, & nuilti alii tam de terra comilis
quam de terra vicecomitis.
Et Petrus Petiti notarius qui hanc car-
tani scripsit. Hoc fuit factuiii in villa Sancti
Egidii, in slare comitis predicti, in illo
parlatori quod est a circio iii ipso stari,
ante hostium illius eambrete que est siiiii-
liter a circio.
22. — XXI
Actes de Roger, vicomte de Bc-^iers"
I. A NN(
l\ ni
NNO M C LKXiv Incarna tionis donii-
ce, VI feria, m kalendas septem-
bris. Ego Isarnus Jordani filius Guillelme
que fuit & ego Bernardus de Saxaco filius
Brunisendis, cognoscimus quod tu Roge-
rius proconsul Biterrensis, filius Saura
coniitisse, dedisti nobis unum podium ad
edificanduni ibi castrum, qui vocatur Mons-
Revellus. quod castrum & omnes forteras
que ibi facte erunt, nos & omnes posteri
nostri tenebiraus a vobis & ab omnibus
posteris vestris per comendam, salva fide-
' Trésor des chartes ; Toulouse, snc i4i n. 11 3.
[J. 323, original.]
' Château de Foix, cartulaire, caisse i5. [Doat,
V. 168, f6i,]
Jitate vesîra totiusque posteritatis vestre
Omni tempore, eodem modo quo tenemus
fi vobis Vcrdunum & Sexacum. Et quotiens
ipsum castrum, quod in Monterevello erit
edificatum, seu partem illius per vos aut
per nuncium vestrum vel per nuncios ves-
tros a nobis vel a posteris nostris require-
tis, totum & integrum pacati sive irati cum
forifacto & absque forifacto, remoto omni
interdictu & prolongatione, fideliter red-
demus vobis. De quo Castro neque de for-
teras que ibi erunt, vos neque posteros
vestros decipiemus neque decipi faciemus.
Et si fuerit homo aut femina, &c. {sequun-
tur clausulae in talibus exprimi solitae).
Omnium rerum predictarum sunt testes
Hermengardis vicecomitissa Narbone, &
Ugo de Romegos Carcassensis vicarius, &
Petrus archidyaconus, & Guilhelmus Pila-
puUi, & Bernardus de Castello, & Pontius
de Castello, & Pontius Ferrol, & Ferran-
dus de Cabarez, & Pontius Rogerii de
A(|uaviva, & Rigaldus de Monteregali, &
Bernardus de Solerio, & Guilhelmus Ber-
nardi bajulus de Coufolencio. Quorum
omnium jussu & Isariii Jordani & Ber-
nardi de Sexaco Arnaldus de Clairano
scripsit hec die & anno quo supra.
II. Anno" Nativitatis Christi MCLXXiv.
Universis hoc audientibus sit manifestum,
quod ego Guillermus de Miravallo vendo,
cedo atque dimitto tibi domino Rogerio
Biterrensi vlcecomiti, totum hoc quod ha-
beo vel aliquo modo habere debeo in villa
de Castris atque in suis terminiis univer-
sis, ita integriter & plenarie, sicut avus
tuus Bernardus Athonis dédit avo meo Ber-
nardo de Miravallo, scilicet totum quod
ego habeo in villicatione de Castris &
firmanciis atque praepositura & caetera
universa, que ego habeo vel habere debeo
in predicta villa & in suis terminiis inte-
rioribus seu exterioribus. Sicut superius
dictum est, sic sine omni inganno vendo
& solvo universa predicta tibi domino
Rogerio Biterrensi vicecomiti, ita quod
nec ego nec aliquis nec aliqua de posteri-
tate mea ibi aliquid ulterius requirere
yaleamus. Verum est quod ego Guillcl-
nius de Miravallo sçio & in veritate recog-
' [Doat, V, 168, {•> 82.]
An
'■'74
An
"74
cembrc.
An
"74
3o9
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
3io
iiosco, quoJ pro lioc prcseiUi venditione
tu, domine Rogeri vicecomes Biterrensis,
dimisisti illas querimonias & querelas uni-
versas c[iias contra me faciebas, pro pace
scilicet qiiam ego tibi infregerani & pro
caniinis & stratis quas ego sepissime ra-
An
1 175
:â mai.
nientiim. — Ego Guilheliniis do Liiuacio
accipio de te domino Rogerio in feudiim
prescripta castra cum omnibus sibi perti-
nentibus volunfate & mandate domiiii R.
comitis Tolosani, & facio inde tibi ho-
minium & de redditione sacramentum.
solidos Melgorienses, quos ego nullo
modo pretermisso plenarie a te accepisse
profiteor. Predicta ergo venditio, sicut su-
perius scriptum est, firma maneat & in per-
petuum incommota. Testes hujus Petrus
Carcassensis archidiaconus, Ugo de Rome-
gos Carcassensis vicarius, & Guillelmus
PelipuUi & Raimundus Arnaldi de Vin-
trone, & Petrus PelipuUi de Lumbers.
Dicforum omnium jussione & precibus,
Botecus hanc cartam scripsit anno pre-
dicto, mense decembris, die martis, Fran-
corum rege Ludovico régnante,
III. Anno' dominice Incarnat. MCLXXV,
VU kalendas junias. Facta est talis amicabi-
lis compositio inter Rogerium Biterrensem
vicecomitem & Guillelmum de Lunacio,
per manum R. comitis Tolosani, assis-
tentibus ei domino P. Narbonensi archie-
piscopo, Guilhelmo episcopo Lodovensi,
U. comité Ructeneiisi, E. vicecoinitissa
Narbonensi, P. Narbonensi archidiacono,
P. Raimundo de Altopullo, P. Raimundi
de Montepetroso, U. de Roniegos vicario
Carcassensi, de omnibus querimoniis que
inter eos versabantur, qualis inferius con-
tinetur. Ego itaque Rogerius vicecomes
dono tibi Guillelmo de Lunacio quicquid
habeo in Castro de Lunacio, videlicet te--
tum castrum cum pertinentiis suis omni-
bus, quod fuit R.de Lunacio & Raimundi,
84 totum similiter castrum cum pertinen-
ciis suis omnibus, quod fuit Astoris de Lu-
nacio. Hec omnia dono tibi ut habeas &
possidcas jure feudi, & debes inde niihi
facere hominium & de redditione sacra-
' [Doaf, T. 168, f lor,]
An
1 1 yâ
t. ]||,'
col. iSt.
piendo cucurreram, & pro illis trossellis Ego etiam Guilhelmus de Lunacio dono
que Arnaldus de Monteassen cepit & in tibi domino Rogerio Castrumnovum cum
potestate mea cum illis reversus fuit, & omnibus pertinentiis suis, quod est in ter-
pro multis aliis malefactis, que ego stoli- ritorio Agathensi, accipicns a te illud in
dus vobis & vestris multoties facere non feudum & facio tibi inde hominium &
cessaveram. Et propter has querimonias, de redditione sacramentum. Insuper etiam
quas mihi pro prefata venditione condo- ego idem Guilhelmus de Lunacio, dono
nasti, est verum quia mihi dedisti cccc tibi domino Rogerio tuisque successoribus
in perpetuum, ad omnes voluntafes tuas
tuorumque faciendas quicquid habuit vel
habere debuit Austors de Lunacio avus
meus in villa Sancti Tibcrii & in cjus ter-
miniis, vel aliquis ab eo habuit vel tenuit.
Preterea dono tibi domino Rogerio ad
omnes voluntates tuas faciendas castrum
de Corver cum omni seniorivo suo & cum
omnibus pertinenciis suis, quidquid vide-
licet ibi habeo vel aliquis per me. Et
jiropter hec omnia, ego Rogerius viceco-
mes Biterrensis dedi tibi Guilhelmo de Lu-
nacio XXX millia solidorum Melgorcensium
ad redimendum Castrumnovum jamdictum
& decimum de Floreutiano. Testes qui su-
pra & B. Biterrensis episcopus.
IV. Anno' Christi Incarnat. m'ClxxV.
Notum sit omnibus hoc audientibus, quod
ego Rogerius vicecomes Biterris per me
& per omnes meos mitto in pignore tibi
Elisiario de Castriis & tuis in meo ca-
miuo de Biferri usque ad Montempessula-
num, videlicet impignoro tibi in unoquo-
que trossello xiii denarios Melgorcenses,
& de unoquoque equitatore Xlll denarios
Melgorcenses & de balas que deferantur
in baste XIII denarios Melgorcenses & de
hominibus peditibus in unoquoque III deii.
Melgor. & pogesiam unam, & de unoquo-'
que onere ferri III den. Melg. Sicut supe*
rius di.'ci, ita tibi & tuis bene ik sine omni
dolo impignoro per quinque millia solid,
Melgor. de quibus à te bene per paccatuni
me teneo. Et hoc pignus sub tali pacto
' [Doat, V. 168, P ii't. Coll.ntionné sur le
texte donné par M. Germain, Histoire du eom-
merce dt Montpellier, t. I, pp. i8i-l83]
An
1 1 7a
2S
janvier.
An
1 1 76
3i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
til)i nîilto, quatinus tu camiuum illum cus-
todias & secure & quiète transeuntes du-
cas & ducere facias, prout nieltus poteris,
sine omni iiiganno, a Biterri usque ad
Montempessulanum & de Montepessu-
lano usque ad Biterrim. Et si pignus istud
in die obitus tui non fuerit redemptum,
infantes tui accipiant soloniniodo de XIII
den. Melgor. vi deuarios & obolum & alii
VI & obolus relinquantur, & de omnibus
peditibus & de onere ferri similiter acci-
piant medietatem, & vestri infantes pro
ista medietate ducant in camino bene &
sine inganno, prout melius potuerint. —
Et ego Elisiarius jamdictus propter istud
pignus, quod accipio a te domino Ro-
gerio, dimitto & bona fide condono tibi
omnes querelas & petitiones, quas a te
juste vel injuste usque hune presentem
diem faciebam , videlicet de peccunia &
de debitis & de caballis. Et dimitto tibi &
condono tria miiiia & V^ solides Melgo-
rienses, quos Guillelmus Pétri habebat
pro pignore in molendinis de Conaz. Si-
cut supradictura est, ego Elisiarius sic
bene & sine omni dolo totum tenebo &
observabo per hec sancta IIII°'' Evangelia,
& dono inde tibi fidejussores Berenga-
rium Guillelmi & Petrum de Mesoa & Uin-
bertum de Colnaz. — Et ego Berengarius
Guillelmi & ego Petrus de Mesoa omne
istud donum, sicut supradictum est, tibi
domino Rogerio ad Helisiarium tenere &
observare ad tuani noticiam faciemus, &
hoc juramus tactis sacrosanctis Evangeliis.
Et ego Umberfus de Colnaz hoc totum tibi
domino Rogerio tenere & observare fa-
ciam ad Elisiarium per meam fidem, sicut
Superius dictum est, sine inganno.
Hujus rei sunt testes Petrus Carcassensis
archidiaconus & Petrus Raimundi de Alto-
puUo & Ugo de Romcgos Carcassensis vi-
carius & Berengarius Guilhelmi, Petrus de
Mesoa & Umbertus de Colnas & Arnaldus
de Ulmis bajulus Elisiarii, atque Natan
jiideus, bajulus domini Rogerii, & Ber-
nardus notarius domini Rogerii, qui banc
cartam jussione omnium supradictorum
scripsit V kalendas februarii, rege Lo-
doico régnante.
Et est sciendum quod si supradicta mo-
nela deteriorata fuerit de valetudine que
nunc est, quando pignu: istud ego Roge-
rius vel mei volueymus redimere, redde-
nius tibi Elisiario vel tuis V millia solido-
rum in argento bono, ad rationem marche
argenti, que nunc valet L sol. Melgorcen-
ses, & redditus quos intérim habueris in
sorte tibi non computabimus.
V.Anno' ab Incarnat. Domini MCLXXVI
régnante Lodovico rege. Notum sit, &c.
quod nos Guilhelmus Raynardi de Laii-
trico, Petrus de Braconac, Escotus de Cas-
tris, nomine Sicardi vicecomitis, accepi-
mus III"' solidorum Melgoriensiura de
haereditate quae dos dicitur, quam Roge-
rius vicecomes Biterrensis dédit Sicardo
vicecomiti cum sorore sua Azalaic, quae
III"' solid. ego Guilhelmus Raynardi per
me & per omnes meos laudavi jure pigno-
ris in manu Pétri Raymundi de AltopuUo,
qui vices agebat supradicti Rogerii, do-
mino Rogerio vicecomiti, in omni honore
quem habeo vel habere debeo in villa de
Laurac & in Frigida-villa & in earum
terminis. Et ego Escotus de Castris & ego
Petrus de Braconac similiter laudavimus
in omni honore, quem habemusvel habere
debemus in villa Godor & in parochia
Sancti Martini de Lodere & earum termi-
nis, praedicta iii"' solidorum supradicto
Rogerio vicecomiti; tali scilicet pacto,
quod si Sicardus vicecomes uxorem suam
Aladaicem dimiserit vel sine infante ex ea
mortuus fuerit, tamdiu praedictos hono-
res Rogerius vicecomes vel ejus successo-
res jure pignoris teneant, donec nos vel
nostri successores praedicta lil"' solid.
sibi vel suis restituamus. Hujus rei sunt
testes Amelius Sicardi de Lautrico, magis-
ter Ugo, Guilhelmus vicarius & Sicardus
frater ejus, Arnaldus Calveti & Petrus de
Valle qui hoc scripsit rogatus niense sep-
tembris, anao quo supra.
' Ciirtiilnire de Foix.
An
I I 76
An
I 176
sep-
tembre.
l-"d.orif!.
l. 111.
col. 1 38.
3i3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
014
An
I 175
mui.
Accord pour le château de Murasson,
entre Roger II, vicomte de Bé-^iers,
6- Fons d'Olargues' .
ANNO Christi Incarnationis m°c''lxx°v°,
rege Lodovico régnante. Notum sit
omnibus hominibiis hanc cartam audienti-
bus, quod controversia erat inter domi-
num Kogeriuni, Biterris vicecomitem, &
Poncium de Olargio de tota parrochia de
Miiratioiie & de omnibus terminis ejus.
Quam predictam parrochiani & onines ter-
mines ejus affirniabat Poncius de Olargio
dominum Raimunduni Trencavellum post
mortem suam patri suo Poiicio de Olargio
pignori obligasse pro tribus milibus &
quingenfis solidis Melgoriensibus, & de
hoc cartam per alphabefum divisam & a
Bernardo Sicfredo compositam produce-
bat, in qua etiam continebatur, quod do-
minus Raimundus Trencavelliis supposuit
Poncio predicto de Olargio pignori totum
ipsum honorem, quem habebat vel habere
debebat apud-Rivumvetereni & apud Lis-
fers & in omnibus terminis forum, pro
mille quingentis solidis Melgoriensibus.
Econtra dominus Rogerius pignus de Ri-
voveteri & de Listers Pontio de Olargio
cognoscebat, pignus vero de parrochia de
Muratione, quod dominus Raimundus
Trencavellus post mortem suam Pontio de
Olargio miserat, prorsus negabat. Quam
predictam controversiam Petriis Raimundi
de Altopullo & Petrus Carcassensis &
Reddensis archidiacoiius & Ugo de Ro-
megos vicarius Carcassensis inter eos ami-
cabiliter in hune modum terminaverunt,
ita scilicet quod Poncius de Olargio de
tribus milibus & quingentis solidis, quos
habebat in parrochia de Muratione, absol-
veret mille quingentos solidos domino Ro-
gerio, & retineret duo millia, & dominus
Rogerius laudaret & concederet illos duo
millia solidorum jure pignoris Pontio de
Olargio in tota parrochia de Muratione Si
• Doat, V. 168, f" 92.
in omnibus terminis ejus, — Ego igitur
Rogerius, vicecomes Biterris, per nie &
per omnes meos, bona fide & sine inganno
laudo & concedo tibi Pontio de Olargio &
tuis jure pignoris mille quingentos solidos
Melgorienses in toto honore, quem habeo
vel habere debeo apud Rivumveterem 8c
apud Listers & in omnibus terminis eo-
rum. Item ego Rogerius Biterris vicecomes
laudo & concedo tibi Pontio de Olargio &
tuis in tota parrochia de Muratione & in
omnibus terminis suis, in toto quod ibi
habeo vel aliqua ratione habere debeo, &
jure pignoris trado duo millia solidorum
Melgoriensium, ut tamdiu habeas & teneas
omne, quod habeo vel habere debeo in
parrochia de Muratione & in omnibus ter-
minis suis, & predictum honorem de Rivo
veteri & de Listers cum omnibus terminis
suis, donec ego vel mei universam supra-
scriptam pecuniani tibi vel tuis sine in-
ganno reddaraus. Et si Melgoriensis mo-
neta deteriorata fuerit, debeo tibi vel tuis
reddere marcham argent! fini ad rationem
quinquaginta solidorum ejusdem monete,
donec universum debitum tibi vel tuis per-
solutum sit. — Et ego Poncius de Olargio
remitto tibi domino Rogerio, Biterris vice-
coniiti,& tuis mille quingentos solidos Mel-
gorienses de supradicto pignore de parro-
chia de Muratione & de omnibus terminis
ejus, & retineo predictam parrochiam cum
omnibus terminis suis jure pignoris pro
duobus millibus solidorum, sicut superius
scriptum est & determinatum est, & quan-
documque supradicfas honores redimere
volueritis, possitis hoc facere separatim,
scilicet honorem de Rivoveteri & de Lis-
teus de mille quingentis solidis, & parro-
chiam de Muratione cum omnibus terminis
suis de duobus millibus solidorum. Si quid
vero plus scriptum continetur in carta,
quam dominus Raimundus Trencavellus
pater vester Pontio de Olargio patri meo
fecit, illud pro non scripto vel non ad-
jecto habeatur, excepto solummodo hoc
c|uod in hac praesenti carta continetur.
Ilujus rei sunt testes Petrus Carcassensis
& Reddensis archidiaconus, Ugo de Rome-
gos Carcassonae vicarius, Petrus Raimundi
de Altopullo vicarius Albiensis, Petrus de
Laurano, Bernardus Alanian, Willeliiius
An
1 175
An
I 175
3i5
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
3i6
An
I 176
Pétri de Viiitione, Willelimis Gasco. Ber-
nardus iiotarius doniini siipradicti Rogerii
scripsit in meiise niadii.
24.
Sentence de divorce rendue par les
capïtouls de Toulouse entre Porto
de Molliverneta (y sa femme Babi-
lonia '.
HHC est carta rememorationis. Sciendum
est, quod Porto de Molliverneta cum
niultis probis hominibus venit ante capi-
tiilum, in ecclesia Sancti Quintini, iibi
capitulaiii erant congregati cum multis
àliis probis hominibus, qui erant de consi-
lio capitiili. Et ibi Porto de Molliverneta
fecit gravem & duram querimoniam de Ba-
bilonia uxore sua, in presencia capituli &
in presencia multorum proborum homi-
num qui ibi aderant. Dixit enim Porto de
Molliverneta, quod Babilonia rapuerat &
expoliaverat suam domnm furtim & traxe-
rat inde ei sucs denarios & suos pannes &
suas vestes & suam loricam perobtimani
& cetera, & quod hoc tofum dederat cui-
dam garcifero alieno de alia terra, scilicet
cuidam Braimansono, & occulte recesserat
ab eo & fugerat cum illo garcifero in exer-
citu Braymansonum e dels ties. Et rogavit
Porto de Molliverneta capitulum, ut su-
per hoc facto darent ei consilium & dareiit
suam sentenciam super hac causa & de
tanta injuria & de tanta iniquitate pone-
nuuuli Prenarii & Bertrandus Ramundus
& Petrus Guitardus, sub vinculo jurisju-
randi,ut res comunesTholose urbis & sub-
urbii ante eos delatas diligenter audirent
& iideliter consulerent & tractarent [&]
judiciario ordine diffinirent. In presencia
istorum Porto de Molliverneta hostendit
hoc factiim, rogans illos ut de hoc facto
tractarent & tantani iniquitatem sollicite
considerarent. Tune predicti consules cum
nuiltis probis hominibus, qui erant de con-
silio eorum, accepto consilio, dederunt
sentenciam suam super hac causa ik judi-
cavorunt atque judicando dixerunt, quod
si Porto de Molliverneta aliquid habuerat
vel habebat de Babilonia uxore sua vel per
eam, illud esset totum de Portone pro sua
voluntate& totam illam donationem, quam
Babilonia ei fecerat, haberet Porto pro sua
voluntate, ita quod Babilonia aliquid de
hoc non haberet neque recuperaret neque
petere posset. Similiter si Porto de Molli-
verneta Babilonia aliquid donaverat vel ali-
quam donationem ei fecerat vel facere con-
venerat, illud totum perderet Babilonia,
ita quod aliquid de hoc unquam non habe-
ret neque petere posset, & si hoc petebat
jam non valeret ei, quia ita hec judicave-
runt predicti judices cum suo consilio &
sic judicio diffinierunt. Hoc ita facto & sic
judicato, dixit Porto de Molliverneta, quod
carte que fuerant facte de suo matrimonio
& de Babilonia uxore sua comburerentur,
& capitularii dixerunt juditio ut carte ille
comburerentur vel delerentur, & mandato
capituli carte ille destructe & combuste
fuerunt. Ita & in hune modum supradicti
capitularii causam istam judicaverunt &
juditio diffinierunt. Item eandem senten-
An
1 17Û
rent suum decretum & darent justum judt
cium. De quo capitulo tempore illo erant ciam & ipsum judicium donaverunt supra-
constituti capitularii, de urbe Ramundus dicti consules super omnes illas mulieres,
de Roaxio & Ramundus Galerinus & Guil- que hujusmodi factum facerent & ipsani
lelmus Ramundus de Portaria & Bernardus nialiciam & iniquitatem quam Babilonia
de Sancto Romane & Ramundus Gaita-
podium & Stephanus de Populivilla, — &
de suburbio Olricus Carabordas & Ste-
phanus de Montevabrano, prior ecclesie
Sancti Pétri Coquinarum, & Petrus Ruffus
& Arnaldus Ramundus filius dictus Ra-
' JJ. XXI, f" 61 v", n. X3:vni. — Voyez Biblio^
thequc de l'Ecole des chartes, t. r6, p. 223.
fecit facerent. Pacta carta hujus judicii
dati mense martii, die sabbato, régnante
Lodoyco P'rancorum rege & Ramundo Tho-
losano comité, episcopo absente, anno ab
Incarnatione Domini M° C Lxx" V. Hujus
judicii dati sunt testes ipsi capitularii, &
nnilti alii probi homines qui ibi erant,
& ipso Stephanus qui cartam istam scrip-
sit.
0 17
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
3i8
lid.orig.
t. m,
col. 1 38.
An
1 170
m .1rs.
^ siniiliter Guillelmus de Minerba, frater
predicti Bernardi de Minerba, hanc supra-
dictam venditionem per me & per omnes
nieos heredes bona fide laudo & in pei'pe-
tuum valituram confirmo predicto nionas-
Extraits de quelques actes touchant terio, & quiaquid juris in predicto honore
2i).
XXII
les vicomtes de Narbonne, &c.
IN' anno Domini m''C'' LXX" iv», régnante
rege Ludovico, mense martii, scripta
fuit hec carta venditionis, quam ego Ber-
nardus de Minerba, filius qiiondam Giiil-
lelmi de Minerba, facio monasterio Fon-
tisfrigidi & tibi Vitali abbati ejusdem
habeo vel habere uUa ratione debeo, jam-
dicto monasterio & tibi Vitali abbati ejus-
dem monasterii & siiccessoribus tuis in
perpetiiiim dono & concedo. — Hanc car-
tani juravit & laudavit predictus Bernardus
de Minerba, Narbone, in Palatio Rotundo
supra Portam Ac[uariam, in presentia ejus-
dem domine Ermengardis, Raimundi de
monasterii & successoribus tuis. Ego igitur Salis, Pétri de Montebruno, Guillelmi de
predictus Bernardus de Minerba, cum con-
silio 8c auctorilate domine Ermengardis
vicecomitisse Narbone, a qua infrascrip-
tum honorem ad feudum teneo, bona fide
vendo & cum hac carta in perpetuum
trado monasterio Fontisfrigidi & tibi Vi-
tali abbati & fratribus & successoribus
ejusdem monasterii in perpetuum, medie-
fatem integriter quatuor peciarum de terra,
que terre sunt juxta villam de Vitiliano, &
quicquid in illis terris ego habeo vel ha-
bere uUa ratione debeo aut possum. Qua-
rum quatuof peciarum terrariim aliam
niedietatem habent consobrini nostri, filii
Pétri de Minerba. Et hanc vendicionem
facio ego Bernardus de Minerba pro pre-
cio mille trecentorum solidorum Melgo-
riensium. Et sit certum & nianifestuni ,
Opiano, Bernardi de Alarico, Pétri Ber-
nardi Bronia, Johannis Bocherii & Beren-
garii Palerii. Et praedictus Guillelmus de
Minerba laudavit hanc cartam extra mu-
rum de Robiano, juxta portale quod est
versus circium, in presentia Bernardi Adal-
berti de Aziliano, Ermengaudi de Lavine-
ria & Pétri de Lavineria. — Et ego Aime-
ricus de Narbona, nepos supradicte Er-
mengardis, hanc venditionem^ sicut in hac
carta scripta est, bona fide laudo & in per-
petuum valituram confirmo. A supradicto
Bernardo de Minerba & Guillelmo de Mi-
nerba frafre suo & ab Ermengardi viceco-
mitissa & Aimerico nepote suo & testibus
hic scriptis rogatus, ego Raimundus de Pe-
•rignano scripsi mense & anno quo supra.
II. Ego' Bertrandus de Arenis & ego Pc-
quod magister Radultus medicus habebat trus Bernardus filius ejus, per nos... tradi-
in predicta medietate terrarum, quam ego
vobis vendo, trecentos solidos Melgorien-
ses pro pignore, quos trecentos solidos....
(sequuntur clausulae guirentiae in taVtbus
solitae). Et ut hoc firmiter bona fide ohser-
vetur, dono sepedicto monasterio per re-
turnum totum honorem meum ad Roanel-
lum, ut ab hodierna die in aiitea honor iste
sit obligatus predicto monasterio. (Sequun-
lur juramenti formulai & affronta'.ionum ac
delimitationum expreisio')^ — Et ego domina
Ermengardis, Narbone vicecomiti.?sa, hanc
supradictam venditionem per me & per
omnes successores meos bona fide laudo &
concedo & hanc cartam confirmo.— Et ego
' Archives io l'abbnye de Fontfroide. [Dont,
T. 59, f» 79.]
mus... Deo & monasterio Sancti Salvatoris
& tibi Odilae abbatissae & omnibus sanc-
timonialibus, &c. quidquid in molendinis
îk in resclausa & in fonte & in grave-
rone, &c. Hoc factum est in praesentia
Pontii de Vedenobrio militis. Pétri Alde-
berti militis, Pontii Guillelmi episcopi,
Guillelmi de Ponte- & Guillelmi Roberti
Porcelli & Pontiae de Dion vicecomitis-
sae. Et ego Aldebertus, Nemausensis epi-
scopus, in cujus praesentia, &c.
III. Anno' dominice Incarnationis
M''c"L"'XX.°vrr, régnante Leudoyco rege
in Francia, m kalendas juli. Cunctis no-
' F.stiennot, t. 10; fragm. mss.
' Trésor des chartes; Toitlotise, sac !i, n. 3 [J.
3jo, original].
An
1 175
An
'177
29 juin.
An
"77
3i9
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
320
lid.orig.
1. 111,
col. i3y.
ttim sit auJientibus, quoniam ego Eime- de Caiiscio, sponte & sine dolo, per me &
riciis de Narbona inipignoro & dono iti peromiies nieos, recognosco ecclesiae se-
paga tibi, Ugo de Bariel, & uxori tue Ala- dis Biterrensis Sancti Nazarii & tibi Ber-
maclae & vestris infautibus, illum gruo- iiardo ejusdem ecclesiae episcopo & suc-
nalicum, qiiod habeo iii kaniiuo de Salses, cessoribus luis, très meiises in castello de
per unum kaballum quem a te accepi de Vaillano, qiios estimabam habere pro alo-
precîo mille & c sol. Melguriensium , & dio, scilicet mensem septembris & octo-
perducentos solides Melguriensium quos bris & novembris, & similiter recognosco
per me liberasti Dalmacio de Gairic. Tali & scio quod debeo tenere ad feudum quid-
convenientia, ut illum grhonaticum te- quid Petrus Deodatus de Podiosalicone
neatis, donec de predictis M Si CGC soli- tenet a me Berengario ad feudum in villa
dis sitis placati sine vestro enganno, baju- de Pins vel in ferritorio ejus, & iterum
lus vero meus habeat ex eo retrodecimum) recognosco me debere tenere a prefata
& bajulus tuus habeat cotidie per victum ecclesia & a te nominato episcopo & suc-
III denarios. Hanc rem' vobis per meam cessoribus tuis viginti sextaria annone,
fidem plevescho & precor bos meos ami-
cos, ut hoc vobis jurent, quod si ali(|uis
honio in hoc predicto grhonatico aliquid
forefecerit de Salses usque ad Narbonam,
ut illi vobis faciant hostaggo (sic) in villa
de Salses ad nostrnm intellectum, hos sci-
licet, Geraidum de Caredorta & Raimua-
dum Mancipium de Caredorta & Petiuni
Raimundi Margallo. Et nos juramus per
Deum patrem omnipotentem & per sancla
ejus Evangelia, quod si nuUus homo ali-
cjuid forifecerit vel forcaverit vobis in
predicto grhonatico, nos vobis auxilium
secundum nostrura posse prebeamus 8t
hostagago in villa Salse vobis faciamus,
donec sitis placati sine vestro enganno. Et
est manifestum qui hoc disrumpere volue-
rit, nequeat, sed duplum componant. S. Ei-
merici de Narbona, qui hoc laudo & firmo
& testes firmare rogo. S. Guillelmi Dec-
castel. S. Udalgari de Bariel. S. Jordani de
Bariel. S. Bernardi Roger de Alarig. S. Odo
de MoiUebru.
que habeo pro tertia in decimis de Cais-
sano. Hec omnia predicta cum hac carta
in perpetuum valitura recognosco & con-
cedo pro alodio tibi prefato episcopo &
successoribus luis, & inde juro tibi super
sancta quatuor Evangelia & promitto fide-
liîatem per me & per omnes successores
meos ecclesie Sancti Nazarii & tibi prc-
scripto episcopo, & sub codem sacramento
tibi promitto quod quandocumque in bis
tribus mensibus volueris recipere castel-
lum de Vaillano, quod ego sine exactione
pecunie vel alicujus rei, omni malignaiidi
remota occasione, reddam tibi vel succes-
soribus tuis vel illis, qui mandato tuo vel
episcopi dicte ecclesie castellum a me
vel a meis quesierint, turrem predicli
castri & salam & alias mansiones sive mu-
nitiones, que ibi modo sunt vel in poste-
rum ibi f'uerint;& similiter reddam por-
tam sive portas & clavem sive claves
porte vel portarum. Et ita in integrum
totuin castrum & quidquid habeo in ter-
minio castri per potestatem sive dominium
trium predictorum mensium tibi recog-
nosco & pro alodio concedo & inde tibi
26. hominium facio & fidelitatera, ut dictum
est, juro & heredes meos inde oblige, quod
Reconnaissance faite à l'évêque de sub eodem tenore tibi ik successoribus fuis
Bé-^iers par Bérenger de Caux'.
ANNO Nativitatis Christi M° C Lxx" vi°,
rege Lodovico régnante, idus madii.
Notum sit universis quod ego Berengarius
Archives de révêché de Béziers; Doat, v. 61,
f" frt-
fidelitatem facere teneantur. — Similiter
ego Bernardus dictus episcopus reddo &
concedo tibi Berengario & omni posteritati
tue tam dictum castrum, quam tertiam de
Caissano, quam illud quod a te habet Pe-
trus Deodatus de Podiosalicone in villa
de Pins, ad feudum honoratum, ut tam a
nie quam a successoribus meis, tam tu
An
1 176
"■;; — 3:i PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 822
An An
'" quani ttii ad feiulum omiiia predicta iii Tiuribus usque ad Sanctum Fructuosum, "''
perpetuum haheatis. Et ut niagis sis ad- ita quod per castrum de Rivo caminus
strictus ecclesie Saucti Nazarii &: illiiis traussat & versus Sanctum P'ructuosum,
ecclesie episcopis servare fidelitateni, & ita tanieii ut caniinuni illuin secundum
quod nec mihi nec successoribus mois ma- vestrum totum posse salvum & securum &
lum proveniat de castello de Vaillano, c[uietum teneatis 8c custodiatis, & ego,
cum alios octo nienses & octo dies a pre- Deo annueiite, illum caminum custodire
dictis tribus mensibus tu tenueris vel ali- vos adjuvabo. Sicut superius dicluiu est,
quis noniine tuo, doiio tibi ad f'euduiu ita vobis omnibus & omni vestre posteri-
honoratum qusndam iiiansum in civitate lati caminum supradictum doiio & laudo
Biterris cum omnibus suis pertincatiis, afque concedo & caminum illum ego vel
qui est juxla niansum Rainaidi de BaJouis nici per alium locum, nisi per castrum
& Bernardi Et insuper do tibi quin- de Rivo, unquaiu transire permittemus.
gentos solidos Melgorienses, quos tu Be- Iterum dono & concedo vobis omnibus
rengarius in iategrum recepisti, ita quod dominis castri de Rivo du?'; partes de
nihil pênes me ia debito remansit. Hujus guidage ad feudum, a capite pontis de
rei testes sunt Johannes prior Sancte Turribus usque ad Sanctum Fructuosum,
Marie de Casciano, Guillelmus Bernardi & dono terciam partem Ârnaido de Turrc
abbas Sancti Jacobi , Stephanus de Po- & Raimundo Gauzberii per médium si-
piano, archidiaconus Sancti Nazarii, Pe- militer ad feudum. Et nemo haboat licen-
trus de sacrisia, Bernardiis de Aure- tiam conducendi ia camino iilo, prêter
liaco canonicus, Raimui\dus de Nizacio vos ik me, quando mihi placebit ibi con-
caaonicus, Poncius de Vibiaao, Dc.niai- ducere. Et est sciendum quod propter
eus, Raimundus Guiraldi, clerici Sancti hoc doaum istius guiJagge, nos domiiii
Nazarii, Guillelmus capellanus de Sancto castri de«Rivo & ego Arnaldus de Turrc
Felicio, Petrus Raimundus de Causcio, 8c ego Raimundus Gauzberfi faciemus tibi
Petrus Vayrati, Bernardus Bonifati, Petrus domino Rogerio hominium & servicium,
Ermengaudi, Arnaldus Aurioli. Jussione quandocumque 8c qualecum(|ue acciperc
Berengarii de Causcio 8c domini Bernardi volueritis, S: caminum supradictum ad ho-
cpiscopi atque testiuni predictorum fncta norem S: utilitatem tuam custodicmus 8c
fuit hec carta; dictante Bernardo de Cau- nianuteuebimus. Item omnibus sit maai-
cionoiolo, Pontius de CUiiraco scripsit. festum quod nos omaes supradicti domiai
de Rivo, propter caminum quem facis trans-
ire per Rivum, faciemus albergam tibi do-
mino Rogerio annuatim ad quiaquagiuia
j„^ equitatores cum quinquaginta equis, c(ucs
egregie 8c honorabiliter curabimus. Et si
, ^ , . , , . , forte coatigerit ut camiaus supradictus a
Injeodation des droits de guidage sur Rivo ;„ aii„„i locum mutetur, ego Roge-
plusieiirs chemins du Narboniuiis' . rius albergam illam ulterius a vobis non
peterem. Hujus rei suât testes Petrus ar-
ANXO Christi lacaraationis M"c"LXX.''vi'', chidiaconus Carcassensis 8c Reddeasis, Ai-
rege Lodovico régnante. Notum sit mericus de Rupeforti, Berengarius Luci,
omnibus hoc audientibus, quod ego Roge- Pontius de Ventagione, Petrus Sigerii do
rius vicecomes Bitterensis, per me 8c per Siaagiaco, Botctus de Earbairano, Rai-
meos omaes, boaa fide 8c siae dolo, laudo, mundus Diel, Bernardus Bruneti, Arnaldus
dono 8c concedo omnibus dominis de Rivo de Turre, Raimundus Gauzbcrti, Ber-
8c ceteris omnibus militibus 8c barrianis ip- nardus Hermeagaudi, Xabertus, Ugo de
sius castri de Rivo, videlicet camiaum qui Duroforti, Geraldus de Villanova, Ugo
dicitur Francigenar ab aqua ecclcsiae de Hermeagaudi, Pontius de Cabriaco. Ber-
nardus notarius supradicti domini Ro-
' Dont, V. i6à, f°i34. g'-''i'i jussioac omnium supradic:oruin,
VIH.
1 176
juillcl.
An
1 176
323
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
3:4
Éd.orig.
t. m,
col. 139.
An
I 1 76
'^ 110-
VC.Il'jlC.
scripsit hanc caitam in meiiso julii, feria
qiiarta.
28. — XXIII
Publication du testament d'Ermes-
sinde, comtesse de Melgueil' .
ANNO ab IncarnatioiieDomini mclxxvi,
régnante Lodoyco Francorum rege,
III nonas novenibris, in presentia domini
R. de Arenis, sancte Romane ecclcsie dia-
choni cardinalis tituli Sancte Marie in Via
la(a, & domini A. Nemausensis episcopi,
publicatum fuit testameutum seii ultiiiia
voliintas Ermensinde comitisse Melgorii
par depositiones testium jiiratorum, scili-
cet Drachoneti, Willelnii de Sparrono,
Isnardi de Mormoirono, Poncii Laiigerii,
(atum Melgorii & omnia jura mea domino
mco R. duci Narbone, comiti Tholose,
niarchioni Provincie 8t filio ejus Rai-
mundo relinquo & donc Domine matri
mee duo milia solidorum in annos singu-
los, quamdiu vixerit, relinquo, & M soli-
dos pro anima mea, & rogo vos ut super
hac re, cum expedierit, testimonium perhi-
beatis. Et ut bec donatio, relictum seu
ultima voluntas perpétue firma sit, juro
tactis sacrosanctis Evangeliis me nunquam
suprascriptam ultimam voluutatem seu do-
nationem revocaturam. » — Facta fuit pu-
blicatio ista in presentia Raimundi Bedo-
cii, Gontardi Causiti, Guischardi, V/illelmi
gramatici, Bertrandi Bedocii, Folcodii,
Willelmi Mote, B. Afonis vicecomitis Ne-
mausis, Guiraldi Imberti, Pétri de Berni-
tio, Pétri Bertrandi, Bernardi episcopi,
Bernardi de Paragio, Bertrandi Riperli,
W. Bruni, Pétri Ugonis de Volubrica,
W. Ugonis fratris ejus, R. Rascatii, Elisia-
An
1 176
— ' Il I <j II — 7 — —
Riperti de Podio, V/. Pétri de Brantol, P. rii de Ucecia, V/. Arberti de Cabreria,
Guillelmi de Albarros,Pontii Rogerii, Jor- W. de Radone, Bernardi Lamberti, Pétri
dani sacerdotis, W. Rogerii. Juraverunt si-
quidem suprascripti testes, tactis sacro
sanctis Evangeliis, & sub jiirejurando co-
moniti dixerunt, quod sub eorum presentia,
ois ad hoc rogatis, convocatis & audienti
Guersi, Bermundi de Vidinobrio, Beren-
garii' de Mairois, Gui de Seveiraco, Rai-
mundi de Bocoirano, Stephani de Calcia-
cio, Bermundi de Salve, Bertrandi Guigo-
nis, Rostagni Mali-sanguinis, Guezelini,
bus, prefata comitissa Melgorii relic|uit Bernardi de Joholon, Pétri Bernardi de
matri sue Beatrici duo milia solidorum in Arenis, Bertrandi Meca, Pétri Lnberii de
annos singulos, quamdiu viveret, & pro Sancto Bonito judicis de Avinione, Gui.-
anima sua reliquit m solidos. Reliqua bona raidi de Sancto Martino. Ob hoc igitur
8i omnia alla jura sua reliquit domino suo
R. duci Narbone, comiti Tholose, niar-
chioni Provincie & filio ejus Rainiundo
marito suo. Hoc autem faclum fuit anno
suprascripto, in mense septembris, in Cas-
tro Malaucene. Ad hoc Jordanus sacerdos,
Willelmus Rogerius , Petrus Guiialdus,
Drachonetus Drachoneti filins, Willelmus
de Ponte, Rostagnus Martel, Radulfus cau-
sidicus & cancellarius, sub jurejurando,
quod tactis sacrosanctis Evangeliis super
hac re prestiferant, deposuerunt, quod
prefataErmensinda comitissa Melgorii, sub
eorumdem presentia suprascriptam dispo-
sitioncni suam confirmans & agnosccns,
ita suprema sua ordinavit : — u Conii-
ego R. de Arenis, sancte Romane ecclesie
diachonus cardinalis, & ego A, Nemausen-
sis episcopus, quia omnia sicut superius
scripta sunt sub nostra presentia jurata,
testificata & publicata fuerunt, ad perpe-
tuam & sinceram gestorum fidem presen-
tis publicationis paginam sigillis nostris
jussimus & fecimus comuniri.
Ego Raimundus Bodonus' notarius in
omnibus s^prascriptis interfui, & hujus
publicationis paginam scripsi, coniplevi,
dedi & tradidi. (Signum notarîl.)
' Les mots ego Raimundus BoJonus sont écrits
en monogramme. [A. M.]
lij.or;:;.
t. m;
col. I.JO,
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 15, n. ?.
[J. 328, original].
325
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
326
An
"77
29.
— XXIV
alliance entre Roger, vicomte de Bé-
"{iers, Guy Giierrejat, i/c, contre le
comte de Toulouse ' .
A
NNO Christ! Incarnationis m clxxvii",
rege Lodovico régnante. Notiim sit
hec audieutibus quod ego Rogerius, vice-
comes Biterrensis, juro tibi Guidoni Guer-
rejat, & nepotibus tuis Bernardo Atonis
vicecomiti & Wilhermo de Montepessu-
lano & Bergonioiio, quod omni tempore
quandiu vixero , bona fide & sine dolo
fidelis adjutor & defensor cum omni posse
nieo ero vobis predictis de comité Tholo-
sano & de filiis ejus, seu de omni malo
seu guerra vel injuria, quam vobis predic-
tus cornes vel filii ejus fecerint vel intule-
rint. Et si contigerit me aliquo tempore
pacem vel concordiam vel sacramentum
cum Raymundo comité & filiis ejus facere,
illa concordia vel sacramentum non pos-
sint nie aliquo modo separare a vobis nec
a vestra amicitia, sed per onines mogudas
& remogudas, quas Raimundus cornes su-
pradictus & filii ejus vobis fecerint, vigore
hujus jurisjurandi fidelis adjutor & de-
fensor semper vobis existam. Similiter juro
vobis predictis, quod Narbonam vel terram
domine Ermengardis vicecomitisse Nar-
bone predictus Raimundus cornes vel filii
ejus mea voluntate vel consensu nuniquam
adquirant. Et si forte aliquo casu acqui-
sierint, tamdiu vobiscum cum omni posse
meo eis malum & guerram faciam, donec
aliquis vel aliqua de consanguinilate Ai-
nierici Narbone vel rex Aragoncnsium
predictam civitatem Narbonensem & ter-
ram recuperatam habeant. Sicut superius
scriptum est, ita ego Rogerius vicecomes
Biterrensis semper firmum tenebo & ob-
servabo, ut melius dici vel intelligi potest,
sine vestro inganno, secundum predictas
conventiones : sic Deus me adjuvet &
hec sancta quatuor Evangelia. Si vero
' Ch&teau de Foix, cartulaire, caisse i5. [Doat,
V. 168, f" 162.]
forte contigerit, quod absit, ut ego su-
pradictas conventiones vel sacramentum
infregerim & aliquis de meis terris vos
adjuvare voluerit, habeat inde licentiam &
nuUo modo de aliquo malefacto a nie fe-
neatur. — Et est sciendum, quod ego Rai-
mundus de Terrassona & ego Johannes
ejus filius juramus tibi Guidoni & nepoti-
bus tuis, mandato supradicti Rogerii vice-
comitis, ut si in aliquo predictum jusju-
randum & predictas conventiones vobis
infregerit, nos cum omni posse nostro fidè-
les adjutores vobis & nepotibus vestris de
predicto Rogerio erimus, taiiidiu donec ad
vestram notitiam a predicto Rogerio emen-
datum vobis & completum sit. Similiter
ego Petrus Raimundi de Altopullo & ego
Wilhermus de Sancto Paulo juramus tibi
Guidoni Guerrejat & nepotibus tuis supra-
dictis, quod predictum jusjurandum & pre-
dictas conventiones, quas doniinus Roge-
rius Biterrensis vobis facit, nos secundum
posse nostrum bona fide & sine inganno
semper tenere & adimplere vobis facie-
mus. — Et nos igitur, videlicet Guido Guer-
rejat & ego Bernardus Atonis vicecomes
Nemausensis & Agathensis & ego Wilher-
mus-de Montepessulano & ego Bergolo-
nus, juramus tibi Rogerio vicecomiti Bi-
terrensi, quod omni tempore quamdiu
vixerimus, bona fide & sine dolo adjutores
& defensores cum omni posse nostro tibi
erimus de Rainiundo comité Tolosano &
de filiis ejus, &c. (ut supra usque ad fidejus-
sorum sacramentum').
3o. — XXV
Actes de Bernard-Aton, vicomte
de Nimes ' .
IN nomine sancte & individue Trinitatis,
anno ab Incarnatione Verbi MCLXXVii,
in niense maii, xii kalendas junii. Ego Ber-
nardus Ato, filius Bernardi Atonis, Dei
gratia vicecomes Nemausensis & Agathen-
sis, bona fide, &c. donc & laudo & con-
' Manuscrits d'Aubays, n. 77,
An
"77
Kd.orig.
t. m.
col. I,|[.
An
"77
21 mai.
An
"77
3:7
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
3:8
An
I 177
juin.
ccdo Domino Deo & ecclesie Sanctc Maiio aciia que est super c'.otiuarium Sancte Eu-
FrancaruiiivalHum & tibi domiio Pontio lalie, usque ad viani qua discurrit ad pra-
An
"77
abbaii ejusdeni loci , & omnibus tibi suc-
cessuris & omnibus fratribus prcsentibus
& futuris, ibidem Deo servientibus, quic-
quid in terminio de Campannelis cultum
vel incultum acquisivistis vel acquisieri-
tis, &c. totum in alodium habeatis & pos-
tuni, &c. Item laudo & concedo vobis in
perpetuum compositionem illam, quam fe-
cit mater mea consilio Guillelmi Montis-
pessulani tutoris mei vobiscum & cum
episcopo de tabulis novis &c. Et ego
Guillelma Nemausensis vicecomitissa, ma-
sideatis in perpetuum, & si alicubi in ter predicti B. Atonis, hec omnia predicta
tota terra niea quocumque modo aliquid laudo & concedo. Actum est hoc in manu
ncquisistis vel deinceps acquirero pote- & presentia domini A. Nemausensis cpi-
ritis, ubi quartum seu tascham vel ceu-
sum vel dominium habeam, quartes &
taschas & omne jus quod ibi liabeo, Sic,
nocuon & pascua & aquas ovibus & ju-
mentis & animalibus vestris per tolam ter-
ram meam, excepta tala frugum, arborum,
& vinearum & pratorum, hec omnia pre-
scripta libère & absolute habeatis 8c pos-
sideatis in perpetuum. Preterea quoniam
vos in orationibus & beneficiis vestris me
recepistis, & ego domum vestram & omncs
res vestras in mca protectione & defen-
sione accipio, & ab his qui de mea juris-
dictione sunt & ab aliis quos potero sal-
scopi, in capcUa Sancti Pauli, &c.
3i.
XXVI
Chartes des comtes de Toulouse en
faveur des Hospitaliers de Saint-
Gilles'.
I.
rN nomine sancte & individue Trinita-
1 tls. Notum sit omnibus sancte matris
Ecclesie filiis, tam posteris quam presenti-
vabo atque defendaiii. Et propterhoc habui bus hec legentibus vel audieutibus, quod
de bonis vestris c solidos, nec deinceps anno dominice Incarnacionis M CLXXVII,
quippiam a vobis servitium queram nec ego Raimundus, gratia divina comes To-
VI extorquebo, sive per me sive per aliuii). lose, dux Narbone, marchio Provincie,
Et ut hoc datum nullo modo dcbeat vio- intuilu pietatis & misericordie atque pro
lari, super lextum sancti Evangelii corani redeniptione anime mee parentunique
testibus jurato' depono. Sciendum quoque meorum salvacione, concedo sancte domui
quod prêter hec omnia, me ipsum, cor- Hospitalis Jherusalem &pauperibus ibidem
pus & animam meam predicte ecclesie re- inccssanter S; perpetuo exhibendis, & tibi
îinquo, & dono per manus domini Ponfli fratri Petro Galterii, ejusdem Hospitalis
abbatis pro sepultura. Factnm est hoc in apud Sanctum Egidium preceptori, & per
die sabbathi, in presentia domini Pontii te ceteris fratribus predicti Hospitalis tam
abbatis, Guillelmi Galterii prioris, S. de futuris quam presentibus, necnon & irre-
Margaritis, &c. Huic laudamento interfuit vocabiliter dono per totam terram nostro
Petrus Bocoirant miles, &c. domino subditani plenissinuim ik liberri-
II. Anno ab Incarnatione Domini mum jus pascendi sua peccora & armentaj
MCLXXVII, mense^junii, in nomine Do- eorum tamea pastores & armentarios cau-
mini. Ego Bernardus Ato, Nemausensis & tos & pervigiles esse volo ne talam fa-
Agathensis vicecomes, per me, &c. cum ciant, id est segetes aliénas non depas-
consilio Guidonis avunculi niei & eo pre- cant. Item eadem racione concedo & dono
sente, vendo, &c. ad alodium &c. trado prefato Hospitali, ut liceat fratribus ejus-
tibi B. preposito Nemausensis ecclesie, dem per omnes partes nostro dominio
& ceteris canonicis II sol. censuales quos subditas, sive per terram sive per aquam,
dabalis mihi pro tabula, que sunt (sic) vel sine omni inquietatione vel alicujus cxac-
fieri possunt ex utraque parte vie, ab
' Trésor des chartes; Toulouse, snc 5, n. 1 [I.
' Sic D. Vaissetc; peux-iue jumndo, ^°9i copie scellée].
tid.orîg.
t. m,
col. 142.
ccmbrc.
An
"77
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
'■77
novem-
bre.
tionis, utpote pedatici, teloiiei, portena-
gii, leude vel usatici vexatione, sine ino-
lestia res suas libère nportare, reportare
& exportare. Similiter in nundinis & mer-
catis res suas vendenJo vel aliénas emendo
33o
alii homines terrae nostrac, fam in ultimis
voluntatibus quam inter vivos , quacuni-
que alienationis specie, res suas tam mo-
biles quam immobiles possint in hospita-
lem domum & pauperes Hierosolymilani
An
"77
Éd.orîn.
1. 111,
col. 14!*.
seu permutando, ab omnimoda potestate cœnodochii transferre, exceptis tamen ca-
predictis fratribus immuuitatem concedo. pitibus castellorum 8c domibus milituni,
Ad ultimum possessioiies suas ubique am- ex eis qui ad immunitionem jurisdictiouis
pliare, dilatare, augmentare seu de novo nostrae pertinere videntur. Hanc aiitem
adquirere, sibi quoque donationis vel que- donandi vel relinquendi vel alias alie-
libet relicti titulo destinata vel coUata & nandi libertatem rusticis nostris, qui gle-
ad se modis quibuslibet devohita, mémo- bae quodam modo videntur addicti, mi-
ratis sepedicti Hospitalis fratribus petere nime permittimus. Praeterea animalibus
vel exigere liceat, & adapta sibi efficaciter Hospitalis domus in pascuis nostris, abs-
cuucta detinere, exceptis fantummodo ca- que injuria tamen hominum nostrorum,
pitibus castellorum, que mibi reservanda pascendi licentiam permittimus, ita ut de
decerno, salvis quoque mihi justiciis & caetero pro ipsis vel de ipsis animalibus
expeditionis vel exercitus gracia manda- nulluni pascherium, nullum prorsus usati-
mento. Datum Narbone XII kalendas janua- cum a balivis nostris e.\igatur. Omnia
rii. Et est sciendum quod in autenlico pendct haec, ut superius scripta sunt, donamus
atque conccdimus per nos & omnes siic-
cessores nostros ad honorem Dei minis-
tris paupsnim & pauperibus Hierosolymi-
lani xenodochii, in praesentia Guillelmi
de Sabrano connestabuli, G. Amici fratris
ejus, R. Gaucelini, magistri R. Bernardi
sigillum cereum sigtUi domini comitîs Toîosc.
II. In' nomine sanctao & individuae
Trinitatis, anno ab Incarantione Do.niini
M CLXXVII, mense novembris, régnante
Lodovico rege Francorum & F. Roma-
norum imperalore. Ego in Dci nomine
Raimundus dux Narbonac, conios Tolo- cpiscopi, Bernardi de Paragio, Bertrandi
sae, marchio Provinciae, dono tibi W. Riperti, Pétri Galterii piaeceptoris ejus-
priori Hospitalis domus Sancti ^gidii ac dcni domus, fratris Simonis de Ursclla, &c.
per te omnibus hospitalariis, tam ]iraesen- III. In' nomine domini nostri Jesu
tibus quam futuris, qui ad hospitalem do- Cliristi. Patcat uiiiversis, &c. quod nos
mum S. iEgidii vel ad tuani vel aliorum Raimundus, Dei grafia dux Narbone, co-
qui tibi in prioratu S. iEgidii pcriinent nies Tolose, marchio Provincie, filius rc-
vel pertinueriat adininistrationem, ut de gine Johanne, pietatis intuitu, 8cc. conce-
caetero omnes Hospitalis domus, pro ani- dimus niera liberalitate saiicte ac religiose
nialibus vel aliis rébus quas vénales pro- doniui Hospitalis Hierusalem & pauperibus
poiient, luillum in proprietatibus vel in ibidem degentibus, & tibi fratri Emanueli
terra nostra pcdagium, theloncum vel usa- ejusdem Hospitalis in Sancto Egidio priori
ticum dcnent. Praeterea nec in aqua ncc & vestris fratribus tam presenlibus quam
in terra in Iota regione nostra, pro qui- futuris, !k irrevocabiliter donamus per to-
buscumque rébus, c(uas ad usum proprium fam ferram nostre jurisdictioni & dominio
8j propriae familiae & pauperum portari subditam plenissimam potestatem & libe-
ac reportari vel transvehi vel alias per rum jus pascendi pecora sua & armenta,
aquam duci fecerint, nullum publicanis !>; pecora & armenta pastorum & armeuta-
nostris vel pedagiariis doncnt usaticum; riorum suonim, ita, &c. Datum Vauro VI
imo plena supra his in ]!erpetuuni gau- nouas octobris, anno dominice Incarna-
dcaiit liberlate. Dono praeterea & pro cionis ^'xiccxxii. Ego Johaiincs scripsi vice
rcdemptione animae meae & parentum Raimundi de Lacu, caiiccllarii domini co-
meoruin liberaliter concedo, ut milites & mitis Tolose.
An
I 2ZZ
octobre.
' Chambre des comptes de Monipclli;r, séné-
chaussée de Nîmes, tiires de Saint-GlIIcs, n. i3.
' [h 309, n. i7-5j copie authentique du trei-
zième siècle.]
53i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
32. — XXVII
Charte de l'empereur Frédéric I en
faveur de l'église de Viviers'.
KJ.orig.
t. 111,
C0I.141.
tineutia ecclesiam, salva tamen impcriali
justitia. Pretcrea statuimus lit prefata ci-
vitas & ecclesia, de liberalitate camere
nostre decorata, nullo unquam tempore
aliqiicm, excepto suo pontifice, domiuum
habeat & possessorem, prêter Ronianum
regem vel iniperatoreni, & ut nuUa laicalis
persona rege iuferior ad ipsius civitatis
dominium aspiret vel erigatur, in perpe-
tuiim imperiali edicto iiiterdicimus; 110-
1N nomine saiicte & individue Trinita-
tis. Fridericus [divina favonte clenieii-
tiaj Romauorum imperator augustus. Ad lumus eiiiiii in clericorum cervicibus se-
gloriam temporalis regiii & eterne vite cularem doniinari potestatem. Ad hec ut
meritum nobis proficere non dubitamus, prefata civitas cum universis habitatio-
si justas prelatorum petitiones circa eccle- nibus suis securiori pacis quiète seniper
floreat & gandeat, ipsum episcopum 8f
oninem clerum & cunctos cives ejus majo-
res cum minoribus, ac oninia que tam
ecclesiastice quam seculares ejus persone
siarum nécessitâtes sic attendamus, ut ea-
rum justitias augendo, defensando pro-
moveanuis & confirmenius. Noverit ergo
Christi & imperii fidelium presens & fu-
tura etas, qualiter fidelis & dilectus noster possident infra civitatem aut extra, in nos-
Nicolaus, Vivariensis ecclesie venerabilis tre protectionis patrocinium suscipimus,
cpiscopus, honorabiles legatos suos ad imperiali nostre aulhoritatis edicto sta-
presentiam nostram transmisit, monens tuentes & iirmiter precipientes, ne quis
serenitatem nostram per eos ac petens, ut de cetero prefate civitatis homines siipe-
gratiam illam, qua Vivariensem ecclesiam riores seu inferiores, sive sint clerici vel
tempore predecessoris sui béate memorie laici, audeat uUa violentia in personis aut
Raimundi in nostram tuitioueni accepera- rcbus ipsaruni perturbare vel indigna mo-
mus, recentioris privilegii munere revo- lestia gravare. Si quis autem temerario
caremus', & jura que ab antecessoribus
nostris, regibus scilicet & imperatoribus,
eadem ecclesia libéra traditione & scrip-
torum attestatione posséderai, ei confir-
motu huic nostre institution! & mandate
contraire presumpserit, pena C librarum
auri sit condemnatus, quarum niedietas
fisco nostro inferatur, residua episcopo
maremus. Nos igitur prefatam ecclesiam Vivariensi & sue ecclesie persolvatur. TJt
soli impcrio pertinere cognoscentes, ideo- autem hec nostra donatio & confirmatio &
que rationabilibus jamdicti pontiiicis pre- patrocinii clementia episcopo, ecclesie 8c
cibus bénigne acquiesçantes, dedimus, civitati Vivariensi rata deinceps & incon-
concessimus & presenti privilégie pre- vulsa permaneat, presentem privilegii pa-
dicte confirmavimus ecclesie omnia jura, ginam fecimus inde censcribi & aurea buUa
privilégia & universa regalia cunctasque de nostre majestatis sigillé insigniri. Tes-
possessiones, que vel quas ipsa ex antiqua tes etiam de multis aliquos placuit anno-
vel moderna liberalitate regum vel impe- tari : Velricus patriarcha Aquileie, Vive-
ratorum, munificentia principum, oblatio- mannus Magdeburgensis archiepiscopus,
nibus fidelium, juste & rationabiliter hac- Arnoldus Treverensis archiepiscopus, Her-
tenus tenuit & possedit. De quibus etiam manus Bambirgensis episcepus, Luipol-
quedam propriis duximus exprimenda voca- dus dux Austrie, Theodericus marchio de
bulis, scilicet monetam, pedaticum, utram- Saxonia, Cunradus filius marchionis de
que stratam telluris videlicet & Rodani, Monteferrato, Henricus Uverrio (sic) mar-
& quecumque alla regalia ad eandem per- chio, Florentins comes Holiandie, Henri-
cus cernes de Dietsa, Cunradus de Bo-
, n 1 . c u j \r- ■ „ - TA • kesber, Henricus marscalcus, Cunradus
' Bnliize, portefeuille de Viviers, n. 7. [Avijour- ir ,
d'hui Armoire, v. ,9, f" 66.] pincerna, Vualterus dapifer & alii quam-
' Sic dans la copie; il faut probablement corri- plures.
ger rcnovaremus. [A. M.] Signum domni Friderici Romanorura
An
1178
An
iiyS
333
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
334
An
1178
deciniariim ipsius Argcntiae in fcuduni Si
doniiiiiuni casfri qui dicitur Mornas & do-
miniiini castri Montisdracoiiis. De omnibus
suprascriptis, tain de antiquo feudo qiiam
de novo, iuvestiet suprascriptum comitem
archiepiscopus, s\ib ea lege ut conies praes-
criptus & haercdes ejus archiepiscopo &
successoribus ejus homagium facere & fide-
litatem jurare & servare teneantur, & ut
apud castellum Cucuraiii, xvii kalendas honiiiies subjectos jjiridictioni suae, tam
mensis aprilis, in Dei nomine féliciter iu Argentia quani per totani terram quae
amen. infra termines episcopatus ad dominatio-
Frédér'ic II, empereur & roi de Sicile, par nem ejus pertinet, décimas intégras in om-
un diplôme de même teneur donné à Bâle, nibus quae natura vel cultura pervenerint
iiiipcratoris invictissimi. (Hic habetur mo-
nogramma.)
Ego Godefridus cancellarius, vice Phi-
lipi Coloniensis archiepiscopi & Italie ar-
chicancellarii , recognovi. Acta sunt hec
anuo Domini M"CLXXVn, indictione X,
régnante domino Friderico Romanorum
impcratore gloriosissimo, auno regni ejus
xx"V''& imperii xx° m. Datum in Itnlia
le 9 des calendes de décembre de l'an 1214,
indiction III, confirma ce privilège de son
aieul Frédéric I, en faveur de Brunon, éve-
que de Viviers, à la prière de Desiderius,
dare & persolvere compellaf, & de omni-
bus suprascriptis cornes habeat quartam
partem pro obsequio & fidelitate & exe-
cutione & coactione hujusmodi, sicut su-
év'eque de Die, frère de ce prélat, qui l'étoit perius scriptum est. Insupcr débet supra
allé trouver pour cela. Parmi les témoins
sont : Videric, archevêque de Trêves, Amé-
dée, archevêque de Besançon, Conrad, évêque
de Strasbourg, Valérius, évêque élu de Bâle,
Gaufrid, évêque de Saint-Paul-trois-Châ-
teaux, Otton, duc de Méranie, le comte Ro-
dolphe de Hanspach, &c.; Conrad, évêque de
Spire, &c. [Armoires, v. 19, f" 70.]
33. — XXVIII
scriptus cornes omnia, quaecumque quae-
libet personne rusticanae vel niilitares in
bosco comitali tenent, archiepiscopo res-
tituerc, & sic ab omnibus vel emendo
vel alio modo acquirere, ut dominus ar-
chiepiscopus libère in dominicatura sua
habere valcat & tcnere. Et si quid vero
extra boscum comitalem R. de Maillac per
comitem habuit, ita archiepiscopo conce-
dit, ut haeredes suprascripti Raimundi ab
archiepiscopo habeant & cum eo conve-
niant, ut ejus curiam sequantur. Praete-
rca ad commonitionem archiepiscopi débet
suprascripfus cornes, tam in pace quam in
, 1 T, , suprascnptus cornes, tam in pace quam in
Hommage du comte de Toulouse à g,,^^^^^ suprascripta duo castella, scilicet
l'archevêque d'Arles pour Bcau-
caire
NodominicelncarnationisMCi.xxvni,
mcnse augusti, professus fuit 8c rccog-
caslrum de Mornas & castruin Montisdra-
conis, archiepiscopo, salvo famen jure
feudi, reddere & sub examine archiepi-
scopi stare justitiae, si de suprascriptis
castellis facta fuerit querela. Praeterca
novit dominus R. Tolosanus comes se ha- specialiter promittit comes , quod quid
bere in feudum ab archiepiscopo & ec-
closia Arelateiisi castrum de Bellicadro &
totam Argentiam ac omnia castra & villas
& munitiones, (|uae in Argentia siint ho-
dierna die vel in futurum construerenfur,
ab ipso loco qui dicitur Galdum usqiie nd
locum ubi fuit colomna quae dicebatur
S. Stephani, subtus locum qui dicitur Pe-
lamonacbum. Insuper donabit suprascripto
coniiti archiepiscopus quartam [partemj
quid archiepiscopus habet in ecclesiis vel
terriloriis ecclesiarum totius Argentiae,
sibi fîdeliter secundum Deum defendet.
Praeterca donat comes archiepiscopus' de
paludibus sivo patuis Argentiae duobus
aralris. Feudum suprascriptum comes in
extraneam personam transferre non débet
& dominium archiepiscopi pêne Arelaten-
sem ccclesiam, nullo niediante, perpétue
remanere débet. Comes etiam débet pos-
An
1 178
Cartulairc roug* i» l'archtYccbé d'ArUs.
■ Sic dont le ttxtt de dom V,iiss«t«, [\, MJ
An
1178
335
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
336
dcfendere.
i;i orig.
i. m,
col. i ^^>.
An
1179
3 S avril
sessionem feudi, qiiod dicitiir Dccauuie, & specialitcr contra ipsuni vicccomitem
archiepiscopo restituere, & illiini quibus Neniausenseni , tam de iiistanti giieiia
nunc videtur possidere, ad examen epi- quani de oniiiibus que inter vos exorte
scopi transmittat. Similiter possessionem fiiciiiU. Promitùiiuis ctiam quod de ins-
ferranim nenioris coniitalis, ([uae coli pos- tanti guerra nos très invicem vobis coad-
siint, incontinenti archiepiscopo restituere jutores cxistanuis in omnibus, &c rcniota
débet & archiepiscopo ab omni molestia omni fraude &: dolo, ita quod nullus nos-
trum abstjue aliis aliorunive consensu &
absque vestro cum vicecomita treugam vel
pacem habeat vel faciat, firmet sive cons-
tituât. — Ob hoc igitur ego R. dux, cornes
& marchio, recipio vos très in fide Dei &
niea & specialiter proniitio, quod absc[ue
vobis vestroque consensu cum vicecomite
treugam vel pacem nullo modo faciam, & .
fidelitcr vos & successores vestros, per me
& successores meos, contra viceconiitem
manutencbo & defendani in omnibus. Spe-
cialiter etiam promitto tibi P. de Bernicio,
quod quicquid in ipso castro de Bernicio
NNO doniinice Licarnat. l\l"c"l,XK"VIIir vicecomes in dominicalura sua habebat &
quarto kalendas madii, régnante Lo- possidebat, vel per se vel per alios habere
34.
XXIX
vel possidere videbatur, totum tibi dabo
in feudum, & nunc etiam in presenti dono
atcjue concedo, excepto feudo filiorum
quondam P. Rainoardi, veruniptameii cum
eis pacem habere non debeo, donec totum
ffudum & omnia que de vicecomite habe-
bant & tenebant a me in feudum accipiaiit
Ligue entre Raimond V, comte de
Toulouse, Raimond, seigneur d'U-
•^ès , Pons-Gaucelm , seigneur de
Lunel, i-c. contre le vicomte de
Nimes ' .
A
doyco rege Francorum. Ego Raiiiuindus
de Usetico, ego Pontius Galcelmiis, ego
Petriis de Bernicio, nos très jîariier pro-
mittimus accepturos in feudum & accipi-
mus totum honorem, <-[uem habenius &
possidemus in vicecomitatu Nemausensi,
per no- & per successores nostros a le R.
comité Tholose, duce Narbonc, niarchione & per me teneant & possideant; sub eadem
Provincie & successoribus fuis imperpe- lege excipio feudum Guiraldi de Bernicio.
tuum : scilicet quicquid ego R. de Usetico Omnia, sicut superius scripta sunt, nos
habeo in ipso Castro de Armasanicis Si iii très supradicti inter nos servaturos & tibi-
territorio vel mandaniento & pertinenciis domino nostro R. comiti suprascripto si-
cjus, vel habere vel possidere videor vel militer servaturos per stipulacionem pro-
liomo vel femina per me tenet & possidet. mittimus & tactis sacrosantis Euvangeliis
Et quicquid ego Poncius Galcelmus habeo juramus.Et ego itidem R. cornes jamdictus
& possideo in ipso Castro de Calvicione & vobis omnia, sicut Superius scripta sunt,
territorio vel mandamento, &c. Et ego servaturum per stipulacionem promitto &
itidem Pctrus de Bernicio quicquid habeo tactis sacrosantis Euvangeliis juro. Specia-
in ipso castello de Bernicio, &c. Propter liter etiam concedo tibi P. de Bernicio
honorem seu posscssiones suprascriptas, ipsum castrum de Pulcrovicino reficere, ita
debemus nos & successores nostri vobis & tanien ut a me in feudum haboas, & ipsum
S;icccssoril)US vcstris fidelitatem jurare & castrum michi jures. Sciendum preterea
hominium facere, & vos 2i successores ves- est quod omnes suprascripte convenciones
tros in guerris & placitis iideliter, omni per successionem & successores ex utra-
fraude remota,. de ipsis castellis ad como- que parle renovari & sacramento firmari
nicionem vestram, quam nobis feceritis debent. Acta & jurata fuerunt supradicta
per vos vel per legatos vestros, adjuvarej omnia, anno & mcnse ([uo supra, in pre-
sencia domini A. Nemausensis episcopi,
'Trésor des ch.utesj To.iloiise, sac 7, n. 9. R. Uticensis episcopi, Adalardi de iMamo-
[J. 3i4) original.] lena, Bertrandi de Mesoaga, Raimundi de
An
I 179
An
"79
337
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
338
An
I 179
17 octo-
bre.
Caslnr, Anialrici de Beniicio, Bertrandi de
Sancio Justo, Beniardl de Nodeto, Rai-
nunidi de Maiiso, Guillelmi Niote, Ber-
trandi Riperti, Fulcodii, Gausiti Guis-
cardi, Raimuiidi Bocardi, Pétri Guersi,
Radulfi causidici & caiicellarii, & Ber-
mundi domini Tiiolosani comitis nofarii.
Inféodat'ions de droits de guidage 6*
de leude par le vicomte de Bé-
■j^iers.
I. tN' Dci nomine. Aiino Incanialionis
1 ejusdem M"C"i.xxix", rege Lodoico
régnante, xvi" kalendas novenibris. No-
tiim sit omnibus hoc nudientibus, cjuod
ego dominiis Rogerius, Biterris vicecomes,
per me & per omnes meos successores,
bono antmo & spontanea voluntate dono,
laudo atqiie concedo tibi Berengario de
Podiosorigario tuisqiie successoribus, vi-
delicet ut in ledda camini de Sancto Ty-
berio usque ad Marcellianum in omnibus
illis bestiis & iliis rcbus, quil.us Guillclmus
Arnaldi accipit leddam, tu & tui accipias
très medallas Melgorieiises in unaquaciue,
Sicut scriplum est, ego Rogerius jamdictus,
per me & per omnes meos successores,
dono, laudo atque concetlo tilii prescripto
Berengario de Podiosorigario Juisque suc-
ccssori!)us ad honorabile feudum, ad om-
nes honores in p?rpetu\im. Et est notan-
dum quod ego Berengarius jamdictus de
Podiosorigario omnesque mei successores
fnci?mus hominium atque servicium tibi
domino Rogerio tuisque successoribus
proptcr isiud janulictum feudum nunc &
semper. Hoc fuit factum in presencia ve-
ncrabilis domini Ildefonsi, Dei gratia régis
Aragonum, comitis Earchinone, marchio-
nis Provincie, & domine Hermcngardis
Narbone & comitis Pctri, qui precepto
' Dont, vol. 168, C 20J i". CoIIaiioii'-c sur le
tsxte donné par M. Cerm.Tin, IJistoire <lu com-
merce Je Montpellier, t. I , p. 13^, d'après le cai-
tul.iirc dts Trcncavels.
domini Rogerii hujus rei sunt testes, &
Petrus Raimundi de Altopullo, Rogerius
Pctri vicarius Carcassoni?, Petrus Raimundi
de Narbona, Bertrandus de Capistagno,
Bcrmundus de Tezano, Bernardus Pétri de
Olargue, Rainiundus de Salis, Raimundus
Lcdder. Bernardus, notarius jamdicti do-
mini Rogerii, precepto ejusdem omnium-
que supradictorum testium scripsit banc
cartam.
IL In' Dei nomine. Anno Incarnationis
ejusdem i\i" c° LXXix", rege Lodoico rég-
nante, xvi° kalendas uovembris. Notum
sit omnibus hoc audientibus, qiiod ego
Rogerius, vicecomes Biterris, per me &
omnes meos successores bono, animo &
spontanea voluntate, dono, laudo atque
concedo tibi Berengario de Podiosoriga-
rio tuisque successoribus, scilicet ut in
guidatico camini de Biterri usque ad Nar-
bonam, in quo soles accipere in unor(uo-
que trossello sex denarios & oboluni Bi-
terrenses, amodo tu atque fui accipias sex
denarios & obolum Melgorcnses, & in
omnibus aliis guidaticis similiter tôt Mel-
gorienses accipias, quot Bitcrrenscs soles
accipere. Sicut scriptum est, ego dominus
Rogerius jamdictus per me & per omnes
meos successores, dono, l:uido & concedo
tibi prcdicfo Berengario tuisque successo-
ribus donum istud ad feudum, au " uies
honores in perpetuum. Et est scicndum
quod ego Berengarius de Podiosorigario
prcscriptus omnesque mei successores fa-
ciemus hominium tibi domino Rogerio
atque servicium cunctisque successoribus
tuis proptcr istud prcJictum feudum, nunc
& seniper. Hoc fuit factum in presencia
venerabilis domini Ildefonsi, Dei gracia
régis Aragonum, comitis Earchinone, mar-
chionis Provincie, Zi domine Hermcngar-
dis Naibone, & comitis Pétri, qui precepto
domini Rogerii hujus rei sunt testes, &
Petrus Raimundi de Altopullo, Rogerius
Pétri vicarius Carcassone, Petrus Rai-
mundi de Narbona, Bertrandus de Capi-
tcstagiii, Bermijndus de Tezano, Bernardus
Pétri de Olargue, Rainiundi:s de Snllis,
Raimundus Leddcr. Bernardus notarius
' Dont, vol. IÛ2, f" ici r". Collationné ut sa-
prl, p. I 83.
An
"79
An
"79
1 7 octo-
bro.
An
"79
339
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
040
haiic cartam.
Kd.oiig.
t. 111,
col. I J7.
An
I 179
novem-
bre.
36.
XXX
Accord, entre Raimond, comte de Pro-
vence, 6- Roger, vicomte de Bé-
■^'lers '.
jamclictl Rogerii précepte cjusdem om- tem Biterrensem & Carcassone. Donat pre-
niunique supradictorum testium scripsit dictus cornes Raimuudiis Berengarii eidem
Rogerio vicecomiti castrum de Bruscha &
castrum del Pont & castrum de Mura^on,
Hec autem predicta tria castra cum perti-
iieiitiis & terminis illorum donat & con-
cedit predictus cornes prenominato Roge-
rio & successoribus suis, ut habeat omiii
tempore per jamdictum comitem & ejus
successores ad fevum & ad servicium &
fidelitatem illorum, & quod douent inde
sepedicto comiti & successoribus ejus ira-
tis & pacatis' potestates, quotienscumque
I. A TOTUM sit omnibus scire voleiitibus, predictus cornes vel sui post eum deman-
i. > ([uod ego Rogerius, vicecomes Bi- daverint per se aut per nuncios suos vel
terrensis & Carcassensis, douo tibi do- per nuncium suum, sine omni inganno
mino Raimundo Berengarii, illustri comiti comitis & suorum. Et cum supradictis cas-
Provincie, castrum meum de Bruscha & tris & terminis & hcminibus & feminis
castrum meum del Pont, dono tibi etiam illorum adjuvet Rogerius & faciat valen-
castrura meum de Mura'^on. Hec igitur tiam comiti & ejus successoribus per bo-
tria castra prenominata cum omnibus per- nam & rectam fidem sine inganno. Prop-
tinentiis suis ubicumque & terminis suis, ter quod etiam fecit Rogerius hominium
dono & concedo & in presentiaruni trado domino comiti, & accepit & habet per
gratuita voluntate & animo, tibi domino manum ejus predicta castra ad fevum &
Raimundo Berengarii, comiti Provincie servitium & fidelitatem comitis & succes-
supradicto, & successoribus tuis, qui per sorum ejus, eorum videlicet, qui domini
comitem Barchinone tenuerint comitatum fiierint de Roderge & Amillavo. Sciendum
Amiliavi, ut melius habeo aut habere de- vero est quod si senioratus Provincie vel
beo aliqua ratione vel modo, per secula Amilliavi ad aliam personam quam ad do-
cuncta, per vestrum proprium alodium & minum Barchinone aliquando convolaret,
frauchum. Sciendum vero est, quod si pre- non teneretur nec attenderet Rogerius
dictus Provinciae comitatus & de Amiliavo vel ejus successores de predictis castris &
convenientiis , nisi domino Barchinone
tantummodo. Actum est hoc apud Carcas-
sonam, mense novenibri, anno Domini
MCLXXIX. S. Rogerii vicecomitis Biter-
rensis. S. Guilhelmi de Sancto Paulo. S.
Raimundi de Villamulorum. S. Pétri Rai-
mundi de Altopullo. S. Bernardi Alionis.
S. Bernardi de Sexaco. S. Arnaldi de Vil-
lamulorum. Ego Guillermiis de Baffia no-
tarius domini régis scripsi hanc cartam.
ad aliam personam quam ad dominum Bar-
chinone quoquo modo transftrretur, pre-
dicta tria castra extunc laudo & concedo
absolute domino Barciiinone. Actum est
hoc apud Carcassonam , anno Domini
MCt.XXlX, mense novembri. S. Rogerii
vicecomitis Biterrensis & Carcassensis.
S. Arnaldi de Villamulorum. S. Raimundi
de Villamulorum. S. Bernardi Alionis.
S. Bertrandi de Saxaco. S. Pétri de Alto-
pullo. S. Guilhelmi de Sancto Paulo. S. Pé-
tri Vassalli. Ego Raymundus de Corlada
sub jussu Guilhelmi de Baffia notarii do-
mini régis scripsi hanc cartam.
II. Hec est convenientia facta inter
dominum Raimundum illustrem comitem
Provinciae & Rogerium nobilem vicecomi-
An
'■79
' Château de Foix, cartiilaire, caisse iS. [Doat,
V. 168, {" 205 & 209.]
041
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
3r-
ÉJ.ori);.
t. III,
col. 1.0-
An
I 179
l;ove:Tl-
bic
37. — XXXI
'Sentence de l'archevêque de Narbonne
contre les hérétiques' .
PDei gratia Narboiiae archiepiscopus,
• venerabilibus in Chrisfo fratribus
suffraganeis episcopis & omnibus abbati-
bus & ecclesiarum rectoribus per Narbo-
nensem provinciam constitiitis, ciim gratia
Dei salutem. Quanta iniquitate tota fere
provincia nostra sit repleta, & quoniodo
caritas Dei in principibus & aliis coliabi-
taiitibus ibidem refrigescat, & quantum
haereticorum rabies & extranearum gen-
tium pernitiosus occursus & comprovin-
cialium impietas, peccatis nostris exigea-
tibus, quotidie in immensum excrescat,
discretionem vestram ignorare non credi-
mus. Inde est quod tantam iniquitatem &
taiitum impietatis cumulum penitus eva-
ciiare volantes, opponentes nos muruni pro
domo, & singulariter auctoritate domini
papae & sacri concilii & de concilio quo-
rundam ex vestris, in virtute obedientiae
vobis praecipiendo mandamus, quatenus
hereticos 8c eorum f'aiitores & deffen-
sores, Bravantiones, Aragonenses, Cota-
reilos, Bascules & seivientes extraneos
Se Jatroiies clam vel publice aliéna bona
impedientes, & alios principes & casfel-
lanos ac milites vel alios quoslibet, qui
éos de cetero conduxerint vel tenueriiit
vel foverint, & eos qui ab eis aliquid eme-
riiit vel aliquid eis vendiderint vel quo-
quo modo cum eis contraxerint, vel in
cibo vel in potu vel in alio modo eis
communicaverint vel dona, vel relicta vel
deposita ab eis acceperint, & R. comi-
tem nobilem virum & R. vicecomitem Bi-
terrensem & B. vicecomitem Nemausen-
sem & Lupatum & R. de Terrazona &
Navarros & alias gentes conductitias ex-
traneas, & omnes qui publice vel clam in
mari vel in stagno vel in quibuslibet aliis
aquis vel in terra, in stratis publicis vel
alibi rapientes, extinctis candelis & pul-
' Arcbircs de la cathédrale de Narbonne,
fatis canipanis, pubiico cxcomnniiiicetis
singulis dominicis diebus & in praecipuis
solemnitatibus, & terras eorum interdicto
subponatis, & in episcopatibus vestris di-
vina prohibeatis officia celebrari, praeter
baptisma & poenitentias ; sacerdotibus
tamen & diaconibus ministeria sua extra
ecclesiam, suppressa voce, dicere non ne-
gligentibus; & morientibus viaticum dene-
getur sepulturaque generaliter praedictis
omnibus interdictis, praeter monachis, ca-
nonicis aliisque religiosis viris Si omnibus
clericis honeste conversantibus, peregri-
nis, leprosis, & omnibus saeculo renun-
tiantibus, Relaxatos autem se noverint a
debito iidelitatis seu hominii ac totius
obsequii & debiti vel pacti, quandiu in
tanta iniquitate permanserint, quicunque
praedictis malefactoribus seu conductori-
bus vel domptoribus vel fautoribus vel
quoquomodo cum eis contrahentibus vel
eis commuiiicantibus, aliquo pacto teneii-
tur adnexi. Principibus autem cunctisque
fidelibus, ex praecepto domini papae &
sancti concilii ik nostro, in remissionem
peccatorum suorum injungite, ut tantis
cladibus se viriliter opponant, & contra
praedicfos malefactores cliristianum popu-
luni ariiiiG tucantur, confiscenturque bona
eorum, & liberum sit principibus hujus-
modi pestilentes homines subjicere servi-
tuti. Dominus autem papa, de misericordia
Dei & beatorum apostolorum Pétri &
Pauli, confessis fidelibus christianis, qui
contra eos arma susceperint & ad episco-
porum sive aliorum praelatorum consi-
lium ad eos decreverint expugiiandoî,
biennium de injuncfa poenitentia relaxât,
aut si longiorem viam ibi habuerint, arbi-
trio episcoporum, quibus hujus rei cura
injuncta fuerit, comittit, ut ad eorum ar-
bitrium secundum modum laboris major"
ejus indulgentia tribuatur. Qui autem in-
juncta poenitentia ibi decesserint, & pec-
catorum indulgentiam & fructum merce-
dis aeternae se non dubitent habituros.
Intérim vero eos qui ardore fidei ad ex-
pugnandos eos laborem istum assumpse-
rint, sicut eos qui sepulchrum Domini vi-
sitant, sub Ecclesiae defensione recipit, 8c
ab universis inquietationibus, tam in rébus
quam in personis, statuic manere securoSf
An
"79
Ëd.oriî!.
t. m:
col. 14'J,
~; — 3.i3 PilEUVES DE L'HISTOIRE DE LAKGUEDOC. 844 ~~
An ' T^ An
Si vero iiilerim quisqiiam cos iiiolestare tniidiu sint exconinumicad, douce aposto- ''
praesumpserit, per episcopuni loci excom- lico coiispectui se repraesentent cum lit-
muuicatioiiis seutentia precipit illiim fe- teris stii episcopi, de tanto excessu satis-
riri, & tandiii sentcntia ab omnibus obser- facturi,
vari, donec & ablata reddantur & de
illatis damnis congrue satisfiat. Si quis — — — —
contra inlerdictum vestruni ac nostruni
ausu sacrilego sepelire vel divina officia on vyyit
celebrare praesumpserit, tandiu exconinni-
nicationis sententia teneatur obstrictus,
donec de tanio sacrilegio vel excessu cum Accord entre le comte de Toulouse
litteris sui episcopi apostolico coiispectui 6" l'ahhé d' Anrillac\
satisfaciurus se rcpraesentet. Praetorea
praecipiendo constituimus, ut altaria iii tn nomine sancto & individuc Trinifatis,
vestris episcopatibus omnino nudentur, 1 amen. Nos R. Dei gratia cornes TIio-
cruces ante altaria deponantur, tandiu lose, notum facimus universis tam pre-
donec a tam nefario opère désistant & sentibus quam futuris présentes litteras
jurent se deinceps pracf'atos malefactorcs inspecturis, quod presens privilegium pre-
non ducturos, neque cum eis coutracluros decessoris nosfri R., Dei gratia ducis lij.orig.
neque communicaturos; nec enim potest Narbone, marchionis Provincic , Faisile côi. i^ô.
mater Ecclesia laetari, quandiu filii cjus comitisse filii, prout mclius iiiferius er,t
tôt & tantis angustiis & tribulationibus subscribtum, duximus innovandum, quoJ
sint expositi. Caeterum excommunicatio- incipit in hune modum.
nis, interdieti ae sepulturao sententiani, Notum sit omnibus banc cartam legen-
a monachis, canonicis, Templariis, Hospi- tibus vel audientibus, quod talis conve-
talariis & aliis religiosis, reniota appella- nientia facta fuit inter dominum Rai-
tioiie & privilegiorum obtentu, sicut in mundum comitem Tholose, filium Faisite otiutrc,
decreto sacri concilii continetur, ecclcsiis comitisse, & dominum Petrum Aurclia-
transgredientium intérim intcrdictis & in cer.sem abbatcm. — Ego Raimundus, Dei
quibus fuerint conimorati, firmiter obscr- gratia dux Narbone, cornes Tholose, mar-
vari praecipimus. Si quis autem sacerdos chio Provincie, Faisite comitisse filius,
vel diaconus vel eujuslibet ordinis banc bona fide & omni dolo & calliditate cx-
concilii & nostram eonstitutionem scicn- plosa, per nos S{ per successores nostros, ■
ter observare contenipserit, sciât se es:a te Petrum Aureliaeensem abbatem & sue-
suspensum & excommunicatum & nb ce- cessores fuos, & per te monasterium Au-
clesiarum benefieio alienum, donec d3 reliacense & omnia ad idem monasterium
tanta rebellione & inobedientia cum lit- pertinentia sub protectione & defentione
teris sui episcopi apostolico conspectui nostra recipimus, ita quod de omnibus
satisfacturum se repraesentaverit. Praete- vestris guerris & negociis contra omnes
rea sciendum, quod in eadem sententia ex. homines janidictum monasterium proposse
communicationis ponimus illos, qui nova nostro viriliter defcndemus & manutene-
pedatica exigunt & exigi faciunt, & cis- bimus sicut jam dudum, cum guerra esset
dem communicantes. Et si aliquis contra d'Arpaio & de Aureliaco, in generali capi-
interdictum cpiscoporum fuerit sepultus, tu!o sub nostra vos recepimus protectione.
■ vel a laicis vel a Templariis vel ab Hos- Et specialiler autem de guerra quam in
pitalariis vel quibuslibet clericis vel aliis presentiarum cum burgensibus Aurelia-
religiosis, tandiu tota parrochia mancat censibus habetis, propriis nostris expensis,
interdicla & nulla celebrentur divinn, quousque guerra ista ad honorem Dei &
praeter baptisnuim & poenitentias, quoad
usque corpus humatum de sepultura ex- -Trésor des chn.tesj Toulouse, snc 5, n. 11.
frahatur & extra locum sacrum ponatur, [j. 309, vUimus original scellé sur lacs de soie
8i illi qui sepelierunt vel sepeliri fccerunt rouge en cire verte.]
An
1 80
An
1180
345
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
346
vestri & nostri fiiiiatur, pio posse nostio
viriliter vos maiiiiteiiebimus, adjuvabimus
& defeiidemus. Et si iterum iterunique
guerra ista niota fuerit, nihilomiiuis eodein
pacto vos manutenebimus. — Et ego Petriis
Aureliacensis abbas , de comiini consilio
fratruni nostrorum, ut bona fide & soUi-
citius nos protegatis & defendatis, nos &
nionasterium & omiiia ei pertinentia, &
de guerra ista, quani in presenti cum
burgensibus nostris habemus, expensis
vestris nos nianuteneatis, doiiamus vobis
domino nostro R., coniili Tholose, Faisite
coniitisse fiiio, & successoribiis vestris, in
perpetuum & irevocabiliter, C]uict|uid ha-
bemus vel habere debemus in villa de To-
tnaco & in honore & tenemento ipsius
ville, exceptis decimis, primitiis, oblatio-
nibus & sepulturis. Eodeni pacto donamus
vobis & vestris furnuni quod habemus in
Castro de Puhcelse, & censum omnium
domorum quem habemus in dicto Castro.
~- Acta sunt hcc anno dominice Incarna-
tionis M" C LX.xx."', prima die octobris
juxta castrum do Cabdenaco, videniibus
& audientibus do!jiiio Ugone Ruthenensi
episcopo, &'Hugone Ruthenensi comité,
Si Guiraudo abbate Conchensï, & Wil-
lelmo abbate Nantensi, Imberto de C.idola,
Rainerio de Malavilla, Amelio de Vallcve-
t'oria, Poncio de Sancto Privato, Beniardo
c'Arpajone, Gaucelino Aureliacensi ospi-
talario, Girberlo de Bosco elemosiiiario,
D. de Maurzo priore de Cabdenaco, B.
priore de Pomario, Fiotardo de Belcastell,
^'. de Mirabello, Ademario de Brozinaco
Ruthenensi canonico, Yzarno Sancti Au-
tonini vicecomite, Stephano de Beneven,
Ricardo fratre Ruthenensis comitis, W. de
p.areria, Ademaro de Cabdenaco, Bertrando
('e Balaguir, & ego Petrus Sevcncrius, tuno
t'niporis domini R, comitis scribtor, ab
utraque parte mandatus hanc carlam sigillo
nieo sigiiavi. Et ego G, Conchensis abbas
hanc cartam sigillo meo signavi. Eodem
niodo & eodem pacto & in eodem dono,
in presentia istorum testium, ego P. Au-
reliacensis abbas donamus vobis domino
nostro R. comiti quicquid in omnibus do-
mibus de Puhcelse jure dominii debemus
habere.
Nos vcro dictas R. Dci gratin conies
Tholose, jura & liberlatcs sancfe niatiis
Ecclesie voleutes & cupientes, aimuenîe
Domino, observarc, 8c jura, obnoxiclates
seu defensiones, in quibus predecessores
nosiri monasterio Aureliacensi tenebantur,
gratis & spontanea voluntate, bona fide Se
sine dolo recognoscentes, tam per nos
quani per successores nostros, omnia su-
pradicta vobis, Bertraude abbas, successo-
ribusque vestris & conventui monasterii
Sancti Geraldi Aureliacensis, promitentes
ctiam vobis & succes.oribus vestris, quod
de guerra ista, quam modo de novo bur-
genses & universitas Aureliacensis, Dei
timoré postposito, contra fidelitatem &
sacramentum proprium temere venientes,
contra vos & monasterium vestrum pro-
ditionaliter nioverunt, & castrum Sancti
Stephani monasterii Beali Geraldi Aure-
liacensis, quod ad Romanam ecclesiam
nullo mcdio noscitur pcrtinere, funditus
diruerunt, quod plenarie sicut intellcxi-
mus sunt conlessi, & alla danipna quam-
plurima seu injurias vobis & vestris &
monasterio Aureliacensi irrogarunt, vos &
omnes vcstros contra ipsos & omnes suos
valilores seu coadjutores, quicumque sint,
nos & omnes amici nosiri, auxiliante di-
viua gratia, pro posse n:stro & in nostris
expensis adjuvabimus, manutenebimus &
dtfendemus viriliter & potenter, quous-
que guerra ista ad honorem Jesu Christi
& universalis sancte Ecclesie ferminetur,
& nobis & vobis monasterioque vestro cé-
dât ad laudem, vicloriam, commodum &
honorem. Et si iterum contra vos guerra
ista mota ("uerit ab ipsis vel ab aliquibus
no.niine ipsorum , nichilominus eodem
pacto vos & successores vestros manutene-
bimus. — Nos vero dictus B. abbas Aure-
liacensis, vobis & successoribus vestris,
prout superius est dictum, omnia supra-
dicta confirmanuis. — Acta sunt hec Tho-
lose, anno Domini m° cc" xxx° tertio,
mense maio, videntibus & audientibus do-
mino P. Dei gratia Ruthenensi episcopo,
& domino D. Dei gratia Albiensi episcopo,
B. abbate de Jocono,B. decano Rairiacensi,
P. prioie de Cabdenaco, B. archidiacono
Ruthenensi, A. archipresbitero Amilia-
vensi, Bertrando nobili viro comité, Poncio
de Villanova, W" de Bareria, Berçngario
An
Kd.oria.
t. 111.''
col. i3i.
An
347
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
348
An
1180
avril.
CentuUi canoiiico Rutheiiensi. Et ad ma-
jorem hujus rei scu iuovationis sive pacti,
nos R. Dei gratia cornes Tholose, & B.
niiseratioiie div'ina Aureliacensis ecclesie
dictas abbas, & nos P. & D., Dei gratia
Ruthenensis & Albiensis episcopi, firmita-
tem in perpetuo couservandam, sigilloriini
nostroruni munimine presens privilcgiuni
seu presentem cartam digauiii duxinuis ro-
borandam.
89.
Promesse de Roger II, vicomte de
Bé-^iers, à Vévêque de cette vïlle\
ANNO Nativitatis Christi M" c" l,xx\°,
mense aprilis, primo anno régnante
rege Philippe. Ego Rogerius viceconies
Biterrensis promitto & concedo per me &
haeredes meos, bonafide & sine dolo, cum
hac carta tibi domino Bernardo Biterrensi
episcopo & successoribus tuis, quod luiin-
quam amodo aliquid faciemus de cnitis vol
de tabellionatu Biterris, nisi vobiscuiii si-
mili, nec ipsum tabellionatum praebebi-
nuis alicui nisi voluntate vestra, & quod
hoc inde factiim fiiei'it nos & vos iusimul
faciamus, & hoc me firmiter tenere & ob-
servare in manu tua promitto. Hujus rei
sunt testes Bernardus de Narbona, canie-
rarius Sancti Nazarii, Petrus Carbonclli
canonicus, Gaufridus de Massilia caiioni-
cus, Raimundus de Saviniaco canonicus,
Bernardus cappellanus episcopi, Pontius
Rainardus cappellanus castri Sancti Na-
zarii, Guillelmus Guitardus levita hebdo-
madarius Sancti Nazarii, Petrus de Sancto
Michaele vicarius Carcassonac, Magria-
nus, Raimundus Lonibardi Carcassonac,
Bernardus Capud Mallei, David judeus,
Johannes medicus, Peirota frenarius, Pon-
tius Ouberti, Guillelmus de Vedacio, Deo-
datus de Aureliaco, Bernardus de Sancto
Juliano. Jussu doniini Rogerii & testiuni
praedictorum Bernardus Cota scripsit ik
' Archives de l'évéché de Béziersj orlginiil. —
[Doat, V. 61, f" 270-]
causa majoris auctoritatis hanc cartam si-
gillo ipsius domini Rogerii sigillavit.
40, — XXXIII
Extrait de diverses chartes.
An
1180
I. tN' nomine Domini. Anno Nativitatis
1 ejusdem M° C LXXX°, mense aprilis,
primo anno régnante rege Philippo. Ego
Rogerius vicecomes Biterris contiteor &
recognosco me & dominuip Biterrensem
episcopuni dédisse & tradidisse, quando
recuperavimus villam Biterris post prodi-
tioiiem !k mortem domini patris niei, tibi
Bernardo Cota in omni vita tua, omnes
cartas & totum tabellionatum villae Biter-
ris, & coiifiteor me similiter tibi dédisse
totum tabellionatum curiac meae & sigil-
latuii] meum Biterris intègre. Quod de
dono similiter patris mei habueras, postea
vero pravis & iniquis suggestionibus pra-
vorum & iniquorum hominum abstuli ea
tibi injuste & non culpa tui. Quapropter
c(uia de jure tuo esse scio & recognosco,
& scio me in hoc peccasse & maie egisse,
bona fide & sine dolo cum hac carta reddo,
concedo & iterum dono per me & per hae-
redes meos, consilio & voluntate ipsius
domini praedicti episcopi, tibi ipsi Ber-
nardo Cota in omni vita tua omnes cartas
praedictas & totum tabellionatum villae
Biterris & curiae meae intègre & sigillum
meum, sicut melius habuisti & tenuisti,ita
quod nuUus habeat liccntiam faciendi vel
scribendi cartas infra villam Bitterris vel
ejus terininia, nisi tu & scriptor vel scrip-
tores tui, quem vel quos ibi loco fui po-
sueris, quos ibi ponendi licentiam habeas.
Et si forte aliquis amodo vel contra prohi-
bitum luum infra villam Bitterris vel ejus
teniiinia cartas facere vel scribere temera-
rio ausu praesumpserit, de illo tibi plenani
justiciam & satisfactionem fieri faciam, &
cartis quas ille fecerit non credatur, sed
ut falsae & mendaces habeautur. lUud vero
' Archives de l'évéché de Béziers, copie ancienne.
— [Doat, V. 61, f" 274.]
Ed.oriff.
t. m,
col. i5i.
An
1180
avril.
An
1180
349
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANtîUEDOC.
35o
dor.iim illicitum & injustum, qiiod iuJe
Bernardo de Caucioniolo feci, quia non
débet stare, omnino aboleo & deleo & irri-
tiim facio. Item promitto quod praedictas
cartas & tabellionatum & sigillum nieum
faciam te habere intègre & quiète, quam-
diu vixeris, val illuni vel illos, quem vel
quos ibi loco tui posueris, & ab omni per-
sona contradicente vel aniparante def'en-
dam vobis. Et promitto iterum quod contra
hoc non veniam nec venire faciam nec in
alic[uo infringam nec te inde decipiam nec
de caetero te inde inquietabo, instinctu vel
suggestione alicujus vel aliqua occasione,
nec aliquis homo vel femina arte vel in-
génie meo, Eed hoc totum sicut suprascrip-
tum est & melius dici vel intelligi ad tuuni
commodum vel noticiam potest, tenebo
firmiter & observabo. Sic Deus me adjuvet
& sancta haec ejus Evangelia. Et haeredes
meos seu bajulos & vicarios Bitterris hoc
idem firmiter tenere & observare institiio.
infringam, nec aliquis homo vel femina
arte vel ingenio meo, sed ut hoc totum
per me & per omnes successores meos fir-
miter habeatur & teneatur, promitto &
de hoc toto accipio te in Dei fide & mea.
Et est sciendum quod propter hoc dabis
mihi & successoribus meis singulis annis
ad Natale Domini pro usatico quinque li-
bras piperis. — Praeterea ut haec omnia
supradicta tibi Bernardo Cota a nobis vel
successoribus nostris firmius habeantur &
teneantur & quod de caetero rumpi non
possint, ego Bernardus Eiterrensis episco-
pus & ego Rogerius, nos duo simul, causa
etiam majoris authoritatis & ad perennem
rei memoriam banc cartam sigillis nostris
firmavimus atque munivimus. Haec fue-
runt facta apud Bitterrim, in domo prae-
dicti episcopi, in praesentia Bernardi de
Narbona camerarii ecclesiae Sancti Nasa-
rii, Pétri Carbonelli canonici, Gaufridi de
Massilia canonici, Raimundi de Saviniaco
An
1180
Et est sciendum quod propter hoc habui- canonici, Bernardi capellani episcopi, Pon-
mus & recepimus ego & curia mea plene cii Rainardi capellani & clerici Sancti Na-
& intègre de te, quamvis injuste, in magna sarii,Guillelmi Guitardi ebdomadariiSancti
necessitate mea mille solidos Melgoricii- Nasarii, Pétri de Sancto Michaele vicaiii
ses, bonae & percurribilis monetae. — Et Carcassonae, Magriani, Raimundi Lum-
ego Raimundus Lauderius & ego Petrus de bardi Carcassonae, Bernardus Caput Mal-
Madailla, nos duo jussu domini Rogerii lei, David judei, Johannis medici, Peirolae
coiistituimus nos fidejussores tibi Bernardo frenarii, Poncii Auberli, Guillelmi de Ve-
Cota de hoc toto, sicut suprascriptum est, dacio, Dcodati de Aureliaco, Bernardi de
& ira facienms teneri & observari plene & Sancto Juliano. Jussu domini episcopi &
intègre. Sic Deus nos adjuvet & haec sancta Rogerii & testium Duranlus scriptor Sancti
ejus Evangelia. — Et ego Bernardus Bit- Nasarii scripsit & sigillis ipsorum firmavit.
terrensis episcopus, similitcr confiteor & II. Anno' Domini mclxxx, Guillelmus
recognosco quod statim quando récupéra- abbas Psalmodiensis, de consentu mona-
vimus villam Bitterris, dedi & tradidi tibi chorum suorum, dédit Deo & S. Mariaede
Bernardo Cota in omni vita tua, consilio
canonicorum Sancti Nazarii, precibus ciiam
& voluntate praedicti Rogerii & consilio
ejus omnes cartas & tabellionatum villae
Bitterris, & illud donum tibi concedo ite-
rum & confirmo, precibus ipsius Rogerii
8c consilio ejus. Et si donum vel aliquiJ
contra hoc feci, illud penitus aboleo 8f
irritum facio. Et promitto quod ipsas car-
tas praedictas & tabellionatum faciam te
habere intègre & quiète, vel scriptorcm
tuum vel scriptores, quos ibi loco tui po-
sueris, quos ibi ponendi licentiam habeas.
Et promitto etiam quod contra hoc non
veniam iieç venire faciam, nec in aliquo
Liberavalle, decimam & censum in manso
de Piscatoriis, &c. Testes don)inus Alba-
nensis episcopus, hujusprovinciae legatus,
Aldebertus episcopus Neniausensis, &c.
III. Noverint', &c. quod anno ab In-
carnatione Christi MCLXXXI, régnante
rege Philippo Francorum, ego Elisiarius
Poscheriensis, aeger corporc, sanus mente,
donatione perpétua dono Domino Deo &
B. Mariae Francarumvallium , &c. omnes
terras laboritias, quas habco & possideo
in tcritorio de Villanova. Factuni est hoc
' Archives ie l'abbaye de Franquevaiix.
' MunuiCiits J'Auèays, n. 77.
An
I I io
An
iiiJi
"; — 35 1 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 352 "~~"
An An
apud Saiictiim iEgidium, in domo Hospi- coadjutores tuos de omnibus îllis gueriis,
talis Sancti Joaiinis, cjiiae domus est tenus quas habes cum comité Tholosano & suis
choriim ecclesiae. Hujus rei testes sunt infantibus vel in antea habiturus es, &
domiuis abbas Poncius Francarumvaliium, cum omnibus aliis inimicis tuis tota vi &
Bremundus Uticensis, R. Hascas, Bertran- tota potentia te atque tuos adjuvabimus,
dus de Masoagua , GuiHelmus de An- Quod juramus tibi & tuis Castrumvetus
glaro, &c. cum omnibus suis municionibus & forta-
A.i
IV. In' Dei nomine. Anno Incarnatio- leziis, que hodie ibi sunt vel in antea ibi
nisejusdem MCLXXXI, Philippo rege Fran- facte fuerint, sit turris vel turres vel alla,
,„5i, corum régnante. Notum sit hec audienti- & fortias ipsas, Marchiacum, Abirachum,
icmbic. bus, quod ego Wilhermus Froterii & ego Tertiachum. Et quotienscumque Castrum-
Willermus lo Comtor & ego Raimundus vêtus lotum vel aliquam ibrciam vel for-
Golf'er & ego Wilhermus Jordani, domini cias de illo, iratus vel pacatus per te vel
Castriveteris, & ego Wuillelmus de Cada- per (uum nuncium aut per tuos nuiicios
lonio, & ogo Ugo Petnar, & ego Ugo de die vel nocte recipere & tenere voliicris,
Genestos, & ego Guirberlus Jenart, & ego ik illas forcias de Marciacho & Abiracho &
lid.orig Eertraiulus de Abiracl'.o, & ego Raimun- Terciacho statim sine omni mora in tua
cùi.'i'îà dus Vassarot, S; ego Willclmus de Miran- potestate juxta voluntatem tuam mittemus,
dol, & ego Peirus Salomon, & ego Ebrinus, & illa vel aliquid de illis tibi vel tuis non
& ego V/uillelmus Alo, & ego Bernardus auiferemus nec aufïerri faciemus. Quod si
Salomon, & ego Seguinus de Sancto Dyo- f'uerit homo vel femina, vel homines vtl
nisio, & ego Lauterius, & ego Raimundus feniine qui castrum jamdictum vel aliquid
Sarrapi, & ego Ademar Auger, & ego Ber- de illo aut forcias jamdictas vel aliquid de
nardus Bego, & ego Bcrtrandus de Sancto illis tibi vel tuis aufïerant, cum illo vel
Dyonisio, & ego Bernardus Duiandus, & cum illa aniorem aut societatem non habe-
ego Amblardus Vassalli, nos onines insimul bimus, nisi pro recuperando Castro vel (or-
bona fide Si sine omni dolo recognosci- ciis, sed secundum posse nostrum illos vel
mus, quod tu dominus Rogerius vicecomes illas guerreiabimus usque dum castrum
Biterrensis habes in pignore a comité To- recuperatum habeamus & jamdictas for-
losano nosmetipsos ik Castrumvetus, & cias, & statim sine mora absque omni lucro
forcias ejusdem castri, scilicet Marciachum averi & honoris, quod a te iiide non exigc-
& Abirachum atque Terciachuiii, & onine mus, in tua potestate illa mittemus. Quod
hoc quod tenei-iius & habemiis & tenere si forte contigerit, quod absit, quod nos
debemus a comité Tolosano, quidcjuid sit sicut supradictum est illud frangeremus
& quantumcumque sit & ubicumque sit, vel fraiigere faceremus in aliquo, daiinis
prout melius continetur in cartis vestris, iude tibi & tuis retornum in omnibus jus-
que l'acte fuerunt & cojiiposite inler de- ticiis & honoribus, quos habemus & aliquo
niiiuim patrem vesirum Raimundum Tren- modo habere debemus in villa Albiensi, &
cavellum & comitem Tholosanum, excepto in omnibus honoribus, quoscumque homi-
solummodo castrode Sestairol & dcSancto nés ville Albiensis infra villam & extra a
Marcello. Nunc vero nos omnes juramus nobis tenent, quidquid sit vel quantuni-
tibi domino Rogerio vicecomiti Biterrcnsi cumque sit vel ubicumque sit, quod aliquis
bona fide tuam vitam & membra, que cor- homo vel femina ville Albie a nobis tenej'.t
pori luo adhèrent, non te occidemus nec vel tenere debent infra villam Albie vel
te occidere faciemus, nec te capiemus nec extra, totum mittimus tibi & tuis in retor-
capere faciemu.'--, neque guerram vel ali- num ad omnem tuam inde facicndam vo-
quod malum tibi vel tuis aliquo modo fa- luntatem pro dare, pro vendere, pro alie-
ciemus nec alias vel aliquo nostro consilio narc, ita quod aliquis vel aliqua ex génère
vel iugenio, sed adjuvabimus te & tuos ik nostro ibi a te vel a tuis alicjuid juris re-
quirere non valeat. Si tamen aliquis do-
■ Chïtî.ni de Foix, cartulairc, caisse i 5. (Do.Tt, minoruai Castriveteris v.'l militu.ii de a!i-
». 16^, l" iiS I q'io loco tibi vel tuis guerram vel aliquod
An
Util
)aj
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
354
I
Am
1 1 d I
sep-
tembre.
malum feceruit, & illam vel illud prohi-
bera non valuerimus vel voluerimus, domos
suas & honores & res, quas in Castrove-
teri vel in istis tribus fortiis habuerit, tibi
vel tuis non prohibebinius, sed in tua po-
testate illa mittemus ad omnem fuam vo-
luntatem faciendam per tenere & per de-
struere. Sicut superius dictuni est, totum
tenebinius & observabinnis, prout nielius
dici & intelligi potest sine tuo tuorumc|ue
inganno, tanidiu usque duin cornes Tholo-
saiius jamdicta pignora tibi vel tuis redi-
iiiat sine inganno, sicut in cartis tuis con-
tinetur. Et juramus hoc totum nos esse
observaturos, sicut dictum est, per bec
sancta quatuor Evangelia. — Et ultra hanc
securitatem damus inde fîducias tibi do-
mino Rogerio & tuis milites, burgenses &
niinos Si milites de illo sacramento & ho-
niinio, quod mihi fecerunt, ut amodo inde
non teneantur. Item sit omnibus manifes-
tum, quod ego jamdictus Sicardus viceco-
mes, bona fide & sine inganno, solvo &
diffinio tibi Rogerio & tuis totum illum
honorem, scilicet Avitaz & omnem illum
alium honorem, quem mihi cum sorore
tua die nuptiarum mihi donasti in dote,
quantumcumque sit vel ubicumque sit, to-
tum sine omni retenfu quem ibi non facio
& sine tuo inganno atque tuorum tibi
solvo & diffinio, ubi ego vel aliquis vel
aliqua nieo consilio vel meo ingenio ali-
quid tibi amodo non requiramus, per hoc
sancta quatuor Evangelia. Hujus rei stiut
testes Hermengardis Narbone, Petrus Rai-
niundi Narbone, Raiiiiundus de Salis, Pe-
hernium Oalrici, Amatum (sequuntur xxix
nomînà). Sicut superius dictum est, nos
omnes, milites & burgenses & probi ho-
mines ville Albie prenominati totum sine
tuo tuorumque inganno, tibi domino Ro-
gerio vicecomitiBiterrensi faciemus tenere
& observare, prout melius & integrius in
hac carta intelligi potest, per hec sancta
quatuor Dei Evangelia. Hujus rei sunt MCLXXXI, tertio decimo calendas aprilis
testes Petrus Vassalli, Rogerius vicarius
Carcassensis, Isarnus Bernard i vicarius
Reddensis, Raimundus de Terraciona,
Wilhermus de Sancto Paulo, Donatus de
Carramain, Willermus Gasco, Wilhermus
de Magriano, Sicardus de Saler, Ademarus
de Saler, Geraldus canonicus, & Bernar-
dus notarius domini Rogerii, qui precepto
omnium supradictorum scripsit hanc car-
tam, kalendis septembris, die martis, anno
quo supra.
V. Anno' Christi Incarnati m'Clxxx"!",
Philippo rege Francorum régnante. No-
regnante Philipo rege. Ego Bernard us
Ato, Nemausensis & Agathensis vicecomes,
bona fide & sine dolo dono & trado ad
feudum tibi Rostagno de Margaritis & tuis,
qui niei fuerint sine parte aliorum, villam
de Besocia cum hominibus & omnibus per
eam villam ad me pertinentibus : hoc vi-
delicet pacto quod castrum quod ibi fece-
ris & fortitudinem seu fortitudines, que
ibi l'acte fuerint, ipsum castrum' & forti-
tudinem vel fortitudines tu & tui mihi &
meis reddatis quandocumque voluerinuis
recuperare. Retineo tamen in villa & in
An
I liii
probos homines ville Albie, videlicet Wil- trus Hermengaudi de Lautrico, W. de
Sancto Paulo, Petrus Vassalli, Arnaldus
Morlana, Petrus de Brom, Raimundus de
Calavo, Petrus Grossus. Bernardus notarius
Rogerii vicecomitis Biterrensis, jussione
Sicardi vicecomitis omniumque lestium
scripsit hanc cartam, mense septembris &
anno quo supra.
VI. Anno' ab Incarnatione Domîni
An
1182
tura sit omnibus hoc audientibus, quod Castro, si ibi factum fuerit, proditores &
ego Sicardus vicecomes Lautricensis, bona
fide 8c sine dolo, solvo & diffinio tibi Ro-
gerio vicecomiti Biterrensi, scilicet illud
sacramentnm & illud hominium, quod do-
mini & milites castri de Monterotundo
pro istis guerris, quas habes cum comité
Tolose, mihi fecerunt, & solvo ipsos do-
' Château de Foix, cartulairc, caisse lû. [Do.nt,
T. 248, f- ..)
fures seu latroncs & adultères, & omnes
justitias ad sanguinis effusionem pertinen-
tes, & facietis singulis annis mihi & meis
albergum ad X milites & ad nuntium, &
facietis tu & tui mihi & meis hominium 8c
' Trésor des chartes, Toulouse, sac 14, n. 42.
(J. 323, original.)
' Le mot caArum est répète deux fois dans la
charte [A. M.]
Êd.orîg.
t. III.
col. lii.
VIII.
An
Il 32
533 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 356
sacranieiitiim quandocumque volueriiinis.
Retiiieo quod tu vel tui qui prediclam
villam vel castruni Besocie habueriut nul-
lum alium domiiiium vel doiniuum habea- "
tis, ciuin mihi & nieis de omnibus guerris „, , , • , j t- i
/. 1.0 „„ „i;. <.,;„ „„ , Kecrlement des capitouls de loulouse
nostns valeatis & nos adjuvetis contra o r
omnes homines, nuUa persona excepta. Et PO"^ ^^ distribution des eaux dans
pro acapto habui a te c marchas argenti & l'intérieur de la ville\
unum mulum & unum equum. Hujus rei
sunt testes Fasianus, Amelius, R. de Alai- y t ec est carta rememorationis de placito,
raco, R. de Portarades, Bertrandus Pro- 11 quod fuit inter Ramundum Bonetuni
vincialis, W. Fulco, W. de Arenis, Chau- & Guillelmum de Montetotino & Marti-
lerius prepositus, Garcinus, R. do Calmis, num Rufatum de aquis platearum qualitcr
B. da Jovolon, W. Arnaklus, Guiraldus Va- debeant currere, in manu Bernardi Sellani
cherius, Carterius, R. Textor, Bernardus vicarii & capituli, scilicet Ramundi Capi-
de Segonzac, Capellanus, B. Provincialis, scolis & Bertrandi de Roais & Ramundi
Poncius de Agarna, Bertrandus Augerius, de Fajaco & Poncii de Gamevilla & Ra-
Cambarota, Guiraldus de Mandolio, S. Rai- nnindi de Castronovo & Berengarii Blaroli
nardus, Oto, B. de Agarna, B. Bedocius, & Artaldi & Arnaldi Ramundi & Guillelnii
W. Guirardus, Poncius Guirardus, Petrus Ramundi & Guillelmi Poncii Astronis &
Siguerius, Petrus Durantus, Stephanus clc- Pétri de Sancto Marfino & Guillelmi de-
ricus, W. Pelapullos, Petrus Garcinus. cani & eorum sociorum. Ad ultimuni vica-
Petrus Petiti notarius mandatas ab utra- rius & capitulum, auditis rationibus utrius-
que parte scripsit. que partis & testibus & diligenfer inspec-
VII. Anno ■ ab Incarnatione Domini tis, causam illam diffinierunt tali modo:
g., MCLXXXIII, Philip]io Fraucorum rege scilicet quod aque de cornu donius Ama-
regnante, Guillelmo Usetiae Nemausensi reti qui fuit currant usque ad donium Ra-
episcopo existente, eodem anno quo pax mundi Arnaldi macellarii qui fuit, & aque
beatae Mariae incepit & divulgata fuit, ego de cornu domus Despratz farinam qui fuit
dominus Bernardus Andusiensis, intuitu & de Bernardo de Bocona currant usque
diviiiae pietatis, &c. dono, & jure dona- ad domum Ramundi Arnaldi macellarii
tionis trado Deo & confraternitati de Su- qui fuit & dehinc currant versus domum
merio, nunc & in perpetuum, totum bla- Guillelmi de Montetotino 8c Martini Ru-
dum quod mihi exire débet de leudo in fati & dehinc versus domum Guillelmi
foro Summerii in sabato ante festum sanc- Lioncii & Barote & cadant in Garonnam.
tae Mariae februarii, & omnia alla jura Et aque de cornu turris Vitalis Barravi
intègre, quae mihi exire debent praedicto currant versus domum Guillelmi de Mon-
die in foro Summerii, &c. Testes sunt tetotino & Martini Rufati & dehinc versus
Bernardus de Salve, Bernardus Fresnelli, domum Guillelmi Lioncii & Barote & ca-
Imbertus, Bertrandus Imbeiti, Guillelmus dant in Garonnam. Et aque de cornu do-
Gressoris, Pontius Fulctio, Bernardus de mus Pétri Boneti oblierii currant versus
Villa, Petrus Bertrandi Bosi, Petrus Mol- domum Arnaldi Bertrandi & versus do-
veri, Guillelmus Calvelli. Bernardus (~a- mum Pétri Barba & cadant in Garonnam.
rolus scripsit mandate domini Bernardi de Et aque de domo Oldrici fratris Guillelmi
Andusia. Durandi currant versus domum Bernardi
de Sancto Roniano & versus domum Poncii
' Manuscrit i'Aukays, 2Ô, p. r, fol. 33. de Lezato & cadant in Garonnam. Et aque
de cornu aulo Guillelmi de Montetotino
& de domo Jeronimi currant usque ad do-
mum Sancii Lciderii & ibi volvnnt ad cru-
' JJ. x\i, f" 35 r'\ n, wiii.
ii83
An
I 180
: )vcm.
bic.
An
1180
507
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
3r.8
cern versus domiim Guillelmi Lioiicii &
Barote & cadaiit in Garonnam. Et de donio
Guillelmi Poncii de Palatio currant aque
versus Portariam & de donio Arnaldi de
Mas textoris, que est juxta domura Ber-
nardi d'Andura, currant aque iisque ad do-
mum Arnaldi Mascaroiiis & deliinc versus
Portariam, Et de cornu monete currant
aque par banques versus Portariam, & de
domo Pétri de Viridifolio currant aque
usque ad domum Amareti qui fuit &
deliinc per banques versus Portariam, Et
aque que veniuut per carrariam Poncii
Bertrand! currant versus Pontem Veterem
ante domum Pétri de Sancto Romano &
Arnaldi Otonis & cadant in Garonnam
intercapud Poutis & solerium de Alcoto-
neriis, Ita & tali modo vicarius & capitu-
lum judicaverunt & judicando dixeruiit,
quod aque eant & currant sicut superius
est dictum. Hujus dati judicii sunt testes
idem capitularii, scilicet Ramnndus capi-
scolis & Berenj;arius Blarolus Se Guillel-
nius decanus & Petrus de Sancto Martine.
— Post hec autem fuit discentio de pre
scripti probi honiines, capîfularii & Ar-
naldus Ferrucius, qui niandato eorum car-
tam istam scripsit mense novembris, feria
III, régnante Philippo rege Francorum, &
Ramundo Tholosano comité & Fulcrando
episcopo, anno ab Incarnatione Domini
M''C°LXXX°, — Post bec autem venerunt
probi homines ante supradictum capitu-
lum, scilicet Petrus de Sancto Romano, &c,
& ibi juraverunt omnes isti xxii, factis sa-
crosanctis Evangeliis, ut ita sicut supra-
scriptum capitulum cognoverit de predic-
tis aquis, ita faciant & teneant. Hoc ita
facto, capitulum posait suam cognitionem
& dixit, ut ita sicut superius est scriptum
eant & currant aque per carrariam & ita
teneatur in perpetuum. Testes sunt su-
prascripti viri capitularii, mandate quo-
rum Arnaldus Ferrucius scripsit hec.
dicfis aquis in presencia capituli, scili- Promesse de Roger II, vicomte de
cet Thoseti de Tholesa (& xxii aliorum),
& hoc capitulum habuit aliud suprascrip-
tum capitulum & sue consilio dixit ut ita
sicut scriptum est teneretur, & hoc plus,
scilicet quod illa resclausa que erat supra
Monetam rumperetur & fieret ante do-
mum Ramundi Speronerii & Ramundi Ar-
sini, & dehinc currant aque versus ban-
ques, & aque de cornu domus Pétri de
Roais qui fuit currant versus domum Pon-
cii Bertrandi & dehinc versus Pontem
Veterem & cadant in Garonnam, Et ante
domum Abra judei, ubi crux solebat, esse
fiât resclausa & dehinc veniant aque us-
que ad furnum Pétri Arnaldi & ibivolvant
per carrariam versus domum Ramundi Ar-
cinaudi & cadant in Garonnam. Et alie
A
Bé-^ierSy à l'évéque de Bé-^'iers\
NNO Nativitatis Cliristi M° C Lxxx°,
mense decembris, secundo anno rég-
nante rege Philippe, Ego Rotgerius vice-
cornes Biterrensis premilte & tacfis sa-
crosanctis Evangeliis jure tibi Bcri-.aido
Bitterrensi episcopo & successoribus lais,
quod nunquam permittam reverti vel fa-
ciam apud Bitterrim, nec aliquis permittet
vel faciet mea veluntate vel meo consilio
aliquem vel aliquam de progenie vel de
parentela Pétri Vairati grossi, nisi tantum-
modo illos qui in villa Biterris mode habi-
tant, sed omnem prelem predicti Pétri
Vairati nunc & in perpetuum de fiducia
mea & petestate ejicio, ik si quos honores
aque de Judaicis currant ante scolam Ju- tu, domine Bernarde, vel ecclesia Sancti
deorum & dehinc versus Sporterlam. Et
aque de plane Roaicencium currant versus
claustrum Sancti Stephaui & ad Crucem
Baranhoni fiât resclausa ne aque eant ver-
sus domum Ramundi CapiscoUs, set versus
claustrum ut diximus currant & deliinc
exeant cum aliis aquis per portam Sancti
Stephani. Hujus rci sunt testes isti supra-
Nazarii predicti proditoris habetis, illos
volo semper habeatis in pace & illos vobis
perpétue defendam. Et ego Petrus Rai-
mundi de Altepulle, tactis sacrosanctis
Evangeliis, juro quod proies predicta Pe-
' Artliives de l'évèché de Bcziers, Livre Noir;
Dont, V. 61 , f" 290.
An
j i3o
An
1180
dticcm-
bre. -
An
iiSo
359
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
]6o
tri Vairati niinqiiam revertetur vel habita-
bit apud Bitterrim coasilio meo vel niea
siiggestione. Hujus rei suut testes magister
Stephaiius archidiaconus Bitterrensis, Ber-
nardus de Narbona camerarius, Rainiuii-
dus operarius, Raimuiidus Ledderii, qui
supradicta similiter juravit super sancta
quatuor Evangelia. Jussu domini Rotgerii
& Pétri Raimundi de Altopullo & testiuni
Bernardus Cota scripsit & sigillo ipsius
domiui Rotgerii sigillavit.
43.
Cession par l'évêqiie de Bé-^lers de ses
droits de leiuie 6- de tonlieu' .
An
1181
20 jan-
vier.
IN noniine Domini. Aiino ejusdem Incar-
nationis M° C lxxx°, mense januario.
Ego Bernardus Gaucelini Biterrensis epi-
scopus per nie & per successores nieos
bona fide & sine dolo cum hac carta dona-
tionis dono & concedo tibi Rotberto, fra-
tri magistri Guiraldi Biterrensis ecclesie
precentoris in omni vita tua, ubicunique
etiam permaneas duos denarios, quos ha-
beo liberos & proprios in usatico de sex
nummis, qui longo tenipore percepti sunt
de lignis & navigiis & navibus & niercibus
^"' " - •> Bitterrensi episcopo & vicecomite,
quoruni ^^\ denariorum quatuor pertinent alphabetum
ad vicecomitdpr ' J-
• Bitf™ Bitterrensem & duo ad me
episcop terrensem, de quibus duobus ,,^ . ..,v.-
denariis unus » ^^^^^ proprius erat & aUe-
rum magister U^^.^^j^^^^ ^ ^^ ^^^^
quem ipse "^ ^ /- .^ ^ ^.^ ^
olim emit miUe si. '_ n
rùinarda & GuiUelmJ>"los Melgorienses a
Guinarua c^ f,î5oteto marito suo
& matre Gumardis '^ ^^^ -x. o
bus ejusdem Guinardis. Quo-,bus&soror,-
tu Ritbertus reddidisti & per. mille sohdos
da.o meo de tuo proprio magAv.stt man-
raldo fratri tuo. Hos vero duos a.o Gui-
dono, laudo & concedo tibi Rotbe»„anos
Uos habeas & percipias vel quicu-to, ut
h.eris nomine tuo, quamdiu vixen.nujue
cumque permaneas. Et post mortem tuam
ad me vel ad successores meos sine omni
impedimento libère revertantur. Si vero tu
Rotbertus infra quinque annos forte de-
cesseris, de supradictis solidis numerantur
in unoquoque anno, quamdiu predictos
perceperis nummos, ducenti solidi, & re-
siduum illorum mille solidorum liceat tibi
cuicumque volueris relinquere, ita tamen
ut ille cui dimiseris habeat & percipiat
hos duos denarios tamdiu donec residuum
istorum mille solidorum tractum & per-
ceptum inde habeat. Item promitto & con-
venio tibi per stipulationem quod num-
quam contra hec aliquo jure vel ratione
vel cujuslibet rei occasione ego vel succes-
sores mei veniemus, sed omnia ista sicut
superius scriptum est firma & rata inanere
volumus. Acta sunt hec apud Montem-
pessulanum, in domo que fuit Guillelnii
Lumbardi, in caméra, in presentia & tes-
timonio Pétri de Vabre, Magalonensis ec-
clesie prepositi, Guillelmi Maurini archi-
diaconi, prioris Sancti Firmini, Guilellmi
de Flexo, Ugonis de Centrairanicis, Pétri
de Cocone, Gitberti canonicorum Maga-
lonensium, fratris Poncii de Valle Sancte
Marie de Chartussia, magistri Guiraldi
Airaldi procuratoris domus militie Tem-
pli. Pétri de Roccarubea presbiteri, ma-
gistri Rainaldi, Bernardi Bremundi & Sil-
vestri, qui hec scripsit XIII° kalendas fe-
bruarii. Hec carta divisa fuit ab alla per
tu
volueris no
' Archives de
Poat, V. 6i, f"
3 ubi-
l'évèch6 ae B-zicrs, Liyrc
Noi
44.
Règlements divers pour la ville
de Toulouse '.
IN nomine Domini nostri Jesu Christi.
Hoc est commune stabilimentum, quod
fecit dominus comes Ramundus, cornes
Tholose, dux Narbone, marchio Provincie,
cum consilio capituli & communis consilii
urbis Tholose & suburbii, scilicet quod
' Archives nation. Trésor des chartes, JJ. \xr,
6, C n y".
An
ii3i
An
I 181
uuût.
36 1 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 362
An An
" ' doiiiinus cornes pro se & pro omnibus habeat V solidos justiciatn. — Item dominus
successoribus suis doiiavit & coucessit cornes cum consilio capituli & comuiiis
omnibus hominibus & feminis in civitate consilii civitatis Tholose & suburbii fecit
Tholoso vel in suburbio manentibus tam taie stabilimentum, scilicet quod macella-
presentibus quam futuris, quod si aliquis rii & carnifices urbis Tholose & suburbii
homo vel femina de Tholosa faidibat, ut non lucrentur in uUa carne quam vendant
guerram faceret comili vel alicui homini in xil nummatis nisi i denarium, nec infra
vel L-mine habitanti in civitate Tholose nec supra nisi secundum rationem hujus
vel in suburbio vel in rébus eorum mobi- computi. Et si aliquis homo vel femina
libus & immobilibus, quod post malefac- hoc stabilimentum infringeret & dominus
tum postea non redeat in civitate Tholose cornes vel ejus vicarius clamorem habuerit,
vel in suburbio uUo modo. — Pretcrea si habeat v solides justiciam. — Item domi-
aliquis homo vel femina illum hominem nus cornes cum consilio capituli & comu-
vel illam feminam post malefactum caperet nis consilii urbis Tholose & suburbii fecit
vel vulneraret vel interficeret vel ali(|uod taie stabilimentum, scilicet quod nullus
membrum vel res suas sibi auferret vel homo vel femina non emat fustam in illo
aliquod dampnum aliquo modo sibi infer- die in quo fuerit delata ut revendat, in
ret, non teneretur domino comiti vel suis qua fusta intelligimus arcas & vasa sive
successoribus vel suo vicario vel alicui vinarïa vel alla & circulos & latos &
prorsus homini vel femine viventi. — Eo- scamna & lectos & omnem aliam fustam,
dem modo capitulum & comune consilium que necessaria fuerit ad edifficia & ad
Tholose urbis & suburbii concesserunt bastimenta, que defferatur cum navibus
domino comiti & suo ordinio illud idem vel cum bestiis sive alio aliquo modo in
totum quod ipse superius donavit eis. — civitate Tholose vel in suburbio, & si pos-
Item dominus comes cum consilio capituli tea fuerit empta, non lucrentur in xil
& comunis consilii civitatis Tholose & nummatis nisi i denarium, nec infra nec
suburbii fecit taie stabilimentum, scilicet supra secundum rationem hujus computi.
quod ullus magister qui sit operarius lapi- Et si aliquis homo vel femina hoc stabili-
dum vel lignorum non accipiant uUo modo mentum infringeret & dominus comes vel
pro mcrcede vel ali([ua alia conventione a ejus vicarius clamorem habuerit, habeat
festo sancti Johannis babtiste usque ad v solides justiciam. — Omnia hec supra-
festum Omnium Sanctorum nisi tanfum- scripta stabilimenta concessit & confirma-
modo très denarios Tolosanos in die & vit dominus comes, pro se & pro suis suc-
convivium, & de festo Omnium Sanctorum cessoribus omnibus, hominibus & feminis
usque ad festum sancti Johannis babtiste in civitate Tholose & in suburbio manen-
nisi II denarios in die & convivium. Et si tibus tam presentibus quam fi.iuris, ut
aliquis de magistris illis plus acciperet vel durarent & observarentur in perpetuum.
alic[uis homo vel femina pro eis vel caufa Similiter capitulum ik consilium conccsse-
remunerationis vel aliquo alio modo, & runt 8t dederunt domino comiti & suo
dominus comes vel ejus vicarius habuerit ordinio de predictis clamoribus pretaxa-
clamorem, habeat V solides justiciam. — tam justiciam. Hoc fuit factum & confir-
Itcm dominus cornes cum consilio capituli niatum & statutum mense augusti, feria
& consilii fecit taie stabilimentum, scili- iiii% régnante Philippe rege Francoruni
cet quod revendifores piscium vel aliquis & eodem Ramundo Tholosano comité &
homo vel femina non vendant salmonem Fulcrando episcopo, anno ab Incarnatiene
nisi un"'' solides tantum vel plus aliquo Domini M" C LXXX." i". Hujus rei sunt
modo accipiant a Nativitate Domini usque testes Ramundus Capiscolius Si Arnaldus
ad Pascha, & de Pascha usque ad festum de Roais & Hugo de Roais & Petrus de
sancti Johannis babtiste nisi il solides Sancto Romano & Ramundus de Castro-
tantum. Et si aliquis homo vel femina in- novo & Pencius de Villaneva & Bernardus
fringeret hoc stabilimentum, & dominus Arnaldus & Poncius de Gamevilla & Vila-
comes vel ejus vicarius clamorem habuerit, lis Barravus & Olricus Carabordas & Pe-
An
1181
363
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
364
An
1182
3o ian-
vior."
trus Raniiindus & Stephanus de Monta
Valrano (?) & Arnaldus Riiffus & Arnakius
Ramuiidiis Frenerius 8c Johannes Sigua-
rius & Ramundus Besaiitus & Poncius
Umbertiis & Ramundus Garcias & Ramun-
dus Rotbertus, qui erant capitularii &
Thosetus de Tolosa & G"^ Ramundus qui
erant de consilio. Arnaldus Ferrucius
scripsit hec.
45.
Serment de fidélité d'Amels d'Auriac
à Roger H, vicomte de Bé-^iers\
ANNO Chiisti Incarnationis mclxxxi,
Philipo rege Franchorum régnante,
Notum sit omnibus hec audientibus, quod
ego Amelius de Auriacho, filius domine
Laurete, & ego Ermengaudus & ego Ber-
nardus filii jamdicti Amelii, nos per nos-
metipsos & peromnem nostram. posterita-
tem, bona fide & sine omni dolo juramus
tibi domino Rogerio, filio Saure, viceco-
mitis (sic) Biterrensi & tuis successoribus,
scilicet illud castrum quod vocatur Castlar,
quod est in valle de Orbione, videlicet
omnem illam forciam vel forciasaut muni-
ciones vel turrem vel turres, quecumque
modo ibi facte sunt vel in antea fuerint
quem vel societatem nullo modo habebi-
mus, nisi solummodo propter castrum
recuperandum. Et propter illud recupe-
randum secundum totum posse nostrum
guerreiaremus, & quando castrum jamdic-
tiim recuperatum haberemus, statim sine
onini mora & sine omni occasione ac sine
omni lucro & pecunia, quam a te vel a
tuis non exigemus inde, in tua manu vel
cui jusseris illud ad omnem tuam volunta-
fem faciendam mitemus. Et in antea nos &
nostri in eodem sacramento tibi & tuis
firmiter permanebimus deinceps. Sicut su-
perius dicfum est, tenebimus tibi domino
Rogerio & tuis & observabimus nunc &
in perpetuum nos & nostri posteri per hec
sancta lin" Evangelia. Hujus rei sunt
testes Petrus Ramundi de Altopullo, Isar-
nus Bernardi vicarius Reddensis, Petrus
Vassalli, Willelmus Oalrici, & Oalricus de
Redas, Ugo de Cadarona, Willelmus de
Sancto Felice, Ugo de Leziniano, Pontius
FcrroUi. Bernardus notarius domini Ro-
gerii, precepto Amelii deAuriaco filiorum-
que suorum omniumque supradictoruni
testium scripsit hanc cartam ni kalendas
febroarii, die jovis & anno quo supra.
46.
An
I 182
aliquo modo, & quociens iratus vel pacca- Règlement pour les poissonniers de ta
IN no
Hoc
ville de Toulouse '.
nomine Domini nostri Jesu Cliristi.
3c est comune stabilimentum, quod
fecit dominus Ramundus, cornes Tholose,
dux Narbone, marchio Provincie, cum
consilio capituli & comunis consilii urbis
Tholose & suburbii, scilicet quod reven-
ditores piscium vel aliquis homo vel fe-
niina non vendant troitam ad plus nisi VI
denarios vel plus aliquo modo accipiant
uUo tempore, set minus de VI denariis
possunt vendere quot voluerint. Neque
illo vel cum illa vel cum illis amorem ali- lampredam nisi VI denarios ad plus, set
minus &c. Neque angillam nisi VI denarios
' J. 879, n. M, original provenant A» Trésor ^d plus neque assegiam nisi I dtaariura
de Foix. — Voir la préf<Tce du tome V de la pré-
tente édition. ' JJ. XXI, f" ^3 i".
tus, die vel nocte, per tuum nuncium vel
per tuos nuncios castrum jamdictum to-
tum vel aliquam forciam aut forcias reci-
pere 8c tenere volueris, illud vel aliquid
de illo tibi vel tuis nullo modo prohibe-
bimus, set statim sine omni occasione &
mora in tua potestate juxta intellectum 8j
voluntatem tuam mitemus illud castrum.
Et si fuerit homo vel femina, vel femina
vel homo, aut homines vel femine, aut fe-
mine vel homines, qui jamdictum castrum
vel aliquam forciam vel forcias ex: illo tibi
vel tuis auferant, quod Deus avertat, cum
An
A.1
I 1^2
36.T
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
366
ÉJ. ori".
t. 111,
col. 1 53.
An
I i8z
novem-
bre.
.tI plus, neque caLo? nisi II dcnarios ad
plus, set minus, &c. Et si aliquis lionio vcl
femina hoc sîabilimentum infriiigeret &
doininus cornes vel ejiis vicarius clamorem
habuerit, habeat V solidos justiciam. Hoc
sîabilimentum concessit & confirn-.avit do-
minus cornes, pro se & pro suis successori-
bus omnibus, hominibus & feminis in ci-
vitate Tholose & iii suburbio manentibus
tam presentibus quam futuris, lit duraret
& observaretur in perpetuum. Hoc fuit
faclum & confirmatum & statutura mensa
marcii, feiia VI', régnante Philippe rcge
Francorum Si eodem RamunJo Tholosano
comité & Fiilcrando episcopo, aniio ab
Licarnatione Domini m"C»lxxx"i». Hujus
rei sunt testes Arnaldus de Roais & Hugo
de Roais & Ramundus de Castronovo Si
Poncius de Villanova & Beriiardus Arnal-
dus 8c Poncius de Gamevilla & Vitalis
Barravus & Bernardus Ramundus Barra-
vus & Johannes Siguarius & Thosetus de
Tholosa & Guillelmus de Castronovo &
Bernardus Petrus de Cossa, & nuilti alii.
Arnaldus Ferrucius scripsit hec.
47. — XXXIV
Testament de Burgundion de Mont-
pellier',
1, tN nomliie Domini, anno ejusdem Iii-
1 carnationis MCLXXXII, mense no-
vembris. Ego Borguononius filius cjiion-
dam domini Guillolmi Montispessulani &
dominae Mathildis ducissae, in mea bona
memoria & in ultima voluntate mea, sic
omnia mea bona divido atque dispono.
Imprimis dimitto fratri mec Guillelmo do-
mino Montispessulani omnia quae habco
& habere debeo in omni episcopatii Ma-
gnlonensi, & omnem honorem quem habeo
qui fuit Ebrardorum, & feudum Raymundi
de Levedone, exceptis his quae habeo
apud castrum de Ponciano & in omni
terminio pro pignore, quae pro meis cla-
moribus & malefactis rustituendis cogni-
' Manuscrits d'Aubays, n. 82.
tione domini Joannis r<'aî;a!oncnsis epi-
scopi plenarie relinciuo. Quod castrum iii
potestate domini Guillelmi Montispessu-
lani dimitto, & exceptis his quae habeo &
habere debeo in omni terminio de Cen-
trairanicis, quae omnia Petro Luciano
causidico in perpetuum relinquo, quoJ
ideo solvat & remittat debitum D LX soli-
donim Melgoriensium, quos ei debebam,
& satisfaciat Guillelmo de Centrairanicis
de pignore quod ibi habebat, Si omnia ista
habeat & teiieat ad feudum domini Guil-
lelmi Montispessulani. — Et volo & jubeo
quod frater meus Guillelmus Montispes-
sulani persolvat in debitis & clamoribus
meis, cognitione episcopi Magalonensis,
duo millia solidorum Melgoriensium. —
Dimitto Ermessindi sorori quondain Pétri
Ermengavi & infaiitibus Raymundi de Cas-
triis, illud totum quod Petrus Ermengavi
frater suus habuit in Castro de Pojeto.
Oranes alii honores mei & omnia alla
bona & jura men, ubicumque sint & quae-
cumque sint, i;iiae meae Burgundiosae
dimitto tv eam haeredem institue. — Si
veio nlia mea sine liberis legitimis deces-
serit, totum quod ei reliqui ad dominum
Guillelmum Montispessulani revertatur.
Testes sunt Agullonus de Castronovo,
Rostagnus de Monte-Arbesone, Guillelmus
de Albaterra, Rostagnus de Veruna, Rai-
mundus Guillelmus de Piniano, Guiraldus
Atbrandi, Petrus Lucianus causidicus. —
Praeterea Bourguonon dixit & mandavit,
quod Adclais de Cognas uxor sua haberct
8t teneret filiam suam cum omnibus bonis
suis quaiudiu sine marito viveret, & si
virum acceperit, haberet & teneret in viia
sua pro sponsalitio medietatem castri de
Paollaiio & medietatem honoris, quem
filiae suae reliquit. — Dimisit filiam suam
cum omnibus bonis suis in custodia Agul-
lonis de Castronovo, Rostagni de Monte-
Arbesone, Guillelmi de Albaterra & Rai-
mundi Guillelmi de Piniano & Ermengavi
de Piniano. Hujus rei testes sunt Agulio-
ni^ de Castronovo, &c. Totum, sicut su-
perius in hac carta continetur, esse verum
omnes praedicti testes super sancta Dci
Evangelia corporaliter juraverunt coram
Joanue Magalonensi episcopo, qui haec
sacramenta & testium depositionts rccepit
An
IJ82
ICJorig.
t. III.
col. i3.^
An
1182
36;
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
568
An
ii8z
dOcom-
bre.
An
I 184
fJviicr.
anilo qiio supra, meiise decembri, iii Castro
Montispessulani , in sala, in praesentia
Guillelmi Maurini archidiaconi Magalo-
nensis, Guillelmi de Flexio, Olrici Pétri
de Lunello canonicoruni, Raimundi Gau-
celini, Imberti de Cognatio, Erniengavi de
Melgorio, Raimundi de Castriis, &c.
IL Ego' Ildefonsus, Dei gratia rex Ara-
gonensis, cornes Barchinonae & marchio
Provinciae,dono Deo & monasterio Vallis-
magnae omnia quae Guido Guerrejat &
gundiona impubes decesscrat, & oninia
jura ad filiam pertineniia jure successio-
nis dicebat ad se pertinere, & sumptus
quos fecerat in Castro de Faollano post
mortem Burgundionis instanter petebat.
— Auditis itaque his & aliis hinc inde om-
nibus allegationibus, visis instrumentis &
totius negotii veritate diligenter inquisita,
& cognita voluntate & assensu utriusque
partis, ita amicabiliter fuit positum & de-
terminatum, quod domina Adalaicia per
Burgundio nepos ejus reliquerunt & do- se & per suos solvit & in perpetuum re-
naverunt prr.edicto monasterio, scilicet
omnia molendina quae habebant vel ha-
bere debebant apud Paolan, &c. Datum
a'nid Aquis, niense decembris, anno Do-
niini MCLXXXII. Testes Bernardus Barchi-
nonensis episcopus, &c.
III. Anno' dominice Incarnationis
MCLXXXIII, mense februario, controversia
erat & placitum inter Guillelmum domi-
num Montispessulani & Adalaiciam de
Cognacio, uxorem quondam domini Bur-
Petrum Lucianum causidicum. Petebat do-
minus Guillelmus Montispessulani ab ipsa
Adalaicia totum castrura de PaoUano &
castrum de Poieto cum omnibus eorum
pertinentes , & totum honorem & omnia
jura, quae ipsa habebat & tenebat vel
alias per eam, quae fuerunt Burgundionis,
dicens quod domiuus Guido Guerregiafus
patruus ipsius in testamento suo eum sub-
stituerai fratri suo, quod testamentum in
causam produxit, & allegabat quod Bur-
gundio frater suus testamentum fecerat,
in c[uo eum substituerat Burgundionae
filiae suae, quae modo defuncta est, & ex
& tenebat in toto Castro de Porsano & in
ejus terminiis, ipsa vel aliquis per eam.
Pro quibus bis mille solidis domina Ada-
laicia dédit & tradidit domino Guillelmo
omnia jura sua, &c. — Ideoque Adalaicia
praedicta & ego G. Montispessulani sci-
mus & cum hac carta cognoscimus haec
omnia vera esse, sicut superius scripta
sunt, &c. Testes sunt Rostaguus de Mon-
tarbezon, R. de Castriis, G. de Mesoa, R.
de Centrairanicis, Poncius dd Alinana,
B. Rotgerius, B. Bruno de Tolosa, R. Vin-
centius, B. Amel, Joannes de Avena, Pon-
cius Cornil, G. Gauterius, R. de Lauza,
praidictis substitutionibus & aliis quam- Poncius Faber, Stephanus de Megens, &c.
pluribus rationibus praedicta castra & & Guillelmus Raimundi qui haec scripsit.
praedictcs honores petebat. — Econtra
domina Adalaicia respondit dicens, quod
dominus Burgundio maritus ejus tempore
matrimonii dédit ei in sponsalitio medie-
tatem omnium rerum mobilium & inimo-
bilium, quae habebat vel habiturus erat,
& insuper allegabat quod filia sua Bur-
An
1184
linquit domino Guillelmo Montipessulani
& suis totum hoc quidquid nomine spon-
salitii vel nomine falcidiae vel sumptuum
vel quocumque alio modo in bonis Bur-
gundionis quondam mariti sui petebat vel
habebat vel tenebat usque ad hanc diem,
vel aliquis per eam vel nomine ejus, &
nomine illius solutionis habuit & recepit
a domino Guillelmo Montispessulani bis
mille solidos Melgorienses, de quibus
nihil remansit in debitum. Et dominus
gundionis fratris ipsius domini Guillelmi Guillelmus Montispessulani per se & per
Montispessulani. De qua controversia com- suos solvit & in perpetuum reliquit domi-
promiserunt in Lambertum de Cognacio & nae Adalaiciae totum hoc quod habebat
Éd.orîji'
t. III,
col. i55.
' Archives de l'abbaye de Valmagna.
* Manuscrits J'Juiays, n. 82.
369
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
370
An
1182
48.
Règl
ement des consuls de Toulouse
pour les moulins du Ba-^acle^.
niiim aliorum usiuni publicorum, & ita
steîisse xxx. annos & amplius. — Ad hec
Ramuiidus Gauterius respondit qiiod rippe
ille & pratum & gravaria non erant pu-
blica, ymo erant sua propria, asserens
qiiod ipse & antecessores sui habiieraiit &
tenuerant omnes rippas illas & pratum &
gravaria pro suo triginta annis & amplius
pro sua voluntate. — Quod prior & Ra-
mundus Besantus non cognoverunt. — Tune
NOTUM sit universis presentibus & futu-
ris banc cartam legentibus vel audien-
fibus, quod Bernardus de Montesquivo, consules mandaverunt utrique parti ut pro-
prier ecclesie Béate Marie Deaurate, 8i barent ea que allegaverant. Diebus autem
Ramundus Besantus habuerunt causam cum utrique parti ad probandum assignalis,pro-
Ramundo Gauterio in presencia consulum
Tholose civitatis & suburbii, Bertrandi de
Villanova scilicet & Guillelmi de Turre 8c
Pétri de Roaxio qui vocatur Grivus & Pé-
tri Rogerii & Poncii Guillelmi de Sancto
Romano & Geraldi Arnaldi & Bernardi
Pétri de Ponte & Arnaldi Barravi & Guil-
lelmi Atonis de Sancto Barcio & Arnaldi
Guillelmi Rainaldi & Ramundi Galini &
Hugonis de Palatio & Bernardi Pétri de
Cossano & Arnaldi Ruffi & Stephani Ca-
rabordas & Guillelmi Bertrandi & Pétri
Ramundi d'Esqualquencs & Raimundi Ge-
raldi Vitalis & Belengarii Ramundi & Ra-
mundi Pilifica & Pétri Maurandi & Pon-
cii de Prinhaco & Arnaldi Joliannis. In
qua causa predictus prior & Ramundus
Besantus fecerunt querimoniam de Ra-
niundo Gauterio, quia prohibebat ipsis &
aliis [qui] habebant molendinos in capitule
del Bao^agle, ne stacarent molendinos ia
baverunt bine inde ea que potuerunt.
Post Bernardus Ramundus Gauterius dixit
se habere & tenere illos honores a domi-
nis, quos volebat inde habere guireufes.
Die autem ad hoc a consulibus ei assig-
nata, guirentes non habuit. — Tandem
consules, hiis & multis aliis rationibus
hiuc inde auditis, & attestationibus &
instrumentis ex utraque parte productis
diligenter inspectis, judicando diffinierunt
& cognoverunt, quod omnes rippe, sicuti
tonent a porta que dicitur Vitalis Carbo-
nelli usque ad punctam, que est subtus
pratum ubi Brassollum se conjungit cum
Garonna & ipsum totum pratum & grava-
ria, sicuti tenent de introitu Brassolli &
prati usque ad predictam punctam ejusdem
prati, & totum Brassollum, sicuti teuet
de introitu prati usque ad~ punctam ejus-
dem prati, ubi se conjungit cum Garonna,
erant publica causa ingrediendi & exeundi
rippis nec ibi mitterent plancas uec intra- libère & stacandi naves & molendinos &
rent nec exirent inde nisi cum eo concor- mittere plancas & ducendi & trnhendi na-
darent, asserentes quod omnes rippe ille, ves & molendinos superius & inferius &
sicuti tenent a porta que dicitur Vitalis causa scavandi & levandi (sic) & candi-
Carbonelli usque ad punctam que est sub- dandi & causa spaciendi & trepandi & pas-
fus pratum ubi Brassollum se conjungit ceiidi ab omni bestiario & ab omnibus
cum Guaronna erant publiée, & ipsum pra-
tum & gravaria erant publica causa ingre-
diendi & exeundi & stacandi naves & mo-
lendinos & ducendi & trahendi naves &
molendinos superius & inferius & causa
scavandi & lavandi & candidandi & causa
spaciendi & trepandi & pascendi ab omni
bestiario & ab omnibus animalibus &
trahendi lapidem & arenam & adaquandi
linum & eambes in Brassollo & causa om-
' JJ. XXI, f*" 39 y", n. xix.
animalibus cujuscumque modi vel cujus-
cumque generis sint & trahendi lapides &
arenam & adaquandi linum & eambes &
causa omnium aliorum usium publicorum.
— Item judicaverunt quod omnes rip]ie &
gravaria, que sunt a Ponte Novo usque ad
punctam, ubi Garonna se conjungit cum
Strata que ducit apud Sanctum Michaelem
de Castello, sunt publica causa introeundi
8c exeundi libère, &c. (ut supra). Set si al-
bareta ibi oriebatur, judicaverunt quod sit
ab illis a quibus débet esse. Hec omnia ut
An
1182
An
1182
371
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
J72
predicta suut judicavcnint consulcs, quod tum, quaro ad diem assigiintam non venis-
teueaiitur & observentur in perpetuum & set. Venim fidem super liis nobis miUam
quod a uemine possiut removeri. Hiijus fecerunt, & licet tu, S. Crucis abbas, per
dati judicii sunt testes idem coiisules, qui advocatos tuos expensas tibi adjudicari
bec omiiia diffinierunt & cognoveiunt pro propter defectum partis adversae instanter
se & pro omnibus aliis eorum socus, qui
tune erant de capitule, scilicet (seguun-
tur XVIII nomind). Item sunt similiter bujus
dati judicii testes & alii plures qui ibi
aderaut, & Ramundus Johannes, qui car-
tam istam scripsit mense inarcii, feria iiii'',
régnante Philippe Francorum rege 8c Ra-
mundo Tholosano comité & Fulcrando
Ed
l.orig.
t
. III,
col
.155.
An
1
182
\"
avril.
49. — XXXV
Concile du Puj\
allegaverunt eum gravi aegritudino deten-
' Manuscrit de l'athaye de Sainte- Croix de
Bordeau».
vens asseruit, &c. Aliam dicni perempto-
riam assignavimus tertium diem post Epi-
phaniam Ad tandem diem cum anibae
partes ad nostram praesentiam Xanctonas
veneritis, pars abbatis S. Severi.... Ad con-
vincendam omnem malitiam quartam diem
peremptoriam, terttam sequentis Quadra-
Aii
1181
postulares, (amen tam quaestionem expei;-
sarum quam totam causam duxiinus prote-
landam, diem utrique parti peremptoriam
assignantes, octavam nativitatis Sanctae
Mariae. Ad quam diem apud Anicium ad
nos tu uilominus paralus & instructus tes-
tibus & instrumentis cum multa difficultate
laborum & expensarum venisti, nec pars
episcopo, anno ab Incarnatione Domini S. Severi venit nec responsalis apparuit,
M" C°LXXX'' secundo. qui pro eo vel saltem causam absentiae
allegaret. Sed cum te per dies plures de-
"~~~ tinuissemus, adversarios tuos expectantes,
rationes & allegationes tuas, tam super
causa principal! quam super quaestione
expensarum per advocatos tuos propo-
nens, ut deffinitivam de omnibus daremus
sententiam instanter postulasti. Nos vero
cum venerabilibus fratribus nostris, Pic-
H' ENRICUS Dei gi'atia Albancnsis episco- taviensi, Aniciensi, Magalonensi & Lodo-
pus, Apostolicae sedis legatus, dilectis vensi episcopis, aliisque personis in utro-
in Christo iiliis Arnaldo abbati 8c fratribus que jure peritis, quae nobis assistebant,
Sanctae Crucis Burdcgalensis, salutem, 8cc. concilio habito, abbatem 8c monasterium
Causam quae inter vos & Bernardum abba- S. Severi condemnavimus in expensas quas
tem S. Severi ejusque monasterium super fecisti, pro causa ad eundem terminum
ecclesia S. Mariae de Solaco vertebatur, prosequenda. Et licet major pars assesso-
domnus Alexander papa III sub certa forma rum nostrorum in eo convenirent, quod
nobis commisit, appellatione remota ter- totam causam deffiniremus, quia diem pe-
minandam. Nos itaque niandatum aposto- reraptoriam assignaveramus..., tamen ean-
licum exequi volentes, partem utramque dem partem mansuetius portantes, aliam
ante nostram praesentiam convocavimus , diem peremptoriam assignavimus in octa-
diemque in octavis beati Johannis nativi- vis caleudarum decembris, credentes quod
tatis assignantes, ad quam diem cum, di- in oadem terra tune essemus, 8c ibi ple-
leete fili abbas S. Crucis, ad castrum de nius de causa nobis posset liquere. Sane
Scura, quod est in Albiensi episcopatu, ad ad eandem diem apud Easalum, ubi vene-
nostram praesentiam paralus 8c instructus rabiles fratres nostri Auxitanus archiepi-
veneris, abbas S. Severi nec venit nec res- scopus 8c suffraganei sui Scpraelati ejusdem
ponsalis pro eo a\it pro monasterio suo provinciae ad concilium, quod ibi celebra-
comparuit, qui causam vellet subire, licet vimus, convenenmt, ambae partes coram
ipsi actores essent 8c causam eandem co- nobis fuistis. Abbas S. Severi pro se 8c suo
ram Romano pontifice suscitassent. Tamen monasterio causam per advocatos suos mo-
abbas de Altoponte 8c duo elerici sine lit-
teris abbatis vel capituli venerunt, qui di-
centes se ab abbate S. Severi transmisses
lid.on'g.
t. m.
col. 1 56.
An
1182
070
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
374
An
An
.,84
janvier.
gesimae dominicain ei assigiiavimus... Ter- socii, nisi fuerint fratres vel pater & filins
mino assignato, ambae partes ad nostram ullo tempore neque lucreiitur in carnibus
praeseatiam apud LeniovicaSjubi concilium qiias vendiderint in XII nuniniatis nisi
de praelatis Bituriceiisis & Biirdegalensis I deno.riuni, nec infra nec supra nisi se-
provinciaruni celebrabamus, instructae ac- cuudum rationem hnjus computi. Et quod
cessistis, &c. Considerata forma commis- nullus eorum emat bestiariiim de morina
sionis , quam de eadem causa dominus causa vendendi neque vendant carnes le-
Alexander papa III nobis injunxerat, ab- ])iosas alicui liomini vel femine viventi,
batem & inonasteriuni S. Crucis ab im- quin dicat ei. Hujus rei sunt testes supra-
pefi tione abbatis S. Severi super ecclesia dicti viri capitularii & Arnaldus Ferrucius,
S. Mariae de Solaco par sententiam ab- qui cartam istam scripsit niense januarii,
solvimus diffinitivam , & eam ecclesiam sabbato, régnante Philippe rege Franco-
abbatibus & monasterio S. Crucis sine rum & Ramnndo Tliolosano comité &
inquietatione abbatuni & fratrum S. Se- Fulcraiido episcopo, anno ab Incarna-
veri adjudicavimus perpetuo possidendam. tione Domini millesimo C° LXXX" m".
Datum apud Pictavum, per manum Rai-
muiidi de Capella, sanctae Romanae eccle-
siae subdiaconi, anno dominicae Incarna-
tionis MCLXXXii, kal. aprilis.
5i.
XXXVI
5o.
Règlements du vigiùer £• des capïtouls
de Toulouse pour la corporation
des bouchers '.
NOTl'M sit omnibus hominibus prosen-
tibus atque futuris, c(uod Guillclmus
de Castronovo vicarius & viri capitularii
Tholose urbis 8c suburbii, scilicet Tosetus
de Tholosa & Bernardus de Sancto Barcio
& Petrus de Sancto Romane {sequuntur xx
alîa nomina capituîariorum) & bajuli confra-
trie, feceruut macellarios Tholose civitalis
& suburbii ante se venire & ibi macellarii
predicii, tactis sacrosanctis Evangeliis, ju-
raverunt ut hoc, c|uod vicarius Jk viri
capitularii & bajuli confratrie eis dice-
rent, facerent & tenerent. Tune vicarius
& capitulum & bajuli confratrie inquisie-
runt quosdam de predictis macellariis,
quod sub sacramento dicerent eis verita-
tem de hiis que ab eis inquistti fuerint,
& auditis ab eis ea que ab eis pecieruat,
cogaoveruat sub sacramento quod predicti
macellarii civitatis & suburbii, qui carnes
frustaverint ia banquis, non sint nisi duo
' JJ. x\i, {" 71 r", n. XXXII.
Charte du vicomte Roger en faveur
des habitants de Carcassonne' .
IN nomiae Dei, anno Incarnationis ejus- Éi orig
dem M°C"LXXX°IV, régnante Philippo côi.'i'sii.
rege. Notum sit omnibus hec audientibus ___^_
quod ego Rogerius, dominus & vicecomes An
Biterrensis, per me & ])er omnes meos pre- " 184
sentes & futures, boaa fide & boao Intel- ''^'"'•
lectu, sine omni dolo & sine omni machi-
natione, relinquo & cunctis modis definio
atc|\ie omni tempore dono sine fine, vobis
omnibus hominibus ville Carcassone pre-
sentibus & futuris, scilicet illum ponlem
ville Carcassone situm super Atacem, cum
omnibus sibi pertineatibus & coaqueri-
mentis que ibi & acnptes facere poteritis;
& ut licentiam juxta voluntatem vestram
habeatis & adrequirendi & accaptandi at-
que coUectam faciendi ubicumque & ia
quibuscumque hominibus volueritis, ad
opus pontis illius, 8c vos illos acaptes 8c
omnem illam coUectam fideliter in opère
pontis mittatis. Sic dono vobis illum pon-
tem 8c nichil ibi retineo, nisi solummodo
duos modios tritici annuatim, duni pons
' Archives du château de Foix. [Dont, v, 168)
publié de nouveau par M. Cros-Mayrevielle, dans
les Mé moires Je la Société dei Arts S- Sciences Je
Carcassonne, t. 1, p. 23p. J
""; — SyS PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. Syô """"
An ' 'An
" ■* ibi duraveiit, quod Dciis concedere digne- & per ipsum trauseat & nihil fameii dabit.
tiir; & nichil amplius ego, niei aut aliquis Et si quis vestrum vel aliqua emere volue-
vel aliqua pro me vel pro meo consilio aut rit sal de meo salino, eodem pretio quo ibi
ingeiiio vel consensu in illo ponte & sibi emitur habeatis illud. — Et preco ejus ville
pertinentibus capienius, nec aliquo modo non possit querere, nisi solummodo obo-
ibi tangemus aliqiiid a parvo usque ad lum unum uniuscujusque cride. Sicut su-
magnum, nisi solummodo indictos duos perius scriptum est, ego jamdictus Roge-
modios fiumenti. — Item dono vobis omni- rius, vicecomes Biterrensis & mei posteri,
bus, quod ego vel mei nec aliquis vel ali- prout melius dici potest, ad utilitatem ves-
qua pro me aut pro meo consilio vel inge- tram tcnebimus & observabimus, & hoc
nio vel consensu contra testamentum vel juro tactis sacrosanctis quatuor Evangeliis.
manumissionem alicujus honiinis ville Car- — Hujus rei sunt testes dominus Oto Car-
cassone non veniam nec aliquo modo ali- cassonensis episcopus, Berengarius prior
quid ibi capiam nec petam nequetangam; ecclesie Sancte Marie & archidiaconus
sed volo & mando ut sicut scriptum vel Sajicti Naz.arii, Raimundus de Mora arcbi-
mandatum fuerit, teneatur & observetur in diaconus, Isarnus Bernardi vicarius Car-
perpetuum. Et si aliquis vel aliqua sine cassonensis, Petrus Vassalli, Wilhermus
testamento vel manumissione mortiius fue- Amelii, Arnaldus Morlane, magister Ber-
rit & hoc sine infante vel infantibus, se- trandus, Raimundus Lumbardi, Wilhermus
cundum consuetudinem Narbone ego& mei de Calvo, Bertrandus Gairaldi, Guilhermus
continebimus. — Item dono vobis quod ego Ugonis, Mosse Caravita, & Bernardus no-
vel mei aut aliquis vel aliqua pro me vel tarius doinini Rogerii, qui precepto ejus-
pro meo consilio aut ingenio aut consensu, dem omniumque testium scripsit hanc car-
non rogani viduam vel orphanum in ali- tam die sabati, in meuse aprilis & anno
quo, neque de suis aliquid petani nec ca- quo supra,
piam, nec aliquid etiam tangam, nisi delic-
tum cognituin a nobis factum habuerit. —
Item dono vobis quod omnes homines qui
de foris & ex aliis terris in villam Carcas- f
sone stare venerint, bene & fideliter illos
custodiam & protegam, & sicut alios indi- „ ' » r • ? »
gênas, venerabiles burgenses, eos honora- Règlement consulaire sur les redevan-
lîdorig. tos tenebo & observabo, & infra villam eos ces que se devaient réciproquement
côi.Vi- alicui cogère non permittam. Et si extra- les bourgeois de la cité i,- du bourq
nei suum avère ibi commendaverint, sal- dg Toulouse ' .
vum sit & securum, sicut propriura esset
aliorum nobilium virorum Carcassone. — ti «■ ANIFESTUM sit omnibus hominibus
Item dono vobis, quod aliquis homo vel IVi presentibus atque futuris, quod qui-
femina hujus ville non donet guidage nec dam viri civitatis Tholose atque suburbii
superguidage, si in villa rota quo guidatur representaverunt se consulibus Tholose
non ierit, & tamen tam longe de rota ante urbis & suburbii, videlicet Tozeto de Tho-
vel postea ut si procul lege una. — Et quis- losa & -Bernardo de Sancto Barcio & Pe-
nam propriam annonam vendere voluerit tro de Sancto Komano & Bernardo Petro
non emptam, per revendere nullum dabit & Bernardo Ramundo Barravo & Arnaldo
etiam exitura ; si alii hujus ville, ex una Guillelmo Raynaldo & Ramundo de Cas-
bestia onerata annona dabunt unum so- tronovo & Poncio de Gamevilla & Ra-
lum denarium. Et qui pisces ad venden- mundo de Faiag & Petro Ramundo &
dum detulerint, de centum piscibus dabunt Bernardo Petro de Cossa & Ramundo
tantummodo quatuor pisces communes, Guillelmo 8c Arnaldo Rufo & Poncio Uni-
scilicet nec de minoribus nec de majori- berto & Petro Maurando & Abzino &
bus. — Et qui vestrum ad suam propriam
expensam sa! detulerit coram meo salino, ' JJ. xxi, 1° 24 v", n. xvii.
An
I 184
mai.
An
1184
377
PREUVES DE L'PIISTOIRE DE LANGUEDOC.
78
An
1184
jjin.
Bertrando Raymiindo & Petro BertraiiJo
de Tauro & Ramuiido Gauterio & Guil-
lelmo Poncio de Prinag, ostenderuntqiie
eis magnas & multas inter eos lites & dis-
sentiones diu versatas fuisse de obliis, que
iiiviceni debentur civibus & burgeusibus.
Cives enim contradicebant burgeusibus
oblias, quas eis debebant, non illas eis de-
bere defferre in burgo. Burgenses siqui-
quod ego dominus Rogerius Biterris vice-
comes per me & per omnes ineos présen-
tes & futures, bona fide & sine dolo cum
hac carta presenti nunc & in perpetuum
dono, laudo & concedo tibi Raimundo
Vassadello de Podio Sorigario omnique
tue posteritati in feudum, scilicet duca-
tum & guidonaticum camini, qui vadit ad
Biterras usque ad Narbonam , propter
An
1184
dem civibus contradicebant oblias, quas eis quem ducatum & guidonaticum habeas &
debebant, non illas eis debere defferre in
urbe. De hoc autem prefatos consules ro-
gaverunt, quatinus super hoc suam diffi-
nirent senteiiciam. Tune prescri])fi viri
consules, habite consilio ceterorum viro-
runi urbis & suburbii, talem super hiis
protulerunt sentenciam, ut omnes burgen-
ses civibus oblias debentes cas illis deffc-
rant in urbe, nisi instrumentis eorum
contineatur eas debere peti, & cives bur-
geusibus oblias debentes eas illis in burgo
portent, nisi in instrumentis eorum conti-
neatur eas debere peti, & omnes tam cives
quam burgenses, unus alteri oblias reddere
vel dare debentes, defferant eas ad invi-
cem, nisi in instrumentis eorum illas de-
bere peti contineatur. Hujus dati judicii
sunt testes suprascripti consules & Arnal-
dus Ferrucius qui cartam istam scripsit,
mense madii, sabbato, régnante Philippe
rege Francorum & Ramundo Tholosano
comité & Fulcrando episcopo, anno ah In-
caniatione Demini ni" C octuagesimo un".
53.
Nouvelle infiodation de droits de gui-
dage sur les chemins du Narbon-
nais '.
IN Dei nomine, anno Incarnacionîs ejus-
dem millésime centesimo octuagesimo
quarto, Philippo rege Francoru(n rég-
nante. Netum sit oiiinibns hec audieiitibus
' Doat, vol. 168, f» i58 r». CoUationilé sur le
texte donné par M. Germain, Histoire du cent-
mcrce de Montpellier, t. 1, pp. 184-5, dapréi le
cartulaire des Trencavelj.
accipias tu vel tui infra viilam Biterris,
ubi alie ledde mee & codume accipiuntur,
in unoqueque trossello XllI denarios mel-
gorienccs, in uncquoque equitatore XIII
denarios melgorienses, & in unacjuaque
bala XIII denarios melgorienses & in una-
quaque carga olei & piscis VII dena-
rios melgorienses, & in unoquoque Judeo
Xlil denarios melgorienses & in aliis,
sicut tu habes & tenes & dominus pater
meus Raimundus Trencavelli donavit &
laudavit fratri tue Berengario de Podio
Sorigario, tali tanien pacte, ut tu vel suc-
cessores tui non possitis nec liceat vobis
dare vel dimittere hoc feudum, nisi illi vel
illis qui dominium castri PoJii Sorigarii
habuerint. Et propter hec ego Raimundus
Vassadellus & successeres mei debemus
esse tui homines demini Rogerii & here-
dum tuorum & tui fidèles, debemus te &
heredes tuos bona fide & sine delo adju-
vare de domino Tolese & de domino Nar-
bene nunc & in perpetuum. — Similiter
& ego Rogerius & successeres mei debe-
mus tibi Raimunde Vassadello & successo-
ribus tuis, illis qui Podium Sorigarium
habuerint, bona fide & sine dolo esse fidè-
les adjuteres de domino Tolese & de
domine Narbone nunc & in perpetuum.
Hujus donacionis & pacti sunt testes Pe-
trus Raimundi de Âltopullo, Isarnus Ber-
nardi vicarius Carcassone, Petrus Vas-
salli, Pontius de Benciano, Raineardus de
Podio Sorigario, V/ilhelmus Arnaldi de
Capitestagno , Wilhermus de Saviniaco,
Petrus Betetus, Berengarius de Motie,
Rainardus Arnaldi, Gaucerandus de Ca-
pitestagno. Eernardus netarius jamdicti
demini Rogerii mamiate ejus scripsit hanc
cartam in mense junii 8c anno quo supra.
379
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
38o
An
1184
juin.
54.
Transaction entre Aimeri de Clermont
6* le vicomte Roger 11 au sujet de
quelques mines du Biterrois'.
ANNO
cen
nebimus & observabimus omnî tenipore;
sic Deus me adjuvet & bec saiicla quatuor
Dei Evangelia. Hujus rei siint testes Ar-
naldus de Elzeira, Petrus de Claronioiite,
Petrus Raimuiidi de Nebiaiio, Isarims Ber-
iiardi vicarius Carcassensis, Petrus Vassalli,
Petrus Bernardi de Montiniaco & Pon-
tius frater ejus, Raimuiidus de Corbiano,
Wilhernius de ViUanova, Ricardus de Fo-
NNO Christ! Incarnacionis miilesimo deira, Petrus de Montebruao, Rostagnus
tesimo octuagesimo quarto, Phi- de Bruiiicar, Raimuiidus Frotardus. Ber-
lippo rege Francorum régnante. Notum nardus, notarius domiui Rogerii, ejusdem
sit omnibus bec audientibus, quod ego Ai- precepto omniumque supradictorum scrip-
mericus de Claromonte, per me & par om- sit banc cartam in mense junii. Et supra-
nes mecs présentes & futures, dono tibi scripsit tu debes facere simiUter.
Rogerio vicecomiti Biterrensi tuisque pos-
teris, scilicet medietatom totius mei juris,
quod habeo & babere debeo vel in antea
acquirere potero in mineriis que sunt aut
futuro fuerint a Dorbio usque ad Pedanam
& in omnibus terminis castri de Capreiria.
Totum, ut superius dictum est, ego & mei
tenebimus 8c observabimus, sic Deus me
adjuvet & hec saneta quatuor Evangelia. —
Similiter ego jamdictus Rogerius dominus
& vicecomes Biterrensis, per me & per
omnes meos présentes Sifuturos, dono tibi
Aimerico de Claromonte & tuis medieta-
non faciam sine tua voluntato, non coacta
vel per fraudem exorta, & instituo ut mei
posteri hoc tuis posteris faciant. Quod to-
tum, sicut superius scriptum est, ego &
mei sine omni tuo Cuorumque inganno te-
' Doat, vol. 168, f 260.
stent infra vallatum sive extra, illam
indulgentiam , quam Bernardus Atho &
fratres sui & pater & mater eorum fece-
runt eis, videlicet toltas & quistas, quas
' Livre des privilèges de l'hôtel de ville de Ni-
iTies. — Registre 38 de la sénéchaussée de Nimes.
An
1,8-1
55. — XXXVII
Privilèges accordés aux habitants de
Nimes par le comte de Toulouse' .
I. -K tOTUM sit, &c. quod Raimundus To-
iN losanus & Neniausensis comes, dux
Narbone, marchio Provincie, per me &
per omnes successores meos, bona fîde &
tem omnium, que habeo vel babere debeo bono aiiimo & spontanea voluntate, laudo
aut aliquo modo juste vel injuste acqui- & concedo & dono in perpetuuiu omnibus
rere potero in predictis mineriis & in om- civibus Nemausi, presentibus & futuris,
nibus que ad mineria pertinent, que modo illis scilicet qui infra vallatum claudentefii
ibi sunt vel in futuro infra dictos termi- villam, qui hodie ibi factus est vel in an-
nos inventa fuerint. Et si forte coutigerit tea, si forte augcrelur, ibi factus esset,
Ht causa vel guerra aliquando tibi vel tuis stant vel stabunt, quod ego umquam vel
predictis mineriis vel occasione predicto- successores mei nuUa ratione vel occa-
rum mineriorum oriretur, de bis omnibus sione eos non pignorem neque distrin-
bona fide ac sine omni dolo & machina- gam, neque fieri faciam in domibus suis,
fione te pro omni posse nieo adjuvabo & quoquo modo eas habeant, ne([ue in ali-
in omnibus expensis quas circa lites fece- quibus rébus quas infra domos habebunt,
ris medietatem mittam, & tu debes facere sive sint extraiiee sive sue, nisi forte pro-
similiter. Et cum Umberto de Cabreira, ditores essent vel falsatores vel fures.
vel cum alio aliquo homine vel femina, de Insuper laudo & concedo & dono per me
predictis mineriis aliquam convenientiara & per omnes successores meos eis omni-
vel pactionem aut uUam composicionem bus civibus, presentibus & futuris, sive
Ed.orîs-
t. m,
col. 15;.
An
Il 85
6 mars.
An
ii85
38i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
38:
An
1188
tJ.orig.
t. 111,
col. I 58.
ego & sticcessores niei aliqua occasione
vel aliqiio modo uuniquani faciennis. Pre-
terea donc & in perpetuum concède per
me & per omiies successores meos ad pa-
tiiuni populo Nemausi onines garrigas, que
suiit inter termines quos modo dicam :
scilicet termini sunt de valle Aquilenia
usc[ue ad Conrocos, & alius terminus est
devesia vetera dé Roca Serveria, & alius
terminus est Estelzin, & alius terminus
sunt devesiae de Vacheriis, vel alius ter-
minus sunt archae de Cavayraco ad villam
Sancti Caesarii. Excipio tamen omnes ve-
teres devesias que ab aniiquo fuerunt,
scilicet Podium Devesii & Mitaldum &
Médium Mesel vel Roca Meleria & devesia
de Spcyssals & devesia de Vacayrolis &
Podium Mejanum & devesia Vituloruiii
& Podium Ferrarium. Hoc fuit factura
anno ab Incarnatione Domini MCLXXXiv,
II nonas martii, in aula Nemausensis epi-
scopi , in presentia Rainuuidi Rascacii,
llaimundi Milonis, Pétri Bernard! de An-
glata, Bertrandi Riperli, Raimundi de
Vacheriis, Bertrandi de Lecas, Pctri de
Portaveteri, Pétri Chabaldi, Bertrandi Fa-
siaiii, Pétri Bastardi, Guiraldi Imberti, &c.
II. Anno' ah Incarnatione Domini
MCLXXXViii, in mense augusti. Nos per
Dei gratiam R. comes Tholose, dux Nar-
hone, marchio Provincie, bona fide & sine
dolo, laudamus & concediiiuis tibi Duranto
& B. Bligerio & R. de Verannicis & omni-
bus magistris lapidum, qui modo sunt vel in
antca fuerint cohabitatores urbis Nemausi,
feudum hujusmodi, quod ab antiquovobis
concessum audivimus, scilicet ut non detis
justiciam nec faciatis expensas in causis &
placitis, f|ue habueritis in curia nostra Ne-
mausensi, nisi tantum in judice, & ipsas
cuni moderamine justo pro qualitate &
quantitate negotii. Excipiunfur homici-
dium & proditio. Et pro hoc feiido stnguii
una die in singulis septimanis, cum edifi-
cavero in Nemauso, debetis operari sine
loquerio, sed de curia debetis habere vic-
tualia & in ceteris diebus victum & lo-
querium, sicut quilibct alius. Item cum
exieritis in exercitu nostro, debetis exirc
cum ferramentis vestris, & ego debeo vobis
habere bestiam ad ferramenta vestra ve-
henda & victum prestare & pro castellis
diruendis C solides. Hoc laudameiituin fuit
factum apud Carnaz, in presentia R. Mi-
lonis, R. de Bocheto, & Rascon, & Pétri
B. de Anglada, W. Ricardi, Poncii Figeiia
& multorum aliorum.
Petrus Petiti notarius mandatus ab utra-
que parte scripsit.
56. — XXXVIII
Charte du roi d'Aragon en faveur de
Vabbaye de Franquevaux'.
MANIFESTUM sit, &c. quod anno Do-
mini Incarnationis MCLXXXiv, in
mense martio, ego Ildefonsus, Dei gratia
rex Aragonensis, comes Barchinonensis &
marchio Provincie, dono Deo & beato
Marie Francarumvallium & tibi P. Dei
gratia abbati ejusdem loci, & fratribu.s
tuis, &c. duas pecias de terra in loco qui
dicitur Sylva-regis, quarum inferior con-
frontatur a Rhodano cum terris vestris in
loco qui vocatur ad Fornels & terminatur
prope Comitalem, &c. Hoc donum facio
pro redemptione peccatorum meorum pre-
dicte domui Francarumvallium & pro
damno, quod passi sunt iidem fratres in
Argentia, cum obsidione obsedimus & cir-
cumdedimus Furcas, vel in aliis qiiibus-
cumque locis. Hoc donum factùm est ad
Albarum, in presentia ipsius abbatis. Tes-
tes etiam fuerunt Guillelmus Raimundi
Gaucelini bajuliis de Tarascon, Garciers
bajulus de Albaro, Pontius de Garrigis,
Petrus de Nogeiran, Milo Alamannus, &c.
' Archives de l'abbaye de Franquevaux.'
An
Ii83
An
Il 35
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 7, n. 6.'!,
|J. 3i4, original.]
383
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
384
An
1 185
juin.
Ed.orig.
t. m,
ol. 159.
57. — XXXIX
Donation de tous ses biens par Roger,
vicomte de Bé-{iers, à Alphonse, fils
du roi d'Aragon, qu'il adopte '.
IN Dei nomine, anno Nativitatis ejusdem
MCLXXXV. Notum sit omnibus presen-
tibiis & futuris, quod ego dominus Roge-
rius, vicecomes Biterrensis & Carcassensis
& Reddensis atque Albieiisis, bona fide
confiteor & recognosco, quod vos dominus
meus Ildefonsus, Dei gratia rex Aragonen-
sium, comes Barchinonensis, marchio Pro-
vincie, me protexistis & defendistis a meis
inimicis. Et rêvera cognosco quod ab omni
terra mea exheredatus essem, nisi mihi
subveniretis cum vestris hominibus, cum
vestris magnis donis, que mihi & meis in
niagnis necessitatibus donastis, & omnes
guerras meas fecistis & per vestras illas
tenebatis, & multa alia bona incompara-
bilia mihi fecistis, quibus terram meam
retinui. Quapropter volo ut omnibus hoc
audientibus sit manifestum, quod ego bona
fide & sine dolo omnique machinatione
remota dono filio tuo nomine Ildefonso,
vel si de illo desierit, alio filio tuo, scilicet
omnes meas terras, & bono animo illum
per meum filium adoptivum suscipio. Et
dono illi omnes meas terras, videlicet civi-
tates, burgos, castra, villas, homines &
feminas, episcopatus, abbatias, prioratus,
dominatioues, quecumque sint, ubicumque
sint, que habeo & habere debeo, prout
melius & utilius dici potest vel intelligi
ad bonum & utilitatem vestri filii atque
nostri. Et dono quoque illi omne meum
retorn, quod mihi contingit ex omnibus
meis consanguineis & ex omni parentela
mea, tali tamen modo, ut ille vester filius
habeat totum hoc, quod habetis vel aliquo
modo habere debetis in tota Provincia &
habeat Amelau & totum comitatum & to-
tum hoc, quod habetis vel aliquo modo
habere debetis in tota terra de Gabaldano
An
& in tota terra de Roergue. Sicut super-
scriptum est, ego jamdictus Rogerius, do-
minus & vicecomes Biterrensis, Carcassen-
sis, Reddensis & Albiensis, bono animo &
bona fide & sine omni dolo, dono omnes
meas terras jamdictas & dominationes filio
tuo, Ildefonso nomine, vel si de illo desie-
rit, quod Deus avertatj alio filio tuo, usu-
fructu mihi retento omnium jamdictarum
terrarura, dum vixero. — Et est sciendum
quod ego Ildefonsus, Dei gratia rex Arago-
nensis, comes Barchinonensis, marchio
Provincie, volo ut omnibus hominibus sit
notum, quod totum hoc, sicut superius
scriptum est, suscipio & laudo atque bona
fide concedo, &. cum hac présent! carta
dono meo filio Ildefonso omnem teiram
Provincie & omnes meas dominationes &
quecumque in illa aliquo modo habeo vel
habere debeo, & dono ei totum Amelau &
totum comitatum & totum hoc quod habeo
vel habere debeo aliquo modo in tota terra
de Gabaldano & in tota terra de Rodergue,
Et si de illo desierit, illud idem donum
facio alio filio mea, qui jamdictum donum
habuerit, quod facit illi Rogerius jamdic-
tus vicecomes Biterrensis. Hec omnia, sicut
superius scripta sunt, ego Rogerius vice-
comes Biterrensis semper firnia tenebo &
observabo, & numquam contra ea infrin-
genda veniam nec aliquis homo vel femina
meo consilio vel ingenio, & hoc corpora-
liter per hominium promitto, tactis sa-
crosanctis quatuor Evangeliis juro. Hujus
rei testes sunt Berengerius archiepiscopus
Tarragonensis, Gombaldus de Camporellis
Ilerdensis archydiaconus, Berengarius de
Palatiol, Petrus Raimundi de AltopuUo,
Petrus Vassalli, Petrus Bernardi de Reben-
tino, Pontius deVillanova, Berengarius de
Cenza, Arnaldus de Vilagone, Fortunius de
Bergua, Artaldus de Forciis, Ximinius de
Borota, Sanctius de Laciliis, Ximinus de
Arcusella, Bodo de Ascalari. Bernaidus,
notarius domini Rogerii jamdicti, ejusdem
mandamento & testium supradictorum
scripsit hanc cartam in mense jiinii, die
& anno quo supra, & in décima linea su-
prascripsit per hominium promitto.
' Archives du château de Foix ; cartulaire,
caisse i'>. [Doat, v. 168, f" 266.]
585
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
3B6
Éd.orig
I. III.
col. i6o.
An
ii83
février.
58. — XL
Chartes de Roger, vicomte de Béjiers,
iy de Sicard, vicomte de Lautrec' .
]. TN nomine Domiiii nostri Jesu Chrisfi,
1 annolncarnationis ejusdem mclxxxv,
mense julii, régnante Philippe rege Fran-
coruni. Manifestum, &c. quod ego Rotge-
rius, vicecomes Biterrensis & Carcassensis
& Âlbiensis, & ego Adalais vicecomitissa
ejus uxor, per nos, &c. bono aniino, &c.
damus, laudamus & concedimus & confir-
mamus & cum hac praesenti carta in per-
petuum tradimus doiium & eleemosinam,
quod feceriint majores nostri generis, vide-
licet Diasprosina vicecomitissa, & Bernar-
dus vicecomes filius ejus & Gauzia ejus
conjux,8c lilii eorumdem Froterius Albien-
sis episcopus & Atto vicecomes. Domino
Deo & ecclesiae Sanctae Mariae de Bel-
lomonte & tibi Guillelino de Rocosello
praeposito ejusdem ecclesiae & canonicis
praesentibus & futuris, ibidem Deo ser-
vientibus, videlicet alodium & totum po-
testativum de villa & de omni parochia
Sanctae Mariae de Bellomonte, Ruthenen-
sis diocesis. Damus in ipso episcopatu Ru-
theneijsi totum alodium & totum potesta-
tivum de omni parochia Sancti Simphoriani
de Vlercato, &c.'. Factum est hoc in cimi-
terio Sanctae Mariae de Cauna. Hujus rei
sunt testes Pontius de Olargio, Guilleliiius
Pétri de Vintro, Raimundus de Autopullo,
Bernardus de Boissazo de Lombers, Isarnus
de Brcsac, Ugo Isarni & Sicardus frater
ejus, & Bernardus notarius domini Rotge-
rii, &c.
IL In' nomine Domini, anno ab Incar-
natione ejusdem r.l"C°LXXX"'Vlll'', régnante
rege Philippo. Ego Sicardus vicecomes de
Lautrec, bona fide & sine dolo, cum hac
carta confiteor & recdgnosco tibi domino
viceconiiti Biterrensi, quod tu dedisti mihi
cum Alazaici sorore tua pro sua dote,
quando duxi eam in uxorem, octo millia
solidorum Melgoriensiuin,de quibus tenui
me & teneo bene per pacatum, de qua pe-
cunia etiam redemi de pignore malolios
meos vicecomitales & stradas, que sunt
inter Dadonem & Agotem, quos omnes
predictos octo millia sol. Melgor. laudo &
concedo tibi domino Rogerio jamdicto &
tue posteritati super omnes jamdictos ma-
lolios & super omnes jamdictas stradas,
tali modo ut post mortem meam tu 8c tui
predictos omnes malolios & stradas tamdiu
habeatis & possideatis jure pignoris, fruc-
tibus & redditibus inde exeuntibus voLis
insortem nullo tempore computatis, donec
mea progenies vel propinqui mei totam
jamdictam pecuniam plene & intègre tibi
vel tuis reddant & persolvant bone & per-
curribilis iiionete Melgoriensis, vel argen-
tum finum ad rationem marche, que nunc
valet L sol. Melgor., si ad diem redimendi
moneta Melgoriensis fuerit abatuda vel
deteriorata. Et iterum recognosco, quod
quando duxi Alazaicim jamdictam uxorem,
laudavi verisimiliter tibi domino Rogerio
& tuis predictos octo millia solid. Melgor.
post mortem meam, super jamdictos malo-
lios & super jamdictas stradas. Hec carta
fuit laudata mense februarii, in cimiterio
Castrarum. Hujus rei suut testes Petrus
Vassalli, Bernardus de Saixaco, Bonus-
Homo de Castras, Guillelmus Pétri Hos-
lupi vicarius, Petrus Raimundi de Alto-
pullo, Petrus Raimundi Bonus-Homo,
Gervasius, Guirbertus, Siguerius, Guirau-
dus de Peirola, Bernardus de Miraval,
Raimundus de Peirola, Berengarius Bo-
nus-Homo, Pontius de Boixadono & Ber-
nardus de Caneto notarius domini Rogerii,
qui mandamento Sicardi jamdicti viceco-
mitis & omnium predictorum hec scripsit.
An
ii83
' Archives du raonaJtère de Beaumont en Rouer-
gue.
' \'oyez tome V, Preuves, c. 1091.
' Châieau de Foix; cartulaire, caisse lO- [Doat,
V. 248, f" 3.]
VIII.
i3
387
PREUVES DE L'FIISTOIRE DF. LANGUEDOC.
388
An
juin.
59.
Donation d'un particulier à la com-
manderie de Campagnoles ' .
IN nomine Doniini, aniio Incarnatioiiîs
ejusdem M" C Lxx.x" VI", régnante Phi-
lippe rege, mense junii. Ego Poncius de
Sancto Gogato dono animam meam Do-
mino Deo & corpus meuni Hospitali Jero-
soliniis pro fratre atque omnia mea jura
mobilia & immobilia, ubicumque sint &
qualiacumque sint, & tibi Raimundo Scribe
& fratribus Hospitalis tam presentibus
quam futuris, & deinde non habeam po-
testateni nec licentiam venire ad aliud ha-
bitiim religionis, nisi predicti Hospitalis.
— Et ego Rainumdus Scriba, magister do-
morum Hospitalis Biterrensium & Haga-
tensium, consilio & voluntate fratrum nos-
troruni, recipio te predictuni Pontiiini pro
fratre & omnia jura tua, sicut superius
dictum est, & dono tibi fraternitatem &
societatem in benefactis Hosj)itaIis in vita
& in morte. Item dono tibi illud stare &
or.mem honorem, quem domus Hospitalis
haliet in castello de Mesua cuin omnibus
suis pertinentes. Tali vero pacto quod tu
predictus Pontius habeas & tencas illud
stare & omnem honorem, qui ibi modo est
vel in antea futurus est, & dabis annuatim
inde pro usatiço ad festum Pentccosten
L solides Melgorienses. Factum est hoc in
presentia fratrum Hospitalis, scilicet Ber-
nard! de Bosicis, Raimundi Paratorii, Pon-
cii de Nebiano, Deodati, Bernardi de Mo-
lendinis, Duranti Pastoris, Pontii Belloni,
Pétri Fabri, & duarum sororum, scilicet
Sicarde & Ricard e. Durantus jussus a
Bernardo procuratore domus Marcelliani
scripsit hec.
' Archives de la Haute-Garonne. Ordre de Saint-
Jean, Campagnoles, II, n jj, original.
60.
:^Li
Charte de Richard, fils du roi d'An-
gleterre, en faveur de l'abbaye de
Candeil '.
RICARDUS cornes Pictavensis, filius régis ÉJ.orig.
Anglie, archiepiscopis, episcopis, co- ,o'i.i(;i.
mitibus, vicecomitibus, baronibus, militi- _____
bus, senescallis, justiciariis & ballivis & Vers
omnibus amicis suis salutem. Sciatis quod nSû
abbacla Candelii cuni omnibus rébus ip-
sius abbacie est in custodia mea & protec-
tione & defensione, unde vobis mandando
firmiter precipio, quatinus predictam ab-
baciam ik fratres ibidem habitantes cum
omnibus rébus ipsorum custodiatis, defen-
datis, proteguatis, manuteneatis, sicut res
meas dominicas, nec permittatis quod ali-
quis ei vel rébus i])siu.s injuriam vel con-
tumeliam faciat. Et si'quis fecerit, precipio
vobis quatinus ita emendari faciatis, quod
de cetero clamorem non audiam. Testibus
Philippe de Columberis, Racinte Bernart
de Roviniano, Stéphane de Caumont, Nor-
manne de Montepessulano, Forte vice-
comité Sancti Antonini. Apud Aginuum.
Scellé du sceau de Richard.
61. — XLII
Chartes touchant les seigneurs
de Montpellier^.
I. X tOTUM sit, &c. quod ego Hdefonsus,
IN Dei Gratia rex Aragonensis, cernes
Barchinonensis & marchio Proviuciae,
dono tibiGuillelmo Montispessuli domino
& uxeri tuae Agneti consanguineae meae,
unicuique ex vobiS in omni vita vestra,
totum illum honorem de Pratis, scilicet
castrum meum & villas & mansos & terras
■-d.oriîî.
t. m,
ui. 161.
An
1 j S7
avril.
' Baluze, original, -affaires ecclésiastiques, n. 3.
[Au). Armoires, v. 388, n. 327.]
' Manuscrite d'Auhays, n. 81.
An
1187
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
1187
juillet.
& vineas, &c. sicut melius habeo & habere
debeo per vocem genitorum meoriim iii
parochia SS. Justiiiae & Rufinae, &c. ut
post niortem vestram ego & mei possimus
recuperare, &c. Actum est hoc mense
aprilis MCLXXxvii t Sig. Ildephonsi Dei
gratia Aragonensis régis, &c. t Berenga-
rius Tarraconensis archiepiscopus. t Be-
rengarius lUerdouensis seu Rottensis epi-
scopiis.
II. Aniio Domini M CLXXXVII, kalendis
julii, Raimundus Ato de Muroveteri, cog-
noscens se esse majorem xxii annis, do-
nat, tradit & titulo perfectae doiiationis
relinquit Giiillelnio Montispessuli , filio
quondam Mathildis ducissae, & illis solis
successoribus ejus qui domini vel dominae
eruiit Montispessulani, totum castium de
Onielacio cuni suis omnibus pertinentiis,
& castrum de Poieto, & quidquiJ habet in
castre de Popiano, de Sancto Poncio & iii
ejus terminiis, totum castrum de Monte-
Ariialdo, & quidquid liabet in Castro de
Piniano, totum castrum de Cornonesicco,
de Montebaseno, quidquid habet in toto
Castro de Frontiniano, totam forciam de
Valle, quidquid habet in Castro de Villa-
nova, & quod habet in villa de Sancto Pa-
ragorio, de Adellano, de Plaissano, de Abrii-
lanicis, de Viiidemiano,de Sancto Amancio,
Sancti Baudilii, in villa de Carcaus, de Po-
dels, Sanctae Eulaliae, & in valle Redone
& eorum terminiis, in Vallemala, in villa
Sancti Pauli de Montibus-Camelis, in villa
Sancti Stephaui de Perneto, in tota villa
de Muroveteri, Sancti Georgii, & quae-
cumque possidet a flumine Eravi usque ad
flumen Amaucionis & a ponte Sancti Guil-
lelmi usque ad mare. — Guillelmus auteni
dominus Montispessulani hanc donatio-
nem recipiens, totum praediclum honorem
cum omnibus castris& omnibus eonini per-
tinentiis reddit, laudat & concedit ad feo-
dum honoratum in perpetuum Raimundo
Atoni & suis, & insuper donat & in per|)e-
tuum concedit illi totum castrum de Paril-
lano & quae pendet, & omne id quidquid
habet a flumine Eravi usque ad Fontes
ci quidquid habet in Castro de Poieto
Si terminio & in villa de Vindimiano.
Praeterea illi donat totum pignus X'" soli-
dor, Melgoriensium, quod habebat in for-
390
cia vallis de Cavaillano. Haec autcm dona-
tio facta fuit ad feodum honoratum. luter
testes hujus instrumenti sunt R. Guillelmi
abbas Anianensis, P. de Vabre praeposi-
tus Magalonensis, Guido de Ventador prior
Sancti Firmini, G. Bocades, &c.
An
1187
62.
XLIII
Assises tenues par Ermengarde ,
vicomtesse de Narbonne\
IN nomine Domini, anno Incarnationis
ejusdem M.°C° LXXX° Vili", rege régnante
Philippo, nono kalendas octobris. Mani-
festum sit omnibus audientibus, quoniam
controversia vertebatur inter Raimundum
Berengarium de Oviliano ex una parte &
inter Deodatum Geraldum & Berengarium
Bonetiim & Guillelmum de Moniano ex
altéra parte. De qua scilicet controversia
venerunt in potestatem domine Ermengar-
dis vicecomitisse Narbone, assidentibus ei
Ugone de Piano, Berengario de Liniano,
niagistro Petro Arnaldo de Laco. Petebat
siquideni Raimundus Berengarii, pro se &
ecclesia de Oviliano, medietatem & ultra
stagnum castri inferioris de Oviliano, ([uo-
niani dicebat se adquisisse ab Ugone ca-
pellano ejusdem ecclesie, & îdeo petebat
medietatem tam pisciuni quam avium &
omnium que ibi capiebantur Se ctiam salis,
quando ibi fiebat. Econtra ipsi respon-
debant, quod neque ipsi neque capellanus
umquam aliquid habuerant neque cepe-
rant i.i avibus neque in piscibus, sed
quando sal ibi fiebat & stagnum erat desic-
catum, habebant ibi unam faixiam. Tan-
dem auditis rationibus & allegationibus
hinc inde diligenier inquisitis, & sacra-
mento calumpnie ex utraque parte pres-
tito, predicta domina Ermengardis, vice-
comitissa Narbone, cum assessoribus suis
totam jamdictam controversiam ita termi-
navit per deffinitivam sententiam, ut pre-
fatus Raimundus Berengarii habeat cum
' Archives de l'abbaye de Fontfroide. [Dont,
V. jp, f° 118.J
EJ.orîg.
t. 111,
col. 162.
An
n83
2 3 sep-
tembre.
An
ii83
591
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
393
ecclesia de Oviliano médium per médium, Appamie. Facta carta ista mense novem-
tertiam partem predicti stagni tam avium bris, feria quarta, régnante Philippo rege
An
1188
An
3o no-
vembre.
quam piscium & omnium aiiarum rerum
& etiam salis, & predicti Deodatus Geraldi
& Berengarius Bonetus & Guillelmus de
Moniano habeant duas partes. Data fuit
hec sententia apud Ovilianum, in podio
ante ecclesiam, presentibus & videntibus
Ademaro de Muroveteri, Pontio d'Olar-
gues, Guillelmo de Oviliano, Petro Forne-
rio, Alcherio, Guillelmo Raimundo
Martinus mandato predicte domine vice-
comitisse scripsit. — Hoc est translatum.
63. — XLIV
Lettres de Raimond-Roger, comte de
Foix, en faveur de Vabhaye de
Boulbonne '.
IN iiomine Domini. Notum sit, quod ego
Raimundus Rogerii, Dei gratia comes
Fuxi, cum consilio & autorgamento pro-
borum hominum Apamie, dono Domino
Deo & Béate Marie Bolbone & Odoni
ejusdem donuis abbati & fratribus ibi Deo
servientibus, pro anima patris mei Rogerii
Bernardi, liberfatem & affrancamentum il-
lius domus, quam habent Appamie in villa
nova, scilicet ut ipsa domus & quicumque
hospes per manum fratrum Bolbone habi-
tabit in ea sint franci & liberi ab omni
exactione & consuetudine serviciali : hoc
est ut nunquam teneantur dare in questis,
in operibus, in clausuris, nec guaitare nec
ire in cavalgadam nec in guerram nec in
aliquibus missionibus, que pertineant ad
dominium jiiostrum sive ad communitatem
ville. Hoc totum sicut suprascriptum est,
donavi bono animo predictus ego Raimun-
dus Rogerii predictis fratribus & domui
Bolbone libère & absolute absque omni
retinentia, in ecclesia Sancti Joannis apud
Éd.orig. Appamiam, sequenti die -post sepulturam
coi. i6:f. patris mei Rogerii Bernardi, in festo Sancti
Andrée, in presentia proborum hominum
' Archives de l'abbaye de Boulbonne. [Dont,
V. 83, f" 204.J
Francorum, anno ab Incarnatione Domini
M" c" LXXK" viii°. Hujus rei sunt testes
Petrus Othonis, Guillelmus de Hospifali,
Bernardus Seguerii, Petrus de Laurac, Pe-
trus de Calmels, Lumbardus Arnaldus de
Fuxo, Augerius de Calvomonte monachus,
frater Maurinus, & Lambertus qui cartam
istani scripsit (locus signi manualis).
64.
Charte de Raïmond F, comte de Tou-
louse, en J'aveur des habitants de
cette ville' .
EGO Ramundus, Dei gratia dux Narbone,
comes Tholose, marchio Provincie,
mando & convenio omnibus hominibus &
feminis urbis Tholose & suburbii presen-
tibus & futuris, quod in me credere &
confidere possunt, sicut in suo bono do-
mino, & quod nullus homo vel femina
alium vel aliam interfîciat vel vulneret vel
ignem mitât vel vineas vel segetes vel ar-
bores scindât nec bestias interficiat, vel
aliquod aliud maleficium vel rixam vel se-
ditionem faciat alicui homini vel femine
habitanti in urbe Tholose vel in suburbio
intus vel extra, meo ingénie vel meo con-
silio, & quod nuUum pactum vel fedus fa-
ciam cum aliquo homine vel femina civita-
tis Tholose vel suburbii contra alium vel
aliam causa rixe & seditionis, 8: si fece-
rim, illud absolve, & si carte erant inde
facte nuilam deinceps habeant firmitatem.
Et si aliquis homo vel femina alium vel
aliam interficeret vel vulneraret vel ignem
miteret vel vineas vel segetes vel arbores
scinderet vel bestias interficeret, vel ali-
quod aliud maleficium vel rixam vel sedi-
tioneni faceret in civitate vel in suburbio
' Archives nationales, JJ. xxi, n. viii, f" 16.
A la suite, f" 18, autre acte du même jour, de
l'évèque Fulcrand & des consuls, déclarant nuls
tous les actes passés entre Toulousains à l'occa-
sion de cette sédition.
An
1189
6 jan-
An
1189
393
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
894
vel extra alicui homitii vel femine habi-
tant'! in eadem civitate vel suburbio, ero
inde fidelis dominus & bonus justiciator
& faciam inde illam justiciam, qiiam con-
sules Tholose judicaverint vel alii probi
homines Tholose, si consules ibi non fue-
rint. Et faciam & tenebo & observabo fir-
miter illam concordiam & districtionem &
penam, quam episcopus & consules & Tho-
zetus de Tholosa & Aymericus de Castro-
novo statuent de seditionibus & rixis &
factis hujus ville, Hec omnia que scripta
sunt, ego Kamundus prcdictus cornes mea
voluntate 8c gratia & amore proborum ho-
minum Tholose, non quod tenear hoc fa-
cere nisi voluero, mando & convenio &
super sancta Evangelia juro, quod hec om-
nia teneam & observem firmiter in perpe-
tuum, salvis & retentis omnibus meis juri-
bus & dominatîonibus, sicut habeo ibi &
habere debeo. Hoc ita facto, consules ci-
vitatis Tholose & suburbii atque alii probi
homines mandaverunt & super sancta Dei
Evangelia juraverunt domino Ramundo
comiti Tholose & cui Tholosam ordinare
voluerit, fidelitatem & vitam & memhra &
Tholosam, scilicet civitatem & suburbium
& honorem & quod nuUum isforum sibi
vel cui cirithecam ordinare voluerit aufe-
rant, salvis & retentis omnibus eorum ju-
ribus & consuetudinibus & affranquimen-
tis, sicut habent & habere debent. Hoc fuit
factum mense januarii, feria VI'', in festo
Epiphanie, in ecclesia Sancti Pétri Quo-
quinarum, anno M° c" LXXX" Vin" ab In-
carnatione Domini, Hujus rei sunt testes
dompnus Fulcrandus Tholosanus episco-
pus & Aymericus de Casfronovo & consu-
les civitatis Tholose & suburbii, scilicet
Bertrandus de Montibus, & Arnaldus de
Villanova, & Arnaldus Willelmus Rainal-
dus, & Petrus de Marcafabba, & Petrus
Rogcrius, & Raimundus Galinus, & Arnal-
dus Ruffus, & Bernardus Petrus de Cossa,
& Poncius Umbertus, & W. Poncius Aster,
& Petrus Raimundus d'Escalquenchis, &
Raimundus Geraldus Vitalis, & multi alii
probi homines, & Arnaldus Ferrucius qui
cartam istam scripsit.
)3.
Jugement rendu par la cour Jurée de
Toulouse entre le nommé Toulou-
sain 6* sa belle-fille Esclarmonde' ,
NOTUM sit quod Tholosanus Joculator
habuit causam cum Sclarmunda sua
pringna, in presencia Ramundi Monachi
vicarii & curie jurate, scilicet Pétri de
Marcafava & Bernardi Pétri de Cossano &
Pétri Rogerii & Ramundi Rotberti, qui
tune erant constituti judices. In qua causa
Sclarmunda predicta allegavit quod Tholo-
sanus Joculator & Petroiia uxor ejus, que
erat mater ipsius Sclarmunde, acquisierant
I casalem insimul de Ramundo Tholosano
& de suis fratribus, unde ipsa volebat ha-
bere medietatem illius casalis successione
Pétrone matris sue. Ad quod Tholosanus
Joculator respondit quod Sclarmunda ali-
quid in predicto casale, quem ipse & Pe-
trona uxor sua adquisierant, petere non
poterat, quia ipse sua voluntate Petronam
in illa adquisitione miserat, sive quod Pe-
trona aliquid ibi de suo proprio non dede-
rat. Item dixit Tholosanus quod Sclar-
munda habebat I fratreni, unde ipsa, quia
ille frater ibi non erat presens, aliquid in
casale petere non poterat, de tanfo quan-
tum ei pertinebat, famen, si aliquid ibi
consequi poterat. Item dixit Tholosanus,
quod si forte Sclarmunda aliquid in casale
consequi poterat, ipse debebat illud totum
habere & tenere in omni sua vita. Et ille
casalis in quo Sclarmunda predicta petebat
medietatem est inter casalem Meloni &
casalem Aldoyni. Tandem hiis & multis
aliis rationibus hinc inde auditis, & viso
instrumento de illa adquisitione, quam
Tholosanus Joculator & Petrona uxor ejus
fecerant de predicto casale, & subtiliter
inspecte, predicti judices judicando diffi-
nierunt quod Tholosanus Joculator de-
bebat habere & tenere totum predictum
casalem omni sua vita, pro omni sua vo-
luntate, pro explectare, & post suam r-!or-
An
1189
mai.
' JJ. xxi, f' 86 r", sans numéro.
An
1189
59;)
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
396
Ed.orig.
t. 111,
col. i63.
An
,189
juin.
tcm quod pebebat remanere mediatas pre-
dicti casalis heredibus Pétrone que fuit
uxor Tholosani & de alia medietate Tho'.o-
sanus Joculator poterat facere totam suam
medietatem. Facta carta hujus dati jiidicii
mense madii, fcria m, régnante Philippo
Francorum rege & Ramundo Tholosaiio
comité & Fulcrando episcopo, anno ab
Incarnatione Domini M" C LXXX" VIIII".
Hujus dati judicli sunt testes idem predicti
judices (nominibus quibus supra) & Rai-
mundus Jobannes qui cartam istam scripsit.
66. — XLV
Hommage d'Aymar de Poitiers, comte
de Valent'moisy à Raimond, comte
de Toulouse , pour le comté de
Diois '.
NOTtiM sit, 8îc. quod R., Dei gratia dux
Narbonae, comes Tolosae, marcbio
Provinciae, donamus, cedimus & cum bac
carta tradimus in perpetuum, per nos suc-
cessoresque nostros, tibi Ademaro de Pic-
tavia & successoribus tuis, onine jus &
dominium quod in Diensi comitatu babe-
mus vel babere debemus, vel homo vel
fœmina ibi a nobis babet vel babere dé-
bet. Et ego Ademariiis de Pictavia ob banc
donationem, a vobis domino meo R. prae-
dicto comité Tolosano mihi factam & con-
cessam, fidelitatem & bominium vobis fa-
cio. Et nos praedictus R. Tolosanus comes
volumus & mandamus, ut quicumque in
jamdicto comitatu aliquid a nobis vel nos-
tro nomine babet vel babere débet, id to-
tum de cetero a te babeat & possideat, &
fidelitatem & hominium inde tibi faciat
& non nobis. Tu vero & successores tui
nobis & successoribus n©stris inde fideli-
tatem Ik hominium facere debes. Acta ik
compléta sunt baec omnia anno ab Incar-
natione Domini mclxxxviiii, régnante
Frcderico Romanorum imperatore, mense
junii, in villa Sancti Saturnini, in praesen-
' Archives lîe la chnmbre des comptes de Da»-
phiné, caisse de Diois, liasse i 180.
tia testinm, E. Valeiitineiisis praepositi,
Dragoneti de Montedracono, Dragoneti
ejusdem filii, P. de Montedracono, P. do
Salomiaco, Q. de Aratio, P. de Sancto Pri-
geto, L. de Rupe, V. de Rupe, D. de Liu-
rone, Bertrandi Bonelli, Jordani de Portas,
Pétri Raimundi notarii, qui utrimque ro-
gatiis praesens instrumentum composuit 8c
sigillo nostro munivit.
67, — XLVI
Le vicomte de Béjiers donne les do-
maines de l'ahhaye de Caunes en
engagement '.
IN nomine Domini, anno nativitatis ejus-
dem MCLXXXIX, régnante rege Philippo,
mense augusti. Ego Rogerius vicecomes
Biterris, per me, &c. obligo & pro pi-
gnore trado tibi Bertrando de Saixaco &
tuis 8f cui vel quibus pro tua subscripta
pecunia dederis, &c. scilicet omnia castra
& villas & bonores cum suis fortiis &
munitionibus & suis terminiis, quae ba-
beo ullo modo & babere debeo propter
abbatiam & monasterium Sancti Pétri de
Caunas, videlicet villam de Cauiias &
castrum de Spinaceria & castrum de Isse-
tor & villam de Trenciano, & omnia alia
castra & villas & bonores & campos 8î
viiieas & condamina & bomines 8c femi-
nas, prata, riparias, usaticos & foriscapia,
tasqnas & quartas & totum aliud agre-
rium. Et totum alium honorem, cultum &
incultum, & omnes reditus & exitus mihi
pertinentes aliquo modo propter abba-
tiam & monasterium Sancti Pétri de Cau-
nas, obligo tibi, sicut superius dictum est,
pro pretio xxv"' solidor. Melgor., de qui-
bus teneo me bene per pagatum. Omi-.ia
jamdicta castra & villas & totum alium
honorem, scriptum & non scriptum, cum
suis fortiis & munitionibus suis & suis
terminis & pertinentiis, quae ad abbatiam
jamdictam & monasterium pertinent, si-
cut ego habeo & babere debeo, habeatis ik
' Château de Foix, carlulaire, caisse i5.
An
I 1S9
An
1189
rJ.orig.
t. 111,
col. IQ\.
►
An
I189
)97
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
I 189
octobrc-
di;cc:Ti-
bre.
possideatis tu & tui pro pignore, amodo
tamdiu donec ego vel mei reddamus & sol-
vamus tibi vel ciii jusseris praedictos
XXV" solidor. Melgor. bonos & perciirri-
biles, vel argentum finum ad rationem
marchae, quae mine valet L solidos, si
tune haec moneta Melgoriensis fuerit aba-
tuda vel deteriorata, redditus vero & exi-
tus inde exeuntes vestros proprios faciatis,
ita quod nullo tempore vobis in sortem
coniputentur. Hiijus rei sunt testes Isar-
nus abbas Saiicti Joannis de Valle Siguario,
Petrus Vassallus, Ugo de Romegos vicarius
Reddensis, Petrus Rogerius de Mirapisci-
bus, Gallardus de Fanjos, Raimuiidus Fer-
randus, Raimundus Lombardus, Bernardus
de Flaciano, Petrus Rainuiiidi, Galterius,
Isarnus de Darrs, & Bernardus de Can-
neto notarius domini Rogerii, qui haec
scripsit.
68.
XLVII
Actes de Vengigement fait par Ber-
nard-Aton, vicomte d'Agde, d'une
partie de son domaine à Guillaume, vel pertinere potuerunt vel debueruut, &c.
3y8
Melgorii fuerit abatuda seu deteriorata, &c.
Testes sunt domiuus A. abbas Vallismag-
iiae, R. cellerarius, Guiraldus prior de
Seta, Elesiarius de Albasio, Poneius de
Bernicio, R. de Centrai ranicis, R. de Po-
mairols, Rostagnus de Centrairanicis, B.
Paliot, R. prior de Lupiano, R. Rostagni,
B. Ermengavus, R. frater ejus, R. de Gra-
vas, P. Luciani & Guillelmus Rainuindi,
qui haec scripsit.
II. Anno dominiee Incarnationis MCXC,
mense januarii, ego Bernardus Ato vice-
cornes Agathensis, sponfaneae voluntatis
arbitrio, per donationcm inter vives, dono,
cedo, transf'ero & titulo merae liberalitatis
jure perpet\io concedo tibi G., domino
Montispessuli, filio quondam Mathildis
ducissae, & tibi Agneti uxori ejus & in-
fantibus vestris jam progenitis & nascituris
ex dicta Agnete, ad faciendas omnes vo-
luntates vestras, salvo tamen 8c retento
mihi usufructu in vita mea, videlicet to-
tum castrum de Lu])iano intus & extra,
cum dominio & dominatione, districtio-
nes, satisdationes, feoda & fevales, & eo-
rum servitia, &c. & omnia jura vel inju-
rias, quao in Castro vel in terminio castri
ad me vel ad genus meum pertinuerunt
An
Il 89
seigneur de Montpellier' ,
I.
I
N nomine Domini. Ego Bernardus Ato,
vicecomes Agathensis, per me & per
meos, 8cc. cum hac carta mitfo in pignore
pro X"' solidis iMelgcr. tibi Giiillelnio
domino Montispessuli & tibi Agneti uxori
ejus Se vestris, &c. totum castrum de Lu-
piano, cum hominibus & feminis, feodis, posui & obligavi pro Xi"' solidor. Melgor.
fevalibus, &c. & omnes fructus & exitus
& reditus inde exeuntes vestros proprios
faciatis & percipiatis, & bono animo vobis
dono quod in sortem vel in pagam non
computentur ab hoc festo sancti Michaelis,
quod fuit anno mclxxxix, usque ad duos
annos, & sic deinde de anno in aniuim,
tamdiu donec reddantur & solvantur vobis
vel vestris ista X'" solidor. Melgor. sine
inganno, quos bene a vobis habui & re-
cepi, vel argentum finum ad rationem
marchae L solidos, ^si tune moueia haec
I-'d.orifi.
t. III,
col. i65.
Testes sunt G. de Mesoa, G. prior Sancti
F'irmini, Poneius Luciani, G. Leterici,
Guiraldus Atbrandi , & Guillelmus Rai-
mundi, qui haec scripsit.
III. Anno dominiee Incarnat, m c xciv.
Ego Bernardus Ato, vicecomes Agathensis,
scio & in veritate cum hac carta profiteor
& cognosco, quod ego olim pignori sup-
An
1 iç.")
janvigr.
' Manustrits d'Aubayi, n. 82.
tibi Guillelnio domino Montispessuli & tibi
Agneti uxori ejus & vestris, totum cas-
trum de l,upiano, cum suis omnibus per-
tinentiis, &c. quae omnia rata 8c illibata
esse volo. Insuper in praesenti, salvo priori
pignore, pignori obligo 8c astringo pro
IX"' solidor., quos ex recenti 8c ex novo
mihi in solidum solvistis 8c numerastis, ita
quod nihil rcmansit ad solvendum,8c i(a
recla facla computatioue modo pignori
obligo 8c astringo vol)is 8c vestris pro
XX"' solidor. Melgor., videlicet totum cas-
trum de Lupiano, intus 8c extra, cum do-
minio & doiuiuatioue, &c. Et boiio auimo
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
400
An '^99
"^ vobis (lono, qiiod iii sortem vel pagani non Michnël de Lalis, niagister Giiido, B. de
computentiir [redditiis vel exitus] ab hoc Melgorio, G. Pétri & Guillelnius Rai-
festo proximo sanctae Mariae de februario iiuindi, qui haec scripsit.
iisque ad X annos continues completos,
& sic deinc de anno in annuni, tanidiu do-
nec reddam & persolvam vobis vel vestris
istos XX'" sol. Melgor. sine onini inganno,
qiios omiies a vobis habui & bene recepi,
vel argentum iinum ad rationem marchae
LU solidorum, si tune nioneta haec Mel-
gorii fuerit abatuda seu deteriorata, &c.
Sciendum est quod infra continuuni de-
cennium non possum nec debeo castrum
istud repignorare vel recuperare nullo
modo, salvo tamen dono quod de Castro
isto vobis feci durante isto pignore vel
soluto, &c. Horum omnium testes sunt
An
1 19.5
An
I 19J
janvier.
69. — XLVIII
Hommage de Guillaume, seigneur de
Montpellier, à Raimond, comte de
MeltrueiV .
A NNO dominice Incarnation. MCLXXxrx,
mense martii. Ego Guillelmus, Dei gra-
tia Montispessulani dominus, filius quon-
dam Mathildis diicissae, scio & in veritate
Poiicius Raine, B. de Muroveteri, G. de cum bac carta cognosco, quod ego habeo
Mesoa, Michael de Latis, magister Guido, & teneo per me & haeredes meos a te, do-
G. Fidelis, Poncius Gachus, Carbonellus mino Raimundo comité Melgoriensi, &
Bidocius, R. Tocabous, P. de Pezenatio,
Jordanus de Conchis, &c.
IV. Anno dominice Incarnat. MCXCIV,
mense januario. Ego Guillelmus, Dei gratia
Montispessulani dominus, filius quondam
Mathildis ducissae, & ego Agnes uxorejus,
profitemur & cum série hujus cartulae
cognoscimus, quod post x annos conti-
nues elapsos a sancta dicta Incarnatione
domini nostri Jesu Christi & a mense
Ed.orig.
t. III,
col. 166.
An
1 190
mart.
heredibus & successoribirt tuis dominis
Melgorii, scilicet quidquid habeo in castre
de Castriis & in Castronovo & in villa
de Sentrairanicis, & insuper quicquid ha-
bebam in Castro de Poieto & in Castro de
Piniano tempore compositionis factae in-
ter nos apud Grandemmontem in Mon-
terbedon. Quae omnia habeo & teneo de
te ad feudum francum & honoratum, ita
quod nuUum supradjctorura castrorum vel
praefato, nos tenemur & obligati sunnis villarum tibi vel tuis nec alicui comiti
tibi Bernardo Atoni vicecomiti Agathensi Melgoriensi reddere tencar. Praeterea ha-
reddere castrum de Lupiano, prius tamen beo & teneo a te, domino Raimundo co-
nobis plenarie solutis a te vel ab alio no- mite Melgoriensi, & a successoribus tuis
mine tuo XIV" solidor. Melgor., quorum dominis Melgoriensibus caminos de Mala
nomine castrum istud nobis est obligatum, vetula usque ad flumen Viturli & a flumine
vel argento fino ad rationem marchae i.ii Viturli usque ad Maiamvetulam & de
solides, si tune meneta haec Melgorii lue- Montcpessulano usque ad flumen Erauri
rit abatuda seu deteriorata, & ad repigno- & de flumine Erauri usque ad Moutem-
rationcm ejusdem castri faciendam am- pessulanum, & illos très denarios Melge-
pliorcm pecuniam vel largierem reddere rienses, quos habeo & percipio in moneta
non tenearis, nisi tantum xiV" solidor. Melgorii in singulis libris ipsius menetae,
Sed infra continuum decennium non potes sicut in cartis exinde factis plenius conti-
nec debes castrum repignorare vel recupe- netur, & riperias & patus fluminis Lesi
rare, salvo tamen dono quod de Castro & alignamentum & ex])lectum mihi &
nobis fecisti durante pignore vel soluto. omnibus habitatoribus Montispessulani in
Sed est^ciendum quod solis XIV"' solidor. bosco de Valena de omnibus arboribus &
potes repignorare pignus, salvo tamen lignis, exceptis romes & albars, salvo usa-
deno Si in sua firmitate manente, licet tico veteri ipsius boschi, sicut in aliis car-
pignoratitia cartula XX"' solidorum faciat tis de ipso bosco, quae tuis & meis succes-
raentionem. Hujus rei testes sunt Poncius
Raine, B. de Muroveteri, G. de Mesoa, ' Manuscrits d'Auba^'s. n. 8r.
An
119-
401
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
40 î
soribus laudatae fuerunt, continetur. Et non faciam fieri in Montepessulano nec
haec omnia habeo & teneo a te, R. comité extra in toto comitatu Sustantionensi con-
Melgoriensi, & successoribus tuis dominis tra istani, nec aliam monetam discurrere
Melgoriensibus ad feudum francum & ho- faciam in Montepessulano nec extra in
noratuni, pro quibus omnibus praescriptis toto comitatu, in toto possemeo, nisi tau-
facio vobis hominium & juro fidelitateni. tum islam monetam Melgoriensem, quam-
Insuper reddo & solvo vobis & vestris in diu erit ejus legis & ponderis quae statuta
perpetuum Egamlongam & Botonetum & est, sicut in cartis istius monetae inter nos
Malestar & omnia alia vestra quae occu-
paveram. — Ego R. comes Melgoriensis,
per me & meos successores dominos Mel-
gorienses, laudo & concedo tibi in perpc-
Éd.ortc.
t. III.
col. 167.
factis plenius continetur. Horum omnium
testes sunt dominus Johannes Magalonen-
sis episcopus, R. Rascas, R. Aercardus,
Rostagnus de Arsas, Rostagnus de Montar-
tuum Guillelmo domino Montepessulani bedon, Bertrandus de Mesoaga, Bremun-
& omnibus successoribus tuis, ad feudum
francum & honoratum totum hoc quicquiJ
habes in Castro de Castriis & in Castro-
novo & in villa de Sentrayranicis & to-
tum hoc quod habebas in Castro de Poieto
& in Castro de Piniajio tempore composi-
fionis praedictae, quod est scilicet illud
quod habuit Guido Guerengiatus in Castro
de Poieto, de Gagone, de Petrabruno, &
in Castro de Piniano feudum quod Rai-
mundus de Piniano tenet de te. Quae om-
nia castra vel villas mihi nec alicui comiti
dus de Salve, P. R. de la Veneria, Rosta-
gnus de Sancto Privato, R. de Castriis, Sa-
lamon de Falgueriis, Guercius frater ejus,
G. de Tesaiio, Bertrandus de Montelauro,
R. de Majolano, Cambon, B. Mata, Ber-
trandus Guidon, Poncius de Fabriciis, R.
de Salvaillanicis, Bertrandus de Castriis,
G. de Mesoa, G. de Albaterra, Pontius de
Montelauro, Bertrandus de Calduranicis,
Petrus Berfrandi, P. Bernardus, G. Lente-
ricus, Guiraldus Atbrandi, Stephanus de
Conchis, R, Atbrandi, Jacobus Lombardi,
Melgoriensi reddere teneris. Insuper etiam P. de Sancto Gregorio praeceptor militiae,
laudo & concedo in perpetuum tibi & suc- G. Pétri, m'agister Guido, G. Rancurelli,
cessoribus tuis caminos de Malavetula us- Guillelmus Joanni, Bartholomeus Gleisa,
que ad flumen Viturli, &c. quos caminos Durantus Mercarius, R. de Moreze, P. de
& ibi iter agentes cum rébus eorum sal- Montearbodone, P. de Narbona, P. Vezia-
vare & deffendere gratis & libère pro-
mitto, & ego vel alius comes Melgoriensis
per nos & per alium non accipiemus in
caminis de Sostanzones & episcopatus
Magalonensis ullum guidaticum nec pe-
daticum, excepto pedatico veteri de ca-
mino Montisferrandi usque ad Aganticum
& de Agantico usque ad Moutempessula-
nura. Laudo etiam & concedo tibi & tuis
nus, Philippus frater ejus, Ugo de Podio,
Giraldus Petiti, Stephanus de Teils, R. de
Camnon, Guillelmus de Villanova, G. Ani-
blardus, B. Bedocius, B. de Azillano, Ri-
chardus Malaserbas, P. Isarnus, P. Ser-
reti, Ademarius d'Orlac, Bertrandus &
Joannes frater ej\is, G. Ermengau, P. R.
scriptor comitis, Johannes Bertulfi, Gir-
baldus frater ejus, & Guillelmus Rai-
in perpetuum ni denarios Melgorienses, mundi notarius Moiitispessuli, qui haec
quos in singulis libris monetae Melgor. ab utraque parte rogatus scripsit.
percipis, sicut in cartis ipsius monetae
continetur, sicut olim tibi & antecessori-
bus tuis concessum & laudatum fuit, &
omnes riperias & patus, &c. Insuper etiam
laudo & concedo tibi & tuis in perpetuum
omnia jura mea. Et ego Guillelmus, do-
minus Montispessulani, per me & per meos
promitto tibi, domino R. comiti & succes-
soribus tuis comitibus Melgoriensibus,
quod monetam Melgoriensem non faciam
contrafacere, nec aliam monetam argeuti
An
1190
4o3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
404
An
I 190
mai.
70.
Donation de Roger II, vicomte de
Bé-^iers, à la commanderie de Cani-
pagnoles^ .
ÎN n
eiu
nomine Domîni, anno a Nativîtate
^jusdem M° C Lxxxx", régnante rege
Philippe, mense maii. Ego Rotgerius vice-
comes Bilerris, per me & per meos, bona
fide & sine dolo cum hac carta dono &
trado & desamparo nunc & in perpetuum,
titulo perfecte donationis pro alodio, sine
iiUa mea meorumque retentione, pro sa-
lute anime mee & patris mei & matris vel
parentum meoriim, Domino Deo & hos-
pitali Jherosolimitano & tibi Arnaudo de
Campannolis, magistro ipsiiis Hospilalis in
Biterrensi & Agathensi, & fratribus ejiis-
dem Hospitalis presentibus & futuris,
qiiicquid habeo & habere debeo vel homo
[aiit fem]ina habet de me vel per me in
castelio de Campannolis & in ejus termi-
niis, in firmanciis, in justiciis, in ho[no-
ribus, in alo]diis, in adulteriis, in latro-
ciniis, in alberguis, pro quibus alberguis
debebat mihi facere albergam X militum
Bernardus [de ]piniano, & Petriis de
Campannolis V militum, & Alcheriiis filius
quondam Arnaiuli Poncii V militum. Et si
aliquid amplius in castelio de Campanno-
lis & in ejus terminiis habeo vel habere
debeo vel antecessores mei habuerunt vel
homo vel femina habuit de nobis vel per
nos, totum illud Deo & Hospitali & fra-
tribus ejusdem dono in perpetuum & di-
samparo. Et promittimus ego idem Rotge-
rius & ego Adalaicis uxor ejus comitissa,
quod de predicto castelio [&] de omnibus
rébus predictis ad ipsum castellum perti-
nentibus erimus Deo & Hospitali & vobis
in perpetuum boni defenso[re]s & fidèles
ab omnibus hominibus & feminis. Et cou-
cedimus vobis & donamus similiter in per-
petuum, ut in ipso castelio [vel] in ejus
'Archives Je la Haufc-Garonne. Ordre de Saint-
Jean ; Campagnoles, liasse II, n. 20; copie en par-
chemin du temps.
terminiis possitis facere forciam vel for-
cias, quam vel quas volueritis vel quicquid
ibi facere volueritis. Hec omnia, [prout]
suprascripta sunt vel sicut raelius dici vel
intelligi ad vestram possunt utilitatem, te-
nebimus & observabimus firmiter & fideli-
ter & nunquam contraveniemus vel veniri
faciemus aliquo modo, nec aliquid fecimus
vel faciemus quominus hec predicta vel
aliquod horum firma permaneant. Sic Deus
nos adjuvet & hec sancta iiii""' Evangelia.
Hujus rei sunt testes Raimundus Tren-
cavelli, Arnaudus Raimundi vicarius Bi-
terris, Petrus Vassalli, Raimundus ledda-
rius, Guillelmus Raimundi sellarius, Petrus
Ermengaudi, Bernardus de Caucionoiolo,
Petrus de Alanis, Fa^jer subvicarius, Guil-
lelmus de Claromonte, [Pon]tius de Clai-
raco , Guillelmus Baronus & Bernardus
Cota publicus Bi terris notarius, qui jus-
sione domini Rotgerii & comitis[se & ad]-
stantium hec scripsit & causa majoris auc-
toritatis sigillavit.
Hoc instrumentum transtulit ab an[ten-
tijco Guillelmus Pétri, filius Pétri Furna-
rii, in operatorio Arnaudi de Alsoiia, ipso
présente, nichil augens vel [mijnuens,
anno dominico m'Clxxxx"!!!", mense fe-
bruarii, presentibus & legentibus Rai-
mundo de Bodonis filio Pétri Bernardi,
Guillelmo de Pelignano, Guillelmo de Vi-
ridiario, qui omnes hoc instrumentum cum
autentico legendo scrutati sunt. — Ego
idem Arnaudus de Alsona subscribo (,sig-
num nolarii).
71. — XLIX
Privilèges de l'ahbaye de CandeiV,
I.XTOTUM sit, &c. quod ego R. cornes
iN Tolosae, dux Narbonae, marchio
Provinciae, & ego Guillelmus Petrus Al-
biensis episcopus, & ego R. viçecomes
Biterrensis, consilio & assensu multorum
nobilium virorum, improbitati & iniquitati
multorum obviantes, qui quod violenter
' Cartiilaire de l'abbaye de Candeil.
An
1 190
m orig.
t. III,
col. 107.
\'ers
I 190
Vers
1 190
400
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
406
Kd.orig
t. 111.
cul. iù6.
An
1 197
nequeunf aut non audent, coiificta testiiim
falsitate adipisci coiiantur, nos, incjnam,
onines supradicti monasterium Candelii,
& si qua ordinis Cisterciensis monasteria
in Albiensi episco])atu constnicta vel con-
struenda, hujusmodi privilégie in perpe-
tuum valituro intiiitu pietatis & religionis
munimus, deffendimus atqiie donamus, lit
in omnibus suis causis vel controversiis,
sive agant sive conveniantur, abbati vel
priori vel cellerario vel duobus moiiachis
praenominatae domus Candelii, usque ad
summam aut valentiam ce solidorum, sive
sint res mobiles vel immobiles, de quibus
lis vel causa vel controversia agifatur, si
aliquis eorum sacramentum praestare vo-
luerit, credatur, & contra ejus assertionem
juramento firmatam testes vel instrumenta
cartarnm non producantur aut producta
non audiantur. Hoc idem & aliis cœnobiis
ordinis Cisterciensis in Albiensi episcopatu
indulgemus atcpie concedimus, in praesen-
tia testium : Gaillardi ecclesiaeSancti Salvii
praepositi, Ademarii Guillelmi archidia-
coni, Isarni vicecomitis Sancti Anthonini,
Pontii de Sancto Privato, Pétri Rigaldi,
Pétri Ermengaudi, Guillelmi de Sancto
Paulo, Bernardi Rigaldi, Guillelmi Atonis
de Curvalla, Sicardi de Boissadoiio, &c.
II. In' no mi ne Domini Jesu Chris ti,aniio
ab Incarnatione ejusdem Mcxc. Ego Rai-
mundus, Dei gratia comes Tholose, dux
Narbone, marchio Provincic, ad Dei glo-
riam, pro salute anime mee & parontum
meorum, donc, laudo & concedo Domino
Deo & béate Marie & tibi Aimerico abbati
de Candelio & fratribus ejusdem loci prc-
sentibus & futuris, quidquid acquisisfis
vel acquisieritis quocumque modo vel a
quibuscumque & ubicumque. Dono efiam
vobis & concedo & confirmo omnes terras
& honores & omnia, que vobis domini de
ubicumque vobis opus fuerit, pascua pc-
coribus & animalibus vestris necessaria.
Preterea dono vobis & concedo, ut nulla
religiosa domus possit adducere pecora vel
animalia sua in pascuis, que acquisistis vel
acquisieritis, nisi cum assensu & voluntate
vestra, quia ista supradicta vobis dono &
concedo, ut habeatis, teneatis & possidea-
tis libère & quiète ac sine omni relatione
nostra vel posteritatis nostre in futurum.
Insuper volo, mando 84 statue, ut vos &
vestra ab omni servitute humana & omni-
bus pedagiis 8c omnibus exactionibus, sicut
decet religiosam domuni, immunes exista-
tis, ut Dco quiète servire valeatis.
An
I 190
72. -L
Lettres de Guillaume^ évêque d'Alhî,
en faveur de l'hôpital du Vîgan '.
NOTUM sit omnibus tam presentibus
quam futuris hoc instrumentum Ic-
gentibus, quod anno ab Incarnatione Do-
mini M" c° XC, convcnerunt rectores 8c
fratres hospita'Hs de Vicano ante presen-
tiam domini Guillelmi episcopi, quem
multis precibus petienint, ut liceret eis
construere oratorium 8c habere sacerdo-
tem , qui solummodo sibi & pauperibus
ibidem sese receptantibus divina celebrare
misteria possit, protendentes 8c variis as-
sertionibus ostentantes quod petebant ni-
miiim esse congruum Scvalde necessariuni,
cum propfer seipsos qui solito more divi-
nis officiis in ecclesiis intra villam cele-
bratis nullatenus interesse poterant, cum
ad evacuandas 8c frustrandas pernoctatio-
nes 8c insidias conductorum exercituiim,
Berengx vel milites ipsius castri vel milites qui diutissime hanc terram perturbant,
aliunde vel villani vobis dederunt aut alio porte ville clause 8c firmissime obserate
aliquo fitulo concesserunt, 8c licet illi, a fere de post vesperas usque in crastinum,
quibus acquisistis vel acquisieritis, a nobis finitis missis, omni fempore fenerentur,
habcant 8c possideant, illud vobis dono 8c tum maxime propter infirmantes paupercs
concedo, ut habeatis per alodium 8c pleno 8c in extremis positos, quoniam sacerdos
jure domiiiii possideatis. Dono etiam vo- qui ad hoc illos monendo excitaret non
bis %i concedo per totam terram meam,
' Archives de la cathédrale d'AIbi. [Doat, Y. lo5,
' [Doat, V. 114, (^ 25r.l f° 109.]
An
1 199
An
1 190
407
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
408
aderat, frequentissime sine penitentia 8i
competenti confessione hunianis decede-
bant. Unde, quia piis petitionibus facilem
semper prebere assensuni bonuni est, Guil-
lelmus episcopus, supradictis ex caiisis &
pietatis affectu proniotus, cuni consensu
& voluntate cleri permisit eis oratorium
constniere 8c sacerdotem habere, qui sibi
& pauperibus ibidem receptatis dumtaxat
divina exequeretur officia, sub tali tamen
pacto talique conditione, quod semper
salva sit ibi & episcopalis reverentia &
sinodalis ecclesie juridictio, & sacerdos
qui ibi fuerit in précepte & obedientia
episcopi & ecclesie consistât. Interea pre-
dicti hospitalis fratribus seu rectoribus in
nuUius ecclesie jura licebit insurgera vel
in aliquo parrochianatum alicujus inva-
dere vel usurpare, non aliquem baptizare,
non parientibus, exceptis pauperibus qui
ibi jacuerint, missas cantare, non sponsas
benedicere, non mortuos sepelire prêter
pauperes qui ibi receptati vitam finierint
& prêter fratres qui secum cotidie in mensa
fuerint. Si quis vero in infirmitate posi-
tus, ex quo in lecto ceciderit, eis se dare
voluerit, & si quis etiam sanus & incolu-
mis se illo miilto antea vel parvo tempore
dederit, sed in domo sua usque dum iafir-
maretur remanserit, neutrum aliquem lice-
bit occasione recipere aut sepelire, nisi
volante ac jubente ecclesia, cujus parro-
chiani fuerint. Hec enim omnia & ab illa
aliéna & ad ecclesiarum jura sunt perti-
nentia, quod nequaquam esse bonum vi-
deretur illud donuiii, quod uni tolleretur
ubi alteri daretur, nec hoc altare tegere
decet, illud nudare. Quod quia omnis in-
juriandi vel litigandi occasio summopere
semper cavenda & propulsanda est, ne ali-
quem in his aditum invenire possit, a qui-
bus longior esse débet in dominicis diebus
& festis precipuis & annuis solempnitati-
bus & in quadragesima, in quibus diebus
maxime quisque parrochiam suam visitare
& honorare débet, caveant ne alicujus
ecclesie parrochiani, qui relicta ecclesia
sua ibi missam audire voluerint, ullo modo
recipiantur. Capellani vero, qui in eo ora-
torio missam celebraverint, venire debent
anfe episcopum & curam animarum ab eo
suscipere & sibi & ecclesie sue obedien-
tiam promittere. Hec omnia, sicut supra
digesta sunt, rectores & fratres hospitalis
sese suosque successores tenere & in per-
petuum illibata observare & nulla ratione
nuliaque occasione contravenire promise-
runt & multipliciter mandaverunt Vuil-
lelmo episcopo, & Vediano Ecardo eccle-
sie Sancte Cecilie preposito & Guillelmo
priori, & Gaillardo ecclesie Sancti Salvii
preposito, & Petro Bernarjji <k ceteris
utriusque ecclesie canonicis. In festo au-
tem proprii altaris liceat eis quosque adve-
venientes ad missam admittere & oblationes
eorum accipere. Hujus pacti & concordie
testes sunt... W. de Marceil, Guilabert de
Castras... Ramon de Cambo... Bertran de
la Capella, Peire de Najac... Guiral de la
Taosca, Peire de Montagut, W. so fraire.
Guillelmus de Bosco scripsit hanc cartam.
73. — LI
Paix entre le comte de Commïnges &•
Jourdain de l'Isle, par V entremise
du comte de Toulouse^
I. TjAEC est carta memoriae. Notum sit
Il omnibus, quod Bernardus, cornes
de Cominge, filius sororis comitis Tolosae,
venit ad concordamentum & ad finem cum
Jordano domino de Isla, & Jordanus de
Isla cum eo, & ille finis & illud concorda-
mentum fuit sic positum. Ex illis petitio-
nibus, quas unusquisque illorum faciebat
alii, Jordanus praedictus absolvit & dimi-
sit praedicto comifi de Comenge castellum
quod vocatur Sanctus Thomas, & omnem
terram & honorem, qui est ex alodio & ex
tenentia illius castelli, & praedictus co-
rnes de Comenge absolvit & dimisit Jor-
dano de Isla castellum quod vocatur Cas-
terar, & absolvit & dimisit ei totam terram
& honorem cultum & heremum, qui est
ex tenentia & ex alodio illius castelli, &
absolvit & dimisit ei la Serra & totam ter-
ram, &. honorem cultum & incultum, qui
' Baluze, portefeuille n. m, & cartulaire de
risle-Joiirdain.
An
1190
Hd.orii;.
I.lll,
col. 169.
An
1191
janvier.
An
1191
409
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
410
est ex fenentia & ex alodio de la Serra, &
absolvit & dimisit ei onines homines & fe-
niiiias del Casterar & de la Serra & onines
res illorum, ia quibus hominibus & in
quibus mulieribus petebat & clamabat ei
pertinere vel debebat habere partem ullo
jure vel uUa ratione. Et absolvit & dimisit
praedictus cornes de Comenge Jordano de
Isla omnem terram & honoreni, quem ei
An
,.96
scptcm-
qiiae est ex dominio & tenencia & ex alodio
illius castelli. Et tune quando illi stabant
maie & guerriebant inter eos pro praedicto
demandameato, fuit dictum Raimundo co-
miti Tolosae, qui erat dominus de unoquo-
que eorum, & tune dominus Rainnuidus
cornes Tolosae dixit & mandavit unicuique
eorum, ut illi faciant & teneant semper
totum taie concordamentum & totum talem
An
1 19Û
petebat in chamino Sancti Jacobi, cujus finem, quem ille dicat vel faciat dicere.
per quos ' homines vadunt ex Tolosa apud Item in ipso loco praedictus Bernardus co-
~ mes Convenarum, &c. dominus Jordanus
praedictus, quisque mandavit & convenit
& placuit per fidem corporis sui domino
Raimundo comiti Tolosae, ut illi faciant
& teneant semper totum taie concorda-
mentum & totum talem finem, quam ille
dicat vel faciat dicere eis. Et tune Bernar-
dus comes Convenarum absolvit & dimisit
praedicto Jordano de Insula & ejus ordi-
nio, pro prece & dictu & pro mandamento
t'd.orig.
1. m,
col. 170,
Islam & apud Aubinet & apud Auxim. Et
istud concordamentum & iste finis fuit
factus ab in praesentia Raimundi co-
mitis Tolosae. Et ibi Jordanus dominus de
Isla mandavit & convenit praedicto comiti
de Comenge & placuit ei per fidem suani,
ut praedictum concordamentum & prae-
dictum finem teneat omnibus diebus vitae
suae, & praedictus comes de Comenge
mandavit & convenit Jordano domino de
Isla Se placuit ei per fidem suam, ut prae- , domini comitis Tolosae, totum praedictum
dictum finem & praedictum concordamen-
tum teneat omnibus diebus vitae suae.
Hujus rei sunt testes Garsias abbas domus
Sanctae Mariae Grandissilvae, Rubeus de
Montegalhardo, Hugo de Seguenvilla, Vi-
talis Vaquerius, Petrus de Bordello. Et
authoriiate eorum Guillelmus Raimundus
scripsit cartam ipsam, mense januarii, fe-
rla VI, régnante Philippo rege Franco-
rum, Raimundo comité Tolosae, Fulcrando
episcopo, anno ab Incàrnatione Domini
M CLXXXX.
II. Notum sit, &c. quod Bernardus co-
mes Convenarum, filius sororis comitis
Tolosani, stabat maie & guerriabat cum
domino Jordano de Insula per demanda-
iiienta quae faciebant inter se. Et Bernar-
dus praedictus comes Convenarum faciebat
demandamentum jamdicto Jordano de In-
demandamentum, quod ille petebat vel pe-
tere poterat ullo jure aut uUa ratione aut
ullo modo ad CasteraSfJie a la Serre ne a
Monfiela nec in omnibus terris & hono-
ribus, qui sunt in alodio & dominio de
Casteras ne de la Serra ne de Monfiela.
Et absolvit & dimisit praedictus Bernardus
domino Jordano & ejus ordinio totum illud
demandamentum, c(uod ille poterat petere
vel petere putabat, & ullo jure aut ulla
ratione vel ullo modo in multis locis,
scilicet in camino Sancti Jacobi Frances
omnes, pro quo homines' pergunt de To-
losa apud Auxim. Item dominus Jordanus
de Insula absolvit & dimisit domino Ber-
nardo comiti Convenarum & ejus ordinio,
pro prece & pro mandamento domini Rai-
mundi comitis Tolosae, totum illud de-
mandamentum quod Jordanus petebat, vel
sula ad Casteras & ad la Serra & Monfiela petere poterat ullo jure, &c. in illo cas-
& in omnibus terris & honoribus, qui tello quod vocatur Sanctus Thomas. Et
sunt in alodio & territorio de Casteras & islud concordamentum & iste finis fuit
de la Serra & de Monfiela. Item dictus factus Verduno, & ibi dominus Jordanus
Jordanus demandabat praedicto Bernardo Insulae mandavit & placuit per fidem cor-
totum illud castellum, quod vocatur Sanc- poris sui domino Bernardo &ejus ordinio,
tus Thomas, & omnem terram & honorem, ut praedictum concordamentum & prae-
dictum finem teneat omnibus diebus vitae
suae. Hujus rei sunt testes Vitalis Yaque-
' Sic dom Vaissetc; il y a là une faute de lec-
turej au lieu de cujus per ^uos, il faut peut-être
lire per ijuem. [A. M.]
' Nouveau passage corrompu. fA. M.]
A.i
1 196
411
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
412
An
I 191
rïiui.
Éd.oiig.
t. 111,
col. 171.
rius & Ugo de Seguemviella & Helias &
Petriis de Bordes, qui jurati testificati sunt
se haec omnia praedicta illa vidisse & au-
divisse & vera esse. Jiissu & auctorifate
quorum, Guillelmus Bernardus scripsit is-
lam cartarn, meiise septembre, feria V. Hii-
jus facti sacramenti sunt testes Poncius de
Brugeiras & Bernardus de Pomareta & Ber-
nardus Guillelmus de Seguemviella, & item
Guillelmus Bernardus, qui hoc totum scrip-
sit, régnante Philippe rege Francoruni,
Raimundo comité Tolosae, Fulcrando epi-
scopo, ab Incarnatione Domini IMCXCVI.
74-
LU
Serment des chevaliers des vicomtes de
Béliers 6" de Carcassonne en juveur
du fils du vicomte Roger'.
ANNO a Nativitate Christi M ci.xxxxi,
régnante Philippe rege Francoruni,
mense niaii, Bertrandus de Saixaco, Aime-
rigatus Olivarius de Saixaco, Petrus Ko-
gerius, Jordanus de Cabarez, Arnaudus
Raimundi de Podiochairico , Guilhelmus
Pétri Fioslupi, Arnaudus Raimundi de Po-
dionaiiterio, Petrus de Podio frater ejus,
Giûlhermus de Sancto Felice, Amblardus
Pilapullum, Bernardus frater ejus, Rai-
numdus Arnaudi de Vintrono, Ugo de Fvo-
megos, Elesiarius de Aragono major, Ga-
lardus de Podio, Arnaudus de Aragono,
Raimundus de Aniort, Elesiarius de Ara-
gono juvenis, Bernardus de Miraval, Jor-
danus de Sancto Felice, Petrus de Arago,
Guilhelmus Pilapullum, Raimundus Er-
mengaudus de Barbairano, Chatbertus,
Arnaudus Guillelmus frater ejus, Ugo de
Concas, Pontius Rogerius de Aquaviva,
Bernardus Raimundi de Canesuspenso ,
omnes praedicti milites congregati ad col-
loquium apud Saucencz, mandamento do-
mini Rogerii vicecomitis Biterrensis, pro-
miserunt amorem & fiduciam & fidelitatem
in perpetuum Raimundo Rogerio, filio
predicti domini Rogerii & Alazaicis légi-
time uxoris ejus, & iuraverunt quod pro
posse suo facerent eum habere & tenere
totam terram ejusdem domini Rogerii post
mortem siiam.
Eodem pacto apud Carcassonam jurave-
runt Jordanus de Saixaco, Rogerius Ferrol,
Bernardus Ferrol, Petrus Gros, Arnaudus
Morlana, Arnaudus de Molendino, Pon-
tius Ferrol, Aimericus Ferrol, Guilhelmus
Ferrol, Guilhelmus Ugo, Raimundus Ar-
naldus, Petrus Sylvester, Bertrandus Lu-
cius, Rogerius de Podio, Guilhermus de
Callavo, Raimundus de Roca, Petrus Isar-
nus, Guilhelmus Faber, Ugo Mir, Petrus
de Prades, Guillelmus Sylvester, Stephanus
de Agen, Laurentius Chatmar, Raimundus
Equitarius, Petrus de Monteregali, Rai-
mundus Mir, Raimundus de Callavo, Ar-
naudus Guilhermus, Guilhermus Brunetus,
Sancius Morlana, Guilhelmus Adam, Auge-
rius Mir, Gozalbert Dolit. Et isti jurave-
runt in casiro de Carcassona, sub ulmo.
75. — LUI
Différend entre le vicomte de Béjiers
iy les seigneurs de Termes',
IN nomine Domini, anno a Nativitate
ejusdem Mcxci, régnante rege Philippe
Francorum, xv kalendas decembris. Notum
sit omnibus hec audientibus, quod placi-
tum & coiitroversia erat inter dominum
Rogerium vicecomitem Biterrensem ex una
parte, & Petrum Olivarium & Raimundum
de Terme & Ricsovendam de Terme &
Guilhelmum de Minerba maritum ejus ex
altéra. Petebat siquidem dominus Roge-
rius ab isfis supradictis & a participibus
eorum,scilicet medietatem totius seniorivi
omnium minariorum de Palairaco & suo-
rum terminorum & omnium mineriorum
deTermenez. Et econtra isti supradicti do-
mino Rogerio istud non cognoscebant &
dicebant quod nihil ibi habebat. De qua
An
1.91
An
.191
17 no-
vciiibie.
■ Château de Foix, cartulaire, caisse i5. [Doat, ' Château de Folx, cartulaire, caisse i5. [Doat,
V. 169, f-' 17.) V. 169, f'iS.]
An
1191
4i3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
414
([uideni coiitroversia & placito tandem mi- triiigere ueque aliquiJ aufferre in aliquo
serimt se in manu Bertrandi de Sexaco, loco in quantum poterint. — Hec omuia
assensu & voluntate ipsorum omnium su- supradicta laudamus & confirmamus ego
pradictorura. Et auditis eorum testibus & dominas Rogerius jamdictus per mq & per
rationibus & diligenter utrinque inquisi- omnem meam posteritatem. Et ego Petrus
tis, voluntate & consensu utriusque partis, Olivarius per me & per Raimundum de
amicabiliter inter eos sic stabilivit & taii Terme tratrem nieum & per omnem nos-
modo composuit, quod dominus Rogerius ti-am posteritatem. Et ego Ricsovendis de
vicecomes Biterrensis & sua progenies ac Terme & ego Guilhermus maritus ejus per
sui successores & bajuli eorum habeant & nos & per omnem nostram posteritatem,
accipiant bene & quiète iu perpetiium, Et ego Bertrandus de Palairaco perme 8c
scilicet quartam partem totius seniorivi per omnem posteritatem meara. Et ego
mineriorum ', que modo sunt & amodo Berengarius de Palairaco per me & per
erunt ad Palairacum & in suis terminis Bernardum Pontium fratrem meum & per
& in omni patria de Termenez, exceptis omnem meam posteritatem. Et ego Tortus
inde tantum justitiis, que justitie & alie de Durfort per me & per nepotes meos &
très partes seniorivi omnium predictorura per omnem nostram posteritatem. Et pro-
An
1 19{
mineriorum sunt aliorum predictorum &
participum eorum in perpetuum, & do-
minus Rogerius & sua progenies nichil
amplius pétant vel requirant in seniorivo
predictorum mineriorum, nisi tantum pre-
dictam quartam partem. Et dominus Roge-
rius & sua progenies manuteneant omnia
predicta mineria & stradas & caminos ip-
sorum & euntes & redeuntes ad ipsa mi-
neria ad bene .& ad bonam fidem. Et est
sciendum quod Petrus Olivarius jamdictus
& Ricsovendis & onines alii participes eo-
rum debent esse boni guirentes & deffen-
sores in perpetuum domino Rogerio &
sue progeniei & bajulis eorum de Rai-
mundo de Terme & ab omni alia persona,
in predicta quarta parte sua seniorivi ali-
quid vel totum ibi aniparante vel contra-
dicente. Et debent similiter deffendere &
custodire pro posse suo predictam quartam
partem seniorivi, ita quod Raimundus de
Terme neque alius aliquis illam quartam
partem vel aliquid inde non pigiiorent ne-
que aufferant bajulo domini Rogerii &
sue progeniei, occasione alicujus debiti
vel barat, quam illis dominus Rogerius vel
sui debeant, neque alia aliqua occasione.
Et debent similiter manutenere & defen-
dere pro posse suo bajulum domini Roge-
rii & sue progeniei, qui illam quartam
partem suam predictam acceperit, & non
debent dimittere illum, forciare nec dis-
' Le texte porte en réalité ovium & gallinarum;
la faute est évidente. |A. M.]
mittimus quod numquam contraveniemus
vel veniri faciemiis aliquo jure vel aliqua
occasione, sed omnia, sicut superius sunt
scripta vel sicut melius dici vel intelligi
possunt, sine inganno utriusque partis te-
nebimus & observabimus firmiter & fide-
liter & nichil faciemus quominus hec pre-
dicta vel aliquid horum firma permaneant.
Hujus rei sunt testes Petrus Vassallus,
Guilhelmus Amelius, Ugo de Romegos,
Guilhelmus Vassallus, Siguerius de Cane-
suspenso, Guilhelmus de Roquafort, Be-
rengarius de Prato, Ermengaudus de La-
vineira & Bernardus de Caneto, vicarius
domini Rogerii, qui mandamento ejusdem
& Pétri Olivarii & Ricsovendis & Guilhelmi
de Minerba mariti ejus & Bertrandi de
Palairaco & Torti de Durfort & omnium
predictorum testium hec scripsit.
76.
Règlement des consuls de Toulouse
sur les épaves provenant des inon-
dations de la Garonne '.
NOTUM sit universis presenfibus & fu-
turis hanc cartam legentibus vel au-
dientibus, quod Sancius Faber & Ramun-
dus Arcinaudus & Arnaldus Vitalis Se
Gausbertus Molnerius, qui habebant mo-
' JJ. x\i, i" 43 r", n. XX.
Ail
I 192
40
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
416
lendinos în capicio comitis, habuerunt
causam cuni Raimundo Galterio in piesea-
cia consulum Tholose civitatis & suburbii,
scilicet... (voir, plus bas, charte de mars sui-
vant, n. 77), qui tune erant constituti con-
sules, in qua causa Sancius P'aber & alii
sui parierii fecerunt querimoniam de Ra-
mundo Gauterio, qui fregerat & abstulerat
eis naves & aliam fusfam molendinorum,
que per augmentum Garonne naufragave-
rant & in suis honoribus & in suis albare-
tis epulerant (corr. appulerant), & quia
nuncios eorum qui naves illas & fustam
querebant verberaverat & contunieliam
fecerat. Et quia nichil inde poterant re-
cuperare, nisi cum eo ad voluntatem ipsius
concordarent, adhicientes quod super con-
simili facto alii probi homines hujus villae
habuerunt causam cum Ramundo Gauterio
in presencia consulum hujus ville & quod
fuit ab illis consulibus cognitum & judi-
cio concordatum quod si naves vel molen-
dini vel fusta molendinorum vel alia fusta
vel quecumque alie res apuleriut in alba-
retis vel in quibuslibet aliis honoribus
Ramundi Gauterii vel alicujus alii (sic)
hominis Tholose, quod domini illarum re-
rum debent res illas recuperare absque ulla
contradictione, recercito dampno quod
naves vel molendini vel alie res fecerint
in predictis albaretis vel in predictis ho-
noribus sive in expellendo sive in extra-
hendo. — Quod judicium Ramundus Gau-
terius non cognovit. — Preterea respondit
Ramundus Gauterius se nunquam fregisse
nec abstulisse eis nec alicui naves nec
aliam fustam nec verberasse nuncios eo-
rum, set ipse & sui antecessores ita habue-
rant & tenuerant longo tempore, quod si
naves vel alia fusta appellebat (sic) in suis
albaretis vel in suis honoribus, quod do-
mini concordabant se inde cum eo. —
Tune eonsules mandaverunt utrique parti,
ut probarent ea que allegaverant. — Die
autem ad hoc probandum assignata, San-
cius Faber & sui parierii predictum judi-
cium, sicuti illum esse concordatum alle-
gaverant, sufficienter probaverunt & de
superfluo hoc quod potuerunt, Ramundus
Gauterius vero nichil probavit. — Tandem
hiis & multis aliis rationibus hinc inde
auditis & testibus diligenter inspectis, eon-
sules judicando diffinierunt & cognove-
runt & dixerunt quod tenebant predictum
judicium pro bono & firmo, & quod ita
teneatur & observetur in perpetuum, vi-
delicet quod si naves vel molendini vel
fusta molendinorum vel pontorum vel
quecumque alla fusta vel panni vel que-
cumque alie res ex quocumque loco sint
epulerint (sic) in albaretis vel in quibusli-
bet aliis honoribus Ramundi Gauterii vel
alicujus alii hominis Tholose habifantis
in civitate vel in suburbio, quod domini
illarum rerum récupèrent res illas absque
omni contradictione, recercito dampno
domino honoris, quod naves vel molen-
dini vel fusta vel alie res fecerint in pre-
dictis honoribus sive in expellendo sive in
extrahendo, cognitionecapituli vel aliorum
proborum hominum Tholose, si capitulum
in bac villa non habebat. Hec omnia ut
predicta sunt judicaverunt eonsules, quod
firmiter teneantur & observentur in per-
petuum & quod a nemine possint remo-
veri. Hujus dati judicii sunt testes idem
eonsules qui hec omnia diffinierunt &
cognoveruat pro se & pro omnibus aliis
eorum sociis, qui tune erant de capitulo
(sequuntur XIX. capitulariorum nomina). Item
sunt hujus dati judicii testes... Guillelmus
capellanus Sancte Marie... & alii plures
qui ibi aderant & Ramundus Johannes,
qui cartam istam scripsit mejise febroarii,
feria liii, régnante Phiiippo Francorum
rege & Ramundo Tholosano comité Se
F'ulcrando episcopo, anno ab Inearnatione
Domini M" C LXXXX" secundo.
77-
Les consuls de Toulouse défendent le
séjour de cette ville à quiconque
aura nui à l'un de ses habitants' ,
HEC est carta constitutionis publiée,
quam eonsules Tholose tam civitatis
quam suburbii fecerunt cum communi con-
silio civitatis & suburbii, que constitutio
talis est, ut nuUus homo jam aliquo tem-
' Aich. nat. JJ. xxi, f" 24 r", 11. \ii.
An
I 192
An
I 191
mars.
Ail
417
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
418
poie sit seciirus iii hac villa, scilicet iii
civitate nec in suburbio, qui aliquem lio-
mineni vel fcniinam hiijus ville habeat _ -^
captuni vel redimere factiim vel mortiium 79'
vel luembris debilitatum vel depredatiim
vel raubatum, nec aliquis homo vel fcniina Actes de Pierre, vicomte de Narhonne'
possit tali malefico securitatem vel duca-
tuni prestare, nec illiim ducaro (sic') in hac
villa, scilicet nec in civitate nec in subur-
bio, propter nupcias vel ullo alio modo
absque consilio illius cui nialeficium esset
factuni, nisi illa nialeficia essent f:icta
propter publicam guerram comitis vel ho-
niinum hujus ville, de qua guerra esset
facta transaclio. Et hec constitutio ita facta
est ut in perpetuum firiniter& inviolabi-
liter teneatur & observctur &c quod a ne-
mine possit reinoveri. Hujus constitutionis
sunt testes idem consules qui cum comuni
consilio hec constituerunt : Arnaldus Guil-
lelnuis, Rainaldus scilicet & Arnaldus Bar-
ravus & Guillelmus Ato de Sancto Barcio
& Bernardus Petrus de Ponte & Geraldus
Arnaldus & Poncius Guillelmus de Sancto
Romane & Petrus Rogerius & Petrus de
Roaxio & Bertrandus de Villanova & Guil-
lelmus de Turre & Raniundus Galinus &
Hugo de Palatio & Bernardus Petrus de
Cossano & Arnaldus Rufus & Stephanus
Carabordas & Guillelmus Bertrandus &
Petrus Ramundus d'Esqualquencs, & Ra-
mundus Geraldus Vilalis & Borengarius
Ramundus & Petrus Maurandus ik Ra-
mundus Pilificatus & Ramundus Gauterius
8c Poncius de Prinhaco & Arnaldus Johan-
nes & Ramundus Johannes, qui cartam
istam scripsit mense marcii, feria IIII, rég-
nante Philippe Francorum rege & Ra-
niundo Tholosano comité & Fulcrando
episcopo, anno ab Incarnatione Domini
M"C° LXXXX'II".
78. _ LIV
Sentence des consuls ou capitouls
de Toulouse '.
' I 19;. — Manuscrit de feu M. l'aLbc de Cro-
znt. [Cîtie piété est en réaliié de mars 1182; elle
est publiée plus haut d'après le registre JJ. wi.
Voir n. ^3, c. Sôp.]
I. XN nomine Domini, anno Incarnationis
r
cjusdem M cxcil, rege régnante Phi-
lippe, IV kalendas martii. Notum sit, &c.
quod ego Calva filia Adalaicis femine,
mandate ejusdem domine matris niee, &
ego Rogerius de Podio maritus ejus, uter-
que nostrum super saiicta iv Evangclia
juraiiius ecclesie Sancte Marie de Qiia-
ranta & tibi Petro ejusdem ecclesie ab-
bati &c. totum c[uidquid habelis in Castro
de Argileriis, &c. Totum hoc ut su]-)ra-
scriptum & tcrminatum est, sic ege Pe-
trus comes, vicecomes Narbone, cujus
consilio hec omnia facta sunt, laudo &
omni tempore valiturum confirme & pre-
prio sigillé meo firmiter corrobore. Hoc
totum fuit factuni & juratum infra mures
civitatis Narbone, in deme Pétri de Lacu,
in prescntia Pétri Raimundi Margalionis,
Berengarii de Porta Regia, Pétri Raimundi
de Capitolio & Berengarii filii ejus, Be-
rengarii Palerii, Raimundi de Lacu, Ar-
naldi de Lacu fratrls ejus. Martinus ex
utraque parte mandatus scripsit.
II. In' nomine Domini, anno Incarna-
tionis ejusdem Mcxciir, rege régnante
Philippe, VI idus novembris. Sit omnibus
haec audientibus netum, quoniam placi-
tum fuit inter cemitem Petrum, vicece-
mitem Narbonae, ex una parte, & inter
Guillelmum Monetarium ex altéra parte.
Petebatsiquidem jamdic tus Guillelmus Mo-
netarius totum mansum qui fuit Jeannis
Monetarii fratris ejus, quoniam idem Jean-
nés Monetarius ei in sue testamento ipsum
mansum reliquerat simul cum omnibus aliis
rébus suis, quod scilicet testamentum Guil-
lelmus Monetarius pre vero induxit, &
cernes Petrus illud verum esse cegnevit in
curia sua, in qua idem cornes Petrus pu-
blice judices constituit & assignavit, vide-
Archives de l'abbaye de Quarante.
58, f" 148.]
Archives de la ville de Narbonne.
[Doat,
l{d.orî<i
t. 111,
col. 172
An
I ipj
fiivrlcr.
An
1 19.3
8 110-
vciiibic.
KJ.orio.
t. III,
Cijl. 173.
VlII.
M
An
1 193
419
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
410
An
1 194
5 jan-
vier.
licet magislrum Pctrum Arnaldum de Lacu,
Guillelnuini Gausbcituni , Bernardiini de
Carcassoua, Pontiuni Rotlanduni, Guillel-
nuini Fabruni, ut siciit ipsi de jure judica-
veriiit, sic tota causa termiiiaretur. Auditis
vero ratioiiibus, &c. & inspecto testa-
nieiito, janidicti judices sententia diffini-
tiva judicaverunt, ut totus jamdictus nian-
siis esset praedicti Guillelmi Monefarii &
suorum haeredum, omni tenipore, salvo
tameii usatico & seuiorivo janidicti coraitis.
'Et ego Petrus cornes, vicecomes Narbonae,
hanc sententiam deffinitivam esse datam a
supradictis judicibus, quos ego ipse in cu-
ria niea elegi, &c. laudo & confirme, &c.
Et ego Aymericus filius jamdicti comitis,
hoc totum laudo & confirme, &c. Et insu-
per ego praedictus comes Petrus confiteor
me habuisse a te dicto Guillelnie Mone-
tario pro hoc laudamente M CGC solidos
Melgor. Hujus rei testes sunt Joannes Bis-
tanus, &c.
80.
Franchises £• privilèges accordés aux
habitants de la salvitas de Tou-
louse'.
NOTUM sit cunctis tam presentibus quam
fiituris, quod magna pars proborum
hominum do salvitate Tholose venerunt
ante presenciam domini Ramundi, ducis
Narbene, comitis Tholose, marchionis
Previncie & produxerunt ei unam cartam
de eadeni salvetate & de libertatibus ejus-
dem salvetatis, sicut dominus Ildefensus
comes Tholose qui fuit, avielus ipsius do-
mini Ramundi comitis Tholose, dederat
libertatem eidem salvefati & hominibus &
feminis habitantibiis in eadom salvitate,
uti nielius continebatur in alia carta ejus-
dcni libcrtatis de eadem salvitate, & stabi-
limenta & libertates ejusdem salvetatis
sunt talia. — Quod ullus honio aut feniina
qui in hac predicta salvetate steterit &
niansioneni ibi habuerit, non dct portati-
' Archives natiouiiles, JJ. xxi, f" 21 v", n. M.
ciim de blato neque de vîndeniia nec(ue
de viiio, neque det lezdani, & de clamore
coniilale non det justiciani nisi II solidos,
si inculpabitur. Set si aliquis fecerit ibi
sanguisfusionem, dabit XXX solidos justi-
ciani. Et oninis honio vel femina de uno-
quoque casale hujus salvetatis in quo fue-
rit domus, mitât unam saumatam de sale
omni anno unam vicem in adventu Domini
ad salanduni sine usu, Et quisquis homo
scindât carnem & vendat & iaciat niiniste-
ria que facere poterit. Et per impeditiones
quas homines fecerunt vel faciant foras sal-
velateni, heniines ejusdem salvetatis non
constringantur neque pignorantur (sic) in
predicta salvetate, nisi intus habuerint
facta. In hac predicta salvetate habet &
retinet prefatus comes ad faciendam suam
volu[n]tateni honiicidas, traditores, latro-
nes & adultères, si ibi facti fuerint, & re-
tinet sues captos, si de castello Narbo-
nense ibi fugiebant quod capti essent &
retinet comes usum venditionis vini, ita ut
consuetum est, — Tune dominus prefatus
comes, visa 8c audita & intellecta illa carta,
& stabilimenta & libertates de eadem sal-
vetate sua propria & bona veluntate in
honore Dei omnipotentis, Patris & Filii &
Spiritus sancti & béate virginis Marie, 81
quod Deus omnipotens eum vivere faciat
ad faciendum suum servicium 8j condonet
ei omnia peccafa sua, statuit Si confirma-
vit atque concessit eanideni salvitatem,
sicut signala est & bodulata per crucem &
de cruce in crucem infra muros civitatis
Tholose & deforis, 8c a flumine Garonne
usque ad ipsum murum civitatis 8c deintus
ad supra castellum Narbonensem. Hec
omnia stabilimenta predicta 8c libertates
dcdit 8c statuit atque cenfirmavit dominus
Ranuindus comes predictus huic salvetati
8c omnibus hominibus presentibus 8c fu-
turls, qui vel que ili permanent aut per-
manserint aut venerint stare in eadeni sal-
vetate ultra alias comunes libertates hujus
ville, ita ut hec emnia que prescripta sunt
firniiter feneantur 8c exequantur. Set reti-
nuit ibi dominus Ramundus prefatus co-
mes illa feeda 8c dena, que in eadem sal-
vetate dominus Ramundus comes pater
ejus dederat 8c cencesserat Bernardo Ar-
naldo 8c aliis probis hominibus, quod ibi
An
1194
42 i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
'"^ habcbnt iinusquisque illorum sviuni jus,
sicut ibi débet habere. Hujus recogiiitio-
iiis & concessionis & istius rei prescripte
sunt testes Ramuiidus de Ricalto & Aynie-
ricus de Castronovo & Petrus Rogerius,
qui tune erat vicarius Tholose & Bertiau-
dus de Moiitibus & aller Petrus Rogerius
filius Bernardi Rogerius (sic) qui fuit &
Arnaldus Guilaberlus & alii plures, qui ibi
aderant & Guillelmus qui cartam istam
scripsit. Hoc fuit factuni & hoc totum ita
concessum in iiiense januarii, feria V,
quinto die in introitu ipsius mensis, rég-
nante Philippo Francorum rege & eodem
Ramundo Tholosano comité & Fulcrando
episcopo, anno M°c° LXXXX"lir ab Incar-
nacione Doniini.
modo vel aliqua occasione, &:c. Et ad iiia-
joreni actorilatem & securitateni , hanc
cartam sigilli mei impressione confirnio &
corrobore. Et sit notum quod predictum
honorem, redditus & seniorivum debemus
recuperare ego vel mei post mortem tuam
cuni ipsa pecunia de qua redemeris illud.
Hujus rei sunt testes Raimundus Trenca-
vellus, Jordanus de Sancto Felice, Guilhel-
nius Pétri Oslupi, Poiitius de Montaiiiaco,
Frezol de Mezoa, bastardus de Agate, Pe-
trus Robertus & Bernardus de Caneto,
notarius domini Rogerii, qui mandamento
ejusdem & predictorum tcstium hec scrip-
sit 8c sigillavit.
An
"94
I. m,
col. 173.
An
"94
janvier.
81. — LVI
Donation de Roger, vicomte de Bé-
"{iers, à Béatrix, sa sœur, du châ-
teau de Mè-^e '.
IN nomine Domini, anno a Nativitate ejus-
dem MCXCIII, régnante rege Philippo,
mense januarii. Ego Rogerius vicecomes
Biterrensis per me & per omnes nieos pré-
sentes ik futuros, bona fide & sine dolo
cum hac presenti carta in futurum valitura
dono & reddo, laudo & concedo tibi Bea-
trici sorori mee in omni vita tua, scilicet
totum honorem & omnes redditus & to-
tum seniorivum, quod aliquo modo habeo
& habere debeo in toto Castro de Mesoa
& in omnibus suis terminiis & quidquid
ego ibi & antecessores mei vist sumus ha-
bere & tenere. Et possis dare & dimittere
& facere semper voluntatem tuam de omni
pecunia de qua redîmes predictum hono-
rem. Et si in predicto Castro vel in suis
terminiis aliquam acquisitionem vel ali-
quod augmentum facere potcris, de toto
illo possis facere semper voluntatem tuam.
Et promitto quod contra predictum donum
numquam veniam vel veniri faciam aliquo
82. — LVII
Hommage de Guillaume de Montpellier
à l'évêque de Maguelonne\
AUDI tu, Guillelme Magalonensis epi-
scope. Ego Guillelmus, dominus Mon-
tispessulani, filius Matildis, ab ista hora
in antea personam tuam non capiam,vitam
& membra tua tibi non toUam nec homo
nec femina meo consilio vel meo ingenio.
Et si in illo honore, quem tu hodie habes
& possides & canonici Magalonenses ha-
bent & possident in communia vel in an-
tea tu acquisieris meo consilio & canonici
similiter meo consilio acquisierint , ego
Guillelmus tollerem vel forifactum ibi fa-
cerem , cum tu me commonras per sacra-
mentum infra XL dies, cabalnien o rendrai
od o emendarai vel ad tuam merce men
conteirai & ad mercedem canonicorum si-
militer. Et si homo vel femina in illo ho-
nore, quem tu habes & possides & canonici
habent & possident vel in antea tu meo
consilio acquisieris & canonici similiter
meo consilio acquisierint, tibi vel canoni-
cis aliquid tolleretvel forifactum faceret, si
per me iUud redercere nollet vel directuiii
tibi & canonicis facere nollet, cum tu men
commonras per sacramentum, tibi & cano-
An
I 193
avril-
novem-
bre.
Hd.ori'?.
t. 111,
col. 174.
' Ch&teau de Foix, cartulaire, caisse |5. [Dont, ' Trésor des chartes, Magiielonne, snc 2, n.
T. 169, f" 5i.] [A"i- J- 3.j<^i original.]
An
I ]|j3
423
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
424
nicis, vcl si prcscns p.on fueris vcl ccclcs'ia
Magalonensis tiiiic forte episcopum non
habuerit, prior Magalonensis cum consi-
lio capidili Magalonensis me conimonra
per sacramentiiiii, tibi & canonicis Maga-
lonensibus adjutor ero sine enganno. Sicut
.in hac carta continetur & clericus légère
& intelligere potest, ita tenebo & adini-
plebo sine onini enganno, me sciente, tibi
Guillelnio Magalonensi episcopo & catho-
licis successoribus tuis & canonicis Maga"-
lonensibus presentibus & futuris. Sic Deus
me adjuvet & iste sancte reliquie, — Hoc
fuit factum anno dominice Incarnationis
M" C° XC m", mense novembris, super
altare Sancti Nicholai, in presencia do-
mini Gregorii, Sancti Angeli cardinalis,
Apostolice sedis legati, & domiiii Beren-
garii archiepiscopi Narbonensis, Ginuuuli
archidiaconi Ilerdensis, Guidonis prepo-
siti Magalonensis, B. sacriste, P. de Agri-
folio archidiaconi, P. de Triatorio, E, de
Buada, P. de Gairigis, B. Bedocii, G. de
Brodeto, P. de Luuello, P. Bcriraiidi,
Ugonis de Arzacio, G. Eldini, B. Tavel,
G' Pétri Deodati, II. de Arboraz, P. de
Albalanicis, Almeradi, Brenuindi de Vede-
nobre, P. Renies, R. Alegre, B. de Castro-
novo, Ugonis de Montelauro, G. de Cava-
lauo, P. Gaucclnii, Bertrandi de Vabre,
Pétri de Monteferrario, Bertrandi de Sancio
Gervasio, Juliani, Bertrandi de Maiirino,
Poncii Nigri, Berengarii de Calatorio,
Guillelmi de Lechis, magistri Giiillelmi,
R. Guinoti, Poncii de Campo, Guillelmi
de Sancto Juliano, Folcheti canonicoruni,
Guillelmi de Mesoa, Bertrandi de Caudu-
ranegues, Michaelis, Pétri Luciani, Ber-
nardi medici alieni, Mathei, Pétri Felicis,
Johannis de Ramas, Johannis Escoboliet,
R. Grimaut, Pétri Raimundi de Campo,
Bertrandi de Rovoira, Guillelmi Martini
& Poncii de Cornone, qui hec scripsit, &
alii quamplutes.
83. — LVIIl
Cession de Raimond, comte de Tou-
louse, à l'évêque de Viviers, des
droits qu'il avoit sur cette ville '.
NOTUM sit presentibus & futuris, quod
controversia que vertebatur inter Rai-
mundum comitem Tolosanum & ecclesiam
Vivarii, per manum Roberti Viennensis
archiepiscopi taliter est mediante concor-
dia terminata. Cornes siqiiidem per se &
successores suos in perpetuum reniittit
episcopo Nicolao & omnibus successoribus
ejus & ecclesie quidquid petebat vel pe-
tere poterat in civitate Vivarii, nec débet
jus vel feudum ecclesie aliquomodo acqui-
rere sine consensu episcopi & ecclesie. Et
propter hoc Nicolaus episcopus & ecclesia
douant ei jus, quod habent in castello de
Gorepeira & ejus mandamento, exceptis
ecclesiis & earura pertinentiis & quoJ
habent in castello d'Aigueze & ejus man-
damento. Preterea donant ei c marcas
argenti. Et sciendum quod de eo quod
habet comes in villa Sancti Marcelli débet
facere justiciam episcopo & ecclesie per
manum doniiiii Viennensis archiepiscopi
vel si, quod absit, Viennensis non super
fiierit, per manum episcopi Valenlini.
Causa autem ista anle Pentecostem finiri
débet, co pacto quod si per episcopum
vel ecclesiam steterit, quod jus suum us-
que ad proximum Pentecostem prosecutus
non fuerit, exinde quod cornes habet in
villa Sancti Marcelli episcopus vel eccle-
sia petere non poterit. Similiter si per
comitem steterit, quod infra predictum
tenipus justitiam prosecutus non fuerit,
quod habet in predicta villa episcopo &
ecclesie remittit & concedit. Preterea
sciendum quod si cornes quod habet in
villa Sancti Marcelli per justitiam perdi-
derit vcl quod causam prosecutus non fue-
rit, C|uidquid de mandamento Aigueze &
extra flumen Ardechie ex parte Sancti Mar-
An
1 193
in;ti.
' Baluze, portefeuille de Viviers, n. 22. [Ar-
moirci, V. 19, f" 1^0. j
An
1 ipS
420
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
42(
celH episcopo & ecclesie in perpetuum re-
nianebit. Verunitanieii si villa Saiicti Jusli
per predictam conveiitionem comiti cesse-
rit, ecclesia ik décima episcopo remaue-
bunt. Si quos testes cornes ])roducere vo-
'ueiit, si illi testimonium dicere nohieriiit,
episcopus conipellere debebit. Similiter &
cornes facere débet, si episcopus testes
producere voliierit & illi noluerint. Ad
hujus facti coiifirniationeni & testimonium
dominas Robertus Viennensis archiepisco-
pus presentem paginam super hoc factani
sigilio suo signavit. Factum est autem in-
ter burgum Sancii Andeoli & Paludem,
aiino ab Incarnatione Domini i\icxcill',
mense maio.
84. — LIX
Donation d'Alphonse, roi d'Aragon,
à Raimond-Roger, comte de Foix,
de la vicomte de Narhonne, (S-c*
hd.ong.
I. Ili.
col. 173.
An
I 19.3
juin.
MANIFESTUM sit omnibus, quod ego II-
defonsus Dei gratia rex Aragonensis,
cornes Barchinonensis & niartiuesiiis Pro-
vincie, laudo, concedo & confirme tibi
Rainiundo Rotgerii dilecto nepoti meo,
propter amoreni & copulam parentele ([uo
est inier me 8c le & propter servicium
t|uod mihi fecisti, omnes illas convenien-
cias, quas cornes Petrus tibi fecit tam de
donativo vicecomitatus Narbone c|uam de
omnibus aliis, Zi concedo & confirmo tibi
fotwm hoc c|uod cornes Petrus sive alius
quicumque sit vicecomes Narbone teiiet
& tenere débet per me & per antecessores
nieos in vicecomitatu Narbonensi & in
Narbona & in tola terra Narbone. Con-
cedo etiam & confirmo tibi Fcnoletum &
Fenoledes & Petramperfusam & Petram-
pertusez, tali pacfo & conditione, ut bec
omnia supradicta teneas & possideas per
' Le texte que nous suivons porte mcm.ui; la
correction est de dom Vaisscte; elle est de tout
p:int excellente. [A. M.]
'Château de Foix, c.iis:e 20. [Dont, v. 169,
("■■4--1
me & per mcos successores, & quod fidelis
seniper mihi sis & meis, & quod pacem 8c
guerram facias per me 8c per meos succes-
sores de omnibus supradictis, 8c quod co-
niitem Raimundum vel eum, qui dominus
fuerit Tholose & Sancti Egidii, guerrejes.
Et si sine filio vel filia legitimi conjugii
decederes, omnia supradicta 8c quantum-
cumque juris ibi habes 8c habere debes
revertantur ad me 8c ad nieos successores.
De supradictis autem terris, Fenoleto 8c
F'enoledez 8c Petrapertusa 8c Petrapertusez,
daturus es mihi 8c meis potestatem quaii-
documque eas habere potueris. Si vero
velles te desexire de supradictis terris 8c
honoribus vel aliquo supradictorum, non
possis facere nisi in me 8c in meos succes-
sores. Ego autem promitto tibi quod sem-
per sim tibi 8c tuis bonus dominus 8c bo-
nus in omnibus negociis tuis, 8c quod sim
tibi bonus adjutor 8c valitor de supradicta
guerra. Hujus rei testes sunt B. Narbo-
nensis archiepiscopus, qui bec laudo, salvo
jure meo, Guillelmus de Niort, Guillelmus
de Granata. Datum afTud Oscam anno Do-
mini Mcxciii, mense junii, per nianum
Pétri de Blandii notarii domini Régis, qui
hoc scripsit cum litteris suprascriptis in
linea quinta 8c undecima, 8c lineis rasis 8c
cnicndatis in linea ([unrta décima.
An
1 193
85.
LX
Donation des tailles faite aux Juifs
de Carcassonne par Roger, vicomte
de Béyers'.
IN nominc Domini, anno a Nafivifate ejus-
dcm M CXCIII, régnante rege Philip|0,
mense decembri. Ego dominus Rogerius
vicecomes Biterrensis, bona fide 8c sine
dolo cum bac carta in perpetuum valitura,
per me 8c per omnes mcos présentes Si
tuturos concedo 8c dono vobis omnibus
Judeis Carcassone presentibus 8c futuris,
quod omnes Judei Limosi vici 8c Electi
' Château de Foix, caisse i5. [Doat, v. 169,
f 49-]
An
dcccir.-
brc.
An
1 ip3
4^7
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
428
I':d.orig
t. III,
col. 176.
& totius Retldensis présentes & fiituri siiit
vobis & douent vobiscum in omnilnis tnl-
liis 8i quistis, quas propter me vcl aliquo
alio modo facietis. Et est veriim quod sem-
per fuit consuetum a pâtre meo & ab an-
tecessoribus mais, quod Judei Reddeiises
darent semper vobiscum ad talliam & non
alio modo. Et dono & concedo tibi As-
trugo de Electo & tibi Crescas de Limoso
& fratribus tuis & omnibus aliis Judeis
Reddensibtis presentibus & futuris, quod
ego nec posteritas mea non requiremus
nec rec[uirere faciemus a vobis nec a pos-
teris vestris tallam nec quistam nec toltam
neque a vicariis nostris requiri vobis per-
mittemus, nisi tantummodo quando facie-
mus communem quistam Judeis Carcas-
sone. Et promitto quod omnia supradicta
tenebo & observabo firmiter & fideliter &
numquam contraveniam vel veniri faciam
& successoribus tuis in perpetuuin, totum
cnstrum de Frontiniano cura omnibus per-
tinentiis suis, &c. Pro praedicto autem
feudo tu & successores tui mihi & suc-
cessoribus incis teneminv ferre opem &
nuxilium contra omnes homines, tantum-
modo cum ipso Castro & hominibus castri
& militibus, &c. Ad haec ego G. Montis-
pessuli dominus praedictum castrum de
Frontiniano a te domino meo Raimundo
in feodum cum omnibus praedictis pactis
accipiens, juro tibi fidelitatem & vitam
tuam & membra, & quod ipsum castrum...
per quamlibet guerram, quam cum quoli-
bet alio tu & successores tui habueritis, a
Rodano uscjue ad flumen Erauri, ego &
successores mei quotiescumque volueritis
ad commonitionem vestram , &c. redde-
mus, &c. Si tamen feudales vel alius qui-
libet praedictum castrum auferrent vel
aliquo jure vel aliqua occasione. Et ad violenter retinerent, nobis invicem opem
& auxilium ad recuperandum castrum aller
alteri faciemus, &c. Et ego Raimundus co-
rnes bona fide promitto me observaturum,
salvis tamen & retentis mihi de meis al-
bergis XXIII militum in praedicto Castro
de feudalibus. Horum omnium testes siint
R. Lodovensis episcopus, R. Agathensis
electus,G. Magalonensis episcopus, Guide
Magalonensis praepositus, Joannes de Ro-
cafolio, A. Arlochinus, P. de Lunello,
R. de Marojol canonici, Garinus, B. de
Gardia monachi, Bernardus dojiinus An-
dusiae, S. de Cerviano, G. de Sabrano,
Rostagnus filius ejus, R. Rascats, Raimun-
dus de Bargiaco.... Pontius Pétri de Agan-
tico, G. de Mesoa, P. Fulcodius, Bertran-
dus Radulfi, &c.
IL Anno dominice Incarnat"'* MCXCIV,
Raimond, comte de Toulouse, donne j^ kalendas junii. Ego Raimundus Dei
enfiefFrontignan,Omelas,bc.,au gratia dux Narbonae, &c. comes Melgo
seigneur de Montpellier^
majorera actoritatem & ad pereiinera rei
memoriam, hanc cartam sigillo meo con-
firmo & corroboro. Hec omnia supradicta
laudo & confirmo e'go Arnaudus Raimundi
vicarius Carcassensis. Hujus rei sunt testes
Guilhelmus Amelius, Bernardus de Muro-
veteri, Guilhelmus Ugo subvicarius Car-
cassone, Raimundus Lombardus, Bertran-
dus Lucius & Bernardus de Caneto no-
tarius domiui Rogerii, qui mandamento
ejusdem & predictorum alionim hoc scrip-
sit 8c sigillavit.
86. — LXI
I. A NNO dominice Incarnationis MCXCIV,
J\ IV kalendas junii. Ego Raimundus
Dei gratia dux Narbonae, comes Tolosae,
marchio Provinciae & comes Melgorii, Fai-
rii, Faiditde comitissae filiuSj per me, &c.
transfero in perpetiuim absque ulla retcu'
tioiie tibi Guillelmo, Montispessuli do-
mino, filio qiiondam Mathildis ducissae, &
filiis & filiabus tuis dominium & domina-
tioneni & omne omnino jus, quod habebam
An
119.;.
An
1194
2g mai»
i;j.oiii;,
I m;
col. 177.
ditae comitissae filius, per me, &c. trado vel habere poteram vel debebam, scilicet
in feudum tibi Guillelmo domino Montis- in Castro de Omelas & in toto termino
pessuli, filio quoiidara Mathildis ducissae ipsius castri, & in Castro de Poieto & in
toto terminio ejus, cxceptis lis, quae Guigo
' Manascnis d'Ai:bay!,n.'i\. Gaireiatus habuit in Castro de Poieto a
An
1194
429
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
4.10
Gagoiie (le Pctrabruiia , & dominium &
dominationem & omne omnino jus quod
habebam in Castro de Sancto Pontio, & in
Castro de Popiano, & in Castro de Maser-
nis, 8c in villa de Sancto Paragorio, & in
Castro de Monte-Arnaudo, & in Castro do
Piniano quicquid R. Ato vel aliquis per
eum ibi habebat, & in castro de Cornone-
sicco, & in Castro de Montebaseno, & in
villa de Sancto Paragorio, & in villa de
Muroveteri & iu eorum terminiis, & ge-
neraliter totum hoc quidquid sit, quod
uniquani pertinuit vol pertinere potuit vel
debuit ad castrum de Omelacio.... exccpto
Castro de Frontiniano cum omnibus perti-
nentiis suis, &c. quod niihi & haeredibus
meis rettneo, sicut in carta de Frontiniano
intcr nie & vos facta continetur. Haec au-
tem omiiia ea Icge & coiiditione concedo,
ut nihil de praedictis iu alium quam filium
vel filiam, filios vel filias alienare valeas
vel transferre, &c. Facta sv.it haec prae-
scntibus R. Lodovcnsi episcopo, &c. B. de
Salvio, Draconeto de Bocoirano, &c. P.
Fulcois & B. Radulfo causidicis... Elisiario
de Castriis &• S. de Cerviano, &c. S. de
Albaterra, niagistro Guidone, S. do Con-
chis, &C. & ego Petrus Cevenerius domiui
coniilis iiotarius, qui praesens, &c.
87. — LXII
Accord entre l'évêque 6* le vicomte
de Bé-^iers ' .
L tM nomine Domini, anno a Nativifate
1 cJMsdem M"C"XC"IV'', régnante rege
Philippo, Il non. aug. Ego Bertrandus da
Seifsaco, tutor Ralmundi Rofgerii viceco-
mitis Bitcrrcnsis, bona fide & sine dolo cum
hac carta promitto per me 8c per ipsum vi-
cccomitem tibi domino Gaufrido Biterrensi
episcopo 8c tibi Stephano de Cerviano,
quod quamdiu ero tutor vicecomitis omnia
negotia villae Biterris & tocius Biterrensis
episcopatus 8c Agathensis consilio vestro
■Archive» de révcché de Bîiieri. [Doat, v. 6i,
r» 3i'>.i
Se voluntate ego 8c viccconies disponomus,
&c nihil dignum consilio sine utriusque
consensu ordinabimus vel faciemus, nec
bereticos vel Valdenses in predicta villa
vel episcopatu nos vel aliquis nostro con-
silio inducemus. Et si forte ibi fuerint, pro
posse nostro illos inde ejiciemus 8c tibi
episcopo jus 8c liberam potestatem per me
8c vicecomitem eos expellendi concedo.
Promitto iterum vobis jamdictis episcopo
8c Stephano, quod ego 8c vicecomes vos 8c
vestros homines 8c omnia ad vos vel ipsos
pertinentia 8c ecclesias 8c clericos 8c res
ipsorum seniper pro posse nostro defen-
demus, 8c in omnibus erimus vobis fidèles
adjutores contra omnes homines. Item pro-
mitto per me 8c predictum vicecomitem,
quod quamdiu tutor ero, vicarium in villa
vel episcopatu Biterrensi non alium quam
illum quem vos volueritis 8c consulueritis
de ipso episcopatu Biterrensi instiluam.
Hec omnia, sicut superius scripta sunt vel
sicut melius dici vel intelligi sine vestro
vestrorumque inganno possunt, ad intel-
lectum vestrum tenebo 8c observabo fir-
niiter 8c fideliter per me 8c vicecomitem,
8c numquam contraveniemus vel veniri fa-
ciemus aliqua occasione vel aliquo modo,
nec fecimus vel faciemus quominus hec vel
aliquid horum firma permaneant. Sic me
Deus adjuvet 8c hec sancta quatuor Evan-
gelia. Si vero in aliquo predictorum, quod
Deus avertat, excedere contigerit, infra
XX dies, a vobis vel nunciis vestris com-
moniti, cum omni integritate emendabi-
mus 8c corrigemus; quod nisi fecerimus, a
perjurio 8c falsitate 8c proditione me non
defendam. — Et ego Gaufridus episcopus
predictus 8c ego Stephanus de Cerviano
promittimus tibi Bertrando de Seissaco 8t
vicecomiti, quod fidèles consiliarii 8c adju-
tores erimus vobis in negotiis Biterrensis
episcopatus 8c Agathensis contra omnes
homines. Ego tamen episcopus comitem
Tolosanum, cui fidelitatem teiieor obsei-
vare, excipio. Hec omnia firmiter 8c fide-
liter tenebimus 8c observabimus ego idem
episcopus 8c ego StO])hanus de ("erviano, £c
numquam veniemus contra vel veniri fa-
ciemus ali([ua occasione vel aliquo modo,
nec fecimus vel faciemus quominus hec
vel aliquid horum firma permaneant. —
An
L'd.ttiif*,
t. III.
col. 173.
43 1 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC, 402
An
''^■^ Sic jiirannis ego Stephanus de Cerviano &
ego Bereiigarius de Lignano pro domino
episcopo & niandamento ipsius super hec 88. — LaIU
sancta quatuor Evangelia. Si vero inaliquo
predictorum ego episcopus & ego Ste- Don de l'avouerie de l'ahhaye de Fî-
phaiiùs de Cerviano, quod Deus avertat, ,,^^ ^^^ ig ,.^,1 Philippe-Auguste,
excesserimus, infra XX dies, a vobis vel , ^ 7„„.„i
.' . . ' . . au comte de 1 oulouse' .
nuncus vestns commoniti, cuni omni inte-
gritate emendabimus & corrigemus; quod -pjHn.ippus Dei gratia Francorum rex.
nisi fecerimus, a perjurio & falsitale & 1 Noverint universi ad quos littcrae istae ^ "^
•^îroditione nos non defendenuis. Hujus rei pervcnerint, quod nos carissimum consan- f^^,|.j^.|._
sunt testes Bernardus de Narbona archi- guincum & fidelem nostrum K. illustrem
diaconus Bitterrensis ecclesie, Guillelmtis coniiteni Sancti Egidii diligimus, & incre-
de Boiano camerarius, Rainiundus de Uze- mentum ipsius desidcrantes in hoc & in 'j^'j'i'l'^'
tia, Raimundus de Pradinis, Calvetus can- aliis, eidem & heredibus suis, natis vel coi. 179.
tor, Raimundus Niger, Petrus Raimundi nascituris ex ipso & uxore sua, dedimus in
de Corneliano, Centullius frater ejus, Ar- honiagium & augmentum feudi sui, custo-
naudus Raimundi de Podio, Gaillardus de diam Figiaci & omne jus & omnem domi-
Fanjaus, Guillelmus Assalitus, Berengarius nationem & potestatem, c|uam ibi habenuis
de Tezano & Bernardus Cote, quo dictante vel habere debemus. Quod ut firmuni sit
Bernardus Martini scripsit. & stabile, sigilli nostri auctoritate pre-
II. In nomine Domini, anno Nativitatis senteni paginam precepimus coniirmari.
^'^ ejusdem M" C xc°iv°, régnante rege Phi- Actum Bituricis, anno incarnali Verbi
lippo, mense augusti. Ego Bertrandus de MCX.CIV, mcnse februarii.
Seissaco, lidelis tutor Raimundi Rotgerii
vicecomitis Biterris, promitto per me &
peripsum vicecomitem tibi Gaufrido Biter-
rensi episcopo & successoribus tuis, quod 8g. — LXIV
non auferemus vobis villam Biterris nec
aliquid de ipsa villa nec castella nec ho- Traité entre Guillaume, comte de
norem vestrum, &c. erimus inde vobis boni Forcalquier, 6- Raimond VI, comte
& fidèles adiutores contra omnes honiines, 7 t-. , ,
, ' • 1 • o 17. /" "^ 1 oulouse^.
sine lucro vestri honoris, &c. Et ego Gau-
fridus episcopus predictus promitto tibi 1 NNO ab incarnato Domino MCXCV, '
Bertraiido de Seissaco & vicecomiti, fjuod l\ régnante H. Romar.orum impcratore. ^,^T^
non auferam vobis villam Biterris nec ali- Notum sit omnibus presentibus atque futu-
quid de ipsa villa nec castella nce hono- ris, hoc scriptum audienlibus atque legen-
rem vestrum, otc. ero inde vobis bonus & tibus, quod ego G. per Dei gratiam cornes
fidelis adjutor contra onines iiomines, ex- Forcalquerii, Jaucerane femine filius, bona
cepto comité Tolosano, sine lucro vestri iide & omni fraude cessante, juro tibi R.
honoris, &c. Et hoc ego Berengarius de eadem gratia comiti Tholosano, regine
Lignano pro domino episcopo & manda- Constancie filio, vitam tuam, mcnibra tua,
nicnto ipsius juro tibi Bortrando predicto terram tuam, quam in presenti habes vel
& vicecomiti super hec sancta c[uatuor in futurum acquisieris, & quod ab hac pre-
Evangelia. Hujus rei sunt testes Bernardus senti die in antea non te decipiani nec te
de Naibona archidiaconuSj &;. ('ut .ru^rrtj. occidam nec te capiam nec honores tuos
vel parteni honorum, quos hodie habes vel
in futurum acquisieris, tibi auferam nec
auferri faciam, nec homo vel femina, ho-
' Matiu-crit Colhe.t, n. 1067 (lat. 6009], p. Ci.
" Mcnuscrits Ji- Bncnne, n. 84, f" 18.
433
PREUVES DE L'HISTOIRE J)E LANGUEDOC.
434
''^^ mines vel femiiie iiieo consilio vel meo Forcalqiierio quocunique modo patri meo "^^
ingénie te dccipict vel decipient, nec te feceras, & omne jus & omnem actionem &
capiet vel capient, nec te occidet vel occi- petitionem quocumque modo, quociimque ÉJ.orig.
dent, nec honores tiios vel partem hono- jure contra te pro jamdicta donatione aut côi.','ào.
riini tuorum tibi auferet vel auferent nec qualibet alia ratione mihi competentem in
auferri faciet vel facient. Et si quis vel si perpetuum tibi solvo & relinquo. Et pre-
qua contra te in bis que predixinnis quid ferca omnia accepta & omnes donationes,
f'accre seu moliri vel machinari presumeret dominia seu dominationes , quocumque
vel présumèrent, ex quo ad notitiam mei modo, quocumque tempore vel a quibus-
pcrveniret , tibi continuo indicarem & cumque in comitatu tuo a pâtre meo factas
contra illuni vel illam fidelis adjutor & reniitto similiter & gripio, & per stipula-
auxiliator, usquedum tecum ad voluntatcm tionem proniitto & tactis sacrosanctisEvan-
tuam conveniret vel convenirent,proomni geliis juro, quod infra terminos comitatus
posse meo essem, & cum illo vel illis pacem tui absque tua volunfate nihil de cetero
vel fedus pacis aliquod seu treugas te in- acquiram, & si qua accepta vel acquisi-
vifo non haberein & sécréta (ua nemini tiones in comitatu tuo ego fecerim, ces-
divulgarem. Preterea specialiter gripio, santé omui fraude & dolo, gripio & relin-
dono & remitto, solvo & modis omnibus quo, sicut comitatus tuus extenditur &
relinquo tibi R.comiti predicto omnem do- clauditur a monte Alveico usque ad Pon-
natioiiem, quani pafer tuusdecomitatu tuo temallum & collum Câpre, & sicut nie-
quocumque modo mihi fecerat, & omne - lius assiguatum & determinatum habemus
jus & omnem actionem & petitionem quo- in veteribus instrumeutis nostris, & medie-
cumque modo, quocumque jure contra te tatem Insuie & Avinionis, & quod habes &
pro jamdicta donatione aut qualibet alia tenes in villam de Germanice dum vixeris,
ratione mihi competentem vel competitu- si sine legitimo herede ex uxore quam
ram in perp.etuum tibi solvo & relinquo, modo habes décédas. Hujus rei testes fue-
& praeterea omnia accepta & omnes do- runt episcopus Cavillonensis, Guigo Miser,
nationes, dominia seu dominationes, quo- R. Dugoult, G. Amiens, G. Bremundus de
cumque modo, quocumtjue tempore vel a Vellonicis, G. Laugier, Eliziarius' Avi-
quibuscumt(ue in comitatu tuo ego feci, nionis, R. Gaufridi, Bertraudus Arnaudi,
penitus solvo, remitto & gripio. Et per sti- R. Rascas, Robertus Martelli, Berengarius
pulationem promitto & tactis sacrosanctis Botini, Dragonetus, Dominicus, R. Ber-
Evangeliis juro, quod infra terminos comi- mondi de Claussonna, Augerius, R. Far-
tatus lui absque tua voluntate nihil de ce- guerius, R. Lauguier, Ricavus de Insula,
tero acquiram, & si qua accepta vel acqui- Bertrandus de...., R. d'Agout, G. de San-
sitiones in comitatu tuo ego fecerim, cum saorreni, Bertrandus Lauguier, P. deBoulz,
forma supradicta, cessante omni fraude, & ego Petrus Cenerius, domini comitis no-
tibi gripio & relinquo, sicut comitatus tuus tarius, qui mandato comitis hanc cartam
extenditur & clauditur a monte Alveico scripsi & signavi.
juxta Cavillonem usque ad Rodanum , & Et ego Petrus Fulcodii judex et cancel-
usque ad Durenciam & fluvium Isère, & larius hanc cartam mandato domini Tolo-
sicut melius assignatum & determinalum sani comitis sigillavi & eidcm subscripsi.
habemus in veteribus instrumentis nostris, Pone Domine cusiodîam or; meo.
& medietatem Insulc !k Avinionis. — Et Extractum ab originali instrumento, con-
ego R. cornes predictus cum supradicta & servato in turri Thesauri domini Régis
in eadem forma juro tibi G. comiti pre- in comitatu suo Provinciae & Forcalque-
diclo vitain tuam, mcnibra tua, terram rii'.
tuani cc omnia que superius in instru-
mento isto scripta sunt. Et specialiter gri- 11-.... ^ .„ K- /-; • • T
' . 10 he texte porte L. Cluct im. Ln correction est
pio, dono S< remitto, solvo Se modis om- de D. Vaissete. lA. M 1
nibus relinquo tibi G. predicto comiti ' Ces dernières lignes sont mie note du copists
omnem donationcm, quam de comitatu de la collection du Biienn;. [A. M.|
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
436
An
1 195
3o dé-
cembre.
An
1 196
7 octo-
bre.
td.orig.
t. III,
col. 181.
90. — LXV
Extrait de quelques actes'
I
N Doiiiinl nomiiie, Manifestum sit, &c.,
1 controversiam & querelain fuisse inter
ecclesinm Sanctae Mariae castri Salellae &
dominos ipsiiis praefati casiri, scilicet Pe-
nniiulus Ato acceperat a me Fida 8: ab alio
noniine meo VIT' solid. Melgor. nomiiie
dotis. Quos VII'" solid. tu numerasti Petro
de Beniicio, &c. Hanc autem cogiiitionem
seu coiifessionem, &c. feci Raimundo Giiil-
lelmo causidico, luo nomine, quem scio &
cognosco prociiratorem ad hoc specialiter
constitutum. Hujus rei siint testes Rostag-
mis de Sabraiio, Guiraldus de Casanova,
Bremundiis de Mezenis, Elesiarius de Avi-
iiione juvenis, Ponciiis de Cadeneto, &c.
trum Raimundi, Poncium Tort, Raimun- & Raimiindus Bodonus notarius, qui hec
dum Pétri fratres, Alazaicem uxorem quae scripsit, mandate utriusque partis. Et ego
fuit Pétri Salellae filiamque ejusdem Pétri Petrus Fulcodii judex & cancellarius hanc
Raimundi, etiam & bajulum ipsoruni Arnal
dum Isarni, tempore Raimundi de Rocha
jamdictae ecclesiae prioris, &c. Conque-
rebantur ipsi domini ab ecclesia de orto
illo, qui affrontât ab altano in suo orlo,
queni fere ecclesia ijjsa Lxx annis in pi-
gnus jam tenuerat, ac consentientibus &
volcntibus avis suis P. Raimundo & Rai-
mundo, a quondam suo fevali milite Petro
Berengario nominato pro quadani libra
fini argenti olim impignoraverat, & eo
namque (?), quod absque haerede miles ille
defunctus fuerat, & quod cardinalis Jacin-
tus non licere ecclesiis ad extraneum obli-
gari pignus apud Narbonam alio in anno
decreverat, in proprio suo jure ideo redi-
gere nitebantur, &c. coiiquerebanturquam-
dam terram... quam illis volentibus & as-
sentientibus Arnaldus Bertrandi ecclesiae
suo testamento dimiserat, sed non per alo-
dium, quia ipse ab ea quartum eis & ante-
cessoribus suis reddereperseveraverat, &c.
Testes hujus rei sunt Willelmus de Salella
monachus & sacerdos, &c. m kalendas ja-
nuarii, anno MCXCV, &c.
IL Anno' ab incarnato Domino MCXCXVI,
nonis octobris.Ego Fida, filia quondam Pé-
tri de Albarone, scio & in veritate cognosco,
quod mandato Pétri de Albarone quondam Lettre du pape Célestln III au cotntt
cartam sigillavi & eidem subscripsi. Pone
Domine custodiam orî meo.
III. Anno' dominice Incarnationis
MCLXXXXVIT, mense junii, ego Maria dt
Fabriciis & ego Bertrandus de Monte-
lauro niarifus ejus, per nos, &c. cedimus
Domino Deo & domui hospitalis Sancti
Spiritus sitae juxta Montempessulum, &
omnibus fratribus & pauperibus ibidem
degentibus, &c. & Guidoni procuratori &
fuiulatori ejusdem hospitalis & omnibus
successoribus ejus & tibi Guillelmo de
Agantico vicem ejus gerenti... totum jus
quod habemus, &c. in tota una petia orti
cum puteo Se domo, &c. Et ego G. Del
gratia Montispessuli dominus, filius quon-
dam dominae Mathildis ducissae, haec om-
nia... laudamus, &c. Testes sunt Bernardus
Lamberti bajulus, G. de Sauzeto, Pontius
Raimundi, G. de Mesoa, Poncius Carbo-
nelli, G. de Grabels, Johannes Blige-
rius & Ugo Laurentii notarius, qui haef
scripsit.
91. — LXVI
patris mei & ejus voluntate, tu Guillelmus
dominus Montispessuli integerrime Petro
do Bernicio persolvisti vu" solid. Melgor.
nomine mei Fidis, uxoris quondam Rai-
mundi Atonis, filiae quondam Pétri de Al-
barone; ea ratione& occasione, quod Rai-
' Archives de l'abbaye de Moissac,
'Manuscrits d'Auhavs, n, 82,
de Toulouse ^.
CEI.ESTINUS episcopus servus servorum
Dei, dilecto filio nobili viro... comiti
Tholosano salutem & apostolicam bene-
' Archives du domaine de Montpellier, viguerie
de Montpellier, liasse 1 , registre n, 2, f" 6.
' Original, bibliothèque du roi, Bakize, Bulles
An
1 196
An
"97
juin.
An
1 196
An
1 196
437
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
438
nd.orig.
t. m,
col. 183.
dictioneni. Ciim recoleude memorie pa- veiitus ejusdeni loci grave admodiim ik
trem tuum olim miiiori fungantes offi- danipnosum se qiieruntur prej udiciuiii sus-
cio sincère dilexerimus caritatis afïectu, tiiiere. Qiiia ighur êo modo illiid monas-
postquam nos, licet imnieritos, in sede terium amplectimur, ut jacturani ipsiiis
Apostolica voliintati divine plaçait collo- taiiquani nobis illatam nos ipsi graviter
care, illius antique dilectionis nequaqiiam patiamur, nobilitati tue per apostolica
immemores ad personam tuam ejusdem ca- scripta mandamus & sub anathemalis in-
ritatis insiguia transfundere disposuiinus, terininatione districte precipimus, quati-
nisi actus tui voluntatis nostre propositum nus predictuni castrum dirui facias sine
retardareiit. Venixneade tuis ad nos actio- iiiora, super aliis injuriis & danipuis prc-
nibus referuntur, per que animus noster fato monasterio irrogatis ita satisfacturus
ab ipsius dilectionis ardore quamquani in- ad plénum, quod nulla eisdem abbati &
vitus cogitur revocari, nec potest ille verus conventui de te remaneat materia conque-
amor & integer suum erga te conservare rendi ipsumque moiiasterium in omni jure
vigorem, nisi forte de temerariis excès- suo conserves indempne. Alioquin noveris
sibus, quibus jam tibi sicut audivimus pre- nos venerabilibus fratribus nostris... Bitu-
cipitium preparasti, débita fuerit satis- ricensi, ...Narbonensi,.... Arelatensi &...
factio subsecuta. Audivimus siquidcm, & Aquensi archiepiscopis & eoruni suffra-
non niodlcum dolorem concepimus au- ganeis districte precipiendo mandasse, ut
dientes, quod ad ecclesiarum & religioso- te & omnes bajulos ac fautores tuos auc-
rum locorum justiciam nullum habens toritate nostra, omni contradictione, dila-
divine pietatis consideratione respectum, tione & appellatione cessante, vinculo
ecclesiam de Asperano & hedificia que ibi excommunicationis innodent & totam ter-
erant omniaque ad eamdem ecclesiam per- ram tuam subjiciant interdicto & tamdiu
tinentia, in quibus hedificiis dilectus filius sententias ipsas singulis dominicis ac fes-
noster abbas Sancti Egidii plusquam sexa- tivis diebus publiée, acceiisis candelis &
ginta milia solidorum se asserit expen- pulsatis campanis, non différant innovare
disse, & ecclesiam de Seura hostiliter des- faciantque per universas ecclesias suariiiii
truxisti, messes earum & de Cassanicis & diocesum sollempniter innovari, & in uiii-
de Slagello pro tua diripiens voluntate, versis aliis terris, ad quas te venire con-
ecclesiam quoque Sancti Genesii violenter tigerit, dum in eis presens fueris, divina
bonis omnibus spoliasti, domo etiam Sancti prohibeant officia celebrari, donec satis-
Amanlii bonis omnibus destituta, quoddam factionem exhibueris super premissis om-
moleudinum & messes ejusdem domus per nibus competentem, sciturus pro certo
violentiam occupasti & in anime tue per- quod si in incepta malicia duxeris persis-
niciem detinere illicite presumpsisti. Nec tendum, nos a juramento fidelitatis, quo
in hiis tuus fuit furor aversus, sed ut magis tibi tenentur astricti, universos tuos ho-
tue malicie perversitas notaretur, in sug- mines absolvemus. Datum Rome apud
gillationem nionasterii Sancti Egidii, quod Sanctum Petruni, kalendis marcii, ponti-
ad nos nulle pertinet mediante, quoddam ficatus nostri anno quinto.
Castrum in ejusdem allodio construere
temere presumpsisti. In quo nimirum ex-
cessu preteralias injurias, que ipsi ccnobio
per te contra juramentum tuum, sicut ia
instrumento bulla tua munito evidenter
apparet, irrogate dicuntur, abbas & con-
An
I 196
n. l5. [Auj, Armoires, t. 38o, n. l'y. Ce qiu
D. Vaissete a pris pour un original est une copia
figurée, de peu postérieure, à laquelle on n rat-
taché une bulle en plomb de Célestin III jiir le
côté droit du parchemin.]
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 440
12 no-
r-'
lelnuis Carabordas & Ranuiiulus Guillcl-
]iuis& Pctrus Ramuiuhis cl'Esqualt[uencs &
AriiaUlus Raniundus frater ejus & l^amun-
dus Geraldiis & Geraldus Esquivatus &
Ail
1 1 96
r^ r • 7 ■ -1' 7 7 Johaniies Sigiiarius & Armengavus Ru-
Lonhnnation des vrivueires des ha- <- u r -, <• . ,.„ .• ■ • . -, „,
-' ,, . '"5- "O'^ luit lactum xii die ad mtroitum
huants de Toulouse par Rai- mensis novembris, régnante Philippe rege
mond V' , Fraiioorum & eodem Ramuudo Tliolosauo
comité & Fulcraiido episcopo, anno ab In-
OTUM sit omnibus hominibiis presen- carnatione Domini M" C" nonagesimo vr.
^ tibiis atque fiitiiris hanc cartam legen- Horum omnium que predicta sunt testes
'l'^^ libus vel audientibus, quod postquam do- S">it supradicti consules & Petrus Pardo
îiibi;, minus Ramundus, dux Narbone, cornes & Bertraadus de Montibus & Petrus Roge-
Tholose, marchio Provijicie, babuit demi- rius, qui tune erat vicarius, & Donatus
nam Johannam sororem régis Anglie duc- Aiamaiinus & Arnaldus Calvera & Ariialdus
tam in uxorem, ipse dominus cornes re- Ferrucius, qui mandate domini comitis
cognovit & concessit quod non habebat carlam istam scripsit.
questam neque toltam neque albergam ne-
que prcst in hominibus in civitate Tholose
vel in suburbio manentibus, nisi eorum
voluntate. Et ibidem dominus comes pre- <!
dictus laudavit & concessit & confirmavit
omnibus hominibus prcsen.tibus atque fu-
turis, in urbe Tholose & in suburbio ma- Règlement sur les poids b mesures
nentibus, omnes bonos mores & libertates publics de Toulouse '.
quas habebant Zi tenebant, sicut dominus
lldefonsus ejus avus & dominus Ramundus jjEC est carta publiée constituîionis,
patcrejus wcc uUa alia persona illos mores Fl quam fecerunt consules Tholose civi- '^'^
8; libertates illas dedcrant & laudaverant, tatis & suburbii cum comuni consilio urbis 3,'';,
sicut nielius in cartis de illis datis liberla- & suburbii & cuni consilio & voluntate
tibus& consuctudinibus continetur & sicut Pétri Rogerii vicarii, c[ui totum illud lau-
anteccssores eorum melius habuerant & te- davit & concessit pro domino Ramundo
nuerant. Et promisit & convenit dominus Tholosano comité & in loco ejus & pro
prenominatus comes se in perpeluum in- seipso. Que constitutio talis fuit, quod la-
violabiliter observaturum illas libertates & pides mensurarie Sancti Pétri & Sancti Ge-
consuetudines omnibus hominibus presen- raidi & Sancti Saturnini, omnes scilicet
tibus atque futuris in urbc Tholose et in exceptis illis, que sunt de nucibus & de
suburbio manentibus. Hanc recognitioncm avena, debent esse coequales & debent ire
& confirmationem fecit dominus preno- ad rasoram planam Si debent trahi & esse
niinatus comes in claustro Béate Marie, de ratione carterarum cupri, de quibus est
in aula prioris, in prcsencia consulum ci- una ad Sanctum Stephanum Sk alia ad
vitatis Tholose &: suburbii & multorum Sanctum Salurninum, ita quod carteria
aliorum proborum hominum qui ibi erant. lapidis sit de ratione carlerie cupri, & in
Erant autem tune consules Ramundus de emina quod habeat duas carterias ct[ualcs
Castronovo & Jordanus do Villanova & & in niedio cartone iiii""' totum ratione
Hugo de Rôaxio & Ademarius de Ponte & Si carteri cupri eant ad rasoram planam,
Bernardus Ramundus Barravus 8j Guillel- & veniat rasora de uno anulo ad alium. Et
r.ius de Gardogio & Ramundus Ato deTho- hoc fuit ita positum & constitutum, ut in
losa & Bernardus Barravus Se Ramundus porpetuum firmiter servetur & teneatur,
Galinus ïk Petrus Ramundus major Si Guil- salvis ik retentis omnibus libertatibus om-
' Arcliivcs nstionnlcs, JJ. .wi, f" 29 v", n. xv. ' JJ. x\i, f" 2') v", n. xiii.
An
"97
441
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
442
nium homimini & feniinariim Tholose
urbis & suburbii presentiiini atqiie fiitiiro-
riini, quod habeant & teueaiit taies car-
terias & taies niensuras quales eis pla-
cuerit, quia ita habuerant ipsi & eoriim
antecessores, quod habebant & tenebaiit
taies carterias & mensuras de blato, quales
eis placebat. Hujus rei suiit testes idem
consules qui hoc posueruiit & constitue-
runt, Ramundus de Castronovo scilicet &
Joidaiius de Villanova & Hugo de Roaxio
& Atleniarius de Ponte & Guillelnuis de
Gardogio & Bcrnardus Barravus & Raniuii.
dus Ato de Toloza & Bernardus Ramundus
Barravus & Hugo de Palatio & Ramundus
Galliiius & Petrus d^ Tholosa & Petrus
Ramundus major & Bernardus Carabordas
& Guillelnuis Carabordas & Stephanus Ca-
rabordas & Petrus Ramundus d'Escalquenx
& Arnatdus Ramundus frater ejus & Ra-
mundus Guillelmus & Ramundus Gauterius
& Ramundus Gcraldus Vitalis & Geraldus
S(|uivatus & Belengarius Ramundus & Jo-
liannes Siguarius & Armcngavus Ruf'iis &
Ramundus Johannes, qui cartam islam
scripsit m dies ad introitum mensis npri-
li?, f'eria V, régnante Pliilippo Francorum
rege & Ramundo Tholosano comité & Ful-
craudo episcopo, anno H" C LXXXX " Vii"
ab Incarnatioue Domini.
Cd.orig.
t. m,
col. 1H2.
An
I l(;7
20 avril
94.
LXVII
ciat vel l'ieri faciat, nec pecuniam siiam eis
ultra justitiam auferat vel auf'erri faciat,
nec malam coasuetudinem eis mittat nec
mitti faciat, nec aliquam lauzengam de eis
credat, usquedum ille qui lauzengam dixe-
rit in praesentia sua & hominum Moys-
siacensium il'am praesentialiter tenuerit
& dixerit. Cognovit praeterea dominus co-
mes Raimundus praedictus, quod dominus
Moyssiaci, cum villam Moyssiaci recipit,
hoc sacramentum cum decem de baronibus
suis facere débet, quo peracto, homines
Moyssiaci ut fidèles sacramentum, fidcH-
tateni , vitam & menibra & contra omnes
homines consilium & auxilium, ut bono
domino, ei fecerunt, & super sacrosancta
Evangelia quicquid boni homines bono
domino juraverunt & promiserunt. De
cetero dominus cornes et homines Moys-
siacenses bonam linem, bonam paccm &
bonani concordiam per se & pcr praede-
cessores suos fecerunt in invicem. Acta &
compléta sunt omnia haec in claustro Beati
Pétri Moyssiacensis. Hujus rei sunt testes
ipse dominus cornes, Ugo de Rupe, Ber-
trand de Balag, Ramundus de Malavilla,
Jorda de Villanova, Bertrand de Paris,
Bertran de Sandreu, Ramon Guillem de
Molug, u'Arnau Calvera ik Guillem P. Gri-
nioard, Guillem Isarn, Durant Dausa-
camba, Guill. de Baretge, Doad Alaman,
Vidal Grimoard, &c. B. Folcaud, B. Gaus-
bert, Stephanus communis iiotarius de
Moyssiaco, qui scripsit utriusque coa-
sensu.
Vers
"97
Iid.orÎ!'.
t. m:
col. iS3.
Serment de fidélité des habitants de
Moissac à Raimond FI, comte de
Toulouse '.
NOTUM sit, &c. quod anno ab Incarna-
tioue Domini MCXCVII, xii kalendas
maii, R. pcr Dei gratiam dux Narbonae,
comes Tolosae, marchio Provinciae, Cons-
tanciae reginae filius, recuperavit villam
Moyssiaci, & tactis sacrosanctis Evangeliis , ^ ,
juravit atque promisit omnibus hominibus v^ notum facimus tam presentibus quam
Moyssiaci praescntibus atc|ue futuris, quod fuluris, nos quasdam litleras Raimundi,
eos non capiat nec capi faciat, nec occidat quondam ducis Narbonensis, comitis To-
vel occidi faciat, nec vim aliquam eis fa- losani & Nemausi, marchionis Provincie
95. — LXVIII
Privilèges accordés aux ecclésiasti-
ques de Nimes par le comte de Tou^
louse '.
/^>AROLUS, Dei gratia Francorum rex,
Hôtel de ville de Moissac,
Trésor des chartes, registre [JJ.] l'i-l, n. 27^.
An
An
I lyy
jmu.
443
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
444
vkllsse, tcnorcm c[uc scquitiir coutineu-
tes.
In uoniiiie sancto & iudividiie Trinita-
tls. Ego Raiimuidiis, filius qiioiulam Rai-
niiiudi Tolosaiii comitis & Coiistancie re-
giue Dei gratia dux Narbonensis, conies
Tolosanus & Nemausi, niarchio Proviiicie,
bona fide & sine dolo, per me & per omnes
successores ineos, laudo, dono & concedo
in perpetiium Deo & ecclesie Béate Marie
Nemauseusis sedis & omnibus ejusdem ec-
clesie canonicis & conversis, presentibus
& fiituris, ut cjuandocumque in curia nos-
tra coram nobis vel vicariis & baronibus
nostris agendo vel defendendo placitare
voluerint, ubicumque jurisdictio nostra
protenditur, sine omni justifia & exactione
& omnibus prorsus expensis causa pro-
cédât & terminetur, ut nichil jjrorsus
neque nomine justicie neque occasione
judicis vel assessoris vel alia quacumque
occasione exigatur, sive rector communie
nostre pro liniversitate sive quicunique
cauonicorum pro suo negocio placitaverit.
Quam utique immunitatem justicie & ex-
pensarum predictus Raimundus Tolosanus
pater meus preflitis canonicis donavit,
Laudo etiam & concedo prefate ecclesie
Béate Marie & omnibus canonicis ibidem
Deo deservientibus, presentibus & futuris,
omnes tabulas que sunt vel fieri possunt
ex utraque parte vie, ab acu que est super
clocharium Sancte Eulalie usque ad viam
que disciirrit ad pratum, & eas que sunt
vel fieri possunt ab inferiori angulo domus
Pétri Gaufridi usque ad domum Duranti
Laioti, ita quidem ut in predictis tabulis
& in operatoriis, t[uc infVa predictos ter-
minos canonici habent vel habebunt, om-
nes merces, sive nummos sive pannes, vel
quidquid goneraliter vendi vel emi sau
permutari potest, liceat tenere, vendere
& habere. Que omnia prefatis canoiiicis
dédit & concessit quondam B. Atho vice-
comes, filius Cecilie, & post illum R. Atho
filius ejus & V. ejus mater hoc idem lau-
daverunt & concesserunt. Laudo preterea
& concedo in perpetuum ecclesie predicte
& canonicis in alodium tabulas novas, que
sunt anteFurnum Sacrarium, inter domum
que fuit B. Malfesti & Duranti Laioti,
scilicet XXV tabulas & duas partes unius
tabule, que ad ])ai'tcm canonicorum per-
venerunt, sicut ibi lerminate sunt ex
compositione, que facta fuit inter viceco-
niitem & episcopum & ipsos canonicos, ut
ibi in perpetuum teneant & vendant coy-
raterii & cabaterii sotulares, soleas Si
coria & omnia ad ipsorum officia perti-
nencia. Similiter laudo & concedo in per-
petuum, ut zabaterii & couraterii semper
in aliis tabulis, que ad partem nieam 8c
episcopi ex predicta compositione perve-
nerunt, teneant & vendant sotulares,
soleas & coria & alia ad ipsorum officia
pertinentia, & reddent de censu singulis
annis ad festum beati Michaelis duos so-
lides pro unaquaque tabula michi & epi-
scopo & canonicis. Item laudo & con-
firme in perpetuum compositionem illam,
quam fecit V., mater B. Athonis quondaiu
vicecomitis, cum canonicis & episcopo do
tabulis novis, que sunt inter stare B. Mal-
festi & Pétri Balbi. Iterum per me & per
omnes successores meos prefatis canonicis
in ecclesia Béate Marie Nemauseusis nunc
et in futurum Deo deservientibus, laudo &
confirme convenientiam & promissionem
illam, quam eis fecit B. Atho, Nemauseusis
& Agathensis quondam vicecomes, sicut in
instrumente publiée mandate ejus compo-
site continetur : scilicet qiiod ipse uullum
impedimentum nuUamve contradictionem
eis faceret, uec alius pro eo vel occasione
ejus, si predicti canonici furnum facerent
in ea parte Nemausi que est versus orien-
tem, quam strata publica nova, que dis-
currit a pertuso qui est juxta domum R. de
Montemurate & pertransit ante januas
Béate Marie usque ad posterlam, dividit
ab ea parte que est versus occidenteiu, &
quam eisdem canonicis eodem mode libe-
ram sub promissioiie cegnovit, et ne alicui
in ea furnos edificandi consilium vel auxi-
lium vel assensum aliquo mode preberet,
sed potius contradiceret & deffenderet.
Denique prefiteor & recognosco me vel
predecessores meos numquam habuisse al-
borgam in ecclesia vel domo Béate Marie
Nemauseusis, vel predictos canonicos ali-
quo jure michi vel alicui de predecesse-
ribus meis debuisse, sed & nunc ego pro-
mitte per me & per successores meos,
quod numquam in comunia canonicorum
A.i
1197
44J
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
446
Nemausensium albergam exigain vel iiichil
debere asseram ullo jure. Hec omnia 8e; siii-
gula, sicut in hoc instrumeiito contiiientur,
me firmiter observaturum, & quod num-
quam contra illa vel aliquod illoruni ve-
niam, vel aliquis arte mea vel iiigenio se-
pedictis canonicis promitto. Actum est hoc
apud Velvezin, in vinea ecclesie, obsesso
Castro de Velvezin a domino comité, in
presentia & sub testificatione dompni V.
Nemausensis episcopi, Willelmi de Sancto
Martiale, & Ugonis de Lauduniniano ar-
chidiaconi, R. Guillelmi causidici, Ber-
trandi de Montillis, Duranti de Calviciono
& Elisiarii de Albasio vicarii domini comi-
tis. Et ego Amicus notarius presens inter-
fui & mandate domini comitis hoc instrii-
mentum scripsi & ejus bullam apposui,
anno scilicet MCXCVII, in mense junio,
régnante Philipo rege Francorum.
Quas quidera litteras ac omnia 8c sin-
gula in eis contenta rata & grata habentes,
in quantum dicti canonici preinsertis lit-
teris nominati rite 8c juste usi fuerunt,
laudamus, approbamus, ratifficamus 8c de
nostra specialr gracia 8c auctoritatc regia
confirmamus, senescallo Bellicadri 8c Ne-
mausi ceterisque justiciariis nostris presen-
tibus 8c futuris 8c eorum cuilibet vel loca-
tenentibus eorumdem tenore presencium
precipiendo mandantes, ut omnia 8c sin-
gula in preinsertis litteris contenta teneant
inviolabiliter 8c observent faciantquc ab
omnibus, ad quos pertinuerit, obscrvari
firmiter 8c teneri. Quod ut firmum 8c sta-
bile permaneat in futurum, nostruni pre-
sentibus litteris jussimus apponi sigillum,
salvo in aliis jure nostro 8c in omnibus
quolibet aliène. Datum Parisius, mense
maii, anno Domini ^\" crcr- xc° vm" 8c
regni nostri XV".
Per regem ad relationeni consilii. Pieroii.
H'
96.
Règlement des consuls de Toulouse
sur les dettes ij> sur les actions pour
dettes'.
EC est carta constitutionis publiée
quam consules Tholose tam civitatis
quam suburbii fecerunt cum communi con-
silio civitatis 8c sub\irbii, ut in perpetuum
firmiter teneatur 8c observetur, que consti-
tutio talis fuit. — Quod si aliquis debitor
respouderit suo creditori se non habere
aliquid quod ei possit psrsolvere, quod vi-
carius si claniorem inde habuerit eum in
castello Viii" diebus teneat, 8c si ad VIIII'"""
diem créditer potest probare quod debitor
aliquid ei possit persolvere, quod debitor
ei illud porsolvat. Si vero créditer hec pro-
bare non peterit vel noluerit, si debitor ei
non satisfecerit vel cum eo nonconvenerit,
quod debitor tradatur creditori ut habeat
8c teneat eum insua potestate8c quod teneat
eum in ferris absque alio malo quod ei non
faciat, scilicet pro cabale 8c non dimitat
eum ire extra suam domum 8c non teneatur
ei dare ad comedendum aliud nisi panem
8c aquam nisi voluerit, 8c ut teneat eum
tamdiu consules cegnoverint, sed tamen
non teneatur eum dimitere, si ad minus
due partes consulum illud non cegnosce-
bant. Et si aliquis alius prier créditer vo-
luerit eum deffendere, asserendo se habere
corpus ipsius in sua potestate pre aliis ho-
minibus, vel quod prier claïuercMn de co
faclum habeat, si cognitum f'uerit vel pio-
batum, tradatur ei pro cabale ita tamen ut
ipse teneat eum eo modo que predictum
est. Si vero ipse nollet ila ut piedictum est
debiterem tenere, tradatur secundo credi-
tori pro cabale, 8c si secundus créditer
nollet ita ut predictum est debitorem te-
nere, tradatur tercie 8c sic aliis per erdi-
neni, sicud de eo clamerem factum habue-
rint, 8c quod teneant eum tamdiu consules
cognoverint, sed tamen non teneantur cum
dimitere si due partes consulum ad minus
An
"97
iiuvem-
Archives nationales, JJ. xxi, f" 27, n. xiv.
447
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
448
97-
LXIX
An
''9^ illud non cognoscebaut.Tamen si secuiidus Durannus & Petrus de Sancto Martino &
creditorvel aliquis alionim per ord'uieiu, Ramiindus Rotbertus & Guillelnnis Ra-
sicuti de debitore clamorem factum habue- miindus d'Esqiialc(uencz & Vitalis de Pri-
rint, vellet persolverecabalem illi creditori naco & Guillelnuis Bertrandiis & Petrus
qui corpus debitoris in potestatem habe- Ybrinus & Arnaldus Guillelnuis & Guil-
ret, vel quod prior de eo clamorem factum lelmus Ramundus filius Pétri Ramundi &
haberet, habeat licenciam hoc faciendi & Ramundus Maurandus & Arnaldus Rufus
postea tradatur ei ad tenendum eo modo & Guillelmus Isarnus & Oalriciis Mau-
quo predictum est, pro tanto scilicet randus & Ramundus Joannes, qui cartam
quantum ei debuerit de cabale & pro tanto istam scripsit.
quantum alii creditori de cabale persolve-
rit. Tamen si debitor evadebat & fugiebat
in claustro, quod créditer cui fugerit possit
eum capere in claustro & habeat licen-
ciam tenendi eum in claustro ubi ei placue-
rit, eo modo quo predictum est. Item si
forte aliquis creditor dimitebat ire debi-
toreru per villam nec intra domum, c[ui-
cum<iue aliorum creditorum eum invenerit
capiat eum & habeat & teneat eum in sua
potestate, eo modo quo predictum est, &
non teneatur eum alii creditori reddere.
Tamen si forte debitor evadebat & alius dari, pateat universis quod B. Convenai um
eum capiebat, reddat eum illi eum sacra- cornes, filius sororis coiDitis Tolosani, illi-
nienlo quod indehabsat si voluerit, scilicet cite & injuste & contra sacramenlorum
de creditore quod ei evasus sit & absque canones duxerat in uxorem filiani Arnaldi
suavoluntate exitus de domo, & hoc totum Willelmi de Barta, quae de linea suae con-
fiât cognicione duariim parcium ad minus sanguiiiitatis erat 8j sua consanguinca in
[consulum]. Hoc totum fuit factum consilio quarto gradu, sicut in carfa ista contine-
& voluntate Pétri Rogerii tune vicarii, qui tnr. Domina Bruna & Rogerius de Conve-
totum hoc laudavit& concessit pro domino nis fuerant fratres; de Bruna ista exivit
Ramundo Tolosano comité & in loco ejus Ademarus de Pontisj de isto Ademaro exi-
& pro seipso, & voluit quod esset factum, vit alla Bruna; de ista Bruna exivit Na-
& alla instrumenta, que alii consules posue- varra; de ista Navarra exivit Com tors, ista
rant super debitoribus, posuerunt consules filia Arnaldi Willelmi de Barta, quam co-
quod huic nec aliis hujusmodi factas (sic) mes duxit. De Rogerio de Convenis exivit
non nocerent. Hoc totum fuit positum B. cornes; de isto Bernardo exivit cornes
& statutum mense noverabris, feria vi, Dodo; de isto Dodo exivit B. iste conies.
régnante Philippo Francorum rege & Ra- Qui eum per brève spatium temporis do-
mundo Tholosano comité & Fulcrando
episcopo, anno ab Incarnatione Domini
M" c° Lxxxx» VU". Hujus rei sunt testes
idem consules qui hec omnia posuerunt &
constituerunt, Arnaldus de Villanova sci-
licet & Bertrandus de Villanova & Petrus
Guillelmus Pilistortus & Aymericus de
Castronovo siius nepos & Petrus de Roaxio,
qui vocatur Grivus, & Bernardus Ramun-
dus de Tholosa, & Geraldus Arnaldus &
Ramundus Bernardus Barravus & Petrus
Pvamundus de Montetotino & Pilistortus
& Arnaldus Guillabcrtiis & Guillelmus
N.
Brune.
Adcuiar i/f PunlU.
Brune.
Navarre, épouse AniauJ Guillem
de la liarUie.
Cotiitors.
Roger de Comniinj;es.
Bernard, comte.
Dodun, comte.
Bernard, comte, épouse
Conitors de la L'ar.lie.
An
1197
Divorce entre le comte de Comminges
£" Comtoresse de la Bartke , sa
femme '.
CUM omnia quae juste celcbraïUur
scriptis memoriae debeant commcn-
l'Id.orîq.
t. m".
col. iS5.
An
"97
novem-
bre.
■ Manuscrits i'Auhays, n. 74. — Voyez G.JricI,
Séries pracsulum Ma^alonensium, z' éd. p. ijj
& seq. — Voici le tableau généalogique indiqué
par cette charte :
An
"97
449
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
45o
niinam istam Comtors quasi suam uxorem
haberet & teneret, neque ia peccato illo
amplius stare vellet, ad diem statutani
cura ista Comtors & suis parentibus & pro-
bis hominibus, clericis & abbatibus ante
dominum R. Convenarum episcopum se
présentera & in facie ecclesie & in ejus-
dera conspectu ostendit & probavit, quod
ista Comtors sua consanguinea erat de
quarto gradu, illa praesente, consentiento
& non contradicente. Audita ista proba-
tione & testibus atque numerata parentela,
predictus episcopus inter B. coraitcm istum
& Corators istani juste & canonice divor-
tium fecit & eos divisit, quod divortium
B. Auxiensis archiepiscopus confirmavit,
& auctoritate sua ille & episcopus cartam
istam sigillis suis munierunt & corrobora-
veruat, aaao MCX.CVII, mense novembris.
98.
LXX
An
I uj3
di-
ceinbrc.
Ordonnance de Raimond, comte de
Toulouse, touchant l'élection des
consuls de Nimes '.
NOTUM sit omnibus hominibus quod
ego Raimundus, Dei gratia dux Nar-
bone, cornes Tolose, niarchio Proviacie,
statuens decerno, ut quaradiu mihi vel
mais placuerit consulatum iieri in urbe
Nemausi, ita fiât : — Universus populus
civitatis vel pars plurima coagregetur per
preconem & tubam cum vicario nostro ad
creaados coasules, & cum congregati fue-
riat, eligantur de siagulis cartonibus, per
quos civitas ordinatur, V boni viri, qui
XX'' electi jurent quod prout melius pote-
runt eligant IIII"' consules, ad commodum
& utilitatem nostram & comunem tocius
civitatis. Illi autera iiii"' qui electi fueriat
consules continue jurent quod in omni-
bus factis & consiliis suis curabunt 8c ob-
servabunt comunem utilitatem tocius po-
puli & nostram pro suo arbitrio, boaa
fide, & in omnibus secundum consciea-
■ Trésor des chartes de Toulouse , sac 9, n. 6.
[J. 3|8, original.]
VIII,
ciam suam equitatem sequenfur. Actum est
hoc aano dominice Incarnatioais m° C xc"
Viii", in mense decembri, in palatio do-
miai Nemausensis episcopi, in presencia
Villelmi de Sabrano constabularii domini
comitis, Elisiarii de Albasio vicarii Ne-
mausensis, R. Guillelmi judicis & cancel-
larii domini comitis, domini G. Nemau-
sensis episcopi, Lageti de Mezenas, B.
Barbarini, Villelmi de Megauria, P. Nata-
lis, P. de Buada, Guiraldi Vincencii, Jo-
hannis Adalberti, Duranti Macellarii, P.
Chatbaldi, Villelmi de Asperas, Stephani
Terracia, Villelmi de Figeria, P. Benedicti,
P. de- Campelz, B. de Geolon, Recordi,
Stephani Aldemardi, Poncii Faragocia,
Villelmi Chatbaldi & aliorum plurimorum.
Et ego Amicus aotarius Nemausensis hoc
iastrumentum scripsi mandato Elisiarii de
Albasio vicarii domini comitis & R. Guil-
lelmi, ejusdem domini comitis judicis 8t
caacellarii.
An
99.
LXXI
An
novem-
bre.
Extraits de divers actes touchant les
comtes de Foix 6- les vicomtes de
Béliers ' .
I. TN noraiae Domiai. Notum sit quod Éd.orig.
1 ego Rogerius de Ganag & ego Sancius côi.Vnô.
de Gaaag 8c ego Gaston de Ganag 8c ego
Senebrunus de Gaaag, nossinguli ampara-
mus te comitem Fuxi Ra. Rogerii deguerra
comitis Comingie omni tempore, nunc 8c
semper ia perpetuum, 8c nunquam tibi de-
ficieraus. Et si faceremus, in omnibus curiis
responderemus 8c teaeremus nos per tra-
ditores seu falsos proditores. Similiter ego
Ra. Rogerii predictus coraes Fuxi amparo
vos predictos milites, te scilicet Rogerium
de Ganag 8c te Saaciura 8c Gastoaum de
Ganag 8c te Senebrunum, vos inquam am-
paro eodem modo quo dictum est omai
tempore nunc 8c semper in perpetuum 8c
quod nunquam vobis deficiam, sed si face-
rem, quod absit, in cuactis curiis respou-
' Château de Foix, caisse 2. [Doat, v. 169, f" yS.]
i5
An
1198
45i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
452
deam me per falsiim proditorem. Itemdico
vobis militibus de Ganag, quod si comas
Comingie noceret vestris personis vestris-
que corporibus, ego ante essem & bonus
ero gairitor legitimus vobis prenominatis
militibus de Ganag. Hujus rei predicte
sunt testes Arnaldus Bernardus de Marca-
faba, Ra. Guilaberti, Guillelmus Joidani,
Bertraiidus de Durbano & Arnaldus de Lu-
senag & Lambertus qui cartam scripsit,
mense novembris, die dominica, régnante
An
I 241
iî mai.
An
I 199
i5 mars.
necessaria, & in aquis & in rîpariis, in
eisque piscari & in montanis, in herbis,
in pascuis.Et dono vobis in omni comitatu
meo omnem meum lucrifactum vel conqui-
situm, quem modo ibi habetis vel amodo
ullo modoconquirere poteritis.Dono etiani
vobis liberum exitum & reditum & trans;-
tum per ponteni Fuxi, & ex hoc non dabi-
tis in omni terra mea neque in villis meis
vel castellis uUam leudam neque ullum
censum de cunctis rébus vestris, & in eundo
Filippo rege , Ra. comité Tholose, Fui- & redeundo vos & omnia vestra sitis liberi,
craudo episcopo Tholose, anno ab Incar- & de universis hominibus manutenebo vos.
natione Domini M cxcviii. Insuper dono vobis praedicfis omnibus ab-
II. Noverint' universi presentem cartam bâti & fratribus Bolbonae praesentibus &
iuspecturi vel audituri, quod nos Rogerius futuris, ut si aliquis homo vel femina ad
Bernardi, Dei gratia cornes Fuxi, fecimus dominium meum pertinens, amore Dei &
coram nobis legi cartam donationis, liber- salute animae suae, seipsum vel res suas,
tatis, ampliationis, affranchationis, quam sive sint mobiles vel immobiles, praedicto
cartam sigillo suo sigillatam bone me- monasterio dare voluerit, sine omni con-
morie dominus Raimundus Rogerii pater tradictione & retentione mei meqrumque
noster, Dei gratia etiam cornes Fuxj, pro successorum eos libère & absolute reci-
redemptione animae suae & parentum suo-
rum in consecratione ecclesiae Bolbonae
Domino Deo beataeque Mariae & fratri-
bus ibidem habitantibus contulerat, cujus
carte tenorem de verbo ad verbum scribi
fecimus in hac pagina. Qui tcnor talis
est :
In Dei nomine. Notum sit omnibus ho-
minibus presentibus & futuris hanc cartam
piatis, 84 res suas mobiles vel immobiles,
quos vobis dederint, sine omni placito pos-
sideatis. Dono quoque vobis prelibatis &
concedo bono animo ac spontanea volun-
tate, ut hospites vestri qui morantur in
domibus vestris, quas habetis in villis vel
castellis meis, in Apamiis videlicet & in
Tarasco & in ceteris terrae meae villis
vel oppidis, non teneantur in questis &
legentibus vel audientibus, quod ego Rai- exactionibus, quas facturus sum ego vel
mundus Rogerii, Dei gratia cornes Fuxen
sis, amore Dei & salute animae meae &
animae pafris mei, in praesentia domini
Fulcrandi Tolosani episcopi & domini
Laurentii Coseranensis episcopi, in con-
secratione monasterii Bolbonae, dono &
concedo per me & per omnem posterita-
tem meam Domino Deo & Beatae Mariae
Bolbonae & tibi Berengario ejusdem do-
mus Bolbonae abbati & fratribus omnibus
praelibatae domus praesentibus & futu-
mea posteritas in hominibus terrae meae.
Omnem hanc libertatem & affranquimen-
tum & donationes omnium supradictorum,
ut prefatum est, ego predictus R. Rogerii
dono, laudo & concedo pro me & pro meis
successoribus, prout melius quis valeat in-
telligere ad omnem utilitatem domus Bol-
bonae, ita ut nullus meorum successorum
licentiam habeat has predictas recipiendi
vel auferendi donationes domui jamdictae
& fratribus ibidem Deo servientibus. Hoc
ris ibidem Deo servientibus vel in perpe- afranquimentum & ampliamentum & hec
tuum servituris, omue affranchimentum &
omnem libertatem per omnem comitatum
meum in leudis & in pedagiis, in pascuis
& in nemoribus, ad ligna incidenda, ad
quodcumque videlicet opus vobis fuerint
' Archives ic l'iibbayo tic Eoulbone. [Doat, y. 84,
f».49.]
dona facio pro amore Dei & redemptione
anime mee & anime patris mei, & sic fa-
ciam vobis predictis bonum tenere & ha-
bere, & ero vobis bonus guirens ego &
posteritas mea post me. Hujus rei testes
suât Mascaros archidiaconus Tolosane se-
dis, Guillelmus Clareti, Guillelmus de
Geaat monachi Bolbone, Esclarmunda so-
An
1199
Ed.ori^.
t. m:
col. ji>7.
An
"99
453
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
4^4
An
"99
août.
ror comitis Fuxensis, Anialdus Guillelnius ciam vel forcias seu castriim vcl aliam
de Arvinhano, Guillelmus de Apamiis, quamlibet munitionem vel quodlibet aliiid
frater Ademarus de Gardoiz. Facta carta edificium ad omiiem voluiitatem vestram.
mense martii, die dominica, idibiis ejus- Fropter hoc aiitem ego praedictiis Stepha-
dem mensis, anno ab Incarnatione Domini
M" c° XC° VIII", régnante Philippo rege
Francorum, Raimundo comité Tholosano,
Fulcrando episcopo civitatis ejusdem exis-
tente. Bernardus Frotardi monachus Bo!-
bonae jussu utriusque partis & testium
hanc cartam scripsit.
Nos vero praedictus Rogerius Bernardi,
cornes Fuxi, volentes animae nostrae & pa-
rentum nostrorum animabiis in posterum
providere, amore Dei, &c. cartam supra-
dictam, &c. laudamus & approbamiis, 8tc.
In cujus rei testimoniuin hune cartam de-
dimusBernardo abbati & fratribus jamdicti
monasterii sigillo nostro sigillatam. Actum
est hoc VII° kalendas junii, anno Domini
nus in presentiarum feci hominiscum tlbi
dicto vicecomiti, & quicumque successo-
rum meorum predictum castrum seu for-
ciam habuerit, faciet inde tibi & successo-
ribus tuis hominiscum, & faciemus inde
vobis albergam decem militibus cum decem
tantum equitaturis, singulis annis semel,
quando illam accipere volueritis. In prae-
dicto vero Castro vel forcia ego praedictus
vicecomes retineo mihi & meis potestati-
vum meum & justitiam sanguinis. Praes-
criptum vero podium seu garda affrontât
ex una parte in camino discurrente de
Biterri ad Pedenacium, ex alla in camino
discurrente de Sancto Tiberio ad Sanctam
Mariam de Fraxino. Causa vero majoris
M" ce XL° 1°, régnante Ludovico rage actoritatis & firmitatis ego prefatus vice-
Francorum, Raimundo Tholosano comité,
Raimundo episcopo. Hujus rei sunt tes-
tes Raimundus de Hospitali, Guillelmus
Clareti, 8fc. monachi, & frater Sancius
hospitalarius &capellanus domini comitis,
B. de Duroforti, Rogerius de Lobald miles,
Gualardus de Montebruno, B. Raimundus
de Varnhola, Rogerius del Cassart. Frater
P. de Naimes monachus de mandato Guil-
lelmi notarii domini comitis hanc cartam
scripsit. Ego Guillelmus scriptor & nota-
rius domini jamdicti comitis subscribo.
III. Anno ' a Nativitate Chrtsti MCXCIX,
régnante rege Philippo, mense augusti,
comes hanc cartam sigillo meo confirme.
Similiter & ego Wilhermus Biterrensis
episcopus hanc eamdcm cartam sigillo meo
corrobore. Hujus rei sunt testes Beren-
garius de Boltenaco, Saviniacus Grassus,
Bernardus de Podiosalicono, Potrus Her-
mengaudus, Arnaudus de Guindra, Calve-
tus cantor Biterrensis, Pontius de Cer-
viano, Berengarius de Villario, Sicardus
de Boxadone, Helias abbas Sancti Affro-
disii, Petrus de Villispassantibus, Petrus
de Madalla , Guilhermus Vassallus, &
Arnaldus de Alzona, publicus nofarius
Biterris, qui rogafus a predicto domino
ego Raimundus Rogerius vicecomes, per vicecomite & domina Aladaicia matre ejus
me & per haeredes ac successores nieos, & predictis vicariis & a domino Gui-
consilio & voluntate Adalaicis dominae Ihermo Biterrensi episcopo & Stéphane
matris meae & Bernardi Pelapulli vicarîi de Cerviano & testibus hoc scripsit.
Biterrensis & Arnaudi Raimundi vicarii IV. In" nomine Domini. Notum sit quod
Carcassonae &aliorum procerum meorum, ego Esclarmunda, soror scilicet comitis
Lona fide & sine dolo cum hac carta dono, Fuxi Ra. Rogerii, per me & per posteros
laudo & concedo tibi Stéphane de Serviano meos vendidi & denavi Deo & Sanctae
& tuis podium seu gardam deValranecum Mariae de Bolbona & domino abbati ec-
pertinentiis suis. In quo podie seu garda clesiae Bolbenae Beringarie nomine, &
ïiceat vobis edificare seu construere for- omnibus ejus successoribus & monachis
& fratribus praedictae abbatiae Bolbenae
praesentibus & futuris & eorum ordinio,
vineam de Carda Cammas quae fuit Bone-
' Chiteau de Foix, cartiilaire, caisse i5. [Doat,
V. 169, f" 77.] — Voyez Baluze, Histoire de la
maison d'Auvergne, t. 2, p. 5oi. [Baluze a connu
l'original du Trésor de Foix, mais n'en donne
qu'un extrait fort court.]
An
"99
An
I 201
mars.
' Archivts de l'abbaye de Boulbone. [Doat, v. 83,
f 77-1
An
1201
Éd.orig.
t. 111,
col, 188,
4b
^5
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
456
An
1199
is avril.
toriim. Ego Esclarmiinda vendidi & donavi
omnibus monachis & fratribus praedictae
domus Bolbonae praesentibus & futuris &
eorum ordinio sine omni retinentia, &c.
per L solidos Tolosanos, quos inde mihi
dederunt, &c. Et ego Ra. Rogerii comcs
Fuxi, mandato praefatae Esclarmundae so-
roris meae, sum inde temptus quod faciam
tenere & habere praedictos fratres Bol-
bonae praefatuin honorem sine ipsorum
inganno, &c. mense martio, feria II", rég-
nante Philippo rege, Ra. comité Tholosae,
sede Tholosae vacante episcopo, anno ab
Incarnatione Domini M'cc".
ÏOO.
Plaid entre Raimond VI, comte de
Toulouse, £• les propriétaires des
moulins du Vieux Pont '.
NOTUM sit omnibus hominibus tam pre-
sentibus quam futuris, quod causa fuit
inter dominum Ramundum Tholosanum
comitem & Bernardum priorem ecclesie
Sancte Marie Deaurate & Ramundum Ga-
linum & Arnaldum Odonem & Petrum Ra-
mundum Sancti Romani & Arnaldum Fer-
rucium, qui pro seipsis & pro aliis eorum
parieriis banc causam agitaverunt, scilicet
de molendinis terrenis qui sunt in capitulo
Sancte Marie Deaurate & de paxeriis, que
sunt super Pontem Veterem. Et dominus
Ramundus cornes Tholose reliquid hanc
causam Petro Rogerio suo vicario, quod
totum hoc, quod ipse Petrus Rogerius inde
fecerit, sit ita bonum & firmum ac semper
sfabile ac si ipse dominus Ramundus Tho-
losanus comes erat ibi presens qui totum
faceret. Et hec causa fuit agitata in manu
consuhim civitatis Tholose & suburbii,
scilicet Ramundi de Castronovo & Pétri
Rogerii causidici & Guillelmi de Turre 8t
Palatio & Bernardi Pétri de Cossano &
Pétri Ramundi d'Esqualquencs & Ramundi
Geraldi Vitalis & Pétri Maurandi & Jo-
hannis Siguarii & Geraldi Esquivati &
Ramundi Gauterii & Ramundi Guillelmi
fîlii Guillelmi Ramundi qui fuit & Beren-
garii Ramundi & Arnaldi de Roaxio filii
Bernardi de Roaxio & Poncii Caraborde
& Guillelmi Caraborde. — In quo placito
Petrus Rogerius exislens vicarius Tholose
allegavit & allegare fecit, quod molendini
terreni Sancte Marie Deaurate non debe-
bant ibi permanere, quia caminum Garonne
clauserant, quod erat comune omnibus
hominibus civitatis Tholose & suburbii &
etiam omnibus aliis hominibus in ascen-
dendo & in descendendo naves honeratas
& non honeratas, & quod homines Tholose
civitatis & suburbii & eciam alii homines
ita illud caminum Garonne habuerant &
tenuerant comune LX annos & amplius &
quod molendinos navenses qui fuerunt in
eodem capitulo ante predictos molendinos
terrenos, quod quando homines civitatis
Tholose & suburbii vel alii homines ascen-
debant vel descendebant naves cum carri-
giis vel sine carrigiis faciebant illos molen-
dinos arribare. Et si forte non arribabaut
illos molendinos navenses & culpa illorum
molendinorum homines vel naves pericli-
tabantur, quod domini illorum molendi-
norum illud dampnum tenebantur reffi-
cere. Item Petrus Rogerius allegavit &
allegare fecit quod paxeria, quam Bernar-
dus prior ecclesie Sancte Marie vel ejus
antecessores fecerant super Pontem Vete-
rem, que paxeria se tenebat cum pilari
PontisVeteris, nondebebat ibi permanere,
quia aqua erat domini Ramundi Tholosani
comitis, & non debebat ibi habere paxeriam
sine consilio & voluntate domini Ramundi
comitis. — Ad hoc Bernardiis prior ecclesie
Sancte Marie Deaurate & Ramundus Gali-
nus & Arnaldus Odo & Petrus Ramundus
Sancti Romani & Arnaldus Ferrucius pro
seipsis & pro aliis eorum parieriis respon-
derunt, quod caminum Garonne ibi steterat
An
1199
Atonis de Montibus & Bernardi Ramundi
Barravi & Ramundi Durandi & Pétri Sancti XXX annos & am-plius, set quamvis caminum
Romani & Pétri Lamberti & Pétri deTho- ibi permansisset, molendini terreni ad tam
losa & Poncii de Villanova & Hugonis de magnam utilitatem &ad comune proficuum
Tholose erant, quod illi molendini terreni
' ]J. XXI, f 4<5v% n. XXI. non poterant forciari pro aliquo facto
An
"99
4:17
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
458
quod Tholose accideret, Si ideo predicti
niolendiiii debcbaiU ibi permanere , &
quia ratio erat quod bciie poterat predic-
tus prior camiaum claudere, quia in alio
loco caminum dederat versus rippam Ga-
ronne, que est versus Hospitale de Grava.
Et ultra hec responderunt ik allegaverunt,
quod paxeria que est super Pontem Vete-
rem juxta pilare, quod debebat ibi perma-
nere, quia quondam placitum fuerat inter
Guillelmum priorem ecclesie Sancte Marie
& Thosetum do Tholosa & Bernarduni Ar-
naldum, qui ibi erat pro pignore & Tose-
tus de Tholosa per proprietatem, in manu
consulum civitatis & suburbii Tholose, &
quod consules cognoverant quod prior jam-
dictus faceret paxeriam super Pontem Ve-
terem tantum quantum necesse esset & ibi
omni tempore paxeria teneretur, ne aqua
Garonne a villa Tholose recederet. Et su-
per illud diffinitivam sentenciam consules
dederant, de quo juditio cartam traxerunt,
in qua continebatur, quod consules cogno-
verant cum consilio Toseti de Tholosa &
Bernardi Arnaldi, quod predicta paxeria
assenderet & assenderet tantum quantum
in capitule Sancte Marie esset necessaria,
ideo quia necessarium erat quod aqua Ga-
ronne reverteretur ad illam. Quam cogni-
tionem dominus cornes laudavit & confir-
mavit ita bene, ut melius in earta illius
judicii continetur. — Hiis & multis aliis
rationibus hinc inde auditis & visis instru-
mentis ac diligenter inspectis, & molendi-
nis ac paxeriis occuload oculum respectis,
& habito consilio multorum hominum ha-
bencium periciam aquarum & paxeriarum,
predicti consules, scilicet Ramundus de
Castronovo & Bernardus Ramundus Barra-
vus 8c Petrus de Tholosa & Petrus Sancti
Romani & Ato de Montibus & Petrus Ro-
gerius causidicus & Ramundus Durandus
& Poncius de Villanova & Hugo de Palatio
& Bernardus Petrus de Cossano & Ra-
mundus Geraldus Vitalis & Petrus Ramun-
dus d'Esqualquencs & Geraldus Esqui-
vatus & Arnaldus de Roaxio & Poncius
Caraborda & Guillelmus Caraborda, pro
seipsis & pro aliis eorum sociis qui tune
erant de capitule, pro juditio diffinicrunt
quod Bernardus prior ecclesie Sancte Ma-
rie Deaurate nec domini predictorum mo-
lendinorum non poterant dare caminum
navibus in ascendendo nec in descendendo
in honore domini Ramundi comitis super
Pontem Veterem. — Item predicti consules
pro seipsis & pro aliis eorum sociis, qui
tune erant de capitulo, judicando diffinie-
runt, quod Bernardus prior ecclesie Sancte
Marie & domini molendinorum terreno-
rum darent interPontem Novum & Pontem
Veterem caminum navibus ad descenden-
dum & ad ascendendum ad plus aizinatum
de villa Tholose, quod possent totum pro
bona fide. Quod si facere non poterant,
quod apperiant paxeriam ubicumque vo-
luerint de pilari Pontis Veteris usque ad pi-
lare Pontis Novi, & quod donent ibi cami-
num in ascendendo & in descendendo naves
oneratas & non honeratas, totum pro bona
fide. Et tamen predicti consules pro seipsis
& pro aliis eorum sociis, qui tune erant de
capitulo, & pro illis probis hominibus qui
nunquam fuerint in consulatu civitatis
Tholose & suburbii, judicando retinuenint
in molendinis terrenis de capitulo Sancte
Marie & paxeriis, quod si unquam consu-
les qui fuerint in consulatu Tholose co-
gnoscebant quod illi molendini terreni &
paxerie non essent ad utilitatem civitatis
Tholose & suburbii, quod hec omnia per-
mutarentur & emendarentur, totum cogni-
tione consulum civitatis Tholose & suljur-
bii. Hoc judicium fuit ita datum XII dies in
introitu mensis aprilis, feria 11, régnante
Philippo rege Francorum & Ramundo
Tholosano comité & Fulcrando episcopo,
anno ab Incarnatione Domini millésime
C LXXXX." Viiii". Hujus dati judicii sunt
testes prefati consules, scilicet (.ut supra).
Et sunt inde testes Guillelmus Ramun-
dus d'Esqualquencs & Arnaldus Ramundus
d'Esqualquencs ejus frater & Petrus Cara-
borda & magister Bernardus, & Ramundus
Agobertus qui cartam istam scripsit.
An
"99
409
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
460
An
'■9?
22 août.
loi.
Accord entre le vicomte de Castelhon
i- les habitants du Vald'Andorre\
UNIVERSIS pateat homhiibus, qiiod coii-
tencio fuit inter A. de Castrobono &
liomines vallis Andorre de multis querimo-
niis, qiias faciebatA.de Castrobono de eis.
Tandem in manu B. sacriste Urgellensis &
R. de Bêlera ita facfum est, quod A. de
Castrobono difinivit hominibus vallis An-
dorre omnes querimonias , quas aliquo
modo liabebat de eis prêter sacramentum
& hominium, quod ipse prcfitebatur se ab
eis accepisse, licet ipsi negarent. Quod sa-
cramentum & hominium fuit exceptatum
a supradicto fine in hune modum, ut si
A. de Castrobono fatigaret se de directo
post consecracionem dicti sacriste in Ar-
nallda & in ipso episcopo de Arnallda & de
ipso honore, extunc posset demandare ho-
mines vallis Andorre de hominio & sacra-
mento, 8c non possit A. de Castrobono
ante consecracionem episcopi,scilicet ante
festum Natalis Domini, vel si consecracio
differretur, ante médium Quadragesime ali-
quid demandare ipsi sacriste. Nec sacrista
teneatur ei respondere de aliqua querimo-
nia, quam A. de Castrobono habet nunc
aliquo modo erga ecclesiam Urgellensera
vel etiam erga Arnalldam, donec post pre-
dictum terminum iterum A. de Castrobono
& homines sui non forisfaciant in aliquo
honore Béate Marie, prêter vallem de
Caboed, & omnia alla Urgellensis ecclesie
sint salva et secura ab eo & ab hominibus
suis. Pro supradicta autem difinicione ha-
buit A. de Castrobono ab hominibus val-
lis Andorre MD solidos. Ego igitur A. de
Castrobono per me et per homines meos
ni2 tenere, atendere & observare omnia
Sigfnum B. sacriste. Sig t num A. de Cas-
trobono, qui hoc jussimus scribi, firmavi-
mus firmarique rogavlmus'. Sigtnnm R. de
Bêlera. Sig t num G. de Sancto Johanne.
Sig t num P. de Villamur. Sig t num V. de
Villamur junioris. Sig t num P. de Orchad.
Sig t num G. de Lorda. — S\g-{locits sîgni)
num P. de Palerols, qui hoc scripssit die
& anno supra.
An
1199
102.
LXXII
Extrait de divers actes touchant les
seigneurs de Montpellier, de Sa-
hran, de Roquefeuil ^ de l'Isle-
Jourdain '.
L A NNO ab Incarnat. Domini Mcxcix,
-Ti. mense septembri, ego Rostagnus de
Sabrano in veritale agnosco, quod ego te-
cum Clementia uxore mea légitima ple-
narie accepi nomine dotis V"' solidorura
Melgor., quos integerrime tui intuitu &
contemplatione frater tuus Guillclmus do-
minus Montispessulani mihi persolvit, &c.
quae V" solid. Melgor. laudb & concedo
tibi Clementiae uxori meae nomine pi-
gnoris, exceptis fructibus in sortem non.
computandis, in vita mea & post mortém
meam super totum castrum de Trescas &
super totam villam de Calviauicis, &c. Si
vcro haec moneta Melgorii fucrit abatuda
vel deteriorata , recuporabis argentum
finum de bonis meis ad rationem marchae
LU solid. Et juro tibi Clementiae uxori
mcae super haec quatuor sajicla Dci Evan-
gelia, quod de toto hoc te vel tuos nullo
modo decipiam, nec contra haec vel aliquid
horum ullo modo vel ratione veniam vel
aliquis per me. Testes sunt S. de Merra,
Rostagnus de Montarbezon, l'ontius Du-
ranti, Rufus de Castronovo, l'ontius de
superius dicta per bonam fidem sine en- Cadanet, B. Lamberti. R. Atbrandi, Be-
gaiino promito. rengarius vicecomes, magister Guido, B.
Actum est hoc XI kalendas septembris, de Castriis, &c. & G. Raimundi notarius
Éd.orîî;
t. mi
col. iSS.
An
1199
septem-
bri;.
anno ab Incarnacione Christi MCXC viiil.
' Original provenant clu château de Foix. Ar-
chives nationales, Trésor des chartes,!. 879, n. i5.
Montispessuli, qui haec scripsit laudata &
jurata coram domino G. Montispessuli.
' Manuscrits d'Auiays, n. 82.
An
"99
461
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
a6;
II. Notum sit", &c. quod anno dominice
lucarnationis MCLXXXXIX", ego WiUelmus
de Sabrano & ego Rostagnus filius ejus,
Dei gratia domini R. comitis Tolosani
constabuli, nos duo pariter, intuitu pie-
tafis Se pro salute animaruni nostrarum,
donamus & irrevocabiliter in perpetuuni
concedimus Deo & ecclesiae B. M. de Mon-
tesarges & tibi fratri Bernardo cunctisque
fiatribus &c. dominium totuni & domina-
tionem illius fasciae terrae, & nemus de
Montesarges & aquam, in qua fascia mo-
lendinum est constructum. Donamus insu-
per & concedimus quidquid juris in eadem
habemus vel habere debenius, quam fasciam
tu, frafer Bernarde, ab hominibus illius
terrae pcssessoribus te émisse fateris, &c.
III. Anno" ab Incarnatione Domini MCC,
mense octobris, ego Raimundus de Roca-
quos babeant nomine pignoris in Castro
meo de Casterar, &c. Etfiliae meae Obicae
et viro suo Pelfort debeo Vi™ sol. de Mal-
guoires, quos habeant in Castro de Me-
renviella. Praeterea institue haeredes très
filios meos, scilicet Beraardum Jordanuni
& Jordanuni & Otonem Bernardi. Bernar-
dum Jordanum in hoc institue haeredem,
villam de Insula cura omnibus suis tcnen-
tiis & totura illud jus quod habeo in cas-
trum de Casterar, &c. Et dimitto filiam
meam Philippam Bernardo Jordano, tali
pacto, quod ipse det ei marituni ut me-
lius poterit secundum consilium aliorum
fratrum & amicorum suorum , & det ei
V" sol. de Malguoires, & si moneta f'uerit
deteriorata, det ei centum marchas argent!
fini. Et Jordanum filium meum instituo in
hoc haeredem, scilicet in castrum de Ver-
An
I200
folio & ego Guillelma uxor ejus, quae fueil cum omni jure & in castrum de Va
vocor Marchesia, scimus, &c., quod tu
Guillelmus dominus Montispessulani, filius
quondam Mathildis ducissae, ad plénum
Ed.orig.
t. m,
col. iXy.
An
I 200
sepicm-
brc.
nobis reddidisti & solvisti illa V" solid.
Melgor., quae nomine dotis mei Guillel-
mae tcmpore matrimonii promissa fuerunt
dari praedicto marito meo, &c. Ego Rai-
mundus de Rocafolio praesentem cartam
s:gilli mei impositione confirmo. Testes
sunt dominus Guillelmus abbas Nanthen-
sis, Aimericus de Mallac, Guillelmus de
Cornus, Bertrandus de iManosio, Robertus
de Castromarino, Fulco de Roua, Ros-
tagnus frater -lospitalis Hierusalem, 011-
verius monachus, Guillelmus de Mallaco,
Ricardus Grossus, &c.
IV. In' nomine, &c. Ego Jordanus de
Insula, in ultima mea voluntate, timoré
mortis sic dispono testamentum meum, &c.
Uxori meae Esclarmondae dono & dimitto
II'" sol. de Morlano, quos habeat in Castro
de Tilio, &c. ex alla parte debeo prae-
dictae Zsclarmondae M den. de Morl. &
debeo ei deliberare de meo proprio VII cif-
fos & duas coppas argenti,&c. F'iliae meae
Escaroniae & viro suo Raterio, recogiiosco
quod eis debeo IX°' solid. de Malgoires,
' Archives clu monastère de Rochefort.
* Manuscrits d'Auhays, n°' 82 &. iSz.
' Cartulaire de l'Isie-en-Jourdain, arcliiTCS du
domaine de Montpellier.
leta & in castrum de Tilio & in castrum
de Cambiaco & in Bris & in Launaco, &:c.
I^t Othonem filium meum instituo in hoc
haeredem, scilicet in castrum Delgrez &
in castrum de Pelapof t, &C. & in medietate
totius conquestae Gimoes, & alia medietas
sit inter Bernardum Jordanum & Jorda-
num, &c. Praeterea volo... cum autoritate
& voluntate domini mei Raimundi comitis
Tolosani, quod numquam de cetero aliqua
mulier & filia habeat aliquam portionem
in omni praescripta haereditate, sed filiae
cum pecunia maritentur, &c. & oninia
mea jura pono in fide 8c custodia Raimundi
comitis Tolosani, qui confirmavit & mul-
fum laudavit. Hoc testamentum est facfum
cum auctoritate & presentia domini Rai-
mundi comitis Tolosani & Bertrandi epi-
scopi Agennensis, & in praesentia Rai-
mundi Rogerii comitis Fuxensis, Othoiiis
Montisalti, Isarni de Veterisfolio, Sic,
mense septcrabris, feria V, régnante Phi-
lippe rege Francorum, Raimundo comité
Tolosane, Tolosa vacante episcopo, anno
a!) Incarnatione mcc.
V. Notum' sit omnibus presentibus &
f'uturis, quod ego Guillelmus, Dei gratia
Mngaloncnsis episcopus, promitto vobis
' Trésor des clinrtes; Tvlngualonne, sac II, n. 44,
[Aiij. J. 340; original scellé sur simple queue en
cire brune.]
Vers
1200
Vers
l zoo
463
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
464
dOiiiino Pliilippo, eadem gratia régi Fraii-
corum, quod in sentencia facti Montipes-
sulani, quam pro Guillelmo ipsiiis Moii-
tispessulani vestra celsitudo promulgavit,
nuniquam propria voluntate vel alicujus
persone consilio seu eciam obtentu alicu-
jussorem alicui homiiii vel femiiie urbis
Tholose & suburbii, & postea aliquis homo
vel femina urbis Tholose & suburbii po-
tuerit ei probare quod sit malefactor vel
débiter vel fidejussor ei, inquirat si vult
illum, qui eum tenet obsidem vel in pi-
jus privilegii, a vobis vel a pâtre vestro gnore, ut reddat illum ei vel emendet ma-
seu alicujus predecessorum vestrorum mihi lefactum vel persolvat ei debitum, & ille
ac predecessoribus meis & ecclesie Ma- qui tenet illum obsidem habeat electionem
galonensi concessi, rebellis existam vel emendandi malefactum vel reddendi debi-
contra in aliquo veniam, immo juxta man-
datum vestrum modo & in antea ipsam
sentenciam modis quibus potuero faciam
jnviolabiliter observari. Preterea promitto
vobis eidem domino Philippe régi Fran-
corum, quod privilégia, michi & ecclesie
Magalonensi tam a vobis quam a prede-
cessoribus vestris concessa, ita caute &
fideliter custodiemus, quod numquam ali-
qua persona eis aliquo modo uti poterit,
nisi ego & successores mei & ecclesia Ma-
tum vel tradendi obsidem, vel quod accipiat
de eo peccuniam pro qua obsidem illum
tenet, & si accipiat electionem, quod ille
qui inquirit solvat ei debitum ', quod obses
ei débet usque ad VIII dies. Si autem ille
qui inquirit non audet accipere obsidem
vel non potest solvere debitum ei qui tenet
illum, ille qui tenet illum obsidem non
dimitat eum, donec obses ille emendet ma-
lelnctum vel reddat debitum ei qui inquirit.
Quod si fecerit, teneatur ipse qui obsidem
galonensis in nostris propriis & ejusdem tenet emendare illi malefactum vel solvere
ecclesie negociis peragendis. debitum. Si vero obses ille dederit alium
obsid-m pro se & intérim malefecerit ali-
— ■ — ciii hcmini vel femine urbis Tholose &
suburbii, obses quem dédit teneatur illud
totum emendare. Item statuerunt ut si ali-
quis homo vel femina urbis Tholose &
suburbii acceperit obsidem vel obsides,
Règlement des consuls de Toulouse sur q„od custodiat eum vel eos bene & caveat
io3.
les cautions 6* les otages '.
IN nomine Dominî nostri Jesu Christi.
Hoc est comune stabilimentum quod
consules urbis Tholose & suburbii eum
consilio comunis consilii ejusdem urbis &
suburbii in presencia domini Ramundi
Tholosani comitis fecerunt, scilicet quod
ne arma defferat extra villam , ita quod
alicui noceat, & custodiat ne alicui homini
vel femine urbis Tholose & suburbii obses
ille vel obsides illi aliquod dampnum infé-
rât vel inférant. Quod si fecerit vel fece-
rint, ille qui obsidem illum vel obsidcsillos
acceperit teneatur prout visum fuerit con-
sulibus illud emendare bona fide. — Item
aliquis homo vel femina urbis Tholoso & predicti consules eum consilio domini Ra-
suburbii non accipiat aliquem obsidem, mundi Tholosani comitis & comunis con-
quem sciât malefactorem vel debitorem vel silii urbis Tholose & suburbii fecerunt
fidejussorem esse alicui homini vel femine taie stabilimentum, scilicet quod si aliquis
urbis Tholose & suburbii. Quod si fecerit, ceperit aliquem homincm vel feminam
ille cui est malefactor vel débiter vel fide-
jussor capiat eum si vult, vel ille qui obsi-
dem illum emendet malefactum vel solvat
debitum, & scilicet ille cui obses est male-
factor vel debitorvel fidejussor. Si vero ille
exeuntem de civitate Tholose vel de su-
burbio, antequam sit hospitatus in aliqua
alia villa vel castello vel burgo, si ille vel
illa qui eum cepit noluerit stare juri cog-
nitione consulum, quod omnes de civitate
qui se obligat vel dat obsidem dicit se non & de suburbio possint eum petere & requi-
esse malefactorem nec debitorem nec fide-
' Ici le manuscrit ajoute les mots suivants, qui
* JJ. XXI, f° 3| v", n. XVI, n'ont point de sens : Injuisitor solyat ci debitum.
An
1200
An
1200
465
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
466
An
1201
1 1 mars.
rere, sicut quemlibet coiicivem Tholosa- alicui homiui istius ville Tholose patreni
mim. Item si aliquis ceperit aliqueni vel habenti vel alicui alii in bailia exisfenti
An
1201
aliquam noleiitem intrare vel dicentem se
nolle intrare in civitate Tholose vel in
suburbio, postquam certiim erit consulibus
si ille qui eum cepit vel illa noluerit stare
juri cognicione consulum, omnes de civi-
tate & de suburbio possint eum petere &
requirere sicut quemlibet concivem Tho-
losanum. Omnia hec suprascripta stabili-
menta fuerunt posita & sfatuta,ut dura-
renf & observarentur in perpetuum. Erant
autem tune consules : Bertrandus de Mon-
tibus & Ramundus de Castronovo & Ra-
mundus Arnaldus de Bovilla & Hugo de
Roaxio & Bernardus Ramundus de Tho-
losa & Ramundus Guilabertus & Arnaldus
Odo & Johannes de Sancto Romane &c
Guillelmus Ato de Sancto Barcio & Arnal-
dus Barravus & Bertrandus Atho & Hugo
de Palatio & Guillelmus Ramundus de
Burgo & Stephanus Caraborda & Bernar-
dus Caraborda & Carbonellus & Guillel-
mus Ramundus filius Pétri Ramundi St
Petrus Ebrinus & magister Bernardus &
Arnaldus Ramundus d'Escalquencz !k Ra-
mundus Guillelmus & Isarnus Bertrandus
& Ramundus Maurandus & Aymengavus
Rufus. Hoc fuit factum X die ad exitum
marcii, régnante Philippe rege Francorum
& eodem Ramundo Tholosano comité &
Fulcrando episcopo, anno ab Incarnationc
Domini M" C Lxxxx" viiii". Horum om-
nium que predicta sunt testes sunt supra-
dicti consules, mandate quorum Arnaldus
Ferrucius scripsit hec.
104.
Les consuls de Toulouse défendent de
prêter de l'argent aux mineurs iS*
aux personnes en tutelle '.
Hoc est comune stabilimenfum, quod fc-
ccrunt consules urbis Tholose & sub-
urbii eum comuni consilio urbis & subur-
bii, scilicet quod aliquis Homo vel femina
' JJ. \x\, f° 5i r", n, XXII.
peccuniam non prestet nec aliquid aliud
eum pignore vel sine pignore nec eum fide-
jussore nec eum sacramento nec aliquo
alio modo, sine consilio & voluntate patris
vel sine consilio bajulorum illius qui in
bailia fuerit, si ille qui patrem habet uxo-
rem non habet vel non habuit. Quod si ali-
quis vel aliqua alicui patrem habenti sine
consilio & voluntate patris vel alicui in
bailia existenti sine consilio & voluntate
bajulorum sub quorum bailia fuerit, pec-
cuniam nec aliquid aliud prestiterit eum
pignore nec sine pignore nec eum fidejus-
sore nec eum sacramentum {sic') vel aliquo
alio modo, si ille qui patrem habet uxorem
non habet vel non habuit, ille homo qui
patrem habet nec pater ejus nec eorum res
nec ille qui in bailia fuerit nec res ejus
non teneatur nullo tempore creditori illi
sive creditrici nec eorum ordinio, nec te-
neatur fidejussor creditori sive creditrici
nec eorum ordinio, nec débiter fidejussori,
nec teneatur de pignore si missum habuerit,
nec de sacramento teneatur si factum ha-
buerit. Si vero aliquis vel aliqua alicui de
Tholosa patrem habenti, existenti in aliéna
patria, causa necessitatis aliquid prestiterit,
teneatur inde cognitione consulum Tho-
lose ille qui patrem habuit. Hoc stabili-
menfum fuit ita positum & statutum ut in
perpetuum duraret & observaretur. Erant
autem tune consules Ramundus de Castro-
novo & Bertrandus de Montibus & Hugo
de Roaxio & Bernardus Ramundus de Tho-
losa & Ramundus Arnaldus de Villanova &
Ramundus Guilabertus & Arnaldus Odo &
Johannes de Sancto Romano & Guillelmus
Ato de Sancto Barcio & Arnaldus Barravus
& Bertrandus Ato & Hugo de Palatio &
Bernardus Caraborda & Stephanus Cara-
borda & Ramundus Guillelmus & Ramun-
dus Maurandus & Guillelmus Ramundus
de Burgo & Guillelmus Ramundus filius
Pétri Ramundi 8f Petrus Embrinus & Ar-
naldus Ramundus d'Escalquencz & magis-
ter Bernardus & Aimengavus Ruffus &
Isarnus Bertrandus & Carbonellus. Hoc fuit
factum xr die ad introitum mensis marcii,
régnante Philippo Francorum rege, Ra-
mundo Tholosano comité, anno ab Incar-i
An
1201
467
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
468
iiatione Domiiii m°CC°. Horum omnium
que predicta siint testes idem predicti con-
sules & Arnaldus Barravus, qui maiidato
eorum scripsit hec.
100.
LXXIV
HJ.orig.
t. III,
col.igi.
Extrait de divers actes touchant
les vicomtes de Béjiers'.
I. TN Del iiomine, aiino a Nativitate ejus-
dem millesimo cc°i. Ego Raimundus
I
An
1 201
27 mars.
Rogerius, per Dei gratiam Carcassensis,
Biterrensis, Redensis & Albiensis viceco-
mes, per me & per omnes mecs, gratis
absque... cum hac presenti carta vaiitura
coiicedo & recognosco tibi Isarno Ber-
nardo & tuis, & cui dimitere vel dare aut
inpignorare pro vestra subdicta substancia
jure pignoris & convenienciis vohieritis,
quod vos habetis Si tenetis a me per pig-
nus, castrum de Balaguerio & Balagaires
& Montem Jardanum & omnem patriam
meam de Quercorbes propter Xiii milia &
C solidos Melglienses, sicut in cartis ves-
tris pignoraciis nofatum est. Modo vero
acomodatis mihi amplius mille solidos Mel-
gorienses, bonos ac rectos ac bene meti-
biles, de quibus & de omnibus aliis su-
pradictis denariis me bene & pleniter ad
meum libitum per pacatum teneo, quod
pignus totum & integrum cum suis juribus
& pertinenciis habeatis & teneatis ves-
tramque voluntatem pro vestro avère more
pignoris faciatis, usque vobis vel cui man-
tlaveritis prenominatos XV milia & C soli-
dos Melgorienses reddamiis ad terminum
& per illas conveniencias, quas in vestris
cartis pignoraticiis scriptas (sic) sunt. Si
tune illa monefa lege vel penso cambiata
seu minuata fuerit, dabo vobis marcham
argenti fini propter L solidos Melgorien-
ses, donec tali modo ac numéro vestros XV
milia & c solidos Melgorienses recupe-
ratos habeatis. Si quis autem Homo vel fe-
mina aliquid in predicto pignore aut in
■ Château de Foix, caisse 29. [Copie du temps,
avec les formules abrégées, J. 879) provenant du
cartulaire de Foix.]
ejus pertinenciis vobis anparaverit, ego &
mei erimus vobis & vestris boni guirentes
sine vestro inganno & habere ac tenere
in pace faciemus, donec pro illis conve-
nienciis que in vestris cartis pignoraticiis
scripta sunt. Fructus vero & gaudimenta,
que de predicto pignore habueritis, non
computentur vobis in sortem neque in usu-
ram predicti averis, quia gratis ea dono
vobis in perpetuum. Sic istam cartam scri-
bere mando & subdictis testibus firmari
rogo. S. Arnaldi Ramundi Carcassone vica-
rii, & Guillelmi Assaliti Redensis vicarii,
& Guillelmi Vassalli & Amblardi Vassalli,
& Bernardi de Gaiano qui hanc cartam in-
breviavit & mandatum ab omnibus predictis
accepit. S. Guillelmus Petrus hoc scripsit
illius jussu & domini vicecomitis, iiii fe-
ria, VI kalendas aprilis, rege Philippo rég-
nante.
II. In" nomine Domini, anno a Nativi-
tate ejusdem MCCI, régnante rege Phi-
lippo, nonis aprilis. Ego Raimundus Ro-
gerius vicecoraes Biterrensis, cum sim etatis
quatuordecim annorum & amplius, consilio
& voluntate procerum meorum, per me &
per heredes ac successores meos, bona fide
& sine dolo, cum hac presenti carta in
perpetuum vaiitura dono, Kado & con-
cedo in feudum tibi Salomoni, filio qiion-
dam Guilhelmi de Felgariis & tuis, totum'
videlicet castrum de Lunatio quod fuit
Rogerii de Lunatio & Raimundi, cum omni
sua dominatione & seniorivo & pertinen-
tiis suis & omnibus fortiis que ibi sunt &
crunt, & totum similiter castrum de Lu-
natio quod fuit Austoris de Lunatio, cum
sua dominatione & seniorivo & pertinen-
ciis suis & cum omnibus fortiis & munitio-
nibus que ibi sunt & erunt, & quidquid
alia quelibet persona habuit in predictis
castellis & eorum pertinentiis vel tenuit
vel tenere debuit de domino Rogerio, vice-
comité Biterris quondam pâtre meo, vel
per ipsum, & quidquid ego ibidem habeo
vel habere debeo ex successione vel occa-
sione dicti Rogerii patris mei & domine
Adalaice quondam matris mee, vel alia
quelibet persona ibidem habet vel tenet
' Cliàtenu de Foix, cartulaire, caisse i5. [Doat,
V. 169, f 81.]
An
1201
An
1 201
5 avril.
Éd.orîg.
t. 111,
col. 193.
An
I20I
469
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
470
vel tenere débet do nie vel per me. Hec
omnia supradicta dono & concedo ad feu-
dum tibi prescripto Salomoni & tuis in
perpetuum, & facietis inde michi & succes-
sori meo vicecomiti Biterrensi honiinium
& de redditioiie sacramentura. De quo
etiam feudo jamdicto ego & successores
mei vicecomites Biterris erimus nos légales
guirentes & deffensores ab omnî persona,
ipsum feudum vel aliquid de ipso feudo
vobis amparante vel jure évinçante. Quo-
ciens autem predicta castella de Lunatio
vel forciam seu forcias, que ibi nunc sunt
vel in antea fuerint, ego vel successores
mei vicecomites Biterris per nos vel per
nuncios nostros recuperaverimus, debemus
illa de vobis recipere bona fide & tenere
illa quandiu nobis placucrit, in omnibus
supradictis dolo postposito & inspecta
bona fide tx parte nostra & vestra. Scien-
dum autem est quod hec omnia supradicta
dono & concedo in feudum tibi prefato
Salomoni & fuis ea loge & ])acto, ne pre-
dictum feudum vel aliquid de ipso feudo
liceat michi vel meis vendere, donare, per-
mutare, obligare vel in aliam quamcumque
personam quoquo modo transferre vel in
ultinia voluntate relinquere nec ullo alio
modo alienare, nisi tibi vel tuis vel succes-
sori meo vicecomiti Biterrensi, nec etiam
liceat deinceps mibi vel meis in predictis
castellis de Lunatio neque in eorum domi-
natione & seniorivo & terminis & perfi-
nentiis suis aliquid amplius aliquo titulo
vel modo acquirere vel habere vel etiam
possidere. Preterea promilto tibi predicto
Salomoni & tuis, quod contra supradicta
vel aliquod eorum numquam veniam vel
veniri faciam, occasione minoris elatis vel
aliquo alio jure scripto vel non scripto,
divino vel humano, vel alia qualibet ra-
tione vel consuetudine vel alio modo, nec
feci vel faciam nec fîeri vel dici consen-
tiam, quominus hec que suprascripfa sunt
vel aliquod eorum firma permaneant. Sic
juro corporaliter super hec sancta un'"'
Evaiigelia.
Et ego jamdictus Salomon recipio pre-
scripta castella de Lunatio cum omni
dominatione sua, &c. ad feudum de te
domino Raimundo Rogerio vicecomite Bi-
terrensi, &c. Preterea ego Salomon pre-
scriptus cum hac eadem cnrta... dcscro tibi
domino Raimundo Rogerio vicecomiti de
Biterris & tuis, quidquid Guillelmus de
l.unacio quondam avunculus meus habuit
vel tenuit... in toto castro de Torves. Pro-
mitto etiam tibi domino vicecomiti jam-
dicto, quod a Petro Raimundo fratre meo...
ego & mei erimus vobis légales guirentes.
Ad perennem vero hujus rei memoriam &
causa majoris actoritatis & firmitatis, ego
prescriptus vicecomes hanc cartam sigillo
meo confirmo & corroboro. Hujus rei sunt
testes Guilhelmus episcopus Albiensis, Ar-
naudus Raimundi vicarius Carcassonc, Ber-
nardus Pelapullus vicarius Biterris, Sle-
])hanus de Serviano, Guillelmus Vassalus
& Amblardus nepos ojus, Guillelmus Pétri
de Vintrono, Guilhelmus Rainnindi de
Vinciano, Guido de Vintrono, Rigaudus
Saissetus, Arnaudus de Guindra, Aimeri-
cus Boffatus. Arnaudus de Alsona publicus
Biterris notarius rogatus a predictis hec
scripsit 8c mandato prescripti domini vice-
comitis sigillavit.
III. Anno ' a Nativitate Domini m'cci",
régnante rege Philippe, nonis aprilis.'Ego
Raimundus Rogerius vicecomes Biterren-
sis, qui sum major quatuordecim annis,
cum hac carta confiteor me debere sex
millia solid. Melgoriens. tibi Salomoni,
filio quondam Guilhelmi de Felgariis, de
quibus nichil pênes te remansit in debito.
Pro qua fota jamdicta pecunia, consilio &
voluntate procerum meorum, cum hac ea-
dem carta firmiter valitura per me & per
heredes ac successores meos, bona fide &
sine dolo obligo & more pignoris trado
tibi jamdicto Salomoni & tuis, & cui vel
quibus pro vestra supradicta pecunia de-
dcritis, dimiseritis vel pignori supposue-
ritis, videlicet quidquid habeo & habere
debeo iu omnibus minariis de Villamagua
Se. de Bociaguis & de omnibus eorum ter-
miniis 8: adjacentiis & pertinentiis. Sed est
sciendum quod capellano debeo septem nii-
lia solid. Melgoriens., qui postquam sibi
pcrsoluti fuerint de redditibus meis pre-
dictorum minariorum, accipietis deinceps
in solutionem prescripte vestre pecunie de
redditibus meis eorumdem prescriptorum
' [Doat, V. 1C9, {° 87.]
An
1201
An
1 201
5 avril.
An
I20I
471
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
47^-
An
1 2CI
3i aoû
minarionini singiilis aiinis duo milia soli-
doriim Melgoriensium , quousque vestri
predicti sex mille solidi Melgorienses vobis
fueriut persoluti boni, percurribiles, vel
argentum finiim ad rationem marche, que
nunc valet 1. solidos, si tune hec moneta
Melgorii fuerit abatuda vel deteriorata. Si
quid autem de predictis duobus millibus
solidis in aliquo prescriptorum annorum
ad solvendum remanserit, illud totum de-
betis recipere in alio seqiienti anno. Et
promitto tibi ipsi Salonioni & tuis, quod
contra supradicta vel aliquod eorum num-
quam veniam vel veniri faciam, occasione
niinoris etatis vel aliquo alio jure scripto
vel non scripto, divino vel huniano, vel
alla qualibet ratione vel consuetudine vel
alio modo, nec feci vel faciam nec fier: vel
dici consentiam, quominus hec que supra-
scripta sunt vel aliquod eorum firma per-
maneant. Sic juro corporaliter super hec
sancta IIII"' Evangelia. Et insuper causa
majoris actoritatis & firmitatis, hanc pre-
sentem cartam sigillo meo confirmo & cor-
robore. Hujus rei sunt testes Guilhelmus
episcopus Albiensis, Arnaudus Raimundi
vicarius Carcassone, Bernardus PelapuUus
vicarius Biterris, Stephanus de Cerviano,
Guilhelmus Vassallus, Amblardus ncpos
cjus, Guilhelmus Pétri de Vintrono, Ri-
gaudus Saussetus, Bernardus de Guindra,
Aimericus Bofatus & Arnaudus de Alsona,
publicus Biterris notarius , qui rogatus a
predictis hec scripsit & mandato prescripti
domini vicecomitis sigillavit.
Ï06.
Règlement de police des consuls de
Toulouse au sujet des courtisanes
de cette ville '.
NOTUM sit cunctis tam presentlbus quam
futuris, quod Bernardus Raniundus de
Tholosa venit cum probis hominibus, qui
in carraria Convenarum permanebant, co-
ram consulibus Tholose urbis & suburbii.
' JJ. XXI, f" j() v", n. XXVI.
Hostendit eis idem Bernardus Ramundus,
dicens quod mcretrices publicae in car-
raria Convenarum permanebant, unde eis
& omnibus vicinis in eadem carraria per-
manentibus magnum malum & dampnum
in multis modis diebus & noctibus eve-
niebat, unde volebant ut ipsi consules
cognoscerent quod nulla meretrix publica
amodo in illa carraria permaneret nec ha-
bitaret, & ideo quia talis est constitutio
in hac villa Tholose, quod nulla meretrix
publica infra muros permanere non débet,
& de constitutione cognifa a consulibus eis
cartam produxit. His omnibus ita auditis
& diligenter inspectis, & viso instrumente
de cognita constitutione predicta a consu-
libus & diligenter inspecte, consules pre-
dicti cognoverunt judicando, quod nulla
meretrix publica in predicta carraria nec
infra muros urbis Tholose & suburbii non
permaneret nec ullo modo aliquo tempore
habitaret, & si hoc fecerint quod probi
homines, qui steterint in illa carraria vel
infra muros urbis Tholose & suburbii vi-
cario dicerent &quod vicarius incontinenti
& absque omni dilatione illas inde eiceret
vel eicere faceret. Quod si facere noluerit,
cognoverunt predicti consules, quod probi
homines, qui tune in predicta carraria vel
infra muros urbis Tholose & suburbii ste-
terint, illas meretrices publicas de illa car-
raria & de aliis carrariis que infra muros
urbis Tholose & suburbii sunt deinde eice.
rent & exire facerent & quod inde non
tenerentur vicario nec alicui viventi. Hu-
jus dati judicli sunt testes predicti consu-
les, scilicet Petrus Guiilelmus Pilistortus
& Jordanus de Villanova & Arnaldus de
Villanova & Ato de Montibus & Arnal-
dus Bestiacius & Arnaldus Guilabertus &
Petrus de Tholosa & Bernardus Petrus de
Ponte & Ramundus Bernardus Barravus &
Petrus Ramundus d'Escalquencs & Ramun-
dus Geraldus Vitalis & Johannes Siguarius
& Guiilelmus Bertrandus & Geraldus Es-
quivatus & Vitalis de Prinaco & Geraldus
de Caturcio, qui omnes hoc cognoverunt
pro seipsis & pro omnibus aliis sociis
eorum, qui tune erant de capitule. Et est
similiter inde testis Petrus Sancius, qui
eorum jussu cartam istam scripsit ultima
die augusti, feria VI, refînante Philippe
An
1201
An
120I
Éd.orig.
t. III.
col. 190.
An
1102
mars.
473
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
474
rege Francoriim & Ramundo Tholosano
comité, episcopali sede vaccante, anno
wccr ab Incarnatione Doniini.
107.
LXXIII
Donation de tous ses domaines par
Raimond-Roger , vicomte de Bé-
liers, à Raimond-Roger, comte de relli. Omnes isti mandaverunt & jurave
Boisadon , Ugonem Saiset, Guillelmuin
Froterii, Vidianum Yxart, Guillelmuin de
Tolosa, Raimundum de Moutagut, Ber-
nardum de Malafelgaria , Arnaudum do
Moutagut, Bernardum Raimundi, Ermen-
gardum de Lausat, Ademarum de Candelli,
Matfredum de Moutelli, Guillelmum de
Laval, Guillelmum Pétri de Berenx, Guil-
lelmum Oalrici, Guillelmum Pétri episco-
pum Albiensem, Berengarium Grimaudi,
Bernardum Grimaudi, Bernardum Seno-
Fo
IX
I.
A
NNO a Nativitate Christi MCCI, rég-
nante Philippe rege, niense martii
Notum sit quod ego Raimundus Rotgerii,
vicecomes Biterris, boiia fide & absque
inganno & cum gratuita voluntate, non Jordani, Petrus Rogerii de Mirapice ju-
coactus nec deceptus sed libero & justo nior & Bernardus de Gaiano, qui precepto
runt facere & tenere totum hoc, sicut su-
prascriptum est, tactis sacrosanctis quatuor
Evangeliis. Hujus rei sunt testes Galardus
de Fanjaux, Isarnus Bernardus, B. Ade-
marius de Rodella, & Guilabertus Atum,
Arnaudus de Castello Verduni, Guillelnius
anlmo, dono 8c concedo tibi Raimundo
Rotgerii, comiti Fuxi, consanguineo meo,
scilicet cunctam meam terram & honorem
& dominationem, quam ego habeo & teneo
sive habere vel tenere debeo, juste vel in-
juste seu qualibet voce in omnibus locis
ubi sit, tali modo dono tibi omnem terram
omnium supradictorum istam cartam scrip-
sit in sabbato.
II. Anno' a Nativitate Christi M CCI,
régnante Philippo rege, mense martii.
Notum sit omnibus hominibus tam presen-
tibus quam futuris, quod ego Raimundus
Rogerii, Fuxi cornes, bona Se spontanea
meam, quatinus post obitum meum tu pre- voluntate, postposito omni malo ingenio,
dictus Raimundus Rotgerii Fuxi cornes sive recipio te Raimundum Rogerii vicecomi-
ordinium tuum habeatis eam & teneatis ad tem Biterris, consanguineum meum, vide-
faciendam omnem voluntatem vestram in licet in fide mea & sub mea protectione &
omni tempore, nisi filius vel filia de me tutela, tali modo ut in omni tempore dum
remanserit, de uxore mea natus vel nata. vixero sim tibi & tuis bonus ac fideiis ad-
Totum hoc donum, sicut suprascripfum jutor & defensor scilicet contra comitem
est, facio tibi & tuis bona fide & sine Tholose & contra cunctos alios homines,
fraude de omni mea terra ubi sit, & hoc qui tibi vel tuis malum facient, exceptis
juro tibi super hec sancta quatuor Evan- meis propriis hominibus. De quibus con-
gelia, & de omni dono tibi fidejussores & venio tibi, quod si maie se habuerint apud
mandatores Aimericum de Rocafort, Olive- te & noluerint de te accipere justitiam,
rum de Saisaco, nEsquiu de Minerba, Ber- hoc cognito, de illis ero tibi adjutorSc de-
trandum d'Aniort, Arnaudum Raimundum fensor, omni occasione remota. Itemque
vicarium Carcassensem , Raimundum de
Terme, Galardum de Podionauterii , Pe-
trum de Podionauterii, Guillelmum Vasal,
Bosum abbatem de Electo, Guillelmum
Assaliti vicarium Redesii, Amblardum Va-
sal, Amblardum Pilapulli, Guillelmum de
Sancto Felice, Guillelmum de Sancto Paulo,
Bernardum de Sensenon, Bernardum de
An
1202
An
1202
mars.
ego prefatus Raimundus Rogerii, Fuxi co-
rnes, laudo & convenio bona fide atque
sine fraude tibi predicto consanguineo
meo Raimundo Rotgerii vicecomiti Biterri,
quatinus totum hoc, sicut suprascriptum éd.orîg.
est, teneam & faciam tibi & tuis exnunc in '• '"•
perpetuum, & hoc juro tibi manu tactis
sacrosanctis quatuor Evangeliis. Et ex omni
col. 191.
'Château de Foix, caisse 22. [Dont, y. 169, ' Château de Foix, caisse 3. [Dont, v. 169,
f 92.] f 94.]
An
1202
473
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
476
hoc doiio tibi fsunt] fidejussores & man-
datores Rotgerius de Comengo & R. Gui-
laberti & Guilholmus Jordaiii & Petrus
Rotgerii de Mirapisce, Ato Arnaiidi de
Castello Verduni, Bertrandiis de Aniort,
Isarnus de Prolan, Poucius Ademari do
Rodela. Oiunes isti niaudaverunt & jura-
verunt facere & tenere totum hoc, siciit
suprascriptum est, tactis sacrosanctis qua-
tuor Evangeliis. — Item similiter ego Rai-
mundus Rotgerii viceconies Biterris coii-
venio & coucedo tibi predicto Raimundo
Rotgerii, Fuxi comiti, consanguineo meo
& tuis talem eandemque convenientiam,
qualem tu facis mihi in hac carta, & cunc-
tas ipsas istas conventiones, quales tu mihi
facis, similiter ego faciam & tenebo tibi &
tuis erga omiies homiiies omni tempore,
mus Lambertus & Guillelmus Ramundiis
de Insula & Martinus de Lannes & Ber-
nardus Ortolanus mercator &: Guillelmus
Johannes & Ramundus Carpinus & Ar-
naldus Figueria & Ramundus Pilisficatus
& Ramundus Centullus & Poncius de Ca-
pitedenario & Petrus de Ponte & Mar-
cellus & Ramundus Crassus & Ramundus
Bernardus Vitalis & Oddo Gausbertus &
Ramundus de Cassanello & Ramundus de
Saissonibus & Poncius de Pegulano, cum
omni comuni consilio urbis Tholose &
suburbii, cognoverunt & pro juditio diffi-
nierunt, quod omnes omines (sic) & femine
manentes.in Tholosa, in civitate scilicet &
suburbio, habebant licenciam & potestatem
trahendi & faciendi trahere omnem blatum
suum liberaliter & vinum in quacumque
dum vixero. Et hoc juro tibi manu tactis parte voluerint & eis placuerit, per aquar
sacrosanctis quatuor Evangeliis, & dono
tibi fidejussores & mandatores per me Ai-
mericum de Rocafort, Oliverium de Saisa-
cho,Arnaudum Raimundi vicarium Carcas-
sensem, Raimundum de Terme, uEsquiu de
Minerba, &c. (ut in praecedenti carta). Om-
nes isti mandaverunt & juraverunt facere
& tenere totum hoc, sicut suprascriptum
est, predicto comiti Fuxi, tactis sacro-
sanctis quatuor Evangeliis. Hujus rei sunt
scilicet & per terram. Hujus dati judicii
sunt testes predicti consules, qui hec om-
nia diffinierunt, uti prescriptum est, &
sunt inde testes similiter (sequuntur
plura nomina) qui cum eorum sociis in
alio anno fuerant de capitule, & sunt inde
testes similiter (pluria alia hic nomina
interseruntur) & multi alii qui ibi erant, &
Petrus Sancius, qui mandato & jussu con-
sulum cartam istam scripsit, IIII die exitus
testes Bernardus de Durfort, Rogerius mensis aprilis, sabbato, régnante Philippo
Pétri, Galardus de Fanjaus, Raimundus rege Francorum & Ramundo Tholosano
Ferran, Petrus de Podionauterii, Petrus comité, anno millésime ce" II" ab Incar-
Mir, Bernardus de Gaiano qui précepte natione Domiui.
omnium supradictorum scripsit in sabbato.
An
1202
108.
Règlement des consuls de Toulouse
pour le commerce du blé & du
vin ' .
An
1202
27 avril.
ïog.
Préliminaires de paix entre la com-
mune de Toulouse (S* les seigneurs,
chevaliers 6* hahitans de Rabas-
tens\
NOTUM sît omnibus presentibus atque
futuris, quod dum consules urbis &
An
1 202
NOVERINT omnes tam présentes quam
futuri,quod consules urbis Tholose &
suburbii, scilicet Arnaldus Guillelmus Pi- suburbii Tolose erant in honoribus Sancti ,
letus & Bernardus Caraborda & Petrus Barcii cum communi cxercitu Tolose, &
Guillelmus major & Ramundus Polererius faciebaut parare passa fluminis Agodi, ut
& Ramundus Guide & magister Guillcl-
' Archives municipales de Toulouse, cartulaire
' JJ. XXI, n. XXIV, f" 5!) t". du Bourg, pp. 77-79, n. xix.
An
1202
477
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
478
illum transirent & pergerent cum com-
muni exercitu Tolose apud Rabastenses ad
injurias & malefacta, quas domini & mili-
tes & homines Rabastensium olim eis fece-
rant, distringenda, tune scilicet Pilisfortis
de Rabastencis & Salvanacus pcrvenerunt
apud Sanctum Barcium, & promiserunt '
pro seipsis & pro omnibus dominis & mi-
litibus & hominibus castri de Rabastensis
consulibus urbis Tolose & suburbii, quod
jus facerent & exciperent de omnibus
querelis cunctis hominibus & feminis ur-
bis Tolose & suburbii, coguitione domini
Ramundi Tolosani comitis, & curie sue.
Quo audito ipsi consules, habito eorum
consilio, dixeruut Piliforto &Salvanaco ut
jurarent & iîrmarent Ramundo de Recalto,
func vicario Tolosano, qui illud acciperet
pro domino Ramundo Tolosano comité &
in loco illius, quod jus persequerentur
apud Tolosam in manu & cognitione do-
mini Ramundi Tolosani comitis & curie
ejus. Qui cum dixissent, pleviverunt Pilis-
fortis & Salvanacus, & pro seipsis & pro
aiiis dominis & militibus & hominibus
castri de Rabastensis, assensu & vohintate
Tolosanorum consulum, mandaverunt &
firmo pacto convenerunt Ramundo de Re-
calto, qui pro domino Ramundo Tolosano
comité & in loco ejus illud mandamentum
8c conventionem ab eisdem recepit, ut de
omnibus querelis, quas homines & femine
Tolose de dominis & militibus & homi-
nibus de Rabastencis ullo modo hucusque
fecerint, faciant jus in Tolosa, cognitione
domini Ramundi Tolosani comitis & curie
ejus, & jus ab eisdem similiter ibidem ac-
cipiant, scilicet de omnibus illis querelis
quas inter se fecerint de illa die adeusa*,
quo concordia antiqua inter homines To-
lose & homines de Rabastencis olim facta
fuerat. Et hoc totum pleviverunt eis pre-
dictus Pilisfortus & Salvanacus per fidem
suorum corporum & juraverunt super
sancta Evangelia, ut ita sicut prescriptum
est faciant & teneant & persequantur.
Preterea Petrus de Molnare prius jura-
mento prestito juravit fidejussor & de-
' Le texte porte prcparaverunt.
' AJeussa dans un autre exemplaire des mêmes
archive}.
bitor Ramundo de Recalto, pro domino
Ramundo Tolosano comité & in loco ejus,
ita scilicet ut ipse Petrus de Molnare fa-
ciat jus persequi Piliforti & Salvanaco, uti
prescriptum est, cognitione domini Ra-
mundi Tolosani comitis & curie ejus in
Tolosa in pace & sine omni placito & abs-
que omni guirenet, quem ibi ei non trahat.
Hoc autem ita facto & posito, dixit Ra-
mundus de Recalto Tolosanis consulibus
quod bene tenebat se inde pro bene secu-
rus pro se & pro domino comité. Hoc fuit
ita ])ositum in honoribus Sancti Barcii, ubi
consules Tolose cum communi exercitu
erant, X die introitus mensis junii, feria ir,
régnante Philippo rege Francorum & Ra-
mundoTolosanocomite & Ramundo electo
episcopo, anno M.°CC°II'' ab Incarnacione
Domini. Hujus rei sunt testes Ramundus
Rogerius cornes Fuxensis, & ipsi Tolosani
consules, scilicet Martinus de Lambes &
Ramundus Carpinus & Ramundus Polerius
& Arnaldus Willelmus Piletus & Bernardus
Karaborda & Bernardus Ortolanus merca-
tor & Ramundus de Cassanello & Ramun-
dus de Saissonibus & Ramundus Crassus
& Ramundus Pilisficatus & Marcellus &
Ramundus CentuUus & Poncius de Capi-
tedenario & Odo Gausbertus. Et sunt inde
testes similiter Petrus de Castronovo &
Petrus Mancius & Berfrandus de Monti-
bus & Geraldus Esquivatus & Ramundus
Bernardus Barravus, & plures alii qui ibi
aderant, & Petrus Sancius qui mandate
Ramundi de Recalto & consulum Tolosa-
norum istam cartam scripsit.
Istam cartam non scripsit Petrus San-
cius, sed illam de quaWillelmus Bernardus
istam transtulit eadem ratione & eisdem
verbis, mense marcii, feria VI, régnante
Philippo rege Francorum & Ramundo To-
losano comité & Ramundo episcopo, anno
ab Incarnacione Domini M''cc''iirr. Hujus
facti translati sunt testes Petrus Sancius &
Willelmus de Sancto Petro & Ramundus
Agobertus & Arnaldus Barravus publici 110-
tarii & idem Willelmus Bernardus qui hec
scripsit. Ego Petrus Sancius subscribo. Ego
Willelmus de Sancto Petro subscribo. Et
ego Ramundus Agobertus subscripsi. Ego
Arnaldus Barravus subscribo.
An
1 202
479
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
iio. — LXXV
480
dus Palietus, P. de Claromonte, P. Rai-
nuindus de Nibiano milites, &c.
An
1202
Éd.oriff,
t. 111,
col. 192.
An
I 202
iS juin.
ÉJ.orig.
t. 111,
col. 193.
Bail à fief de l'ahbé &• des religieux
d'Aniane à Guillaume, seigneur de
Montpellier '.
IN nomine, &c. anno Incarnatlaiiis ejus-
dem MCCii, XIV kal. julii. Ego Gauceli-
nus, Dei gratia abbas Auianensis, voluntate
& coiisilio & assensu totius capituli Auia-
nensis, quoniam urgentibus guerris, iii-
tervenientibus miiltis aliis impedimentis,
in ingressu nostre abbatie in veritate com-
perimus monasterium nostrum feneratico-
rum debitorum mole pregravatum, nostro-
rum fratrum collecto consilio, quia usura
vorax & amissio fructuum ex maxinia parte
aminuebant nostrum monasterium, & mul-
tis incommoditatibus affligebatur , ideo
suadente necessitate... jure perpetuo sem-
per duraturi acapiti, dono, trado, cedo
tibi Guillelmo domino Montispessulani,
filio quondam Mathildis ducisse, & tuis
successoribus, dominis tantummodo ville
Montispessuli, totam pro indivise medie-
latem totius pulmenti & usatici maris &
stagni & terre !k conssoe & insuie Vache-
rie, & nemoris, & venationis, &c. in tota
parochia & decimaria Sancti Pauli de
Frontiniano, 8cc. Hec omnia laudaverunt
in commun! capitule apud Anianam domi-
nas Gaucelinus abbas Aniane... Hugo de
Andusia, G. de Monte-Arnaldo, G. de
Cerviano, B. de Monte-Petroso, &c. mo-
nachi Anianenses... Testes Bertrandus de
Monte Desiderio, Bernardus de Monte
Desiderio, Artaldus de Giniaco, Raimun-
dus Aymericus, G. de Paollano, Bertrandus
de Marojol, P. Guill. de Marojol, G. de
Marojol, B. Raimundus de Marojol, Adc-
marius Fornerius, Artaldus Fornerius,
G. de Giniaco, Berengarius Palotus, P. de
Montannaco, Poncius de Mesoa, Bertran-
' Trésor des chartes 5 Maguelonne, sac 2, n. 10.
[Auj. J. 340, n. 10' & 10'; copies authentiques
délivrées, la première par un notaire, la seconde
par l'official de Maguelonne, en 1314. Nous avons
suivi la première de ces copies.]
III.
Traité de paix entre la commune de
Toulouse i- les seigneurs, cheva-
liers &■ prud'hommes de Villemur',
MANIFESTUM sit cuiictistam presentibus
quam futuris banc cartam legentibus
vel audientibus, quodPetrus de Villamuro
& Willelmus de Malaco & Galardus de
Pulcromonte & Bernardus Aribertus &
Deodatus Bego & Bernardus de Montog &
Petrus Paganus„pro seipsis &pro omnibus
dominis & militibus & proliis hominibus
& barrianis castri de Villamuro, miserunt
seipsos, videlicet corpora sua in posse &
in obside consulum urbis Tolose 8t subur-
bii, ita scilicet ut ipsi teneant eis obsidem,
donec faciant venire Bertrandum de Villa-
muro apud Tolosam , & ipsi cum eodem
Bertrando de Villamuro faciant jus infra
Tolosam cunctis hominibus & feminis
urbis Tolose & suburbii pro omnibus do-
minis & militibus & probis hominibus de
Villamuro & pro seipsis, de omnibus illis
injuriis & contumeliis & rapinis, quas
olim domini & milites & probi homines
& barriani de Villamuro fecerant homini-
bus & feminis urbis Tolose & suburbii
usque ad illum diem, cognitione ipsorum
consulum. Et mandaverunt eis Petrus de
Villamuro & Willelmus de Malaco & Ga-
lardus de Pulcromonte & Bernardus Ari-
bertus & Deodatus Bego & Bernardus de
Montog & Petrus Paganus, & per fidem
pleviverunt & tactis sacrosanctis Evange-
liis juraverunt, ut hec omnia, que predicta
sunt & ut melius superius continentur, fa-
ciant & teneant & persequantur bona fide
& cognitione ipsorum consulum in pace &
sine omni placito. Item Aribertus Deipan-
tale & Petrus Maurandus & Willelmus
Kamundus, filius Pétri Ramundi, & Ber-
' Archives municipales de Toulouse , cartulaire
du Bourg, pp. 8o-85, n. xv.
An
1 202
5 uoûl.
An
IZOl
481
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
482
nardus Ranuiiidus de Tolosa & Johannes
Siguarius, plevito per fidem siiorum cor-
poruin & jurafo super sacrosancta Evau-
gelia, iiitraverunt fidejussores & debitores
consulibus urbis Tolose & suburbii, ita
scilicet ut bec oniiiia, que predicta sunt &
ut melius superius coutinentur, faciaiit
facere & tenere & persequi Petro de Vil-
lamuro & Willelmo de Malaco & Galardo
de Pulcromoiite & Beriiardo Ariberto &
Deodato Bego & Beniardo de Moiitog &
Petro Pagano, boua fide & coguitione coii-
sulum, in pace & siue onini placito, absque
oiiiiii guireate queni ibi eis aliquis illoruin
non trahat. Hoc auteni ita facto & posito-,
Bertrajidus de Villaiiiuro pervenit apud
Tolosam ante Tolosanorum consulum pre-
sentiam & misit se in eorum posse, & ita
scilicet ut ipsc Bertrandus de Villanuiro
pro se & pro donnais & pro omnibus mili-
tibus & probis hominibus & barrianis de
Villamuro faciat jus de omnibus illis inju-
riis & coutumeliis & rapinis, quas olim
ipse Bertrandus de Villanuiro & alii do-
niini & milites & homines de Villamuro
fecerant hominibus Se feniinis urbis To-
lose & suburbii usque ad illuni diem, cog-
nitioiie ipsorum consulum. Et maiidavit
eis dictus Bertrandus de Villamuro & pcr
fidem sui corporis plevivit & tactis sacro-
sanctis Evangeliis juravit, ut hec omnia
que predicta sunt faceret & teneret& \icr-
sequeretur in pace & sine omni placito.
Et his omnibus ita factis, & auditis ra-
tionibus ipsius Bertrandi de Villamuro &
Pétri de Villamuro & aliorum niilitum 8c
proborum hominum de Villamuro, qui cum
eis ante presentiam Tolosanorum consulum
apud Tolosam pervenerant, ipsi consules,
habito consiliOjCOgnoverunt quod Bertran-
dus de Villanuiro & Petrus de Villamuro
& Willelnius de Malaco & BernarJus Ari-
bertus & Petrus Paganus & Deodatus Bego
& Willelmus Graletus & Bernardus de
Moiitog, pro seipsis & pro dominis & mili-
libus & barrianis de Villamuro darent ipsis
consulibus pro omnibus illis injuriis &
coutumeliis & rapinis, quas olim donûni &
milites & homines de Villamuro fecerant
usque ad illum diem hominibus & feminis
urbis Tolose & suburbii, iiii milia solido-
rum Tolosanorum. De quibus darentur &
persolverentur 11 milia solldorum Tolosa-
norum pro missionibus, quas ipsi consules
fecerant pro exercitu de Villamuro, & alii
II milia solidorum Tolosanorum darentur
& redderentur conquerentibus coguitione
ipsorum consulum. Quod totum feceruiit
& posuerunt & statuerunt Bertrandus de
Villamuro & Petrus de Villamuro & Wil-
lelmus de Malaco & Bernardus Aribertus
& Petrus Paganus & Deodatus Bego &
Willelmus Graletus S: Bernardus de Mon-
tog, pro seipsis & pro omnibus dominis &
militibus & hominibus de Villamuro, cog-
uitione consulum. His vero ita peractis ik.
completis uti superius determinatur, ipsi
consules pro seipsis & pro omnibus ho-
minibus & feminis urbis Tolose & sub-
urbii, solverunt ac dimiserunt Bcrtrando
de Villamuro & dominis & militibus &
probis hominibus & barrianis de Villamuro
& eorum ordinio totum hoc, quod eis pete-
bant vel petere poteraiit vel putabant pe-
lere, sive esset pro rapinis vel pro injuriis
vel pro coutumeliis vel pro marchis vel
quicquid aliud esset ullo modo usque ad
illum diem, in que hec absolutio facta fuit,
exceptis debitis & baratis & fidejussionibus
& feodis absque ulla alla retentione, quam
predicti consules ibi nullo modo fecerunt
nec retiuuerunt. — Preterea Bertrandus de
Villamuro & Petrus de Villamuro & Wil-
lelmus de Malaco & Poncius de Malaco !k
Bernardus Aribertus & Deodatus Bego &
Petrus Paganus & Willelmus Graletus &
Bernardus de Montog, pro seipsis & pro
omnibus dominis & militibus & hominibus
& feminis castri de Villamuro absolveruiit
& reliqueruut ac dimiserunt sua bona ac
spontanea voluntate cunctis hominibus &
feminis Tolose urbis & suburbii totum hoc,
quod eis petebant vel petere poterant vel
putabant petere, sive esset pro injuriis vel
pro coutumeliis aut pro rapinis vel pro
marchis vel quicquid aliud esset aliquo
jure vel aliquo modo usque ad illuni diem
in quo hec absolutio fuit facta, excejitis
debitis & baratis & fidejussionibus & feo-
dis, sine aliquo alio retentu quem ibi nullo
modo fecerunt nec retinuerunt. Erant au-
teni tune consules Arnaldus Willelmus Pi-
letus & Petrus Ilamundus major & Bernar-
dus KaraborJa & Ramiindus Polerius 8i
An
I 2C2
VIIL
16
An
1202
483
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
484
An
I 202
octobre.
Ramundus Giiido & magister Willelnuis
Lambertus & Willelmus Ramundus de Yn-
sula & Martiuus de Laiiiies & Ranuindiis
Carphius & Arnaldus Figueria &Willelnni3
Johaanes & Bernardus Ortolaiius mercator
& Ramundus Centullus & Poncius de
Capitedeuarib & Petrus de Ponte & Ra-
mundus Pilisficatus & Maitellus & Odo
Gausberfus & Ramundus Crassus & Ra-
mundus de Saissonibus & Poncius Puer &
Ramundus de Cassanello, & Ramundus
Bernardus Vitalis & Poncius de Pegulano.
Hujus tocius rei sunt testes Ramundus
Rogerius comes Fuxensi (sic) & Geraldus
Esquivatus, de primo mandamento & lau-
datione Pétri de Villanuiro & Willelmi
de Maiaco & Galardi de Pulcromonte &
Bernardi Ariberti & Deodati Begonis &
Bernardi de Montog & Pétri Pagani. Et
supradictarum iidejussionum sunt testes
Arnaldus Barravus & Petrus de Saiicto Ro-
mano & Galterius Karaborda & Durandus
Barravus & Garsia de Samatano & Petrus
Karaborda & Tosetus Aribertus. Et de alio
mandamento Bertrand! de Villamuro & de
predicta absolutione facta utriusque partis
sunt testes Willelmus Ysarnus & Bernardus
Petrus de Cociano & Ramundus Geraldus
Vitalis & Arnaldus Ramundus d'Escalquen-
cis & Petrus de Sancto Martine & Bernar-
dus Ramundus de Tolosa. Et est similiter
testis de toto Petrus Sancius, qui prece &
mandate consulum scripsit cartam istam
mense augusti, V die introitus, feria li,
régnante Philippo rege Francorum & Ra-
mundo Tolosano comité, anno M°cc''ir
ab Incarnacione Doniini.
112.
Privilèges accordés par le vicomte de
Bé-^ierSy Raimond- Roger, à l'ordre
du Temple '.
IN nomine Domini, anno a Nativitate
ejusdem M" ce" il", régnante rege Phi-
lippo, mense octobris. Ego Raimundus
' Archives de la Haute-Garonne; Ordre du Tem-
ple, Magrie, liasse 4, n. 35; copie du temps.
Rotgerius, vicecomes Biterris, confiteor &
in veritate recognosco tibi Frotardo de
Rocosello, coniendafori domus militie
Templi apud Peirosium, quod doniinus
Raimundus Trencavellus avus meus & Ro-
gerius fraterejus dederunt & concesserunt
Domino Deo & béate Marie & domui mi-
litie Templi & omnibus fratribus ipsius
domus presentibus & futuris, ad habendum
omni tempore & possidendum & facien-
dum plenarie voluntatem suam, scilicet
omnes possessiones & honores, qui domui
militie dimiterentur in testamentis vel sine
testamentis, & omnes honores quos fratrcs
ipsius domus emerint vel pro pignore acce-
perint seu quolibet modo adquirere potuo-
rint in tota terra sua vel in toto polesîa-
tivo suc & quidquid ibi adquisierint aliquo
modo, salvis tamen sibi suis foriscapiis 8c
censibus & alberguis & seniorivo in honc-
ribus, in quibus illud habere debuerinf.
Consequenter dominas Rogerius, pat r
condam meus, donavit & concessit Deo &
domui militie Templi & vobis in perpc-
tuum,ut de omnibus querimoniis, quas vos
vel homines vestri vel femine vel donati
vestri vel donate feceritis aliquo modo,
vel aliquis homo vel femina de vobis vel
de iiominibus aut feminis seu donatis ves-
tris fecerit, nulle justicie vel missiones
petantur nec habeantur in curia nostra a
vobis nec ab hominibus vel feminis seu d'o-
natis vestris, set omnes illas missiones &
justicias vobis condonavit & dimisit in per-
petuum causa helemosine & intuitu pieta-
tis. Quas omnes justicias & missiones pre-
dictas ego idem Raimundus Rotgerius, per
me 8c per omnes heredes ac successores
meos, condono similiter & dimitto nunc 8c
in perpetuum Domino Deo 8c domui mi-
litie Templi 8c tibi Frotardo comendatori
predicto 8c omnibus fratribus ipsius domus
presentibus 8c futuris. Similiter laudo 8c
confirme vobis tetam illam donationem 8c
concessionem predictam , quam dominus
Raimundus Trencavellus avus meus 8c Rot-
gerius frater ejus 8c post ipsos dominus
Rotgerius pater meus vobis fecerunt, sicut
in cartis vestris quas inde habetis contine-
tur, quas omnes cartas 8c omnia que in eis-
dem cartis contineutur laudo 8c confirmo
vobis in perpetuum valitura, promitens
An
1202
An
1202
485
PREUVES DE L'HÎSTOIRE DE LANGUEDOC.
486
An
I203
i3
fiviier.
vobis quod contra hec predicta vel eorum
singula nunquam veniam vel veiiiri faciam
aliquo jure vel aliqiia occasione, sed om-
nia,siciit suprascripta suntvel sicut meliiis
dici vel intelligi ad utilitatem domus mili-
neretur & observaretur. Usaticiim aiitem
fale est, quod si aliquis homo ex Tholo-
saiio episcopatu vel extra Tholosauum ra-
pinam alicui homini vel famine habitaiiti
in Tholosana urbe vel suburbio iiUo modo
An
1203
tie Templi & fratrum ipsius domus potest, fecerit, quod inquiratur ille malefactor &
" dominus illius castri vel illius ville, unde
ille malefactor exierit vel ad quam rever-
sus fuerif, per litteras & per nuncium ex
parte doniini comitis vel sui vicarii & capi-
tuli, & si ille malefactor vel dominus illius
castri vel illius ville, unde malefactor exie-
rit vel ad quam reversus fuerit, noluerit
rapinam illam restituere vel jus de illa ra-
pina incontinenti & infra Tholosam cogni-
tione domini vicarii & sue curie scilicct
capituli facere, deinde ille vel illa cui ra-
teiiebo & observabo iirmiter ik fideliter. Et
causa majorisauctoritatis & firmitatis, hanc
cartam impressione sigilli mei conlirmo.
Hujus rei sunt testes Raimundus Pelapul-
lus vicarius Biterris, Calvetus abbas Sancti
Affrodisii, Jordanus de Sancto Felice, Ni-
cholaus Mainaderius, Petrus Ermengaudi,
Petrus de Madalla, Stephanus Salvaire,
Arnaudus do Guindra, Uguetus & Bernar-
dus Martini publicus Biterris notarius,
qui jussu domini vicecomitis & testium
hec scripsit & sigillavit. (.Signum notarii.) pina illa facta fuerit pignoret quos polerit
illius castri vel illius ville, id est illos qui
habitant in Castro illo vel in villa, de qua
malefactor ille exierit vel ad quam reversus
fuerit. Tamen si ille vel illa, cui rapina illa
facta fuerit, cum amicis & adjutoribus suis
ad illum castrum vel villam unde malefac-
tor exierit vel ad quam reversus fuerit ullo
tempère equitaverit & ibi homines vel ju-
nienta interfecerit vel rapinam sive ali-
quod aliud malum ibi intulerit, non tenea-
tur ipse nec sui adjutores illud restituendi
alicui ullo tempore. Set si aliquis urbis
Tholose vel suburbii, cui rapina facta fue-
rit, vel uUus ex adjutoribus suis in illo
equitatu mortuus vel vulneralus fuerit sive
, aliquod aliud dampnum ullo modo Inde
Renouvellement par les consuls de ^-^ ^^j ^jj^oribus suis evenerit, illud
Toulouse d'un ancien règlement sur castrum vel villa & omnes homines & fe-
ii3. — LXXVI
Jugement rendu sur le dijjérend qui
étoit entre les comtes de Toulouse
6" de Foix touchant le château de
Saverdun ',
114.
le droit de représailles 6- de mar-
que^.
Hoc est comuno usafîcum olim facfum,
quod consules urbis & suburbii Tho-
lose cum comuni consilio ejusdem urbis &
suburbii confirmaverunt, ut in perpetuum
ab omnibus hominibus & feminis urbis &
suburbii Tholose firmiter haberetur & te-
' Trésor des chartes : Foix, n. i. [Aiij. J.^32,
n. ij copie de 1226]. On trouvera cet acte au
n. III, c. 267 du présent volume. Nous avons
voulu réunir ensemble deux actes, qui je tiennent
tout naturellement. (A. M.)
' JJ. XXI, f° 52 v°, n. xxiii. Voyez t.V, n. Syii,
mine illius castri vel ville teneantur ei vel
eis totum illud dampnum restituere cum
omni rapina, quam (,sic) prius facta fucrat
omni tempore. Hoc fuit ita a consulibus
cum comuni consilio confirmatum xil die
introitus mensis febroarii, feria iiii, rég-
nante Philippo rege Francorum & Ra-
mundo Tholosano comité & Ramundo
episcopo, anno M" CC° il" ab Incarnatione
Domini. Hujus confirmationis sunt testes
ipsi consules, Arnaldus Guillelmus Piletus
scilicet & Bernardus Caraborda & Petrus
Ramundus major & Ramundus Polerius Si
Ramundus Guide & magister Guillelmus
Lambertus & Guillelmus Ramundus de
Tnsula & Martinus de Lambes 8c Martinus
An
i2o3
487
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
488
An
h'd.orig.
t. 111,
col. 194.
An
\zo'i
21
fiivricr.
Carpinus & Arnaldus Figueria & Guillel-
iiius Johaniies & Beniardus Ortolaniis mer-
cator & Ramundus Pilificatus & Poncius
de Capitedeiiario & Ramundus Centullus
& Marfellus & Petrus de Ponte & Odo
Gaiisbertus & Poncius Puer & Ramundus
Crassus & Ramundus de Cassanello & Ra-
mundus de Saissonibus & Ramundus Ber-
nardus Vitalis & Poncius de Pegulano. Et
sunt iiiJe testes similiter... & plures alii
qui ibi aderant, & Petrus Sancius, qui
niandato prenominatorum coiisuluni car-
tam ipsam scripsit.
ii5. — LXXVII.
Actes touchant les vicomtes
de Narbonne.
J, tN nomine Domini", anno Incarnatio-
1 nis ejusdem M" ce" li°, régnante rege
Philippo, XII" kalendas martis. Omnibus
hec audientibus sit certum & manifestuni,
quoniani ego Aimericus, Dei gratia viceco-
mes Narbone, per me &c. pro amore Dei
& sainte anime domini patris mei, quon-
dam comitis Pétri... dono, laudo... tibi fra-
tri Petro de Lercio & successoribus tuis
omnibusque fratribus & habitantibus ibi
Deo servientibus, presentibus & futuris,
domum illam & ecclesiam, quam in honore
Dei & gloriosae virginis Mariae & sancti
Victoris, de quo noinen tenet, in monte
qui vocatur Monvetre edificasti , divina
inspirante gratia, tu dictus Petrus de Ler-
cio, in qua ecclesia per Dei gratiam divina
jam cotidie celebrantur misteria & preces
ibi Deo funduntur. Quam ecclesiam & do-
mum tu Petrus de Lercio régis & sustentas
summo labore tuo de elemosinis, que ibi a
vicinis & circumstantibus divina inspira-
tione mittuntur, & eani domum & eccle-
siam de liceutia & permissione domini
pape, cujus est tueri fidem sancfe Christia-
nitatis, fundasti, & suo privilegio dominus
papa lanocentius jam corroboravit ibique
' Archives de l'abbaye de Fontfroide. [Dont,
V. 59, {" i5j.]
suum sibi reservavit locuni. Et ideo ego
Aimericus, obtinens regimen & dominatum
totius patrie Narbone, per me & omnes
nieos dono, laudo & concedo tibi memo-
rato Petro de Lercio, primo fundatori hu-
jus loci, in bono opère & Dei servicio per-
severanti & omnibus successoribus tuis &
ecclesie ac domui Sancti Victoris in perpe-
tuura, cunctisque fratribus ibi Deo ser-
vientibus, presentibus & futuris, ad facien-
dam omiiem vestram voluntatem, totum
honcrem heremum & coiidirectum, cultum
& incultum, quem hodie habetis & tenetis
& laboratis & in aiitea acquirere & lu-
crari poteritis in omni terra mea & in
omni potestativo meo ubique, & loca etiam
que rumpere & laborare poteritis, & om-
nes honores & acquisitiones, quas vos &
posteri vestri per compram sive per donum
sive per laixam vel per ullum alium ali-
quem modum predicto loco & domui ra-
tionabiliter poteritis acquirere & augere.
Quam domum & ecclesiam & locum & ejus
quascumque res & honores & possessiones
& quidquid habet & habebit pro amore
Dei convenio ubique defendere, custodire
& manutenere in omni meo potestativo &
per totam terram meam & per omnia loca,
in quibus potestatem habeam per me vel
per amicos mecs. Et etiam in mea bajulia
& custodia & manutenentia domum istam
& ejus res & possessiones & quidquid ha-
bet ik habebit nunc & in perpetuum reci-
pio. Et quicumqiie Homo vel feraina ali-
quam laixam vel donum de honore vel
avère vel rébus suis pro amore Dei & sa-
inte anime sue ibi fecerit, illam laixam vel
donum quodcumque sit laudo & confirmo
ego per me & meos omni tempore valitu-
ram & firmam, & ut melius & plenius bona
fide dici & intelligi potest ad prefate do-
mus utilitatem quidquid acquirere & lu-
crari poterit, ego nunc de presenti laudo
& confirmo. Et quicumque hanc domum
in aliquo molestaverit , sit a me diffisus...
sibi illatum & restituerit. Et ad majorem
firmitatem & hec omnia sic semper tenenda
& observanda, hanc presentem cartulani
meo proprio sigillo volo & mando robo-
rari. Hoc totum fuit factum & laudatum &
firmatum ab eodem domino Aimerico, in
curia Narbone, in presentia & testimonio
An
12o3
489
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
490
i;J.oriK.
I. 111,
coî. 195.
An
I 204
27 dé-
cembre.
An
I 2c5
mars.
Bereiigarii de Capitolio & fratris ejiis
Giiillelmi de Capitolio, Guillelmi Rai-
miindi deBurgo, Petri Raimundi Fabri,
Guillelmi Magalda, Raimundi de... filii
quoiidam Petri Raimundi Margalionis,
Raimundi de Cruce, Arnaldoni joculatoris,
Petri de Bosco filii Guillelmi Gausberti,
Petri Agami & aliorum multorum, qui ibi
aderant présentes & videntes. Petrus Mar-
tini mandatus scripsit.
II. Juro' ego Dalmacius de Creissello,
filius Berengariae feminae, quod de ista
hora in antea fidelis ero tibi Aymerico
Narbonae vicecomiti, domino meo, filio
dominae Sanciae, de ipso Castro de Fe-
nolheto 8c de omnibus f'orcedis quae in eo
modo sunt, &c. Factum est hoc apud Nar-
bonam, in ecclesia Sancti Salvatoris, anno
Domini MCCIV, régnante rege Philippe,
VI kal. januarii, praescntibus 8f videntibus
Geraldo de Redorta, Geraldo de Narbona,
& fratribus ejus Berengario de Narbona &
Petro Raimundo de Brolio, Arnaldo Amal-
rici, Joanne Bistano, Guillelmo Moneta-
rio, Arnaldo Torti, Petro Raimundo Fa-
bro, Guil. Gausberto & militibus castlanis
qui aderant cum Dalmacio, scilicet Ar-
naldo de Faga, Bernardo de Tragril, Guil!.
de Milars, Vidiano de Sancta Columba,
Guill. de Moncade, & Petro Martino qui
hoc scripsit.
III. In' nomîne Domini nostri Jesu
Christi, anno Incarn. ejusdem M'cc'iiii",
niense martii. Notum sit omnibus hoc scrip-
tum audientibus, quod ego Aymericus Nar-
bonensium vicecomes, habito consiiio B.
Narbonensis archiepiscopo (.fie) & B. Nar-
bonensis archidiaconi & P. preceptoris
Narbonensis & G. de Redorta & G.
M[o]netarii & P. Raimundi de Bos, & mi-
litum ac proborum hominuni & civiuni
Narbonensiuni , confiteor & recognosco
per me & per successores meos in pcrpe-
tuum, me habere & tenere & possidere in
feiudum (sic) a vobis, domino R. comité
Tholosano, regine Constancie filio, & suc-
cessoribus vestris Narbonam & quicquid
habeo vel habere debeo seu aliquis no-
mine meo in toto vicecomitatu Narbonensi,
exceptis his que teneo ab ecclesia Sancti
Justi. Et confiteor & recognosco, per me
& per successores meos, me habere & te-
nere & possidere a vobis, predicto domino
R. comité, & successoribus vestris oninia
illa, que pater meus cornes Petrus suppo-
sait pignori domino patri vestro, scilicet
torram de Sancto Gervasio & de Neirano
& de toto Nemboazoïi seu de aliis locis in
pignore illo contentis, similiter in feiu-
dum. Et propterhec omnia predicta & sin-
gula, juro vobis, factis corporaliter sacro-
sanctis Evangeliis, & vestris vitam vestram,
membra vestra, terrani vestram, sécréta
vestra, consilium & auxilium in causis &
guerris contra omnes homines 8i feminas
in mundo. Et propter hoc spccialiter facio
vobis hominium sicut domino, & reco-
gnosco per me & per meos vobis & vestris
albergam, quam vobis & vestris facere te-
neur. Torram autem de Sancto Gervasio &
de Neirano & de toto Nemboazon & omnia
illa, que pater meus patri vestro pignori
supposuif, confiteor & recognosco me ha-
bere & tenere in feiudum a vobis & vestris,
sicut Narl)onam & Narbonense, exceptis
liis que tenco de ecclesia Sancti Martini
de Villamagna. Factum est hoc anno &
iiicn<;c quo supra, apud Capulstagnuni, in
domo Petri de Rodemol, in presentia &
tcsfimonio B. Narbonensis archiepiscopi,
P. de Castronovo, G. Cadclli preceptoris
domus milicie in Provincia, P. de Cabrcs-
pina preceptoris domus milicie de Monte-
pessulano, Frotardi Narbone preceptoris,
Ademari fratris Fontisfrigidi, Gallardi de
Fanjau, Berengarii de Ccrdainhna, P. Ber-
trand!, G. de Redorta, G. Monetarii, Gar-
sia Laraga, P. Raimundi de Bosco, P. de
Sancto Martino, G. de Durfort, Bertrand!
de Vilava, Rostagni Arberti, G. Laugerii,
Bertiandi Barata, B. Ugonis, P. Franchi
Rodemol & P. filii ejus, P. Cevenerii, &
P. Scriploris, ipsius domini R. comitis
notarii, qui mandato utriusque partis hcc
scripsit.
An
I 204
' Archives ie la vicomte de Narbonne.
'Trésor des chartes du Roi, Toulouse, sac 7,
n. 10. [J. 3r4, original.]
49 1 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 492
An
1 20;
19 mars
diiies & siiperducatum , que de L aniiis
adeussa doniini & milites & homines Ra-
, basteiisiuni in eodem Castro miserant, &
totiini hoc quod domini & milites & homi-
nés de Rabastensisab hominibus & feminis
Traite de paix entre Toulouse Tolose vel a rébus suis in eodem castre
£,• Rabastens ' . nomine tolte vel leide accipiebant, prêter
quod retinuerunt ibi vetera husatica &
MANIFESTUM sit omnibus hominibus antiquas consuctudines, sine aliquo alio
^„j presentibus & futuris, quod Pilisfortis retentu, quem ibi uUo modo non fecerunt
de Rabastencis & Salvanacus & Y/illelmus nec retinuerunt. Hoc autem ita facto &
do Causaco & Galardus de Moruz & Gau- posito, prenominati consules, pro seipsis
celmus & Bertrandus de Rabastencis, pro & pro omnibus aliis eorum sociis qui tune
seipsis & pro omnibus aliis dominis & mi- erant de capitule & pro omnibus homini-
litibus & universis hominibus & feminis bus & feminis urbis Tolose & suburbii,
de Rabastencis, sua propria ac spoutanea absolverunt & reliquerunt ac dimiserunt
voluntate absolverunt & reliquerunt ac di- dominis & inilitibus& universis hominibus
miserunt universis hominibus & feminis & feminis castri de Rabastencis, totum hoc
urbis Tolose & suburbii & consulibus ejus- quod pro niarchis vel pro rapinis vel pro
Jem, scilicet Petro Ramundo majori & uUo alio facto, pro quo marche possent eis
Bernardo Karaborde & Ramundo Giiidoni iîeri, ullo modo petebant vel petere pote-
& magistro Willelmo Lamberto & Wil- rant vel putabant petere dominis & militi-
lolmo Ramundo de Ynsula & Martino de bus & hominibus & feminis de Rabastencis
Lambes & Bernardo Ortolano mercatori usque in hac die in qua hec absolutio facta
& Marcello & Poncio de Capiledenario fuit, & hoc absquo uUa retentione quam
& Odono Gausberto & Ramundo Crasse jaindicti consules ullo modo non fecerunt.
& Ramundo de Saissonibus & Ramundo Et ibidem cognoverunt jamdicti consules
de Cassanello & Ramundo Bernardo Vi- pro seipsis & pro omnibus aliis eorum so-
tali, qui illam absolutionem pro seipsis & ciis, quod aliquis homo vel femina urbis
pro aliis eorum sociis, qui tune erant de vel suburbii Tolose non poterat de cetero
capitule, & pro omnibus hominibus & fe- marcham nec petitionem aliquam facere
niinis Tolose acceperunt totum hec, quod dominis & militibus nec hominibus nec
domini & milites & homines & femine de feminis castri de Rabastencis pro marchis
Rabastencis universis hominibus 8c feminis vel rapinis vel pre ullo alio facto, pro que
Tolose pro marchis vel pre rapinis vel pro hue usque marche possent fieri. Hoc totum
alique alio facto, pre quo marche possent fuit ita factura & positum XIII die exitus
eis jieri, ullo mode petebant vel petere mensis marcii, feria IIII, régnante Philippe
poterant vel putabant petere usque in hac rege Francerum & Ramundo Tolosano co-
die in quo hoc absolutio facta fuit. Prête- mite & Ramundo episcepe, anne M°cc°n''
rea Pilisfortis de Rabastencis & Salvanacus ab Incarnatiene Domini. Hujus rei sunt
& Willelmus de Causaco & Galardus de testes Johannes Siguarius & Willelmus
Moruz & Gaueelmus & Bertrandus de Ra- Ramundus filius Pétri Ramundi & Aime-
bastencis sua bona propria voluntate, pro ricus de Castroneve & Stephanus Kara-
seipsis & pre omnibus aliis dominis & borda juvenis & Stephanus Astro & Je-
militibus &: hominibus castri Rabasten- hannes Curtasolea & Ramundus Petrus
cium, absolverunt jamdictis consulibus & Astro & Petrus Sancius qui cartam istam
universis hominibus & feminis urbis Te- scripsit.
lose & suburbii nunc & in perpetuum
omnes illas superleidas & superconsuetu-
' Archives municipales de Toulouse, cartulaire
du Bourg, pp. 146-149, n. LVni.
A.3
1203
493
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
494
An
An
I2o3
29 mai.
117.
Traité de paix entre la commune de
Toulouse (S" les seigneurs, chevaliers
6" prud'hommes de Saverdun '.
NOTUM sit cunctis presentibus atqiie
futuris, quod Arnaldus Bernardus de
Marcafaba & Arnaldus de Villamuro major
& Arnaldus de Villamuro qui dicitur Razi-
gotus, pro se & pro Poncio de Villamuro
fratre suo, & Ramundus de Cantesio & Pe-
trus de Maurnaco & Ramundus d'Aura &
Ramundus de Cantesio junior representa-
verunt se coram Tolosanis consulibus, ubi
pro seipsis & pro aliis dominis & militi-
bus & probis hominibus castri de Savar-
duno mandaverunt eisdem consulibus &
perfidem suorum corporum pleviverunt &
tactis sacrosanctis Evango'iis juraverunt,
ut de omnibus querelis f'aciaiit jus uiiiver-
sis hominibus & feminis Tolose usque ad
illum dieni, ipsorum consulum cognitione,
in pace 8c sine omni placito. Hoc aufem
ita posito, prescripti milites pro seipsis &
pro universis dominis & militibus & probis
hominibus castri de Savarduno venerunt
ad concordiam cum eisdem consulibus, &
ipsi consules, pro seipsis & pro universis
hominibus & feminis urbis Tolose & subur-
biijcum. eisdem de omnibus illis malefactis
& rapinis & toltis, quas domini & milites
& homines castri de Savarduno universis
hominibus & feminis Tolose fecerant usque
ad illum diem. In qua concordia prescripti
milites pro omnibus aliis dominis & mili-
tibus & pro universis hominibus & feminis
castri de Savarduno, sua bona propria ac
spontanea voluntale, absolverunt consuli-
bus Tolosanis & universis hominibus &
feminis urbis & suburbii Tolose, presenti-
bus atque futuris, nunc & in perpetuum,
totum hoc quod nomine sive occasione
tolte vel leide aut usatici ad castrum de
Savarduno sive in ponte ejusdem castri
ipsi ab aliquo accipicbant vel aliqua ex eis
' Archives municipalcj de Toulouse, cartulaire
du Bourg, pp. i5.5 iSp, n. ixii.
vel pro eis ullo modo. Et mandaverunt
prescripti milites & sub eodem sacramento
quod prius fecerant, pro seipsis & pro aliis
dominis & militibus & hominibus & femi-
nis de Savarduno, mandaverunt & recogno-
verunt prescriptis consulibus & universis
hominibus & feminis Tolose presentibus &
futuris, ut toltam nec leidam neque usafi-
cum ibi uUatenus mittant nec ab aliquo
accipiant nec accipere faciant ullo tem-
pore. Preterea prescripti domini & milites
de Savarduno, pro seipsis & pro aliis do-
minis & militibus & probis hominibus 8c
feminis ejusdem castri, sua bona propria
ac spontanea voluntate, absolverunt Tolo-
sanis consulibus & universis hominibus &
feminis urbis St suburbii Tolose totum hoc,
quod eis petebant vel petere poterant vel
putabant petere, si aliquid erat, pro rapinis
vel pro malefactis usque ad illum diem, in
quo hec absolutio facta fuit. Et hoc absque
uUa retinentia quam prescripti domini 8c
milites de Savarduno ibi ullo modo fece-
runt nec retinuerunt. Et de omnibus his
que predicta sunt 8c ut melius superius
detcrminantur, prescripti domini 8c milites
castri de Savarduno debent 8c convenernnt
esse guirentes Tolosanis consulibus 8c uni-
versis hominibus &i feminis Tolose, presen-
tibus 8c futuris, de seipsis 8c de omnibus
aliis dominis 8c militibus 8c hominibus 8c
feminis castri de Savarduno, 8c de omnibus
aliis amparatoribus 8c eorum partibus. Item
Tolosani consules, scilicet Willeimus de
Pajano 8c Poncius Belengarius 8c Willei-
mus de Vendinis 8c Petrus de Miramonte
8c Terrenus de Serris 8c Arnaldus Bernar-
dus 8c Martinus Ruffatus 8c Willeimus
Poncius Maschalcus 8c Bernardus Moli-
nus 8c Bernardus Bonushomo 8c Vitalis
Niger 8c magister Bernardus 8c Ramundus
Gamiscius 8c Tosetus Aribertus 8c Ber-
nardus Raterius 8c Bernardus de Cadoil
8c Petrus Vitalis 8c Willeimus Paganus 8c
Ugo Johannes 8c Bernardus Gausbertus
8c Arnaldus Mancipium, pro seij)sis 8c pro
omnibus eorum sociis qui tune erant de
capitule 8c pro omnibus hominibus 8c femi-
nis urbis 8c suburbii Tolose, habito eorum
consilio, propter illam pecuniam quam
a prcnominatis militibus de Savarduno pro
emendis habuerunt, solverunt ac dimisc-
Al
I 2o3
4rp PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 496
An
1 2o3
nuit dominis & militibus 8c univcrsis pro-
bis honiiiiibus & femiiiis castri de Savar-
duno totum hoc, quod eis petebaiit vel
petere poterant vel putabant petere pro
toltis vel pro malefactis vel pro rapinis _ , 7 t' i
usque ad iUum diem ullo modo, & hoc ^«'^ entre les consuls de Toulouse
sine aliqiia retentione quam prescripti 6- les habitants de Gaillcic ' .
consules ibi ullo modo non feceriuit. Et
ibidem prescripti consules, pro seipsis & t^totum sît omnibus presentibus et fiitii-
pro omnibus eorum sociis qui tune erant IN ris quod Tolosani consules, scilicct
de capitulo, cognoverunt quod aliquis Willelmus de Pozano & Poncius Belenga- ^ ^^^ _
homo vel femina Tolose non poterat mar- rius & Petrus de Miramonte & Willelmus ' bre.
cham nec peticionem facere de cetero de Vendinis & Arnaldus Bernardus & Mar-
pro toltis nec pro malefactis nec pro rapi- tinus Ruffafus & Willelmus Poncius Mas-
nis, quod domini & milites & homines chalcus & Talafferrum niercator & Bcrnar-
castri de Savarduno usque ad illum diem dus Molinus & Bernardus Bonushomo &
eis factas haberent ullo modo. Hoc totum Vitalis Niger & magister Bernardus & To-
fuit ita positum m die exitus mensis ma- setus Aribertus & Ramundus Gamiscius &
dii, régnante Philippo rege Francorum, Bernardus Raterius & Bernardus Gaiisber-
Ramundo Tolosano comité & Ramundo tus & Bernardus de Leuzino & Arnaldus
episcopo, anno M'CC»!!!" ab Incarnatione Mancipium, pro seipsis & pro omnibus
Domini. De primo mandamento & sacra- aliis eorum sociis qui tune erant de capi-
mentis & laudatione, quam prescripti do- tulo & pro omnibus hominibus & feminis
mini & milites de Savarduno Tolosanis urbis Tolose & suburbii, absolverunt & re-
coiisulibus fecerunt uti superius dictiim est Hquerunt ac dimiserunt universis homini-
sunt testes Willelmus de Cantesio, abbas bus & feminis Gallaci Si Arnaldo Willelmo
ecclesie Sancti Saturnini, & Jordanus de & Petro Ro., qui tune erant de consulibus
Villanova & Bernardus Petrus de Cossano Gallaci, & Berengario de Amelavo tune
& Ramundus Durandus & Bertrandus Rai- vicario & Stephano Fulcaldo & Peiro
naldus 8c Arnaldus Geraldus 8c Bernardus Fulcaldo 8c Ramundo de Gallaco 8c Ber-
Garsia macellarius. Et de absolutionibus nardo Begoni 8c Arnaldo Willelmo, qui
ab utraque parte superius factis 8c de ce- illam absolutionem acceperunt pro seipsis
teris aliis que predicta sunt sunt testes 8c pro universis hominibus 8c feminis Gal-
Bernardus Ramundus Barravus 8c Arnal- laci, pro marchis vel pro rapinis vel pro
dus Oddo 8i Ugo de Palacio 8c Ramundus malefactis vel pro aliquo alio facto, pro
Bernardus Barravus 8c Bernardus Ramun- quo marche eis ullo modo possent fieri,
dus de Tolosa 8c Petrus de Tolosa frater petebant vel petere poterant vel putabant
ejus 8c Arnaldus de Villanova Se Ramun- petere usque in hac die, in qua hec abso-
dus Galinus 8c Petrus de Sancto Martino, lutio facta fuit, sine aliquo retentu quem
8c Ainardus Ajalbertus 8c Ramundus Pilifi- jamdicti consules ibi non fecerunt. Et ibi-
catus. Ad hec omnia fuit presens Petrus dem jamdicti consules pro seipsis 8c pro
Sancius qui est de toto testis 8c carlam omnibus aliis eorum sociis qui tune erant
istam scripsit. de capitulo cognoverunt quod aliquis homo
vel femina Tolose urbis 8c suburbii non
poterat de cetero marcham aliquam nec
peticionem facere hominibus nec feminis
Gallaci pro marchis nec pro rapinis nec
pro malefactis nec pro ullo alio facto, pro
quo hue usque marche fieri possent, nisi
' Archives municipales de Toulouse, cartulaire
du Bourg, p. 164, n. Lxv.
An
)2o3
497
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
498
taiitunimodo quod Isarnus Salinarius in
presentia preiiominatorum proboriim ho-
minum Gallaci & consilio eoruni 8c consilio
prenomiuatorum consulum Tolose reti-
nuit suam peticionem & suutn jus de sua
captione super Willelnium Petrum de Be-
rencis 8i super Ramundum Willelmum de
Penna& super omnes res eorum, set omnes
alii homines & femine Gallaci & omnes
res eorum ubicumque essent ullo modo,
119. — LXXVIII
Actes touchant Indie de Toulouse^
I. T EGALis est ordo, &c. Idcirco in Dei
J-( nomine ego Petrus Ermengavus de
Lautrico, mea propria & bona voluntate,
excepto predicto Willelmo Petro & Ra- dono & concedo tibi Indiae, sorori dicti
mundoWillelmo tantumniodo, sunt in pre- domini comitis Tolosae, Guilabertum fi-
dicta absolutione. Hoc autem ita facto &
posito, supradicti homines Gallaci, scilicet
Arnaldus Willelmus & Petrus Ramundus,
qui tune erant de consulibus Gallaci, &
Berengarius de Amelavo, tune existens vi-
carius Gallaci, & {ut supra) sua bona, pro-
pria ac spontanea voluntate, pro seipsis &
pro omnibus hominibus & feminis Gallaci
absolverunt & reliquerunt jamdictis con-
'sulibus Tolosanis & universis hominibus
& feminis urbis Tolose & suburbii, totum
quod homines & femine Gallaci universis
hominibus 84 feminis Tolose pro marchis
vel rapinis vel pro malefactis vel pro ullo
alio facto, pro quo marche eis ullo modo
Hum meum pro marito, & cum eo & pro
eo... dono & concedo tibi Indiae nurui
meae C marchas argenti fini... super totum
illum castrum de Afiaco sive in villa de
Afiaco, &c. Hujus dpni & istius rei sunt
testes Raimundus de Ricalto & B. de Pul-
chromonte & Doatus Alamannus & Petrus
Rogerius vicarius & Saumarius notarius
domini comitis, &c. Hoc totum fuit iia
mandatiim & concessum in Castro Narbo-
nense, in praesenfia ejusdem domini Rai-
mundi comitis, &c. Hoc totum fuit ita
concessum in niense octobris, feria m,
regn. Phil. Francorum rege, & eodem R.
comité, R. episcopo, anno mcciii ab In-
poterant fieri, petebant vel petere poterant carnatione Domini, &c.
vel putabant petere usque in hac die, in
quo hec absolutio facta fuit, sine aliqua re-
tentione quam prescripti homines Gallaci
ibi non fecerunt nec retinuerunt ullo
modo. Et ibidem jamdicti consules & probi
homines Gallaci pro seipsis & pro univer-
sis hominibus & feminis Gallaci cognove-
runt quod aliquis homo vel femina Gallaci
non poterat de cetero marcham aliquam
nec peticionem facere hominibus nec fe-
minis Tolose pro marchis nec rapinis nec
pro malefactis nec pro aliqup alio facto,
pro quo hue usque marche possent fieri
ullo modo. Hoc fuit ita positum & ab
utraque parte concessum vill die exitus
mensis octobris, feria vi, régnante Phi-
lippe rege Francorum & Ramundo Tolo-
saiio comité & Ramundo episcopo, anno
M"CC''iii'' ab Incarnatione Domini. Hujus
rei sunt testes predicti Tolosani consules
& Arnaldus Gaitapodium & Ramundus Pe-
trus Astro & Poncius de Pruleto & Petrus
Saucius qui cartam istam scripsit.
II. Legalis est ordo & antiqua consue-
tudo, & etiam de jure tenetur secundum
institutiones antiquorum, ut conjugium
cum dote vel donatione semper fîat. Id-
circo in Dei nomine Bernardus Jordanus
de Insula duco te Indiam in uxorem, &
ego India in Dei nomine accipio te Ber-
nardum Jordanum per virum. Et dono ego
India tibi Bernardo Jordano viro meo,
consilio & voluntate domini mei Raimundi
comitis Tolosani v™ solidos Tolosanos mo-
netae septenae, per faciendam inde totam
tuam voluntatem, si tamen super me vixe-
ris. Et ego Bernardus Jordanus dono &
reddo tibi Indiae uxori meae praedictae
istos V"' solidos quos tu mihi dedisti, &
alteros V"' solidos Tolosanos desuper, ex
quo toto praedicto dono, sciiicet de X™
solidis Tolos. tu India uxor mea & tuum
ordinium facias totam voluntatem, si ta-
' Archives du doiTinine de Montpellier, cartii-
I.nire de l'IsIe-Jourdain, titres de In province en
général, cinquième continuation.
HJ.ovis.
t. m,
col. lg(5.
An
I 2o3
octobre.
An
I 207
1 1
février.
120.
4QQ PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. ooo ~7~~
An '-'-' An
^""^ r.icii siipravixei-'is me Eernardiim Jordamim Testes Amalaviiiiis de Blancaforte, &c...
virum tiiiuii. Quos praedictos X'" solidos mense jaiuiario, aiino J\1CCX, &c.
Tolosaiios mouetae septeiiae vel Melgo-
riensis diiplos, bonos, largos, ad tuam
electioiiem vel argentiini fiiiura de foto,
si solidi Tolosani & Mclgorienses intérim
abatebantur vel deteriorabantur de penso
vel de lege, scilicet de quibuscumque
XXVI solid'. Tolos. I niarcham, &c. Hoc P^'^^: entre les consuls de Toulouse £•
fuit factum XI die introitus niensis febr. les seigneurs de V lsle-Jourdain\
domiuica die, anno mccvi ab I. D. Hujus
rei sunt testes BernarJus cornes Conveiia- -^ totum sit cunctis quod Bernardiis Jor-
mm & Raimuiidus de Rabastenquis & Jor- IN danus & Jordamis de Ynsula fraterejus, *"
danus de Villanova & Jordanus frater Ber- iilii Jordani de Ynsula qui fuit, represen- ,3 avril
nardi Jordani & Raimundus de Recaldo & taveruut se coram Tolosanis consulibus
Doatus Alamanni 8t Ayniericus de Castro- & pro seipsis & pro omnibus militibus &
novo, 8fc. sociis suis miserunt se in eorum posse &
III. Notum sit, &c. quod dominus Rai- obside, ita scilicet ut ipse pro seipsis &
mundus, Dei gratia dux Narbonae, cornes pro omnibus sociis & adjutoribus suis fa-
Tolosae, &c. per seipsum & per dominam ciant jus de omnibus illis rapinis S; male-
Indiam sororem ejus, quondam uxorem factis, que ipsicum sociis atque adjutoribus
Guilaberti, filii Pétri Ermengavi de Lau- suis fecerant uUo modo hominibus & femi-
frico, absolvit... Aymerico de Castronovo, nis Tolose usque ad illum diem. Hoc au-
& dominae Castellanae filiae ejus & Ugoni tem ita posito, Bernardus Jordanus & frater
Ermengavo marito ipsius dominae Castel- ejus Jordanus venerunt ad concordiam cum
lanae & omni eorum ordinio, omnem illaip eisdem consulibus & ipsi consules cum eis
suam dotein, quam ipsa domina India aut de omnibus illis rapinis & malefactis, que
idem dominus R. cornes Tolosae pro ea ipse Bernardus Jordanus & Jordanus frater
petebant... in Castro de Afiaco, &c. & ejus hominibus & feminis Tolose fecerant
ibidem d. Raimundus comes, per seipsum ullo modo usque ad illum diem. In qua
& p;r-''d. Indiam sororem ejus, habuit & concordia Bernardus Jordanus de Ynsula
tenuit se per bene pacatum de praedictis & Jordanus frater ejus mandaverunt con-
C marchis argenti, & ibidem concessit... sulibus Tolose presentibus & futuris, ut
quod totam hanc praedictam cum multo ipsi & omnes homines & femine urbis To-
magis dederat cum eadem India & per lose & suburbii possint se & omnia sua,
suum matrinionium Bernardo Jordano viro ubicumque sint, in eis credere & confidere
suo, & quia Aymericus de Castronovo, pro per omnia fempora, & ut ipsi nec aliquis
se & per Castellanam filiam suam... mi- nec aliqua eorum consilio nec ingenio non
td.orig. sit... in suo jure... eumdem Aymericum de faciant eis rapinam nec malefactum nec
côi.'i'o;. Castronovo, &c. Hoc fuit factum & con- aliquid aliud malum ullo tempore. Et si
cessum in mense martii, feria m, IV die forte ipsi vel aliquis ex eis vel de eorum
in introitu... in claustro Beatae Mariae, familia illud nescientes faciebant, ut ipsi
Fulcone episcopo, anno MCIX Incarnatio- quando scierint, ad commonitionem Tolo-
nis dominicae. sanorura consulum preseiitium & futuro-
" IV. Notum sit, &c. quod domina Iiulia, rum, illud totum eorum cognitione consu-
"^'^ soror domini comitis Tolosae... voluntate lum fideliter sine omni placito & absque
Bernard! Jordani de Insula sui mariti, sol- omni contradictione restituant. Et manc!:!-
vit Ugoni Ermengavo, filio Pétri Er- verunt Bernardus Jordanus & frater (jus
meiigavi de Lautreg, & omni suo ordinio Jordanus jamdictis Tolosanis consulibus
omnem illam dotem... convenientia sui
matrimonii de seipsa & de GuilabertO suo • Archives municipales de Toulouse, cirtuLiir»
marito, in Castro & villa de Afiaco, Sec, du Bourg, p. 177, n. lxx,
1 2 1 1
|;\nvier,
An
1204
DOI
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
D02
istam scnpsit.
'îiesentibus & futiiris & per fidem suorum testes Bernardiis Ramuiuliis Earravus &
corporum plivirunt & tactis sacrosanctis Bertrandus de Montibus & Petriis de Moii-
Evangeliis jiiravcnint, ut hec omnia que tibus frater ejus & Arnaldus Mainata juve-
predicta suut & ut melius superius conti- nis & Bertrandus de Pozano & Bernardus
neiUur faciant & teueant & persequantur Rogerius & Bernardus de Turre & Arnal-
totum pro voluntate 8f cognitione consu- dus Guido & Bernardus Faber & Petrus
lum Tolosanorum presentium & future- W"s de Claustro & Stephanus Karaborda &
rum pro boiio & fide. Hoc autem ita facto Belengarius Raniundus & Bertrandus de
& posito, Tolosani consules, Poncius Be- Villanova, & Petrus Sancius qui cartam
lei»garius scilicet & W"s de Pozano &
W"s de Vendinis & Petrus de Miramonte
& Terrenus de Serris & Martinus Ruffatiis
& W^^ Poncius Maschalcus & Bernardus
Molinus & magister Bernardus & Raniun-
dus Gamiscius & Ugo Johannes & W"s Pa-
gauus & Bernardus de Cadoil & Petrus Vi-
talis & Bernardus Gausbertus, pro seipsis
&pro omnibus eorum sbciis qui tune erant
de capitule & pro omnibus hominibus &
feminis urbis Tolose & suburbii, absol-
verunt Bernardum Jordanum & Jordanum
fratrem suum & omnes socios & adjutores
sucs & eorum ordinium de omnibus illis
nialefactis & rapinis, quas ipse Bernardus
Jordanus & frater ejus Jordanus & socii
& adjutores eorum cum eis hominibus &
feminis Tolose fecerant usque ad illum
diem ullo modo & hoc absque ulla reten-
tione, quam prescripti consules ibi nuUo
modo fecerunt nec retinuerunt. Et ibidem
tores eorum cum eis fecissent hominibus
& feminis Tolose usque ad illum diem, in
quo hec absolutio facta fuit ullo tempore.
Preterea prescripti consules, pro seipsis &
pro omnibus aliis Tolosanis consulibus
pro presentibus & pro futuris, mandave-
runt Bernardo Jordano & Jordano fratri
suc, ut ipsi & omnes res suas possint in eis
credere & confidere per omnia tempera, Orbessano & cum ee Pelegrinus de Leg-
nionte & Ramundus de Deoadjuva & Cal-
vetus de Lei^monte Si Bernardus de Crassa,
!k per fidem corporum suorum plivirunt 8i
sicut in bonis amicis. Hoc totum fuit ita
positum & laudatum XIII die introitus
niensis aprilis, feria IIII, régnante Philippe
rege Francorum & Ramundo Tolosane co-
mité & Ramundo episcopo, aiino M"CC "liii"
ab lacamatione Domini. Hujus rei sunt
An
120.1
121.
Paix entre les consuls de Toulouse
6- Bernard d'Orbessan '.
NOTUM sit cunctis quod Bernardus de
Orbessano, filius Pétri de Orbessano
qui fuit, pervenitTolosam & representavit
se coram Tolosanis consulibus, ubi venit
cum eis ad cencordiam de omnibus illis
malefactis & rapinis, quas ipse Bernardus
de Orbessano vel pater ejus Petrus do
Orbessano qui fuit hominibus & feminis
Tolose fecerant ullo modo usbue ad illum
diem. In qua concordia Bernardus de Or-
bessano mandavit Tolosanis consulibus &
prescripti consules, pro seipsis & pro omnibus hominibus & feminis urbis & su-
omnibus eorum sociis de capitule, cog- burbii Tolose presentibus & futuris, ut
noverunt quod aliquis homo vel femina ipse Bernardus de Orbessano non faciat
Tolose non poterat marcham aliquam nec eis aliquam rapinam nec aliquod malum
peticionem facere alicui pro rapina nec scienter ullo modo, nec aliquis nec ali-
pro malef^cto, quod Bernardus Jordanus qua sue ingénie vel censilie nec de posse
vel Jordanus frater ejus vel socii aut adju- ' sue ullo tempore. Et si forte nescienter
hoc faciebat, quod ipse quando scierit ad
commonitionem Tolosanorum consulum
presentium & futurorum vel eorum nun-
cium (.sk) Telosam redeat sine dilatione,
ubi eorum cognitione consulum presen-
tium & futurorum illud totum sine omni
placito & absque omni contradictione res-
tituât. Nam ita mandavit eis Bernardus de
' Archives municipales cle Toulouse, cirtuliure
du Bourg, p. 174, n. Lxix,
An
1204
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
5o4
tactis sacrosaiictis Evangcliis juraveninf, Franconim & Raniiindo Tolosano comité
lit hec oninia que predicta sunt & ut nieliiis & Ramuiulo episcopo, anno M°CC"llll» ab
superius continenturfaciat & teneat & per- Incariiatione Domiiii. Hujus rei sunt testes
sequatur ipse Bernardus de Orbessano to- Petrus Rogerius tune existens vicarius To-
tum, cognitione consulum presentium & lose & Jordanus de Villanova & Bernardus
futurorum, bonafide omni tempore. Prête- Pvnniundus de Tolosa & Petrus frater ejus
rea idem Becnardus de Orbessano ceterique & Petrus Rogerius & Arnaldus Mainata
prescripti milites mandaverunt sub eodem juvenis & Bertrandus de Pozano & Ra-
sacramento consulibusTolosanis présent!- mundus Rotbertus & Vitalis de Prinaco
bus & futuris, quod quando exercitum per & Arnaldus Rannindus de Escalquencis &
seipsos facere vohierint, ut ipse Bernardus Pelegrinus Siguarius & V/us Ramundus &
de Orbessano ad commonitionem Tolosa- Johannes Curtasola & Petrus de Ponte &
norum consulum presentium & futurorum Petrus W'^^ jg Claustro & NV"^ de P'auojove
illum exercitum cum iiil militibus bene & & Pvamundus Crassus, & Petrus Sancius qui
viriliter armatis honorifice pcrsequatur cartam istam scripsit.
super illos quod debeat bona fide 8c hoc
quod sit in cognitione consulum presen-
tium & futurorum. Hoc autem ita facto &
posito, Tolosani co.nsules W^* de Pozano
scilicet, &c. (ut supra), pro seipsis & pro
omnibus eorum sociis qui tune erant de -r > , j
capitule & pro omnibus hominibus & fe- J ratte de paix entre la commune de
minis urbis Tolose & suburbii, absolverunt
122.
Bernardo de Orbessano & omnibus militi-
bus & hominibus suis totum hoc, quod eis
petebant vel petere poterant vel putabant
petere pro malefactis vel pro rapinis, quas
Toulouse 6- Vé-^iaSy vicomte de
Lomagne, seigneur d'Auvïllars\
OTLîM sit omnibus hominitnis
s & futuris, quod dum consulcs
IN tibu
prescn-
l'r
ipse vel pater ejus Petrus de Orbessano Tolose erant in obsidione castri Altivilaris
qui fuit vel sui milites aut homines ullo
modo fecissent hominibus & feminis To-
lose usque ad illum diem, in quo hec abso-
lutio facta fuit & hoc sine aliqua retinen-
tia, quam predicti consules ibi ullo modo
non fecerunt. Et ibidem prescripti con-
sules, pro seipsis & pro omriibus eorum
sociis qui tune erant de capitule, cognove-
runt quod aliquis homo vel femina Tolose
non poterat ei nec hominibus terre sue
cum communi exercitu Tolose propter
injurias & malefacta distringenda, que Vi-
zianus Leomanie vicecomes 8i Odo. ejus
iilius 8c milites 8c homines Altivilaris 8c
Leomanie quondam eis fecerant, tune Vi-
zianus vicecomes Leomanie 8c Odo ejus
filius 8c milites 8c probi homines Altivi-
laris 8c Leomanie, pro seipsis 8c pro omni-
bus militibus 8c hominibus 8c feminis Alti-
vilaris 8c Leomanie, venerunt ad fidem 8c
peticionem aliquam facere pro malefactis ad concordiam cum consulibus Tolose ur-
nec pro rapinis usque ad illum diem factis bis 8c suburbii. Que finis 8c concordia talis
ullo modo. Similiterque Bernardus de Or-
bessano, pro seipso 8c pro omnibus [ho-
minibus 8c] feminis terre sue, absolvit To-
losanis consulibus 8c universis hominibus
Se feminis urbis Tolose 8c suburbii totum
hoc, quod eis petebat vel petere poterat
pro malefactis vel pro rapinis usque ad
illum diem 8c hoc sine aliqua retentione
quam predictus Bernardus de Orbessano
ibi ullo modo non fecit. Hoc fuit ita po-
situm 8c laudatuni XV die exitus mensis
aprilis, feria VI, régnante Philippo rege
fuit, quod consules Tolose urbis 8c subur-
bii pro seipsis 8c pro omnibus hominibus
8c feminis urbis Tolose 8c suburbii solve-
runt 8c reliquerunt ac dimiserunt Viziano
Leomanie vicecomiti 8c Odoni suo filio 8c
omnibus militibus 8c hominibus 8c feminis
Altivilaris 8c Leomanie 8c eorum ordinio
totum hoc, quod eis petebant vel petere vel
requirere poterant vel putabant, sive esset
' Archives municipales de Toulouse, cuitulaiie
du Bourg, pp. i32-i35, n. lui.
An
IZ04
An
1 204
1 ( juin.
An
1204
5o5
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
5o6
pro rapinis vel pro injuriis vel pro contu-
nieliis vel pro marchis, sive uUo alio modo
quicquid esset iisque ad illum diem, in quo
hec absolutio fuit facta, exceptis debitis &
baratis 8c firmanciis & feodis absque ulla
alia reteiitione quam ibi consules Tolose
ullo modo non fecerunt vel retiiiuerunt,
& quod ipso Viziauus Leomanie vicecomes
& Odo ejus filius & onines milites 8c ho-
miiies 8c femiiie Altivilaris 8c Leomanie
possint de cetero in eis credere 8c confi-
dere se 8c sua in omnibus locis pro bona
fide. Et ibidem Vizianus Leomanie viceco-
mes 8c Odo ejus filius, pro seipsis 8c pro
omnibus militibus Se hominibus 8c feminis
Altivilaris 8c Leomanie, absolverunt 8c re-
liquerunt ac dimiserunt sua bona propria
voluntate omnibus hominibus 8c feminis
Tolose urbis 8c suburbii 8c eoruni ordinio
totum hoc, quod eis petebant vel petere
vel requirere poterant vel putabant, sive
esset pro rapinis vel pro injuriis vel pro
contumeliis vel pro marchis, sive ullo alio
modo quicquid esset usque ad illum diem,
in quo hec absolutio fuit facta, exceptis
debitis 8c baratis 8c firmanciis 8c feodis ic
excepta leyda 8c consuetudine antiqua,
que débet juste dari ad Altumvilare, 8c
hoc absque ulla alia retentione, quam ibi
Vizianus Leomanie vicecomes 8c Odo ejus
filius ullo modo non fecerunt 8c retinue-
runt. Preterea Vizianus vicecomes Leoma-
nie 8c Odo ejus filius, pro seipsis 8c pro
eorum successoribus niandaverunt 8c con-
venerunt consulibus Tolose urbis Se subur-
bii presentibus 8c futuris, quod de homini-
bus 8c de feminis Tolose urbis 8c suburbii,
de presentibus 8c de futuris ullo fempore
non accipiant nec accipere faciant ad Al-
tumvilare nec alibi leydam vel consuetudi-
nem, nisi illam leydam 8c consuetudinem
que juste Se antiquitus débet dari ad Altum-
vilare 8c non aniplius, 8c quod omncs ho-
mines Tolose urbis 8c suburbii présentes
8c futuri possint se 8c sua in eis credere 8c
confidere omnibus locis pro bona fide.
Nam ita Vizianus Leomanie vicecomes 8i
Odo ejus filius per fidem suorum corpo-
rum pleviverunt 8c super sancta Evangelia
juraverunt, quod hec omnia ita bene ut
melius superius scripta sunt faciant 8c te-
r.îant 8c fidelitcr persequantur totum, cog-
nitione consulum Tolose presentium 8c
futurorum. Erant autem tune consules
Poncius Willelmus de Sancto Romano 8c
Tolosanus de Lesato Se Bernardus Willel-
mus de Palacio 8c Petrus Constantinus Se
Arnaldus Maynada juvenis 8c Bertrandus
de Pozano 8c Bernardus de Turre 8c Ber-
nardus Rogerius 8c Arnaldus Guido 8c
Constantinus 8c Poncius de Quinto 8c Ber-
nardus Faber 8c Poncius Guitardus 8c Oli-
verius de Pruleto 8c Oldricus de Portale
8c Arnaldus Rufus 8c Bonetus Boisella 8c
Vitalis Geraldus 8c Petrus Brunus 8c Ar-
naldus Aiscius juvenis 8c Willelmus Cas-
cavelerius 8c Ramundus de Ulmo 8c Pon-
cius Palmada 8c Willelmus de Lauzicio.
Et hoc fuit ita laudatum 8c ab utraqua
parte concessum in obsidione castri Alti-
vilaris, ubi consules Tolose urbis 8c subur-
bii erant cum commuui exercitu Tolose,
XIIII" die in introitu mensis junii, feria
II, régnante Philippo rege Francorum 8c
Ramundo Tolosano comité &i. Ramundo
episcopo, anno ab Incarnatione Domini
M°cc°iiii. Horum omnium que predicta
sunt testes sunt dompnus Geraldus Arma-
niacensis cornes Se Odo Leomanie ejus
consanguineus 8c Ramundus Tolose epis-
copus 8c Bernardus de Marestanno &c
Petrus Ramundus frater domini Ramuudi
Tolosani comitis 8c Bernardus Jordanus
de Insula 8c Jordanus de Lisula ejus frater
8c Bernardus Guitardus 8c Bernardus do
Orbessano 8c Petrus de Montebruno 8c
Jordanus de Villanova 8c Ugo de Palacio
8c Willelmus de Pagano Se Petrus Ramun-
dus major 8c Bernardus Caraborda de Por-
taria 8c Willelmus de Turre 8c Bertrandus
de Villanova 8c Willelmus Ato Sancti Bar-
cii 8e Ramundus Pilificatus 8c Johannes
Curtasolea 8e Petrus Maurandus 8c Be-
rengarius Ramundus atque multi alii, 8c
Ramundus Agobertus qui mandate predic-
torum consulum cartam istam scripsit.
An
1204
5o7 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 5o8
An
■ ~~ omni trossello nu d. & de balis il d. & de '^°'^
bardis ligatis cum sogibus ii d. & de bardis
j-,3^ ligatis cum rotortis i d., set de lino vel de
lineis paiinis nichil débet dari, & de ho-
r. A ,,.,., nere terlicionim debent dari il d., & de
Enquête sur les droits de Leude perçus i^^^e,^ ^-^^^^-^^ ^-^^ cordoani iiii d. & om-
par le comte de Toulouse à Saint- nis qui transit inde cum trossello, si equi-
Jory '. taverit equitaturam cellatam cum estreubs,
nichil det pro illa equitatura nec de tressa
OTUM sit universis preseutibus & fu- quam post se in equitatura portaverit, 8c
ij^ turis, quod controversia fuit iiiter si inde sine trossello ita transierit, débet
1204
juin
i 7 - - -
quosdam probos homines Tholose & baju- dari de trossa & equitatura I d. Et de ho-
los domini comitis de leida que apud Saiic- nere plunibi sive sepi debent dari il d,
tum Jorium capiebatur, set ad ultimum & de honere cupri sive cere nu d, & de
Tholosani consules, scilicet Guillelmus de mola fabri i obolus & de mola molendini
Prigiiano & Guillelmus de Vendinis & Pe- I d. & de honere arietinarum sive ovina-
trus de Miramonte & Poncius Belengarius rum pellium cum lana iiii d. & sine lana
& Terrenus de Serris & Martinus Ruffatus H d. & de bove vivo sive mortuo I obolus
& Guillelmus Poncius Maschalcus & Ber- & de bestia de coriis bovinis honerata iin
nardus Molinus & Bernardus Bonushomo d. & de porco vivo i obolus & de sallito
& Vitalis Niger & magister Bernardus & l d. & de honere sallitorum porcorum ini
Ramundus Gamiscius & Tosetus Ariberlus d. & de honere salis & nucum junctatam,
& Bernardus Raterius & Bernardus do De blato sive de vino nichil débet dari.
Cadoil & Petrus Vitalis & Guillelmus Pa- De equa, de mulo aut de mula, de istis
ganus & Arnaldus de Pegulano & Ugo Jo- singulis animalibus que inde ad venden-
hannes &Bernardus GausbertusSc Arnaldus duni transierint debent un d. dari, & de
Puer, feceruntante se venire quosdam pro- asino vel asina qui inde ad veudenduiu
bos homines Sancti Jorii, scilicet Amelium transierit débet dari i obolus & de honere
de Sancto Jorio & Petrum Fabrum, qui coriorum copirollorum iiii d. & de duo-
longum tempus leidam illam jamdudum dena ovium que inde ad vendendum tran-
acceperant, qui sacramento prius prestito sierit III oboli & de duodena yrcorum vel
ante Tholosanorum consulum presenciam caprarum II d. & omnis coUarius cum pe-
& aliorum proborum hominum Tholose, dibus débet dare de suo honere I d. & de
dixerunt pro testimonio quod leida illa de- minus eadem ratione & de honere lane sive
bebat accipi ad Sanctum Jorium & ad Pra- siccorum caseorum débet dari i d. & de
tum de Begonibus. Et leida illa erat talis, honere salomonorum sive aliorum sallito-
quod de cadrupede de rodore honerato de- rum piscium nu d. & de uno salamone i d.
bebat dari i d. & de minus eadem ratione & de honere rescencium piscium 11 d. &
& de signo Ti d. & de squilla i d. & de de gonione sive de lorica qui non erit in
equo ad vendendum inde transeunti nn d. bala sive in trossello vi d. & de honere
& de cadrupede honerato astarum sine sartaginum nu d. set de castaneis vel de
ferro i d. & cum ferro II d., & de cadru- aliis fructibus, exceptis nucibus tantum-
pede de armis honerato IIII d. & de cadru- modo, nichil débet dari, & de fusta nisi in
pede capellis ferreis honerato 11 d. & de turnum erit ascensura nichil dari débet. Et
minus eadem ratione, & de correiaria nec predicti testes, Amelius scilicet & Petrus
de sabataria débet dari aliquid, set de uno- Faber, fide affirmato & sacramento pres-
quoque corio cervorum crudo sive parato tito dixerunt anteThoIosanorum consulum
I d. & de bestia coriis integris crudis sive & nuiltorum aliorum proborum hominum
paratis honerata IIII d. & de honere alu- presenciam pro testimonio, ut hec omnia
niinis I d. & de honere cumiiii II d. & de que predicta sunt & ut melius superius
continentur ita viderant & audierant &
' JJ, XXI, f" 56 v°, n. XXV. erat verum. Tandem vero bis omnibus ita
An
1204
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
5og
auditis & testibus diligenter inquistti?,
idem consules cogiioverunt & dixerunt ut
ita ut prescriptum est per omnia tenipoia
haberetur & teneretur. Et de sacraniento
& testiraoïiio a predictis probis hominibus
hujusmodi facto suut testes... & Petnis
Sancius, qui cartam istam scripsit niense
junii, feria IIII, régnante Philippe rege
Francorum & Raniuiido Tholosano comité
& Ramundo episcopo, anno M" CC Ilir ab
Incaniatione Domini.
OIO
teras ad nos benevoias tuumque adventura
significantes praemittere débiteras, inopi-
natus advenisti, cunique jam didicisses ma
sedem Apostolicam velle adiré ad extir-
pandum quod adversum me falso atqua
adnlatorie sumnio pontiiici subjectum fue-
rat, tu & fr. Ra., inconsulto collega vestro
abbate, sub poena anathematis,officii atque
beneficii niei tamqiiam cuilibet vilissinio
clerico mandastis, ne a mea dioecesi uUo
modo discederem. Praeterea & tu frater P.,
cui soli commissum est negotium M. G. &
ecclesiae Capitisstagni, cum litteras apos-
tolicum mandatum continentes ostendere
12 A, LXXIX mihi debuisses aut me secundo aut tertio
praemonere, tu simul litteras, admonitio-
, 7J 7 /> 7 nem & sententiam condemnatoriam dure
Appel au pape par l archevêque de ^ , , . . . .. „
' tr r t r i gj acerbe ad me transmisisti, & cum ana-
Narbonne contre les légats du Saint- themate, officii atque beneficii suspensio-
An
120.J
Éd.orle.
t. 111,
col. 197.
An
1204
2*) no-
veuibri'.
Siège',
NOTUM sif pluribus & manifestum, quod
cum ego Berengarius, Narbonensis ar-
chiepiscopus, comprovinciales episcopos
ad consecrandum G. electum Magalonen-
sem convocassem, vos, frater P. de Castro-
novo, & fr. Rain., sedis Apostolicae gratia
legati, ex primae legationis officio eisdem
inhibuistis episcopis ne ad consecrationem
convenirent, confingentes ad injuriam mei
& dispendium famae meae, quod ex defectu
praesentiae meae prius in me sententiam
suspensionis tuleratis, a qua injuria & de-
tractione non modica nullo umquam modo
cessare voluistis, nec consecrationi cele-
brandae viam aperire, donec jurejurando
me astrinxistis quod super negotio haere-
ticorum starem vestrae legationi. Deinde
cum pro haereticis expellendis solummodo
legatio prima vobis injuncta fuisset, vos ad
ampliandam vestrae legationis potestatem
clcricorum excessus haeresim esse inter-
prétantes, multa contra formam mandati
Apostoltci & in detrimentum ecclesiae
nem, & juramentum in pallii perceptione
a me praefatum mihi interminasti, in quo,
quoad executionem, in quatuor aut quin-
que capitulis mandati suscepti fines trans-
gressus es. Pro bis itaque & aliis muliis
gravaminibus ego B. archiepiscopus Nar-
bonensis, te, P. de Castronovo & fr. Ra.
monachos Fontisfrigidi, sicut suspectes &
oppressores meos penitus recuso, & a ves-
tra audienlia & potestate ad beatissimum
domnum papam Innocentium appello, po-
nens sub ipsius ])raesidio & protectione
personam meam & res nieas & omnes ca-
nonicos & clericos meos & res eorum,
tam spiriluales quam temporales, 8c eccle-
siam Narbonensem cum omnibus ad ipsaiu
pertinentibus,& totam provinciam ilii sub-
jectam, cum ecclesiis & moiiasteriis &
aliis locis religiosis ibidem constitutis
eorumque niinistris, sumens mihi & his
omnibus in nostrum adjutorium eandem
innovando appellationem, quam transacto
niense augusti,in die festo sancti Bartholo.
maei, ante vestrum in provinciam nostram
îngressum, ex providentia feci apud Biter-
Karbonensis egistis. In secunda vero lega- rim coram venerabilibus fratribus nostris
tione, quam abbati Cisterciensi & vobis G. Biterrensi, G. Magalonensi, P. Lodo-
ipsis praefatis monachis dominus papa vensi episcopis aliisque quamplurimis pru-
commisit, tu frater P. de Castronovo, cum
ingressurus provinciam Narbonensem lit-
' Archives de l'église de Narbonne. Voir Gallia
Chrisliana, nov, éd., t. 6, p. 5c & seq.
dentibus viris, adjiciens nihilominus ipsnm,
quam consequenter apud Narbonam mense
octobri, die sancti Caprasii martyris, mane
in capitulo nostro, facta jam plena eccle-
siae nostiae ordinatione, retexui iterum
KJ.orÎ2.
t.iiir
col. lyS.
J20A
5ii PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 5i: ~
An vers
*"°^ appellationem. Postremo, quoaiam vos A. ibidem jurent quod de onini placito, de
abbatem Cisterciensem, horum collegani, taiito quaiito judices fiieiint, légitime se
in gravamen ecclesiarum & suffraganeo- ducant & quod pro amore nec pro inimi-
rum nostrorum eisque subditorum nunc cicia aliquid pro dolo ibi non faciant, &
processisse rêvera nuiltorum relatioue quod de omni illo placito, de tanto quanto
cognoviinus, & quia contra formam cano- judices fuerint, juste se ducant de diebus &
nicam in exigendo a clericis juramento, de aliis & justum judicium proférant sine
alium adversus alios instigando, ut ex vi omni prolongatione mala. Et quod caba-
juramenti sese invicem ex suis mordeant lerii habeaat taies judices, quod ibidem fa-
protestationibus, sed & quia praeter cou- ciant sacramentum sicut predictum est &
suetam benignitatem aliorum Romanor\im quod de aliquo usu qui ante eos allegatus
legatorum, qui jam tempore praeteiito fuerit non donent diem ad probandum, set
ad partes istas venerunt, vos fecisse & quod retineant judices îUum usum super
facere constat, cognoscentes hujusmodi eos & si de usu nec de alia re judices se
gravamina in nos participatione dispendii discordaverint, prius prestito sacramento,
reduudare, vos similiter recusamus & a sicut predictum est, scribant judices vcl
vestra audientia & potestate, sicut & ab faciant scribere illud de quo discordaverint
aliis vestiis in hac legatione consociis, sub antequam inde recédant & persolvant scrip-
ejusdem pracmissae & iuterpositae appel- forem utraque pars communiter & pétant
lationis nostrae pracsidio, ad eumdem consilium judices, scilicet unus de quaquc
domnum papam Innocentium appelle pro parte cum consilio parcium, quibus parti-
me & bis omnibus, de quibus & in c[uibus bus dicant prius hoc de quo discordaverint.
supra fecimus mcntionem. Diem vero vobis Et si judices cum voluntate cabaleriorum
& collegis vestris praefigo dominicam, in concordaverint, quod pétant consilium
qua cantatur videlicet Quasi modo geniti. probis hominibus quod faciant sine pena.
Pro reverentia tamen sedis Apostolicae Tamen si aliquis noluerit quod consilium
& Christianae fidei munimine, intérim, petatur consulibus cabaleriorum, quod ju-
donec iter tempore opportune pro hac dices pétant consilium consulibus Tholose
prosequenda appellatione arripiam , in & ibi prius jurent quod de hoc, quod inter
expellendis haereticis fidelis vobis ero ad- se discordant, quod quisque putat dicere
jutor, salve mihi jure & bénéficie factae juste secundum sensum suum, & consuleS
appellationis & recusationis. Facta haec douent ibi eorum cognitionem & eorum
appellatio anno MCCIIII, videlicet mense judicium, & pars illius judicis que fuerit
novembris, VI kalendas decembris. devicta pro consulibus donent médium mi-
liare tegularum planarum ad clausuram
"~~~~ ~ ville 8c censilia quod petantur probis ho-
minibus vel consulibus ad tercium diem
c vel infra tercium diem quod dissentio ibi
venerit. Tamen si quedam pars diffugiebat
quod noUet scribere vel facere scribere nec
Règlement^ des consuls de Foulouse ^^^^^^ consilium ad tercium vel infra ter-
pour l'administration de la jus- cium diem nec sacramentum facere, sicut
tice'. predictum est, altéra pars scribat vel faciat
scribere & veniat ante censules& credatur
' i-pHOLOSANI consules posuerunt quod de la desavensa, quam dixerii cum sacra-
^'" 1 omnia placita que fuerint in manu mente prius prestito, & cabalerius alterius
'^°^ vicarii nec in manu dominorum de claus- judicis, qui noluerit scribere nec petere
tris nec in manu dominorum honorum nec consilium nec sacramentum facere, sicut
in manu amicorum, quod si judices illius predictum est, persolvat penam constitu-
placiti de aliquo se discordaverint, quod fam. Tamen poslquam judices habuerint
scriptuin & juratuiu, si potucrint cveniro
' JJ. XXI, f" 88 v", n. XXXVI. & inter se concoid^irc infra tercium dien:,
\ers
1204
5l3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
5i4
faciant sine pena, si priiis illud consilium quandam mensurani vini, & in pagella hii-
iion fiierat consiilibus petitum. Tamen si jus ville habet taies xxxil iiiensuras, &
de usa judices petebant consilium consuli- teneant aliani niensuram vini, que teneat
bus, de quo usu judices utriusque partis quartam partem illius mensure. Et quod
dubitarent, non tenerentur cabalerii illius omnes albergatores & albergatrices teneant
placiti propter hoc dare penam nec judices quandam mensuram avene ad razum, que
pro ilia evictione & domini consules dis- teneat VI partem eymine, & teneant aliam
tiingant cabalerium illius placiti , quod mensuram avene, que teneat quartam par-
faciat facere suis judicibus taie sacramen- tem illius mensure ad razum. Et quod ipsi
tuni, sicut predictum est. Tamen postquam iiec aliquis nec aliqua non vendant ad pe-
judices habuerint juratum, si aliquis erat regrinos vel ad Komeuos palmolam mixtam
cambiatus, quod faceret illud idem sacra- nec alio modo. Et si forte peregrini vel
mentum quod alii judices facfum haberent. Romeui volueriiit emere panem vel vinum
Et dominus, in manu cujus erit placitum, vel avenam extra hospicium, donet unus-
non possit nocere nec valere in juditio quisque pro se & pro sua bestia I torne-
salva sua omni dominacione, si aliquis sium hospiti vel hospite, & si fuerint
duxerit placitum ante consules quod juret pédestres, donet unusquisque pro se i tor-
quod illud placitum est comune secundiim nesiam hospiti vel hos[)ite. Set postquam
suum sensum ik prestito sacramento, si peregrini vel Romeui hospitabuntur, al-
consules cognoverint quod illud placitum bergatores vel albergatrices teneant alber-
sit comune, quod recipiant sive autem re- garias apertas usque signum pulsetur, &
lin[uant. quicumque voluerit ibi cambiare vel von-
dere vel emere a peregrinis vel Romeuis,
habeat licentiam hoc facere & non prohi-
beat hospes nec hospita. Et postquam si-
gnum pulsabitur, si aliquis appcUaverit ad
hostium alborguarie causa cambiandi vel
vendendi vel emendi, aperiat ei hospes vel
hospita & ingrediatur & habeat licenciam
hoc facere. Et de quaque bestia, si venditur
in [hojspitio, habeat hospes vel hosjnta de
IV nomine domini nostri Jesu Christi. venditore vel de eniptore vi d. Tolosanos
Hoc est comune stabilimentum, quod & »on plus. Si vero peregrini vel Romeui
consules Tholose urbis & suhurbii cum vendideriut vel emerint bestias, nichil ha-
comuni consilio ejusdem urbis & suburliii beat hospes vel hospita de eis pro ilki
fecerunt, quod postquam peregrini vel Ro- emptione nec pro venditione. Et si pere-
meui venerint in carraria de albergariis de grini vel Romeui emerint bestias & in
Ponte, albergatores vel albergatrices non prima jornata inveneiint ibi engannum,
accipiant' peregrinos nec Romeuos persua reddant illam bestiam & récupèrent pre
vestimenta nec eorum bestias per frena nec cium in pace. Et totum hoc quod canibia
116.
Règlement des consuls de Toulouse
pour les pèlerins 6* les hôteliers^
tores vel albergatores vel alberguatrices
convenerint peregrinis vel Romeuis, totum
eiscomplcant & teneant in pace, & quod
alberguatores non vendant eis bestias hor-
bas nec enderrenatas, nec fieri concenciant
ullo modo.
Item consules Tholose urbis & suburbii,
fici & paneiice Tholose fecerint. Et quod cum comuiii consilio ejusdem urbis & su-
omnes albergatores & albergatrices teneant burbii, fecerunt stabilimentum taie, quod
aliquis vel aliqua non possit accusari post
' JJ. XXI, f" 65 r", n. XXX. mortem de heresi, nisi in vita accusatus
' Il faut sans dûuie corriger arri;i;anf. esset aut [in] infirmitate positus dcdissct
per cabestros, & si forte peregrini vel Ro-
meui ingredientur in alberguariis, non vê-
tent eis exitum albergatores vel alberga-
trices nec faciant eis ali(|uam vini intus vel
deforis ullo moJo, & quod omnes alber-
gatores & albergatrices vendant eis taleni
panem & ad taie pondus, quale alii pane-
liCJ
Vin.
An
l2o5
JIO
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
5i6
seipsum vel seipsam hereticis aut nisi mo-
reretiir in nianibiis ereticonim.
Et quod unusquisque & unaquaque (sic)
teneat condrictani carrariam, que est ante
suum honorem cognitione consuhini, ita
nisi ad novias, nisi cum domino domus vel
cuni domina domus que sine marito erit.
Et si joculator exti-aneus vel joculatrix
venerit in hac villa Tholose, de VIII die ia
ante sit in eadem conditione. Et si forte
A.i
I 233
quod aqua possit inde transire sicut débet aliquis vel aliqua contra hoc stabilinien-
& ubi débet consulum cognitione, & quod
aliquis vel aliqua non possit soliim carra-
rie in altum erigere ullo tempore sine con-
siHo consulum. Et quod aliquis vel aliqua
non teneat canalem, que (sic) eisciat aquam
in carraria, nisi faciebat ad aquam pluvia-
lem. Et si forte aliquis vel aliqua contra
hoc venerit, teneatur consulum cognitione.
Et quod aliquis vel aliqua non accomo-
det peccuniam alicui homini vel femine ad
ludum super vestes, quas detulerit, nec ac-
cipiat vestes suas ad ludum nec aliquis vel
nliqua pignoretur in vestibus, quas detule-
rit pro peccunia, quam accomodasset vel
ad((uisisset ad ludum nec super ludum. Et
qui contra hoc fecerit, amitat peccuniam
quam accomodavit vel adquisivit ad ludum
& reddat vestes absolutas & iiuUam possit
iude facere petitionem.
Item consules Tholose urbis &suburbii,
cum comuni consilio ejusdem urbis & sub-
iirbli, fecerunt stabilimentum taie, quod
aliquis vel aliqua non faciat se ducere vel
tenere alicui ad corpus mortuum alicujus
propinqui vel propinque vel ad aliud cor-
pus mortuum. Quod si fecerit, ille qui fe-
cerit se ducere & tenere & ille vel illi qui
tum venerit, levetur in castello cognitione
consulum !k pernianeat ibi consulum cog-
nitione.
Omnia hec suprascripta stabilimenfa
fuerunt cum comuni consilio Tholose urbis
& suburbii posita & statuta, ut durarent &
observarentur in perpetuum. Erant autem
tune consules Poncius Guillelmusde Sancto
Romano & Tholosanus de Lesato & Ber-
nardus Guillelmus de Palatio & Arnaldus
Maynada juvenis & Bernardus de Pozaiio
& Bernardus de Turre & Petrus Constan-
tinus & Bernardus Rogerius & Arnaldus
Guido & Constantinus & Poncius de
Quinto & Bernardus Faber & Poncius
Guitardus & Oliverius de Pruleto & Ol-
dricus de Portalle & Arnaldus Huffus ik
Bonetus Borsella & Vitalis Geraldiis &
Petrus Brunus & Arnaldus Aiscius juvenis
& Guillelmus Cascavelerius & Ramundus
de Ulmo & Guillelmus de Lauzino & Pon-
cius Palmata. Hoc fuit factum & statutum
& confirmatum X die in introitu mensis
mardi, feria V, régnante Philippo rege
Francorum & Ramundo Tholosano comité
& Ramundo episcopo, anno ab Incarna-
tione Domini M" cC un". Horum omnium
tenuerint eum vel duxerint, det quilibet que predicta sunt testes sunt prenominati
eorum l miliare de tegulis planis nomine consules & Ramundus Agobertus, qui man-
pene ad clausuram ville. Excipiuntur pater dalo predictorum consulum cartam islam
& mater, filii & filie, fratres & sorores, scripsit.
niaritus & uxor, isti enim taies non tenea-
tur si fecerint se ducere vel tenere ratione "
propinquitatis. Et quod aliquis vel aliqua
non ingratunet se in facie cum unguibus
nec capillos dilaniet cum manibus nec
sciadat vestes nec in terram se prosternât.
Et qui contra hoc stabilimentum fecerit,
det I miliare tegularum planarum nomine
pêne ad clausuram ville, totum consulum
cognitione.
Item consules Tholose urbis & suburbii,
cum comuni consilio Tholose urbis & sub-
urbii, fecerunt stabilimentum taie, quod
joculatores vel joculatrices non intreat in
doraibus homiaum vel femiaarum Tholose
127.
Reconnaissances rendues aux consuls
de Toulouse par divers possesseurs
de hiens-fonds '.
NOTUM sit omnibus homiaibus presen-
tibus 8i futuris quod Aymericus de
Castronovo &c Ramundus Garcia & Guil-
JJ. XXI, f" 69 r", n. x.w'i.
An
5i7
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
5i8
lelmus de Quinto 8c Ramuiidus de Guaraii-
hagiia Si Oidricus de Castronovo & Lau-
driciis & Ugo G"», & Bernardus Petiiis
Aysciiis & Jordanus de Villanova & Giiil-
lelmus de Turre & Anialdis (sic) & Alo de
Montibiis Si Petrus Giiillelmiis Pilistortus
& Bertrandus de Moutibus & Bertrandiis
de Villanova & Ramundus Arnaldus de
Villanova & Ayniericus de Castronovo ju-
venis & Petrus de Castronovo ejus frater
recognoverunt & concesserunt, qiiod do-
mus & capelle que sunt in piano Mentis
Aygoni & ipsam planum Montis Aygoni, in
quo fit forum, sicuti est foris domos que
sunt circa planum Montis Aygoni, quod
totum est comune hujus ville Tholose &c
de honiinibus & feminis hujus ville Tho-
lose, Nam ita recognoverunt & concesse-
runt predicti viri in presencia consuUuu
Tholose urbis Si suburbii. Et tune Jor-
danus de Villanova fecit hanc recogni-
tionem retento jure leydarum, quas ibi
Iiabere debebat. Facta autem predicta re-
cognitione & concessione, consules Tho-
lose urbis 8c suburbii, cum consilio 8c vo-
luntate comunis consilii ejusdem civitatis
Tholose & suburbii, cognoveruut & pro
juditio diffinierunt, quod donuis Se capelle
cum omnibus pertinentibus edif'ficiis, que
sunt in piano Montis Aygoni, & ipsum pla-
num Montis Aygoni, in quo piano forum
fit, sicuti est foris domos que sunt circa
planum Montis Aygoni, quod totum est
comune hujus ville Tholose & de homini-
bus Si feminis in hac villa Tholose habi-
tantibus. Hoc fuit ita a consulibus cogni-
tuin Se judicando diffinitum XI die in exitu
mensis marcii, feria II, régnante Philippo
rege Francorum 8c Ramundo Tholosano
comité 8i Ramundo episcopo , an no ab
Incarnatione Domini M"cc°iiil°. Hujus
predicte cognitionis 8c dati judicii sunt
testes idem consules, scilicet (uf supra),
qui omnes pro seipsis 8c pro omnibus aliis
eorum sociis, qui tune erant de capitule,
hec omnia cognoverunt 8c judicando dif-
finierunt. Et est inde similiter testis Ra-
mundus Agobertus, qui mandato predicto-
rum consulum cartam istam scripsit.
125
LXXX
Engagement des vicomtes de Millau
6- de Gévaiidan par Pierre, roi
d'Aragon, à Raimond, comte de
Toulouse '.
IN nomine Domini nostri Jhesu Christî,
anno ejusdem Incarnationis MCCiiii,
niense aprili. Nos Dei gratia P[etrus] rex
Aragonensis, cornes Barcilonie, confitemur
8c in veritate recognoscimus nos mutuo
accepîsse a vobis R. Dei gratia duce Nar-
bonensi, comité Tholose, marchione Pro-
vineie, CL"* solides Melgoriensium , de
quibus nebis satisfactum selutione 8c nu-
nieratione profitemur, ita quod deinceps
exceptionem non numérale peccunie op-
ponere non possimus, imo illi specialiter
renunciamus. Quam etiam peccuniam in
utilitatem nostram versam esse recognos-
cimus pro predicta vera c(uantitate, per
nos 8c successores nostros. Et jure pigno-
ris, bona fide, sine dolo tradimus cum hac
carfa vobis predicte R. coniiti 8c succei-
soribus vestris, scilicet burgam quod vulgo
vocatur Amilianum, 8c castrum de Chirac,
8c castrum de Greze, 8c castrum de Men-
nar, la Roca, Cumpeire, 8c Trossit, Sevci-
rac, Prevenqueras, Laissac, Monserrct,
Digons, Gaunac, San Gregori, la Panosa,
Marouil, la Canorga, Monestiers, Menro-
dat, Monvizieu, Pradelas, Longonna, Sang
Affrican, Castluz , Bornac, cum omnibus
pertiiientiis eorum 8c cum omni jurisdic-
tione in militibus 8c aliis hominibus 8c
feminis. Item quicquid habemus in fen-
dis vel feudalibus vel retrefeudalibus,
alodiis, deminicaturis, prediis, vineis,
heremis 8c cendirectis, aquis, aquarum de-
cursibus, venationibus, piscationibus, pas-
cuis, molendinis, usaticis, pedaticis, lesdis,
furnis, sestaralagiis, firmanciis, jtisliciis
8c reditibus netariorura 8c instrumento-
rum, 8c generaliter quicquid habemus vel
possidemus, vel aliquis nomine nostro ha-
bet vel pessidet in toto coraitatu de Ami-
ÉJ.orii».
t. iii;
col. igS.
An
I 204
avril.
ly.ori".
t. Ili.
Ool. lyij.
Ki-^. cur. Fr. [Original, J. SSp, n. 1]
An
I 204
SlQ
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
liaiio & de Gavaldano, sicut nos vel aliqiiis ret qiiod predictis occasioiil!)iis vel pro
de geuere nostio nielius habuit vel posse- guerra, quani pro jure predicti pigiîoris
dit. Predictum iitique pigiuis tali lege vo- aliis vos vel vestri moveritis, vel alii vobis
bis obligamus, ut ipsiim habeatis & teaea- vel vestris moveriut, buigum de Ameliauo
lis, & quia ob magnam utilitatem nostrara amitteretis, aiit taiitum de supradicto pi-
predictum pigiuis vobis siibponimus, icirco gnore qiiod redditus usque ad terciam par-
oniiics fiuctiis, redditus & obvencioiies, tem iiiiiiuiarentur, si auxilio nostio vel
ex predicto pignore qualiteicunique pio- nostiorum, quod in hoc etiam vobis &
venieiites, vobis & successoribus vestris in vestris prestare teneniur, vel alio modo,
perpetuuin pleno jure donanuis, ita quod ea que ablata essent infra annum rccupe-
nec a vobis nec vestris possit repeti per rare non posselis, vobis & vestris predic-
nos vel nostros vel aliquo jure^conipen- tam summam totam ad commonicionem
sari. Promittimus etiam vobis stipulatione vestram vel vestrorum nos soluturos so-
soUempui, quod totum predictum pignus lempni stipulatione promittimus, & tune
faciemus vos &. vestros habere & tenere residuum pignoris quod habueritis nobis
quiète & in pace sine alicujus contradic- restituetis nec de parte amissa teneaniini.
tione, & ab omni coutroversia & interpel- Concedimus etiam vobis & vestris 84 licen-
latione defendemus, nec aliquam de dicto tiam damus, ut in locis ydoneis que ele-
pignore vel fructibus, reditibus seu obven- geritis infra terminos predicti pignoris,
tionibus per nos vel per interpositam per- possitis novas bastidas sive munitiones
sonani coram ecclesiastico judice vel civili edificare, & sumptus quos in eis construen-
liteni vel controversiam suscitabinuis. Ce- dis feceritis usque ad cccc marcas super
dimus preterea vobis & mandamus omnes j.rcdictum pignus cum alio debito eisdem
acciones, prosecuciones, peticiones,defen- pactis & conveutionibus habeatis, & illiid
siones, exceptiones, & generaliter plenam nos vobis soluturos promittimus. Si vero
experiundi & defendendi potestatem con- aniplius expenderitis, ad illud solvenduni
tra quamlibet personam aliquid habenteni non teneamur, & vos quod amplius edifi-
vel tenentem de jure predicti pignoris, & caveritis non possitis tollere vel amovere
vos in rem vestram procuratorem facimus. nec a nobis petere. Et si qua edificia
Propter quod mandamus atque precipi- nostra propria in predicto pignore consti-
mus specialiter omnibus militibus& homi- tiita aliquo casu ruèrent vel reffectione.
iiibus predicti pignoris, ut eadem qua no- iudigerent, liceat vobis vel vestris ipsa se-
bis vel alicui de génère nostro fidelitate cundum pristinani & consimilem foriiiam
fuerunt astricti, vobis & vestris tenean- refïicere, & sumptus quos feceritis super
tur. Et si forte, quod absit, contingeret, idem pignus eisdem pactis & convenfio-
quod propter factum nostrum vel nostro- nibus habeatis. Si auteni moneta Melgo-
rum, vel propter dolum sive machinatio- riensium abatuda fuerit vel lege vel pon-
nem hominum, prefati pignoris Sanssius dere deteriorata, ceddemus vobis vel vestris
patruus noster aut quilibet alius aufferret pro singulis 1, solidis singulas marchas
vel substraeret aliquod castrum sive nnini- argent! fini, ad pondus Montispessulani.
tionem seu villam de predicto pignore, Omnia ut superius scripta sunt, nos bona
promittimus vobis & vestris bona fide, per fide servaturos nec aliquo jure scripto vel
nos & nostros, quod ad illud recuperandum non scri])to contraventuros nec privilégie
consilium & auxilium prestabiiiuis vobis & minoris etatis nos deffensuros, per nos &
vestris, cum per vos vel nuncium vestrum per nostros vobis & vestris sollempni sti-
admoniti fuerimus, a qua admonicione nos pulatione promittimus, & pro his omnibus
nuUatenus subtrahemus. Quod si forte observandis omnia bona nostra vobis &
predictum consilium vel auxilium vobis vestris obligamus ac sub|)oninius, & corpo-
vel vestris, post admonicionem vestram vel raliter tactis etiam sacrosanctis Evangeliis
vestrorum, non prestaremus, possitis nos spoate omnia juramus, sub eodem jure-
incontinenti ad redimendum predictum jurando concludentes, quod liberationem
pignus compellere. Siiiiiliter si contiiigc- jurisjuraiidi non condicejiius vel petemus,
Aa
1 204
lïJ.orig.
t. III.
col. 2ua
—; — 5m preuves de l'histoire de LANGUEDOC. 522
An An
''°'* nec ut obligatioiies in piistinum statum Et liceat vobis & vestris redimere predic- '^°'^
restituaiitiir postulabimus. Et pro omnibus tum piginis singulis annis, a festo natalis
supradictis inconvulse servandis, fratrem Domiiii usque ad Pascha; set a Pasclia
nostnim Ildefonsum coniiteni Provincie usque ad natale Doniini non liceat vobis
presentem vobis fidejussoreni donamus. vel vestris, nobis vcl nostris invitis, redi-
Ego itac|ue Udefonsus Doi gratia cornes mère dictum pigniis, nec possunius ullo
marchio Provincie, niandato P[etri] régis tempore vos vel vestros ad redimendum
Aragonum fratris mei, pro predictis oui- predictum pignus conipellere, nisi sicut
nibus in modum suprascriptuin servandis, superius scriptum est. Nos R[aimundus]
vobis janidicto R. comiti Tolose 8c succès- cornes janidictus totum, sicut predictum
soribus vestris me fidejussorem obligo, est, promittimus bona fide, per stipulatio-
sub ypoteca omnium rerum mearum, spe- nem, vobis P[elro] régi & vestris nos ob-
cialiter etiam omnia supradicta laudo & servaturos nec aliquo jure scripto vel
confirme, & ad majorem caufelam me ali- non scripto contraventuros, & tactis sanc-
quo jure scripto vel non scripto, per civi- tis Evangeliis sponte juramns. Acta sunt
lem vel ecclesiasticum judicem contraven- hec omnia & laudata apud Ameliavum,
turum, nec etiam privilegio minoris etatis anno & mense que supra. Horum omnium
me deffeiisurum, set omnia suprascripta testes sunt Guillelmus de Durfort, G. de
rata habiturum per stipulationem pro- Creisseill, Assallitus de Guda, Garsias Rc-
mitto, & tactis corporaliter snnctis Evan- mieu, Bascol Romieu, Arnaldus de Fois-
geliis sponte juro. san, G. d'Anglairola, Dalmatius de Reque-
Ad hoc nos R[aimundusJ, Dei gratia dux rent, G. Adalberii, Bernardus Amelii,
Narbone, cornes Tholose, marchio Pro- Columbus scriptor domini régis, Guido
vincie, bona fide & sine dolo, promitti- Capudporci, Bertrandus Radulfi, Bertran-
mus per nos & successores nostros vobis dus de Ucecia, Dragonetus de Bocoiran,
P[ctroJ régi Aragonum, & vobis Ild[efonso] Guillelmus de Rosson, Bertrandus de Oria-
comiti Provincie & vestris, quod burgum nicis, P. Bortrandi de Lunello, Elesiarius
de Ameliauo & castra comiiatus & totam de Castlar, BernarJus de Zasala, Ugo Ber-
terram prcdicti pignoris & omnia supe- trandi, R. Jovent, R. Malcan, Ugo Benas-
rius nobis obligata pro posse nostro, sicut truc, Guiraldus de Sancto Egidio, Pontius
terram propriam tractabimus & conserva- de Luzan, & mullialii & P. scriptor do-
bimus & jura comitatiis scienter deperire mini R. comitis notarius qui bec scripsit.
non sinamus. Promittimus etiam vobis St
vestris per nos & per nostros, quod quan- " «
documque predicli m debitum, ut supe-
rius dictum est, noijis vel nostris fuerit , Y Y Vf
solutum, vel niagister milicie in partibus *''■
Provincie conslitutus vel alius niagister
major vel prior hospiialis Jerosolimiiani j4ctes de Pierre, roi d'Aragon, 6- de
S. Egidii pro debito suprascripto nobis Dlarie de Montpellier, sujèmme'.
vel nostris se debitorem constituerit, red-
demus vobis burgum de Ameliauo & castra I. ^UDI tu, Guillerme Magalonensis
hJ.orifi. predicta ik totum predictum pignus, sicut 1\ episcope, ego Petrus, Dei gratia rex '^"
côi.'i"i. supraJictum est, & omnes bastidas & edif- Aragonum, cornes Barchinone & dominus ' ""
ficia, a me vel meis facla, sine aliquo pc- Montispessulani, ab ista hora in antea per-
juramento, quod ibi lune non taciemus sonam tuam non capiam, vitam & membra
vel fieri sustinebimus, & hoc pignoris tua tibi non toilam, &c. Hoc fuit factum
instrumentum. Et homines de Ameliauo
& alii homines predicti pignoris sint so- ,^ , , ,
1 .• . s £1 I-. . 1-1. Trésor (les chartes; Magiielonne, snc II, n. ij.
lutl a sacramento & ndelitate, ciuod niihi ,r- ■ <-, ,
r ■ , r ■ . o 1 • l> . I''-' '-'"<= '^' nii)Oiirdhiii perdu, nous donnons
faciunt vel feccr>nt, & vob.s k vestns l'cxtrai, qu. sui. d'nprès une copie du common.c-
dfinceps teneantur, sicut modo tencutur. ment du quatorzième siècle (J. 340, n. 14).]
I J '■ .1
17 juia.
An
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
5:4
anno dominice Iiicarnationis M'CCIV ,
XV kalciidas jtilii, apiid Moiitempessula-
)uini, in ecclesia Béate Marie, in coin uni
collof(uio, in presentia & testimonio Ilai-
niiindi comitis Tholosani, B. de Andusia,
Cuillelmi de Balcio, Ugonis de Balcio fra-
tris sui, Ildefonsi comitis Provincie, co-
mitis Sancii, Pétri de Eissauciaco, Stephani
Bnrgundionis, canonicoruin Magalonen-
si'.im; Pétri de Conchis, G. de Conclus ejus
filii, Berengarii de Conchis, R. Atbrandi,
R. de Mairois, R. Benedicti, Radulphi
Bonefacii, Poncii Aldeguerii, P. de Sal-
viano, Jacobi de Nivella, Poncii Guillclmi,
G. de Venranicis, Bertrand! de Venranicis
fratris sui, R. Rascaszel, Ugonis de Mon-
terotundo, Firmini Fulcrandi, Poncii de
Rocheta, Stephani de Ovellano, Pétri de
Oiieribus, Giiiliernii Rasicot, Carbonelli
Ordearii, Laurencii Aldeberti, G. Pctri de
Figiaco, Duranti de Gros, G. Borelli, Je-
bannis de Casa, Jacobi Lumbardi, Guido-
jiis Bergonnon, G. Dionisii, Umberti de
Alesto, Bertrandi Rainaldi, Richerii Bona-
ios, Berengarii de Manso, Guillenni Tro-
passen, G. de Maschones, R. Boccados,
11. Kausoni, R. Adalradi, P. de Adillano,
G. de Sancto Antonino, P. Basterii, Pétri
Pipini, Aimerici de Congeniis, Johannis
Bligerii, Rainaldi Stornelli, Laurencii Ri-
cardi, Poncii Carbonelli, P. Carbonelli,
Poncii de Qiiaranta, Pétri Cornelii, R.
Ebrardi, Arnaldi de Baldaco, G. Gariberni,
G. de Arelate, P. Salvaire, Berengarii Ai-
merici, G. Bidocii, Stephani Tabernarii,
Bertrandi Egidii, Pétri Roderii, G. Manen-
tis, P. Rainaldi, G. Boccados, G. de Lu-
nello & aliorum quamplurium, & Ugonis
Laurencii notarii, qui hec scripsicit (sic)
cum predicta suprascripcione , que dicit
od imendarau
II. In' nomine Domini nostri Jesu
Christi, anno ejusdem Incarnationis mil-
lesimo ducentesimo quarto, kalendis mar-
di. Ego Petrus, Dei gratia rex Aragonum,
cornes Barchinonensis &c dominus Montis-
pessulani, per me Si per Mariam rcginam,
uxorem meam & per universos succcssorcs
iiostros, dono, laudo & concedo & iirmiler
■ Trésor des chnrtesj Magiielonne, sac 11, n. 11.
rj. 340; copie du trsiiiième siècle.]
expromitto vobis duodecini probis liomini-
bus electis ad consulendam communitatem
Montispessulani, presentibus & futuris,
& toti universitati Montispessulani, quod
castrum & villa Montispessulani & casirum
& villa de Latis & Castrumnovum & om-
nia castra & ville, que cum predicta Maria
regina uxore mea in dotem accepi, sint
semper & nianeant sub una dominatione
& seinhorivo 8t ad dominationem ville
Montispessulani inseparabiliter semper
pertineant & maneant, ita quod nuUum
predictoruni nos val successores nostri a
vobis & a potestativo & dominatione ville
Montispessulani nullo tempore separemus
vel aliquis nostrum, titulo venditionis, do-
nationis, permutationis, pignoris seu do-
nationis in feudum vel quolibet alio génère
alienationis. — Volo preterea & concedo,
quod recipiatis in sacramento juratorum
Montispessulani presentium & f'utiirorum
homines de Latis & de Castronovo. Item
promitto & convenio vobis per stipulatio-
nem, quod castrum Montispessulani &
castrum de Latis & Castrumnovum nulli
persone potenti tradam vel fradi faciam
nec ab aliquo tradi paciar. — Sciendum
taïuen est quod redditus ville Montispes-
sulani, castri & ville de Latis & Castri-
novi, postquam pignus de Latis a vinculo
pignoris, in quo vobis duodecim probis
hominibus & universitati Montispessulani
obligatur, redeniptum fuerit, possumus
impignorare hominibus tantum Montis-
pessulani vel ipsorum locorum, ita tamen
quod in solutum cédant. — Dono preterea
& concedo vobis & toti universitati Mon-
tispessulani, quod vos duodecim probi ho-
mines, electi ad consulendam comunifatem
Montispessulani, présentes & futuri, ha-
beatis plenam potestatem statuendi, dis-
tringendi & corrigendi ea omnia que visa
vobis fuerint pertinere ad utilitatem comu-
nitatis Montispessulani, & quod villa Mon-
tispessulani muretur & munialur per ves-
trani & successorum vestrorum noticiar.i &
siabilimentum, manente tamen & durante
dominatione & jurisdictione nostra& curie
nostre Montispessulani. Promitto etiam
vobis & toti universitati Montispessulani
quod illos quos fecimus exules temjiore
quo terra Montispessulani pervenit ad ma
An
I20J
HJ.ori".
l.III.
col. 2iii,
An
12o5
025
PREUVES DE L'histoire de Languedoc.
5:6
An
t (mars.
pervenit & de preseuti facio, modis quibus
potero fugabo & quam procul potero sem-
per fugari faciani, & quod ipsi vel aliquis
eorum nunquam redeant in Montepessu-
lano nec iii tota terra mea, nec amorem
nec fiduciam mecum unquam habebunt. —
Item scio & cognosco ciim hac presenti
scriptura, quod doniinus Moiitispessulani
nunquam habuit nec habere débet firman-
tiam in hominibus Montispessulani, ita
quod pro domino aliis se vel res suas obli-
gent, nisi per amorem pro eo vellent fide-
jiibere. Item promitio & convenio vobis,
quod omnia prcdicta faciam laudari, con-
firmari & rata haberi a predicta regina
uxore mea. Adhuc etiam proraitto & con-
venio vobis per stipulationem, f'acta a me
renuntiatione jurisscripti & non scripti &
tocius juris auxilii, nichil me dixisse vel
fecisse nec etiam dicturum vel facturum,
quod his que superius continentur vel ali-
cui eorum obviet, nec contra hec vel ali-
quid horum ullo loco vel tempore ego vel
successores nosfri venien.uJ, nec aliquis
per nos, set ita totum firmum ratum sem-
per manere facienuis. Hec omnia plenarie
tenebo & observabo in perpetuum & facio
Bernardinum per me jurare. — Et ego
Bernardinus, mandato domini niei régis
prescripti, tactis corporaliter sacrosanctis
Evangeliis juro, quod ipse omnia predicta
observabit. Horum omnium testes sunt P.
de Bizanchis, K. Benedicti, Luchas Pulve-
relli, P. Lobeti, Berengarius Amici, Jo-
hannes Luciani, Austorgus de Orllaco, Re-
gordus, G. de Giabels, Bertrandus Egidius,
R. de Caturcio, G. de Conchis, G. Pétri,
B. Gandalrici, Jacobus Lumbardi, Randul-
phus Bonefacius, G. Berengarius, P. Lu-
ciani, Jo. de Orllaco, G. Boccados, Ugo de
Porta, G. de Cavannaco, Guillelmus Bido-
cius, Poncius Vilnlis, Poncius Ri., Symon
de Camponovo, G. Borrelli, G. Capud de
Bove, B. Capud de Bove, dominus G. Ma-
galoneiisis prepositus, G. de Rnbastenx,
Jo. de Latis & Ugo Laurentii notarius, qui
hec scripsit & (signum manuale).
Et ego Maria, eadem gratia regina Ara-
gonum, comitissa Barchinone Se Montis-
pessulani domina, omnia & singula que
superius in hac carta continentur laudo &
coniirino eodem modo Se pacto & rata in
perpetuum haberi volo, & ut a me plenius
observentur & in nuUo violeniur facio
jurare super animam meam P. de Stagno,
& ad plenam horum omnium fidem facien-
dam , hanc paginam sigillo meo muniri
precipio. Quod est actum pridie idus mar-
di, anno & niense quo supra, in castro de
Cocolibero, in caméra ejusdem domine
regine coram domino rege. Testes vocati
& rogati P. de Porta, J. de Montebelliardo,
Anselmus de Massilia juvenis, J. de Orlac,
G. Cleniens, B. Otho, Ugo de Rofiaco,
B. Gui, G. Poncius, G. Barbavaira, B. Ri-
quet, S. de Lunello, P. Anialrici, Ugo de
Manso, P. Brunus, G. de Porta, Rostagnus
de Montearbedono & R. presbiter, pul)li-
cus notarius de Cocolibero, qui mandato
domine regine scripsit. — Hoc est tran-
scriptum.
lU. Audi' tu, Guillelme Magalonensis
episcope, ego Maria domina Montispes-
suli, filia quondam Guillermi Montis])e3-
sulani, filii quondam Mathildis ducisre, ab
isia hora in antea personam tuam non
capiani, vitam & membra tua tibi non tol-
lam, &c. (.ut in aliis similibus sacramen-
tis). Hoc fuit factum apud Montenipes-
sulanum, in ecclesia Béate Marie, anno
dominice Incarnationis M'CCVIII", ydus
aprilis, in presentia & testimonio B. de
Sancto Gervasio Magalonensis preposili,
P. de Agrifolio, P. de Lunello Magalonen-
sis archidiaconi, B. de Mesoa sacriste, G.
Carbonelli, B. Vidiani, P. de Campo, P. de
Triatorio, G. Martini canonicorum, Ber-
trand! de Vallauches militis, Berengarii
Lanberti, Johannis de Latis, Stephani Jc-
hannis, P. de Avarcione causidicoruru ,
G. Capitis de Bove bajuli, Lumbardi dia-
coni, Johannis Vacce, Raimundi Atbrandi,
R. de Caturcio, Johannis Luciani, Johan-
nis de Casa, B. Grès, Pétri Lobeti, Guil-
lelmi de Venranicis & aliorum quamplu-
rium, & Ugonis Laurencii notarii, qui
mandato parcium hec scripsit.
' Trésor des chartes; M.igiiclonne, snc ii, n. i3.
[J. 340, origninl en déficit ; copie not.i liée du coin-
inenctmtnt du quatorzième siècle, J. 3^o, n. |.).J
An
120J
An
I 2o3
i3 avril.
52/
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
5:8
An
I ao5
mars-
mai.
i3o.
Enquête faite par les consuls de Tou-
louse sur les péages perçus dans le
Toulousain '.
NOTUM sit omnibus hominibus prespn-
tibus et fiituris, quod consules Tho-
lose urbis & siibiirbii, scilicet Poncius
Giiillelmus de Saiicto Romano & Tholosa-
mis de Lesato & Bernardus Guillelmus de
Palatio îk Ariialdus Maynada juvenis &
Bernardus Rogerius & Bertrandus de Po-
zano & Bernardus de Turre & Petrus Con-
stantinus & Arnaldus Guido & Poncius de
Quinto 8c-Bernardus Faber & Constaiitinus
&: Poncius Guitardus & Oliverius de Pru-
leto & Arnaldus Ruffus & Oldricus de Por-
tale & Bonetus Borsella & Vitalis Geral-
dus & Petrus Brunus & Arnaldus Aiscius
juvenis & Guillelmus Cascavellerius &
Ramundus de Ulmo & Guillelmus de Lau-
zino & Poncius Palmata miseruut nuncios
suos pro quibusdam probis hominibus
Tholose urbis & suburbii, & voluerunt ab
eis scire veritatem sub sacramento, que
leide debebaut dari in Tholosana patria
par terram & per aquam & in quibus locis
debent dari. Tune quedam pars proborum
hominum, videlicet Estoriiellus & Guillel-
mus Davinus & Bernardus Petrus de Ro-
covilla & Berardus & Tholosanus Currit ad
Arcbam & Ramundus Gagius & Ramundus
Facit sanguinem & Guillelmus Petrus Gol-
marius dixerunt testificando, quod leyda
debebat accipi ad Castrum Sarracenum &
leyda illa talis eraf, quod de honere bestie
debebat dari I d. & non plus domino de
Meyssonesio ad Castrum Sarracenum & de
minime pro eadem ratione, fk de lionere
hominis pro ratione honeris bestie, & de
iiave nova si venditur il d. & non plus, &
de corseria nova I d. si venditur & non
plus & de honere herbe debebat dari i
obolus & non plus & de minimo pro eadem
ratione & de omni navata vini debebat
dari I barrillus vini vel VI d. Caturcenses
' JJ. x\\, i" -ji v, II. x.v\nt.
ad electionem domini illius vini & non
plus, & de omni coresia honerata vini de-
bebat dari medietas unius barrilli vini vel
III d. Caturcenses ad electionem domini
illius vini & non amplius, & de quoque
honere borre & floris fromatgerii debebat
dari I arpata & non plus, 8i de honere
pannorum lineorum,si habet ibifilum bla-
vum texium, I d. & non plus & de hominis
pro eadem ratione, & de c forchis cèpe
debebat dari I forcus& non plus & de aliii
pro eadem ratione, & de nave honerata
lignorum II d. & non plus, & de mola nova
molendini i d. & non plus, & de mola nova
necessaria fabro debebat dari i obolus Ca-
turcensis & non plus, & de nave fayssali
honerata blati debebant dari m punherie
blati & non plus, & de corseria honerata
blati debebat dari l punheria & dimidia
blati & non plus, & de nave fayssali hone-
rata salis & de corseria honerata salis de-
bebat dari pro ratione salis. Hec omnia,
sicut superius sunt determinata, debent
dari pro leyda ad Castrum Sarracenum do-
mino de Meyssonesio & non plus, & de
lino nec de rosis nec de gemma nec de
pannis lineis, si ibi non habebat filum bla-
vum textum, nec de pelha nec de coriis
talhatis non débet dari aliquid domino de
Meissonezio. Et de nave faissali honerata
débet dari ad Castrum Sarracenum xii d.
domino comiti pro ducatu & non plus, &:
de corseria honerata VI d. pro ducatu &
non amplius. Set ad Castrum Mairanuni
aliqua leida non débet dari uUo modo, nam
ita Estornellus & Guillelmus Davinus &
Bernardus Petrus de Rocovilla & Bernar-
dus & Tholosanus Currit ad Archam &
Ramundus Guagius & Ramundus Facit
sanguinem & Guillelmus Petrus Golmarius
dixerunt hec pro testimonio & per fideni
sui corporis unusquisqiie eorum plivivit &
super sancta Evuangelia unusquisque eo-
rum juravit,quod hec omnia sicut superius
sunt determinata crant vera & ita viderant
&: audierant XXX annis &: de triginta annis
adeusa. — Item Ramundus Vitalis & Guil-
lelmus Andra dixerunt testificando, quod
XVflII d. debent dari ad Pamias pro leyda
& non plus & ad Ags m oboli & non plus
& ad Merencs pro tota rota il d. & non
plus, vel de unoquoque hospitio II d. 8c
An
I 2o5
An
lïoj
0 29
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
53o
non plus, & ad Castriimnoviim VIIII d. pro
balis & non plus & XIII d. & obolus pro
trossello & non plus, & de Tholosa usque
ad Castrumnovum nichil débet dari, nec de
Tholosa usque ad Vaurum, nec ad Vaurum
non débet aliquid dari, nec de Tholosa
usque ad Rabastencem non débet aliquid
dari, nec de Tholosa ust(ue ad Montem-
albanum non débet aliquid dari nisi ad
Sanctum Jorium, nec de Tholosa usque ad
Moysiacum per terrain non débet aliquid
dari, nisi ad Sanctum Jorium & ad Pulcruin
Quercum. Nam ita Ramundus Bernardus
Vitalis & Guillelmus Andra dixerunt hoc
pro testimonio, & per fidem sui corporis
unusquisque eorum plivivit, Scsuper saiicta
Evuangelia unusquisque eorum juravit
quod hec omnia, sicut supcrius sunt dctcr-
minata, erant vera & ita viderant & audie-
rant xxx aniiis & de XXX annis adeusa. —
Item Bernardus Molinus & Petrus Vasco
de Ulmeto & Ramundus Polerius & Jo-
hannes de Sancto Roniano & Poncius Puer
& Arnaldus ejus frater dixerunt pro testi-
monio, quod predictani leydam de Pamiis
& de Ags & de Merencs viderant habere &
tenere Bernardus Molinus & Petrus Vasco
de Ulmeto & Ramundus Polerius & Jo-
hannes de Sancto Romano xxx annis & de
XXX annis adeusa. Et Poncius Puer & Ar-
naldus ejus frater xxx annis adeusa, ita
bene ut melius Ramundus Bernardus Vita-
lis & Bernardus Andra superius determina-
verant. Et ultra dixit Ramundus Polerius
predictus, quod predicti Viiii d. debout
dari pro leyda ad Castrusuovum pro balis
& xm d. & I obolus debent dari pro
trocello & non plus. Nam ila Bernardus
Molinus & Petrus Vasco de Ulmeto & Ra-
mundus Polerius & Jobannes de Sancto Ro-
mano 8c Poncius Puer & Arnaldus ejus fra-
ter dixerunt hec testificando, & per fidem
sui corporis unusquisque eorum plivivit, &
super sancta Evuangelia unusc|uis(|uc eo
bene ut melius Ramundus Bernardus Vita-
lis & Guillelmus Andra superius determi-
naverant. — Item Bernardus Arsivus dixit
pro testimonio & per fîdem sui corporis
plivivit & super sancta Evuangelia juravit,
quod pro saumata salis débet dari leyda
I d. & non plus ad Avignonem, set pro
aliis rébus non débet aliquid dari ibi,&ad
Castrumnovum pro sale non débet aliqua
leyda dari, set ad Podium Siuranum debent
dari pro saumata salis III oboli Tholosani
vel II Ugonenses & non plus & ad Pulcros
Pianos III d. & I pogesius & non plus, &
pro aliis rébus non débet aliquid dari ad
Podium Siuranum nec ad Pulcros Pianos,
nisi pro sale ut predictum est, & ad Auria-
cum débet dari i poiesius in die lune, set
in aliis diebus non débet ibi aliquid dari,
& ad Pulcrum Quercum débet I obolus
dari pro leyda & non plus. Ita enim dixit
Bernardus Arsivus pro testimonio. — Hec
omnia fuerunt ita a predictis testibus sub
sacramento teslificata in mense martii. De
quorum testimoniis ne sacramentis hujus-
modi facti sunt testes Bernardus de Turre
& Arnaldus Rufus & Ramundus de Ulmo,
f;ui tune erant de capitule, & est inde si-
militer testis Ramundus Agobertus, qui
mandato predictoruni consulum cartam is-
lam scripsit mense madii, feria lili, rég-
nante Philippo rege Francorum & Ra-
mundo Tholosano comité & Ramundo
episcopo, anno ab Incarnatione Domini
M° ce" V.
i3i. — LXXXII
Actes touchant les seigneurs d'U-^ès'.
An
I. tNNOTESCAT omnibus, &c. quod anno
1 domin. Incarnatiouis MCCV, VU id.
ru m juravit quod hec, sicut superius sunt julii, ego Raimundus doniiiuis Ucetiae,
detenuinata, erant vera & ita viderant &
audierant. — Item Geraldus de Samatano
dixit pro testimonio & per fidem sui cor-
poris plivivit & super sancta Evuangelia
juravit, quod predictam leydam de Castro-
novo & de Ags & de Mereucs viderai ha-
bere & tenere de XXV annis adeusa, ita
fateor & recognosco coram infrascriptis
testibus & te Aniblardo, priore Vallisbo-
nae, me donasse pro remédie animae meae
& parentuni meorum domui Vailisbonae &
ordiiii Cartusiae, qiùcquid hiibeo vel ha-
' Archives de l.i cliartreiis» de Valboane.
lîd.oris-
t. III,
C0I.202.
An
1 2o5
9 înillct
l'ùLorig.
t. III,
col. 2o3.
An
1203
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
53:
An
I2C8
mars.
An
1212
Art
1213
12 mai.
bere debeo iu monte de Yssel & ejus tciie-
meiito. Coiifiteor etiara nie accessisse !k
laudasse praedictae domui & ordiiii quic-
quid feudales mei milites donaverunt val
donabuut, &c. Actiim est hoc extra castrum
de Moiiteacuto, ad pedem moiitis, ab
oriente, praesentibus & ad hoc convocatis
testibus G. deVenejauo, quondam Uticeiisi
episcopo, Petro de Castroiiovo, Apostolicae
sedis legato, Alberico praeposito Ulicensi,
B. de Cassanol, Ugone de Sadirano, Rai-
mundo de Mesoagua, P. Geraldo, Raim.
Geraldo, Guillelmo de Petra, Guillelmo de
Monteacuto, Poncto de Confinz, Armanno
presbytère, Duzone de Rocha, Petro cle-
rico, Stephano de Carzano, Bertrando de
Coliaco.
Et ego Decanus, filins jamdicti Rai-
miindi, domini Ucetiae, haec omnia, sicut
in praesenti instrumento scripta sunt,
iaudo, approbo, &c. Actuni est hoc apiid
Ucetiam , in caméra domini praepositi,
anno Domini i\i ce vu, mense martii,
praesentibus & ad hoc convocatis testibus
domno Guillelmo, quondam Uticensi epi-
scopo, Raimundo de Volbrica priore, ikc.
II. Universis sit cognitum , &c. quod
anno domin. Incarnationis MCCXII, mense
julii, ego Bermundus, dominus Ucetiae,
pietatis motus intuitu, Iaudo tibi G. de
Venejano, quondam Ucetiae episcopo, no-
mine domus Vallisbonae & pro te ordini
Carthusiae, quicquid pater meus R. quon-
dam donavit, &c. Actum est apud Ucetiam,
in palatio domini Bermundi, in caméra
inferiori , praesentibus & ad hoc convo-
catis testibus R. îvlelli caiionico, &c. &
Poncio de Luzano notario.
III. Ego Bermundus, dominus Ucetiae,
intuitu pietatis & pro remissione Decani
fratris mei & parentum meorum, &c.
trado... & desamparo tibi N. priori & rec-
tori domus Vallisbonae... quicquid... ego
habeo... in loco qui vocatur Sopians, anno
MCCXII.
IV. Universis', &c. quod anno ab !n-
carnatione Domini MCCXV, IV id. maii,
ego Bermundus de Ucetia, filius quondam
Raimundi Rascacii, profiteor... vobis d.
R. episcopo Uticensi, me tenere & habere
a vobis & ab ecclesia Uticensi ad feudiini
Sifeudi titulo possidere, videlicet vicariani
& quidquid ad vicariam pertinet infra &
extra Ucetiam civitatem, & quidquid deni-
que a Raimundo Tolosano comité tene-
bam, vel aliquis per me seu nomine meo
infra Ucetiam. Pro quibus omnibus & sin-
gulis faciebam praedicto comiti Tolosano
annis singulis, cum volebat, albergum c
militibus, ita videlicet quod unusquisque
miles unam equitaturam habeat, non plu-
res. Praescriptum siquidem albergum me
facturum vobis praedicto dom. R. episcopo
Uticensi & vestris in perpetuum successo-
ribus in ecclesia Uticensi per stipulatio-
nem bona fide promitto, &c. Acta sunt bec
in crota praefati domini cpiscopi, &c.
V. Universi' noscant & singuli, quod
anno ab Incarnatione Domini MCCXXII,
IV kal. januarii, ego Bermundus dominus
Uceliae, praesente Guirauda u.xore mea
domina Ucetiae, coram subscriptis testibus
confiteor & in veritate recognosco tibi Ni-
colao, priori monasterii Vallisbonae, me iu
praesentia P. de Marzanicis notarii & mul-
torum aliorum , kal. novemb. vendidisse
conditionaliter & laudasse Petro Chalveti
converso & donato monasterii Vallisbonae
& per ipsum eidem monasterio, VIII petias
terrarum quas habebam in Campaniis, &c..
Acta sunt haec apud Coliacum, in stari no-
bills viri Bermundi domini Ucetiae, prae-
sentibus, &c.
VI. Notum sit, &c. quod anno Incarna-
tionis Domini ]\iccxxiil, vill id. julii,
régnante Philippe rege, ego Raino domi-
nus Ucetiae, filius quondam d. Rainonis,
per me & per Guillelnium de Martortel
t'ratrem meum & per omnes successores
nostros, &c. vendo hoc quod Bregaudus
habebat in manso de Euzeto, &c.
VI. In nomine Domini, anno Incarna-
tionis ejusdem Mccxxvi, IX kal. augusti,
notum sit, &c. quod ego Bermundus, do-
minus Ucetiae & Armasanicarum , dono
duas leccadas de anguillis in aquis de Is-
cla, &c.
' Aicliives de Valbonne.
An
I 21 5
An
I 222
2 9 dé-
cembre.
IM.orîg.
t. m,
col. 204.
An
1223
5 juillet,
An
1226
juillet.
'Manuscrits d'Aubays, n. 88.
533
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
12-5
octobre
l32.
Consentement donné par Marie de
Montpellier, reine d'Aragon, au
mariage de sa fille Sancie avec
Raimond, fils du comte de Tou-
louse '.
UNIVERSIS & singulis hec legentibus vel
audientihus sit niauifestuni qiiod ego
M., Dei gratia regina Aragonie, comitissa
Barchinonensis & domina Montispessu-
lani, firmiter a domino rege niarito meo
requisita, ut laudarem pactiones & coii-
ventiones & juranienta facta ab ipso futu-
rorum sponsalium contrahendoriim inter
R., filium R., comitis Tholosani, diicis
Narbone & marchionis Provincie & re-
gine Johanne, & Santiani, filiani meam &
prenominati doniini P., régis Aragonie,
mariti mei, & hereditatis future sive dotis
constifufe, videns & considerans supra-
dictas conventiones ad magnum detrimen-
tum mei esse, illas laudare nec confirmare
nolui concedere. Quare ab ipso domino
rege, marito meo predicto, mulfis iniquis
niinis deducta & cruciata fui, quibus minis
adhuc laudare nolui, immo dixi me num-
quam illas laudare. Deniciue dominus P.
rex, maritus meus, videns quod uUo modo
predicta laudare nolebam, dixit quod, nisi
illa laudabam, deinceps ville Montispes-
sulani vel ejus perfinentiis vel alicui rei
eidem ville vel perfinentiis ejusdem con-
tinenti aliquod non presiaret consilium,
immo ea omnia in perpetuum derelinque-
ret, quia nolebat terram, honorem nec
tixorem, vel alia quelibet, cujus volunta-
tem suam facere non valeret. Ad hec ego
viva voce sepe dicens : « Car me fraudare
vnltis? » Ipse iratus dixit quod volebat ut
predicta laudarem, quia ut dictas conven-
tiones mihi laudare faceret firmiter conve-
nernt, & quod, nisi laudabam, magnum ei
' Original, Biblioth. nat., Co/ïfit. de Languedoc,
V. 194 (Narbonnej, n. 6. — Public par M. Ger-
main, Mémoires de lu société archèologiijuc de
Montpellier, année 1860.
dampnum esse poterat; Si super his ijîse
dictus dominus rex iratus coram me ré-
cessif, & ego ab omnibus amicis & consi-
liariis destituta & magne angustie plena
reniansi. Et quid facerem nesciens, P. de
Porta coram me venire precepi, cum om-
nibus probis homiiiibus Montispessuhnt
qui tune in Cocolibero erant, Cum c|uo
P. de Porta Armaninis Anellerius, B. K?.-
himbaudi, P. Guilaberti, R. Petit connu
me venerunt. Et ego habebam mecum Ce-
ciliam, puellam nostram, & Wm. de Porta
scriptorem. Quibus predictis omnia pre-
dicta declaravimus. Qui audicntes & vi-
dentes vim , quam dominus rex mihi
faciebaf, dixerunt quod consilium inde
nesciebant, quia ego & omnia mea in posse
domini régis eramus, & inde voluntatem
suam facere poterat, sed bene cognosce-
bant quod laudimium cohacla agebam, ij
illud ad proficuum meum non crcdebant
esse. Quare, quia aliter me libcrare non
poteram, quia timebam quod dominus rex
pro predictis minis, ut superius dixi, me ik
omnia mea relinqueret, sepe in presentia
Clementie, Pétri de Porta, Pctri Cevencrii,
P. Almo, Bernardini Anielii, Bernardi de
Colle, Cecilie, Einego de Ahivar, & Wil-
lelmi de Porta, dicens : « Hanc cohactam
facio laudationem, » supradicta laudavi, &
insuper cum magna vi cohacta juravi.
[Au dos] : R"' est. — [D'une main du mi-
lieu du quator':^ième siècle'] : Qualiter domina
Maria, regina Aragonum, per vim consen-
tiitad matrimonium peragendum cum co-
mité Tholosano & cum Scancia, ejus filia.
An
I 20J
i33.
LXXXIII
Traité de paix entre le roi d'Aragon
6* les hahitans de Montpellier^
Ex antiquis, &c. universis, &c, quod ego
Guillelmus, Dei gratia Magalonensis
episcopus, super controversiis, guerris &
dissentionibus, quae inter d. P. regem Ara-
' Bibliothèque du roi) Baliize, portefeuille de
Montpellier.
Kd.orîg.
t. m,
An
I 206
27 oclo-
bre.
l'JJ. oriq.
t. ni.
"~ — 535 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 536
An An
goiium, comiteni Barchinonensem & cl. rcdditus Moiitispessulani & jamclicttini cas- ''
Montispessulani ex una parte, & liomines truni de Latis & caetera oiiinia, sicut in
Montispessulani ex altéra vertebaiitiir, iiistriimentis pigiiorum coiitiiieiitur, quae
quoniam xitraque pars, in manu nostra universitati Montispessulani obligata esse
datis fidejussoribus & ostaticis & etiaiu noscuntur, tam in tempore (|uani in aliis
pignoribus traditis, cognitioni nostrae, in- pactionibus ibidem appositis, in sua per-
terpositis juramentis, stare promiserat, maneant firmitate. De rébus autem ablatis
adhibitis nobiscum venerabilibus fratribus hominibus Montispessulani a d. rege vel
nostris, videlicet dom. M. Arelatensi ar- suis, in castre seu villa de Latis, in Cata-
chiepiscopo & dom. G. Nemausense, dom. lonia aut in Aragone, seu etiam alibi in
Biterrense, dom. P. Lodovense episcopis, mari vel in stagne. . cisdem hominibus... coi.scô
& fratre P. de Castronovo, Apostolicae se- restituantur, &c. Dominus vero rex & re-
dis legato, cum consilio ik deliberatione gina, qiiandocumque voluerint, praedicta
ipsorum a nobis ad hoc vocatorum, & pigiiora redimere possint elapso famen
etiam cum consilio aliorum multorum re- prius tempore praefixo ad redimendum
ligiosorum & sapienlum virorum, videlicet pignus C" solidorum. Personae quoque
P. Sancti Guillelmi, H. Vallisinagnae, B. hinc inde captae seu manulevatae sine ali-
Sancti Fradilli abbatum, B. Magalonensis qua cxpensarum retentione penitus libc-
praepositi, P. ejusdem ecclesiae archidia- rentur. Illas autem personas, quae captae
coni, S. Arelatensis decani, B. sacristae vel adductae fuerunt in terram Rostagni
Magalonensis, G- de Boiano praeceiitoris de Sabrano, quia in ejus ducatu & securi-
ccclesiae Biterrensis, P. de Leone, P. de tate pergebant, d. rex omnimodo libera-
Montelauro, D. Alnierado, P. de Claro- bit; rcs vero illorum & redemptiones
monte, G. Ricardo, B. Ferreolo, J. de eorum , qui se redemisse noscuntur, pro
Agrifolio causidicis, &c. nolentes singulis posse suo reslitui faciet bona fide, &c.
capitulis seu quaestioiiibus, c(uae propo- Cum d. rex & d. regina nihil de ipsis,
nel)ant hincinde, per juris apices diutius nisi bonam fidein in hoc pignore possint
immorari, sed paci & quieti terrae potius vel debeant suspicari, pro eadem suspi-
& utilitati partium providere fideliter eu- cione tollenda & ut utrique parti jus
pientes , ipsam controversiam totaliter suum plenius conservetur, ne forte, quod
duximus terminandam. In primis siquidem Dominus avertat, simile contingat vel de-
d. régi memorato mandamus, ut per se & terius, quod jam dignoscitur contigisse,
per d. reginam & ])er omnes proceres, nos ad honorem & utilitatem d. régis &
coadjutores, amicos & homines suos, redu- d. rcginae & hominum Montispessulani,
cat in amorem , fiduciam & securitatem castrum & villam de Latis, castrum de
suam homines Montispessulani, universos Omelassio, munitiones quoque & villas &
videlicet & singulos, & omnem injuriam, omuia alla castra, extra villam Montispes-
rancorem & indignationcm cisdem remit- sulani posita, ad jus praedictorum pigno-
tat, &c. Item volumus & mandamus ut rum pertiuentia, durante pignore, bona
homines Montispessulani eodem modo re- iide tenebimus, custodienius, &c. Scien-
ducant in amorem & fiduciam d. regcm, dum vero est, quod ab hac coiiipositione
utpote suum dominum & regem, &: omnes praesenti specialiter excipimus crédita &
homines & coadjutores eorum & specia- débita universa, in instrumentis praedicto-
litcr homines de Latis, remittendo eis om- rum pignorum non expressa, quae lam ipse
nem injuriajii & rancorem & dampna data quam pater suus &d. regina vel pater cjus
ab eis occasione guerrae usque in hodier- in villa Montisp. habebant. Pro destruc-
num diem, &c. Decernimus & mandamus tione autem castri Montisp. & valloruiii
quod pignora I.XXV"' solid. super castro eniendatione, d. régi & reginae vel altcrt
de Latis & aliorum creditoruni, quibus eorum XL"' soiidos infra meiisem, prius-
antea redditus castri de Latis a d. rege quam d. regina habeat & aliud instrumen-
fuerant obligati. Se similiter sequens pi- torum praedictorum c™ solidorum cum
gnus C" solidor., pro quibus castrum & juramento laudaverit & sigillo suo muniri
An
1206
537
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
538
Kd.oric.
t. m.
col. 20Ô.
An
I 206
27 octo-
bre'.
fecerit, sine cujuslibet debiti conipeusa-
tione praecipimus emendari, ita qiiod ni-
hil amplius ab honiinibus Moatispessii-
laiii vel eorum coadjutoribus ullo uniquam
teiiipore praeter baec exigi valeat. Nec
pro facto ullo aiit alio quolibet tempore
guerrae facto, aliquis de uiiiversitate Mon-
tispessulani a d. rege vel regina vel alio
quolibet honiiue in jus possit vocari. De
aliis quoque damnis datis & injuriis hiiic
inde occasione guerrae factis, pax & finis
ab utraque parte perpetuus habeatur, &c.
Et quoniam d. rex super sacramento, quod
fecit contra exules Montispessulani a no-
bis absolutionem sibi postulat indulgeri,
quia non est tutum nobis concédera alicui
ut contra suum veniat sacramentuni, coti-
silium nostruni est, quateiuis super isto
capitulo d. papam primitus consulainus
& quod ipse nobis inde praeceperit facia-
mus, &c. Praeterea... ad niajorem & abun-
daiitioreni cautelani... ego Guilleliuus Ma-
galonensis episcopus & nos omnes, qui
cum eo praesentis compositionis auctores
fuimus, videljcet M. Arelatensis archiepi-
scopus, &c. auctoritate Dei oninipoten-
tis, &c. excommunicamus & anatheinati-
samus omnes homines, qui contra praesen-
tem compositionem in parte vel in totum
venire tentaverint, &c. Et ego P., Dei
gratia rex Aragonum, &c. haec omnia me
bona fide observaturum jurejurando
promitfo. Et ego P. Lobeti, procurator in
causa ista constitutusa xil probis homini-
bus consiliariis communitatis Montispes-
sulani & ab omni populo ejusdem ioci,...
eodem modo jurejurando promitto, &c.
Acta fueruiit haec in palatio nostro, apud
Villamnovam, anno domin. Incarnationis
Mccvi, mense octobris, vi kal. novembris,
in praesentia praedictorum virorum &
istorum subsequentium, episcopi de Vico,
abbatis Salmodieasis, abbatis Lodovensis,
R. sacristae Neniausensis, &c. R. episcopi
Agathensis, niagistri Gervasii P. Fulco-
dii causidicorum, &c. B. Senioreti
P. de Rochaficha, P. de Veyruna, R. de
Moutealto, P. de Mesua, &c. & aliorum
niultoruni.
IL Anno Mccvi, VI kal. novembris, ego
P. Dei gratia rex Aragonum, cornes Bar-
chinouae & d. Montispessulani , bona
fide, &c. promitto per stipulationem val-
latani vinculo sacramenti, vobis d. G.,
eadcm gratia Magalonensi e])iscopo, & tibi
Petro Lobeto, ab universitafe hominum
Montispessulani actore seu syndico ordi-
nato ik ejusdem uuiversitatis nomine reci-
pienti, quod ego eques vel pedes vel nllo
alio modo, c(ui dici vel excogitari possit,
non ingrediar villani Montispessulani sive
muni'cipium vel aliquod de illis castris vel
munitionibus, quae universitati Montis-
pessulani sunt jure pignoris obligata, do-
nec a nexu pignoris tam villa Montis-
pessulani quam alla castella ad jus dicti
pignoris pertinentia fuerint liberata. Et ita
juro per haec sancta quatuor Evangelia.
Acta sunt haec omnia & laudata apud Vil-
lamnovam, in domo ipsius d. régis, in
praesentia d. M. Arelatensis archiepiscopi,
& d. P. Lodovensis episcopi, & Pétri
Leonis, G. de Rabastencs, J. de Latis, &c.
Et ad majorem rei firmitatem, praesentem
cartam sigilli mei munimine corrobore &
confirmo, in praesentia omnium praedic-
torum & D. de Montelauro qui haec
scripsit, &c.
134. — LXXXIV
Accord entre Raimond-Roger, comte
de Foix , 6* Ermeiiguud, comte
d'UrgeV.
NOTl'M sit cunctis presentibus & futu-
ris,quod ego RaimundusRogerius, Dei
gratia cornes Fuxi, & Rogerius Bernardi
filius meus, post multas & varias conten-
tiones que fuerunt inter nos & vos Ermen-
gaudum, Dei gratia Urgellensem comitem,
tandem bono animo & bona voluntate ve-
nimus vobiscum ad finem & concordiam
& amicabilem compositionem, ita scilicet
quod ego Raimundus Rogerius, Dei gratia
Fuxensis cornes, & Rogerius Bernardi filius
meus diffinimus in perpetuum & reniitti-
nius vobis omneni injuriam omuiaque nia-
' Archives du châieaii de Foix, caisse 46. [Doat,
V. 169, f" I 19,]
An
I 206
An
IÏ07
1 7 mars.
An
1207
539
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
540
Kd.orig.
t. m,
col. 207.
lefacta a vobis nobis illnta omnesque quc-
rimoiiias, que a nobis vobis quocumque
modo vel ratioiie moveri poteraiit, tali sci-
licet ratione quod iieque per nos neque
per nostros vobis nec vestris quocumque
tenipore suscitari vel deniaiidari possint.
sed finis sive compositio firma & irrevoca-
bilis perpetuo existât. Item convenimus
vobis E., Dei gratia Urgellensi comiti, boiia
fide & sine oinni malo ingenio, quod nos
simus vobis fidèles amici & boni & adju-
tores & deffensores contra omnes homines,
in omui tempore. Et ad majoreni securita-
tem & amicitiam inter nos & vos, facimus
vobis inde hominium & sacramentum, ut
ita, sicut superius dictum est, bona fide
observemus.
Pari siquidem modo ego E., Dei gratia
Urgellensis cornes, bona fide & bona vo-
luntate venio vobiscum Raimundo Roge-
rio, comité de Foix, & Rogerio Bernardi
filio vestro ad finem & amicabilem compo-
sitionem de omnibus malefactis & queri-
moniis, que ego contra vos aliqua ratione
usque in hodiernum diem movere poteram,
& convenio vobis quod sim vobis bonus &
fidelis amicus & adjutor & deft'ensor contra
omnes homines, exceptis illis qui conti-
nentur in illo instrumento quod vos habe-
tis, bona fide & sine omni malo ingenio.
Et ad firmiorem amiciciam infer me & vos
comprehensam, dono vobis & vestris in
feudum duo millia solidorum singulis an-
nis in perpetuum, tali videlicet ratione
quod vos & vestri sitis inde homines mei
& meorum, & habeatis pro nobis & tenea-
tis, & assignamus vobis illa duo millia so-
lidorum, M. in redditibus meis Ilerde &
D. in Albesia & D. in Balagarto.
Et ego Raimundus Rogerii îk Rogerius
Bernardi filius meus convenimus vobis E.
comiti & vestris, ut superius dictum est,
attendere & recipimus de vobis donatio-
nem supradictam, 8f volumus & concedi-
mus, ut nos & nostri simus inde vestri &
vestrorum & ad vestrum servicium omni
tempore.
Facta carta XVI kal. apr. sub anno Do-
mini M"CC''VI". Sigtnum Raimundi Roge-
rii Fuxensis comitis. Sigfnum Rogerii
Bernardi filii ejus. Sigfnum Ermengaudi
Dei gratia comitis Urgellensis, qui hoc
firmamus & concedimus tesfibusque fir-
mare rogamus. Sig f num (.cetera desunt in
transcripio).
i35.
Le comte de Toulouse promet aux ha-
bitants de cette ville de ne point
changer la valeur de sa monnaie '.
An
1207
N"
rOTUM sit omnibus hominibus hanc
presentem cartam legentibus & au-
dientibus, quod ego d. Raimundus, Dei
gratia comes Tolose, dux Narbone &
marchio Provincie, mea bona, propria &
spontanea voluntate, concedo 8c confirme
& liberaliter in perpetuum dono ecclesie
Sancti Stephani, Béate Marie & Sancti
Saturnini ceterisque omnibus ecclesiisTo-
losanis & consulibus & omnibus urba-
nis & suburbanis Tolosae tam presentibus
quam futuris & omni populo Tolosano,
quod ego nec aliquis nec aliqua in vita
mea illam monetam septenam Tolosanam,
quam dominus pater meus Raimundus qui
fuit constituit tune temporis, quando mo-
netam Tolosanam mutavit illam quam,
dominus Ildefonsus pater ejus qui fuit
constituerat, ut numquam mutaretur nec
minueret ejus legalitatem nec pondus uUo
modo. Et ut hoc ita firmiter habeatur, te-
neatur & observetur & a nuUo modo in
vita mea ullo tempore revocetur, haec
omnia per fidem meam affirmo & tactis
sacrosanctis Evangeliis corporaliter juro.
Hoc autem mandavit & confirmavit pre-
fatus dominus comes Raimundus mense
julio, in claustro Beatae Mariae, régnante
Philippo rege Francorum & Raimundo
Tolosano comité & Raimundo Tolosano
episcopo, anno Mccvil.
■ Histoire de Languedoc , éd. Dumége, t. V,
Additions, p. 22; sans indication de source.
An
I 207
juillet.
041
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
54.
ÉJ.ong.
t. 111.
col. 207.
An
1207
19 mai.
Batala & Jordajiiis de Marlaco & Ber-
trandus de Mnrlaco & Arnaud us Rogerius
i36. — LXXXV
pujolar de Maseretas, entro al casai de Ramon de
Paychez, entro al pech de Nostra Dama, entre a
Coutumes de M'irepo'lX, données par la cavalaria de Comaguoda, entro a la glcysa de
les seigneurs 6- chevaliers de ce
château\
IN nomine Domiiiî, amen. Anno Iiicar-
nationis ejusdem WCCVII", rege Phi-
lipo rognante. Nolificetur cunctis quod
ego Petrus Rogerii de Mirapice & ego
Esquivus ejus filins & ego Rainundiis de
Ravato & Rogerius Isarnus & Isarnus
' Archives du château de Foix, caisse i3. —
Nous remplaçons le texte de D. Vaissete par celui
que nous a fourni un cartulaire municipal de
Mircpoix, du quatorzième siècle, conservé aux
archives du château de Léran & dont M. le duc
de Mirepoix a bien voulu nous permettre de faire
usage. Cette copie est d'ailleurs parfois assez fau-
tive, tout comme celle de Doat que D. Vaissete
avait employée. M. l'abbé Gabaldo, archiviste du
château, nous a, en outre, communiqué une tra-
duction, ou plutât une paraphrase, en langue
vulgaire, de cet acte important, traduction qu'il
estime dater de la fin du quatorzième siècle; nous
Sant Auli, entro a la Vilata, entro a la gleysa d'Es-
pinos, entro a la gleysa de Sancta Fe, & tôt ayssi
cura van losd. terminis per las Rodas, tornan n
lad. forsa de Malagoda. — Cum es contengui ald,
libre & susd. instrument, a lad. novena carta,que
comensa : Taies sunt.
Item losd. senhors jureguen am las propi-ins
mas sus los quatres sans Euvangelis corporalamen
toquatz, a las fis [verso du premier feuilUtj que
lod. poble home ho femn & terminis, ho ven-
guera d ho logada dedins Icd. cas aquels
que son habitans ded habitans deld. casicl
que p ny per lor engen, ny con dedins
losd. terminis & pe son privilegiatz losd. ha-
bitans forsatz, ny preses, ny violatz ny
per autre, tant de lors person[as] ny donar (sic)
si alsd. habitans tro (sic) lor platz & autrament,
cum senten & es contengut ald. libre & instru-
ment, a la novena carta, al article que comensa :
Itatjue nos^
Item plus prometeguen losd. senhors que si per
lo temps advenir, que alcun de lor ho autr*
occupava losd. terminis, ho les trencava, ho cor-
rumpia, & non volia emendar, que a tôt lor
poder, a la utilitat deld. poble, per lo sacrament
donnons en note ce second texte, qui ne manque que an fayt, cum desus es dit, els lo requerrian
pas d'intérêt au point de vue philologique & his-
torique. [A. M.]
lo poble deld. Mirapeys non avia autra
ortalessa, & lesd. habitans tant dedins e
fora a la carrieyra cohasa & als barris castel
près del couvent dels frayres menors de la
Kibieyra entro lod. castel Si als terminis &
circuit deld. castel & scriutz losquals avian
alguna cambra dedins lod. castel per la con-
servation de laz s & dautrez que non y avian
pont orJeneguen losd. senhors & losd. ha-
bitans los terminis & circuit deld, Mirapeys, per
la manieyra que sensiec, a las fins que lod. poble
& los que hy vendrian al temps a venir, pogues-
& lo demandarian recobrarian (sic) 8c autrament
son privilegiatz losd. habitans que per losd.
senhors ny per autres losd. terminis no foran
occupatz, ny alienatz, en prejudici de la univer-
siiat deld. Mirapeys. Et en qualque maniera, que
losd. terminis fossan alienatz per losd. senhors
ny lors successors, que so no séria pas en preju-
dici deld. poble & habitans deld. Mirapeys. — .
Et cum se enten & conte ald. libre & susd. ins-
trument, a lad. novena carta, al article que co-
mensa ; Et si ali^ua persona.
Item plus autrejeguen losd. senhors, que si ne-
gun delz habitans deld. castel & terminis susd.,
amparava & recebia neguna autra persona estran-
san demorar, ses degun engan desd. senhors & de giera, que demorez en lod. castel ho terminis, &
lors amix & enemix, dedins losd. terminis dejus
scriutz, losd. senhors prometeguen 8t jureguen de
tôt lor poder fer vinJicta, cum appar ald. libre,
al instrument que comensa : In Dei nomine.
Et los terminis, appartenens & circuitz, orde-
natz & determenaiz per losd. senhors, son : de la
forsa de Malagoda, entro al cap del prat de Car-
rayritz, entro a la vila de Pesadis, entro a la
aquela persona non era coneguda ny de son li-
natge& progenia, Scaqiiel {recto du second feuillet)
Jemornr am lod. habitant que lo avia am-
par.Tt .....deven fer pagar deguna intrada ald.
guna mession fer, ny lod. estrangier que
[ijengut de donar fermansa per sa novela
ma fisansa, 8c tal estrangier novel vengut
.privilèges 8t libertatz dels probes homes
An
I 207
gleysa del Erm, entro al Cayrol, entro a la gleysa dctz del barri, per aquel 8t per lo poblo
de Payssels, entro a la gleysa de Besset, entro al .lesd. senhors avian feyj ho fasian c.iusa
543
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
544
An ' ""^"T An
^°7 gj Petrus de Romengos & Rogerius de Guillermus de Mirapice & Giraldus 8c '*°^
Venthenaco & Guillermus frater ejus & Galardus & Primargus & Isarnus de Fa-
arian las messios & despensas feytas P'^gs-
jnent delsd. homes appelatz del jutge, & aiitra-
liient los habitans de Mirap^ys son privilegiatz
per losd. senhors de poder recebie & tenir segii-
rament, & de amparar totas personas estrangicy-
ras, que voldran fer demoransa ald, Mirapeys &
Susd. terminis, ses aver autra licencia ny assegu-
rier (sic) de la senhoria de Mirapeys, & ses li
pngar degiina intrada per tala intrada, & aqucl
gausira dels privilèges & libertatz desd. habitans
& aiitrainent, cum se conte ald. libre ald. instru-
ment, a lad. novena carta, al parraffe 81 article
que comensa : Item si aliijua persona.
Item plus autrejegiien lesd. senhors alsd. ha-
bitans deld. Mirapeys, que si negun dels avia
amparat home ho femna en sos bes & sus so del
sceu, & aqiiel ho aquela, que séria vengut per de-
morar, fasia deguna forsa ho causa que no fos
plasent en aquel habitant que auria amparat &
mes sus si aquel ho aquela, & non volia que de-
mores plus am lui, los senhors donavan privilège,
licencia en aquel, que vendes totz sos bes inino-
bles dedins hun mes, & am los bes mobles 8t am
lo pretz que auria delsd. bez los senhors son ten-
gutz de lo menar ho far menar am salcondut
segiiramen per sieys léguas, en tala part on vol-
dra anar. Et autrament son privilegiatz losd,
habitants deld. Mirapeys de poder gitar de sa
mayso & de so del sieu tota persona, que li faria
forsa & enjuria, & si lo que séria fora gitat se
doptava de aver dampnatge en sa persona, que lo
senhor es tengut de lo 1er acompanhar & del
tenir [verso dudit feuillet) segur per sieys lé-
guas lay ont entey & se conte ald, libre
carta al article 8c parraf
Item plus volgueren losd. s fos stat amparat
que den & non volia demorar que sos bes,
& de sen anar non tengut de acompanhar
aquel ho (segurament) & ses degun engan
& autrament son privilegiatz losd. habitans de
ten anar ara sos bes ont se voldra, & lo senhor
lo deu tenir segur & fer acompanhar, ont se vol-
dra, ses degun engan. Et cum se conte ald, libre,
ald. instrument, a nou carta, al article & par-
raffe que comensa : Et si placitare noluerit.
Item plus autrejeguen losd. senhors que ne-
guna persona no poyria autra comprar ny empe-
trar per donacion, ny autrament pendre (sic), ny
aquela aplicar assi meteys per la subjugar, sino
que am conselh , concentiment & voluntat sua,
privilegiatz de estre libérais, cum senten & se
conte ald. libre & susd. instrument a nou carta,
al article & parraffe ; Item nulla persona.
Item plus losd, senhors feguen & ordeneguen
tal statut, stablement perpétuel, laiseguen & au-
trejeguen alsd. habitans, presens & advenir, que
negun delsd. senhors ny lors successors ny autre
home ny dona deld. castel no» pendria home ny
femna dels sieus, que li fora subget en res, dedins
losd. terminis ny defora , nonobstant que aquel
ho aquela fossa ho sia son subget (recio t/u «roi'sicme
feuillet) [g]^t agues a sallir déferas losd. ter-
minis, & layses sos el ho aquela per pregarias
ny mandamens eld. senhor non aja a sallir
déferas losd. terminis el senhor ny autra-
men ny per ausi lesd. habitans son privile-
giatz, que si no lor plas, lo senhor no fer sos
ntgocis ny autrament, per que losd cayssar
lors besonhas per las del senhor, & nhors ny
hom per els ny poden mandar a tans deld.
Mirapeys, sino que en las causas (de dreyt & de)
justicia, al be & utilitat de la causa publica S(
al be & actes de justicia. Et autramcn son privi-
legiatz, cum se enten & se conte ald. libre 8t
ald. instrument, a nou carta, al article 8c pa-
raffe que comensa : Preterea sciendum.
Item plus, statuiguen losd. senhors que si negun
delsd. habitans era stat pregat 8c mandai per losd.
senhors per autres deld. castel, 8c que aquel habi-
tant non agues volgut complayre ny obedir als
mandamens ho pregarias del senhor ho de la
dona ho de lors servidors 8c conogutz. Se per so
avia dopte de estre près 8c encarcerat, losd.
senhors asseguraven 8c prometian que los habi-
tans que no aurian obesit ny complagut alsd.
senhors ni donas, per anar defora 8c fer las be-
sonhas 8c mandament lor, que no scrian pont
preses ny grevatz de res per lod. senhor, So es a
dire que losd, habitans son privilegiatz de non
fer res per lor senhor, sino que per lor plaser 8c
que per asso lo senhor no los deu pendre. Et au-
tramen, cum senten 8c se conte ald. libre, a nou
cartas 8c ald. instrument, al article 8c parraffe
que comensa : Item statuimus nos.
Item plus autrejeguen losd. senhors que si, ne-
gun senhor deld, castel a son home ho femna, id
est (sic) a son subget ho subgecta, 8c fos encara
subget ho non subget, que (verso
dudit feuillet) fora losd, terminis deld, cast
prengues per conselh ho v las preguarias,
mandamens familia 8c de son messatg ,,,, que
no sia de sa familia ayssi cum si lod, habi-
tan deld, castel de suos sas statuigen de
las donas (i") ian ho non aurian. Et so senten
que ans era près ny autratgnt de via de fevt
per deguna persona dedins los terminis ho defora,
que lo senhor deu fer vengansa 8c fer emendar
lod, habitant. Ut .lyssi cum le ent;n Se cents ald.
An
1207
54,^
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
546
nojovis & Hiis;o de Amansas & Beriiar-
dus Hato & Guillermus Janincus & Ber-
libre & instrument, a lad. novena carta, al par-
tranJus ejus frater & Guillermus Azemar
& Vitalis de Bociaco & Ramundus frater
ejus & Petrus Ramundus de Adalo &
Guillermus de Spinos & Petrus Ramundi
raffe & article que comensa : Et si aliijuls idem ejus frater & Petrus Rogerii de Bosaii-
per omnia. haco & Guillermus de Mirapeys & Ber-
Item lesd. senhors prometegiien, per els & per trandus de Romengos & Hugo de la Roca
lors successors, perperualment observar inviola- & Arnaudus BerengariuS & ArnauduS Ho-
blament, statuigueri de cornu conscniiment dels
autres cavalies & probes homes deld. castel, que
si negun dels ho de lors successors los prediiz
statutz, siablimens, feytz a la thuition & melio-
racion haja (i/'c) tranquilliiat deld. castel publi-
cada, corrumpia ho irencava en tôt ho en par-
tida, scienment ho ignoranment, & fossa requesit
per lo senhor, & no Yolia aquo etnendar ho ma-
liciosament distulia, que ayial fossa agut per
traydor coma Judas, si no defTsndut en plassa ho
defora, de paraula & per armas, en cort & defora,
euro que lo sobredit defalhiment per lo concelh
de los cavalies & dels probes hommes deld. castel
fos feyta satisfaction. Et cum senten & se conte
ald. libre, ald. instrument, a lad. novena carta,
& al article ho parraffe que comensa : Hec omnia
ut.
(Recto du quatrième feuillet) s losd. senhors
doneguen a tôt lo poble présent & advenir,
en dreyt de pura & totz asenprius de boscz
& en toiz los pasturatges ant quant a la
senhoria deld. castel apertenia explectar. Et
so senten que los habilans & terminis poden
talhar albres per fer tôt so que auran besonh,
apastiirar totz totz losd. boscz & autres pastu-
ratges, 8c ayssi fpescar) en totas ayguas que
eran per lavetz de lad. senhoria de Mirapeys &
appartenan. Et autrament son privilegiatz losd.
de Mirapeys sus losd. boscz, pasturatges & ayguas,
cum senten & se conte ald. libre & instrument..
a l.id. novena carta, 81 al comensamen de la carta
deseiin, al article que comensa : Iterum damus
omni populo.
An
1207
liiicus & Petrus Giraldus & Bertrandus
de Malaspina & Bernardus de Lupiano;
nos omaes prescripti, per nos ac per omnes
testament, que totz los bes mobles & inmobles
tornen 81 vengan al plus propda parent deld.
habitant, salvan lo dreyt del senhor, & ses fora-
capi de lad. hereditat donan 81 relinquen scmbla-
blament.
[y'erso du quatrième feuillet) Et per tal que losd.
st en feytas per losd. senhors per aque venir
8t per los inclitz senhors de Foys 81 son filh
mossen Rogie Be.,..." sans , que per lor ny per
losd. senh auctors, fermansaz 8t guirens a!
Mirapeys Si castel, presens & avenir egatz
per losd. cavalies, senhors deld. cas os per
estre ferma securitat, prometeguen neg
home deld. castel losd. statutz no trencava, en tôt
ny en pariida, en fran desd. statutz, & losd. ca-
valies de asso se someteguen dejus lesd. senhors
conte de Foys, payre & filh dessus nominatz, 8t
aquel dreyt 8t potestat doneguen 81 autrejeguen,
per els & lors successors, per totz temps. Et si ne-
gunas despensas, en guerra ho en passa, contra
aquel que losd. statutz trencaria & emendar no
volia, dels bes del violador hom prenguez, 8t per
asso obligavan totz los bes, presens 8c avenir. Et
per asso lod. conte de Foys Se lod. son filh, totz
dos a las pregarias susd., foguen fermansas 8c
mandadors 8c deffensors am tôt lo poble deld.
castel, presens 8c avenir, de perpetualment atener
8c servar losd. statutz, al profieyt 8c honor de lor
Item plus doneguen losd. senhors ald. poble 8c desd. senhors deld. castel, que per negun serian
violatz no permetrian de tôt lor poder; 8c los
violados, si negun era , degudas penas leva-
rian 8c degun non perdonarian. Et totz losd.
statutz en favor 8c utilitat delsd. homes deld. cas-
tel, presens 8c avenir, jureguen davant la gleysa
deld. Mirapeys, présent lod. poble, totz losd.
senhors, per lor 8c per totz los successors, a com-
plir 8c tenir, 8c per la maniera que senten 8c se
conte ald. libre 8c instrument, a lad. dezena
carta, al parraffe 8c article que comensa : Ut au-
tcm, entro a la Un deld. instrument, près per
mestre Carbonel d'Alsona, notari deld. Mirapeys.
Et lod. instrument foc registrat ald. libre de lad.
vila 8c cieutat de Mirapeys per mesire Guilhem
Hellas, notari deld. Mirapeys.
d::ld. castel, présent 8c avenir, libéral faculiat 8(
licencia de disponsar 8c fer a tôt lor plazer de
totz los bes mobles 8c inmobles, a tôt lor plaser,
en tal maniera que el ny los successors, ho ses
testament ho am testament, deguna querimonia
ny enpachament alsd. habitans, ny en las causas
lors fer poyran ny portar, mes auti cum Homo
ho generatio cintada 81 totas causas que hun
libéral home liciias sen in vita 8c in morte {sic)
dr puesca, a tôt lor libéral arbitre. Ayssi cum sen-
ten Se se conte ald. libre, ald. instrument, a la
detzena carta, al parraffe 8c article que comensa :
Adkuc damus,
Itjm plus autrejeguen losd. senhors, que si ne-
gun dels habitans deld. Mirapeys moria ses fer
VIII.
547
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
' nostros successores, non cohacti nec tle-
cepti ;ib aliquo, set spontanea ac nostra
libéra bona voluutate, bona fide & sine
omni fraude, cum ista carta presenti in
perpetuum valitura, ponimus ac terniina-
mus & ordinamus in circuitu hujus castri
Mirapicis taies termines, cum modo au-
dientis in isto instrumento, cum populo
generaliter magno & parvo qui modo est
in Castro & domum & localem habet &
in hoc castre de alio loco pervenit stare,
ut securus permaneat sine omni suo in-
gaiino intus termines de nobis & de om-
nibus amicis nostris, & de inimicis ad te-
tum nostrum posse vindictam faciemus. —
Taies sunt termini a nebis ordinati &
terminati : de ipsa fortia de Ma'agoda
usque ad caput prali de Carrairis, & usque
ad villam de Pesadis, & usque ad ecclesiam
de Heremo, & usque ad Quairolem, 8c
usque ad ecclesiam de Paysshels, & usque
ad ecclesiam de Beceto, &. usque ad Pujo-
lar de Maderiis, & usque ad Casale Ra-
mundi de Payches, & usque ad podium
ecclesie Sancte Marie, & usque ad localem
milicie de Comagoda, & usque ad eccle-
siam Sancti Aulini, & usque ad Vilatam, &
usque ad ecclesiam de Spinos, & usque ad
ecclesiam Sancte Fidis, & sicut ducit per
las Rodas usque ad forciam de Malagoda.
Itaque nos omnes jamdicti cum nostris
propriis manibus intus predictos termines,
supra sancta quatuor Dei Evuangelia cor-
poraliter tacta juramus, ut predicti populi
homo vel femina, qui nunc in hoc castre
sit vel fuerit, sive domum vel localem in
hoc castre habeat aut non habeat, ut pro
Stare de alie loce hic veniat, corpus suum
per nos nec per uUum nostrum amicum
neque pro nestro ingénie vel censilio non
sit captus, uec vim faciamus nec impetus
infra predictos termines. — Et si aliqua
persona a nobis predictos termines fran-
gent vel corrumperit & emendare nolue-
rit, nos ad totum posse nostrum, ad utili-
tatem populi requiremus & petemus per
illud sacramentum, quod factum habemus
superius. — Item si aliqua persona ampa-
raverit in hoc Castro predicto, & non erat
cognitus esse simus (sic), & ille vel illa vo-
luerit se placitare cum ille qui eum ampa-
raverit, nos domini hujus castri habebimus
548
illum vel illam sine omni ejus missione &
sine emni fiducia, ad jus vero V probl
homines de Cohassa & alii x de Barrio
per illes & per omnem pepulum Mirapicis
fecerint missionem & expensam usque ad
pacamentum judicis. — Tamen, si forte
ille vel illa qui eum amparaverit & prep-
ter vim placitaverit illum vel illam qui
amparatum habuerit, licentiam damus illi
vel ille per unum mensem ut vendat om-
nia bona sua, & cum omnibus suis bonis
salveducamus illum vel illam sex leucas
in qua parte ire voluerit. Et si placitare
noluerit, similiter unum mensem habeat
vendendi omnia bona sua & eundi ubi
voluerit, & nos, ut superius dictum est,
ducabimus eum vel eam sine omni suo
inganno. — Item, nulla persona poterie
aliam emere vel impetrare aut per do-
num accipere, nisi cum sue censilio aut
veluntate sua. — Preterea sciendum est
quod omnes domini & milites castri hujus,
ut superius nominati sumus, taie statutum
& stabilimentum per nos & per omnes
nostros successores & per omnem nostram
faniiliani , in perpetuum valiturum, faci-
nuis & laudamus & concedimus omnibus
hominibus hujus castri, presentibus & fu-
turis, ut nullus nostrum nec alius homo
nec domina hujus castri aliquem hominem
nec feminam de suis non capiat in infra-
scriptos termines vel extra castrum, licet
certura sit ipsum vel ipsam esse suum ho-
minem, si ille suus homo, licet certum sit
quod suus sit, exierit hujus castri suis ne-
gociis & ipsum vel ipsam precibus & man-
date vel suasionibus domini extra ter-
mines exierit, vel expediendis negociis
domini sui vel alio modo. — Item statui-
mus nos observaturos, quod nuUum de
nostris hominibus capiamus, eciam in du-
bitandum, si precibus vel monitis vel man-
dato alicujus de familia nostra vel alterius
cegniti nuncii nostri predictos termines
hujus castri qualicumque modo exierit. —
Et si aliquis home hujus castelli suum ho-
minem vel feminam , ut suus sit vel non
sit, ceperit extra termines predictos hujus
castri, vel alius homo ipsum vel ipsam ce-
perit consilio vel voluutate domini, per-
inde vindicta sumi débet de domino, cujus
precibus vel monitis vel suasionibus vel
An
1207
[■■J.orîff.
1. Il .
col.auS.
Ail
1207
^49
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
Sijo
mauJato alicujus de familia ejus sive min-
cii ejus cogniti, licet non sit de familia
ejus, sicut infra terminos hujus castri ip-
sum vel ipsam ipse dominus cepisset. —
Idem per omnia statutum est de domina
que homiiies habet vel non habet in hoc
Castro. — Hec omnia, ut predicfa sunt,
promittimus nos & successores nostios in
perpetuum observaturos, & invioiabiliter
statuimus & comuni consensu militum &
aliorum proborum hominum hujus castri,
ut si aliquis nostrum vel nostrorum suc-
cessorum [predicta statuta & stabilimenla
in observationem & melioramentum ha-
beat, tranquillitatem hujus castri promul-
gatam corruperit vel fregerit in totum vel
in parte, scienter vel ignoranter, & requi-
situs a nobis, noluerit illud emendare vel
nialiciose distulerit, pro traditore, ut fuit
Judas, habeafur, ita quod non deffendat in
placitum vel extra, verbo vel armis, nec
in curiam vel extra, donec supradictum
reatuni consilio militum & proborum ho-
minum hujus castri digna expiet satis-
factione. — Iterum damus omni populo
predicto, présent! & futuro, jure perfecfe
donacionis, omnia adempriva in nostris
nemoribus & in nostris pascuis & in
nostris aquis, tantum quantum ad domi-
nationem hujus castri pertinet, ad ha-
bendum & possidendum & explectandum.
— Adhuc damus predicto populo hujus
castri presenti & futuro, exceptis homini-
bus cognitis, liberam disponendi omnes
res vestras, mobiles & inmobiles, prout vo-
bis placuerit, habeatis facultatem & licen-
tiam, ita quod nos nec successores nostri
ab intestate vel ex testamento, aliquam
querimoniam vel aliquod inpedimentum
vobis vel in rébus vestris facere possimus
vel inportare, set sicuti homo vel genus
vel civés omnia, que libero homini liclta
sunt, in vita vel in morte facere possitis
vel arbitrio vestro ordinare. — Et si aliquis
intestatus decesserit, revertantur omnia
bona sua, mobilia & inmobilia, propin-
quissimo parenti, tamen salvo jure nosiro,
silicet foriscapium de hereditate, & dandi
& relinquendi similiter. — Ut autem hu-
jusmodi statuta & consuetudines, in hoc
presenti instrumento cum consilio nostro
conscripto facimus (sic), absque omni
nube doli in posterum observefur (sic),
dominum Raimundum Rogerium, comitem
Fuxi, & ejus filium Rogerium Bernardum
rogavimus, ut pro nobis supranominatis
auctores & <idejussores & guireutes sint
& maneant omnibus aliis hominibus hujus
castri, presentibus & futuris. Et rogave-
runt dominum comitem Fuxi supradic-
tum & ejus filium Rogerium Bernardum
omnes domini & milites castri, ut pro
quolibet eorum omnibus aliis dominis &
militibus hujus castri de Mirapisce vicis-
sim fidejussionem faciant ac firmam se-
curitatem faciant, ut nuUus homo hujus
castri predicta statuta abroget in totum
vel in partem vel in fraudem predictorum
sfatutorum aliquam maliciam comitant,
& hoc jus & hanc potestatem omnes do-
mini castri & milites domino Raimundo
Rogerio & ejus filio Rogerio Bernardo
dederunt & concesserunt super se & suc-
cessores suos, in omni evo valiturum, ut
si quas inpensas in guerra vel in placito
fecerint contra illum, qui statuta presenti
carte inserta violaverit & corrumperit &
se emendare noluerit, de rébus violatoris
inpensas factas reciperent. Et ad hoc obli-
gaverunt sibi omnes res, que habent vel
in futurum sunt habituri, si predicta con-
ditio transgrediendi statuta, presenti carta
conscripta, quod Deus evertat, evenerit
& inpensas fecerint. — Preterea sciendum
est quod ego Raimundus Rogerius, cornes
Fuxi, & ego Rogerius Bernardi, ejus filius,
nos arabo in simul, precibus & dominorum
omnium mandatis & militis (sic) hujus
castri Mirapicis, constituimus nos fide-
jussores & mandatores & deffensores cum
populo hujus castri presenti atque futuro,
ut omnia predicta stabilimenta, sicut me-
lius in ista carta scripta sunt, in perpe-
tuum observemus & teneamus ad omncm
comodum & honorem nostrum & domino-
rum & a quoquam violari non permitamus
pro posse nostro, & quod violatores, si
qui forte fuerint, débitas penas, dignam
ultionem, prout melius poterimus & huic
Castro expedire noverimus, excerceamus Sz
nemini parcamus. — Et omnia statuta, ut
suprascripta sunt, ob favorem & utilita-
tem hominum hujus castri futurorum &
prescnciiim, juramento corporaliter pres-
A n
1207
An
1207
nsi
PREUVES DE L'HISTOTRE DE LANGUEDOC.
55:
tito super sancta quatuor Dei Evuangelia, Juliauo & Petro d'en Batala & Guillermo
An
1 207
promitinuis inviolabiliter ik in perpetuum
nos observaturos & fideliter & factures
ita ut superius presens carta docet &
exponit. Nos omnes predicti, per illud
sacramentum, quod omni predicto populo
Mirapicis ante ecclesiam factum habemus,
i)ninibus diebus vite nostre, nos & nostri
successores, sic totum servabimus & custo-
diemus ad honorem & utilitatem tocius
populi, qui nunc est in hoc Castro & de
cetero de alio venturus est & nasciturus,
& omni eoruni posteritati, & sine omni
inganno & sine omni fraude & absquo
omni dolo. — Hujus rei sunt testes Rai-
mundus de Calavo & Raimundus de Cas-
telo & Petrus Barba & Arnaudus Barba
& filius ejus Arnaudus, & Arnaudus de
Sancto Martino & Vitalis Boni puer &
Arnaudus Beocii, & Bernardus de Berga,
& Poncius Magister & filius ejus Petrus
& Poncius Barba & Amelius Aurum &
Guiraudus de Vernhola & GuiUermus de
Adalo & Bernardus Fabri & Martinus de
Varillis & Petrus Barba minor & Pon-
cius Aurus & GuiUermus Bastard & Ber-
nardus Audevini & Arnaudus de Garma-
sia & Petrus Donadei & Petrus Roqua
& Poncius de Na Coloma & GuiUermus
Poncius & Bernardus Vitalis & Petrus
Faber & GuiUermus d'en Batala & Guil-
lermus Poncius de la Garriga & GuiUer-
mus Medicus & Arnaudus Rouzaudus &
Arnaudus Vigoros & Arnaudus de Abele-
riis & Bernardus Roqua 8^ Poncius Le
Fabri de" Pesaditio & Raniundo Rogerii
Madeler & Poncio de Rascos & Petro
Flequer & Raimundo Aurus & Guillermo
de Berga & los cossols qui erant en aquel
temps : Arnaud Escobilon & Ponz Fabre
& Petrus del Forn & Ramundus Porta, &
tôt le cominal de Mirapeys, in ecclesia
Sancti Mauricii confirmata.
Hoc instrumentum seu translatum fuit
redditum Petro Terrene carnifici, & ha-
bet instrumentum de quo fuit tranllatatum
(sic).
iZj. — LXXXVI
Extrait de quelques titres du
monastère de Prouille'.
L -v tOTUM sit omnibus hominibus, quod
IN ego Ermengards Godolina & vir
meus Sancius Gascus, bono auimo & gra-
tuita volunlate, damus & laudamus nos-
metipsos & omnia nostra Domino Deo &
béate Marie & omnibus sanctis Dei &
sancte prédication! & domino Dominico
de Osma & omnibus fratribus & sororibus,
qui hodie sunt vel in futuro erunt, & da--
mus nostram domum quam habemus &
tenemus in Castro Vilarii, cum omnibus
edificiis suis. Et affrontât se ab oriente in
t:lll.
coî. 203.
An
1207
août.
domum Pétri Martelli, a meridie in via,
braterii & Bonafadis & Arnaudus Su^or ab occidente in locali Raimundi Capeleti
& Arnaudus Mascaro & Rogerius Aurus & de Bernardo Arnaudo, ab aquilone in
& Petrus Raimundus Rubei & GuiUermus*
do Sancto Juliauo & Ramundus Arnaudus
& frater ejus Petrus. Jussu omnium pre-
dictorum, Carbonellus de Alsono, notarius
publicus Mirapicis, hoc scripsit, kaleu-
das Xllii juuii.
Hoc est translatum dicti instrumenti, in
hoc libro scriptum per me Guilleniium
Helye, publicuni notarium Mirapiscis.
Non ista carta, set alia, de qua magis-
domibus de Bredicus. Et damus similiter
nostrum ortum, quod habemus & tenemus
a Poncio Humberto in decimario Sancti
Pétri terrae Caplatae, & affrontât se ab
oriente in via, a meridie in ipsa-heredi-
tate, in aqua,ab aquilone similiter. Et da-
mus simul alia omnia nostra mobilia & im-
mobilia, ubicumque habeamus & teneamus.
Et ego Vilarius & frater meus Galardus,
nos simul per nos & per omneni nostram
ter Martinus tranxit istam, videntibus posteritatem laudamus & concedimus Do-
Stophano baiulo & magistro Pagano & mino Deo 8: sancte prédication! predictam
Raimundo Audevino, notario Miiapicis,
& Petro Audevino & Poncio Lebrater & -Archives du prieuré de Prouille. [Doat, v. 9S,
Aycelmo Barba & Guillermo de Sancto f" 3.)
An
lioy
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
554
An
1211
z5 mai.
domtim jure nostro salvo, scilicot nostro
servicio IIII"' denarioruni, & aft'rancamus
jamdictam Erniengard & viro suo Sancio &
omiies alios de Pictamvillam, qui ad sanc-
tara predicationem donaverint. De aniiona
& de caseos & de ova & de pnlea & de
vinitis & de asinos & de boves & de omuia
alia servicia retinemus. Facta carta ista
meiise augusti, feria iiii, luna xi, régnante
Philippe rege, anno ab Incaniatione Do-
niini Mccvii. Testes hujus rei sunt Hugo-
nus de Rivo & W. Isarnus de Prolaiio &
Beriiardus Raimundus & Raimundus Ma-
gister & Petrus Sadia en Quatre. W. de
OHisfractis scripsit.
II. Notum' sit omnibus tam presentibus
quam fuluris hanc paginam legentibus vel
audientibus, quod ego Fulco, Dei gratia
Tholosane sedis episcopus, consilio & as-
sensu M. prepositi Sancti Stephani, do &
concedo ecclesiam de Brom cum omnibus
An
1211
décem-
bre.
habitantibus, omnes meos bonores, quos
habeo vel habere debeo in toto territorio
de Villario extra castrum, quecumque sint
vel ubicumque sint, terras scilicet cultas
vel incultas, casales, maloles, vineas, prata,
pascua, nemora, aquas, introitum & exi-
tum , oblias & dominationes & quidquid
habeo vel habere debeo ullo modo extra
castrum predictum de Villario, in omni
territorio predicto. Et ego Raimundus de
Vilario predictus ero bonus guirens de
omnibus amparatoribus, qui ibi aliquid
pro me vel ex mea parte ampararent vel
peterent vel petere poterant vel puta-
bant. Et hoc laudo amore Dei & pro re-
demptione anime mee & parentum meorum
super omnia alia bona mea tam mobilia
quam immobilia, que habeo vel sum habi-
turus ubicumque sint. Hujus doni testes
sunt dompnus episcopus Convenarum &
dompnus Vitalis Sancti Anthonini abbas
An
121 [
ad eam pertinentibus dominabus conver- & Maurinus sacrista Sancti Antonini &
sis religiose viventibus ad ecclesiam Béate
Marie de Proliano, scilicet Guillerme prio-
risse, Alazaicie, Raimunde, Passarine &
Berengarie & alii Berengarie & alii Guil-
lerme & Blance & Guillerme & Richarde
& domine de Barbairano & Guillerme de
Bellopodio & Curtolane & Raimonde...,
ut habeant & possideant quamdiu iste pré-
sentes vixeriut & jamdicte ecclesie hono-
rifice provideant, salvo tamen jure episco-
pali, ita quod décimas & primicias omnes
domine predicte possideani & capellanum
domino episcopo présentent, qui ab eo
curam animarum recipiat, & dominabus
de temporalibus respondeat & episcopo de
episcopalibus. Et ut quod fecimus ratum
perseveret,presentem paginam sigilli nostri
munimine roboramus. Datum anno Do-
mini M"cc°xr, idus maii.
III. Manifestum' sit omnibus homini-
bus hanc cartam legentibus sive audienti-
bus, quod ego R. de Vilario, mea propria
ac spontanea voluntate, dono & laudo &
concedo Domino Deo & beafe Marie &
domino Dominico Oxomensi canonico &
cunctis fratribus atque sororibus, in mo-
nasterio de Prolano modo vel in tuturo
■ [Dont, T. 98, f 47.]
• [Doat, V. 98, {" 5 y".]
Bertrandus de Durbanno archidiaconus &
Guillermus Clareti & Dominicus Pétri &
Raimundus Petrus de Causlirano, qui hanc
cartam scripsit, in mense decembris, rég-
nante Christo Carcassone, Bilerrensi &
Reddensi & in quibusdam partibus Tho-
losanensibus & Albiensibus, & Philippo
Francorum rege, & Fulcone Tholosano
episcopo, anno ab Incarnatione Domini
M''cc"xr.
IV. Notum sit' omnibus homînibus hoc
audientibus, quod ego Frémis Francigena,
per me & per omnes successores meos,
bono animo ac spontanea voluntate & sine
omni dolo, dono & trado in perpetuiim
sine omni meo meorumque retentu Do-
mino Deo & Sancte Marie de Prolano &
Dominico Oxomensi canonico & cunctis
fratribus & sororibus presentibus ac futu-
ris, ibi Deo & sancte Marie & monasterio
de Prolano servientibus, pro redemptione
anime mee & parentum meorum, medieta-
tem totius terre que est ubi vocatur a Ro-
mengar, que fuit de na Cerdana & Guil-
lermi Calveti, quam God. Picarela ab eis
émit & eam Guillermus Ospitalers & Ste-
phanus Engles & Petrus Rozaldi & frater
ejus Guillermus Rozaldi, qui erant here-
■ [Doat, V. 98, f° 4.]
An
12 12
14
février.
i.lll,'
col. 2VtJ.
An
1212
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
jji.
An
121 2
7 mai.
tici, ndqulsîenint de diiobiis... Et doiio
similitcr illam vineam totani, que fuit Ste-
phani Engles & Guillermi Ospitalerii, qui
erant heretici, que est in vineario de Fonte
Sancti Martini, & retineo ibi solummodo
ire & redire in aliam vineam nostram. Et
dono similiter medietatem domus, que fuit
Guillermo Ospitalerii, qui erat hereticus,
& domus est ante furnum in piano de
Varantena, que fuit Maurini Picarela. Et
si obiaro in ista patria, dono similiter me-
dietatem omnium nostrarum rerum mobi-
lium , ut habeant & teneant & semper
possideant ad suam voluntatem semper fa-
ciendam predictum honorem libère, quia
de hereditate fuit, quam dominus meus
cornes Montisfortis mihi dédit. Testes
hujus rei sunt Rogerius Picarela, Usal-
guerius de Fenoleto, Guillermus Arnaldi
Picarela, R. de Varnola pater Isarni ser-
vientis. Facta carta ista XVI kalendas mar-
tii, feria III, anno ab Incarnatione Christi
MCCXI, régnante Philippo rege Franco-
rum. Arnaldus Sancii de Lauriaco scripsit.
V. Notum sit' omnibus hominibus hoc
audientibus, quod ego Bernardus Catolica
de Barssa, motus amore Dei & béate Marie,
bonoanimo ac libentissinjo &pro redemp-
tione anime mee, dono meipsum & meos
filios Petrum & Bernardum Sancte Marie
de Prolano & loco ipsius 8t abbacie & tibi
domino Dominico Oxomensi cauonico, &
misi manus nostras intervestras,genu flexo
osculando, & dono meipsum & filios meos
predictos & omnia bona nostra mobilia &
immobilia fratribus & sororibus presenti-
bus & futuris & abbatie Sancte Marie de
Prolano, & facimus hominium ibi & fratres
facimus inde similiter, ut rogent Deum
& sanctam Mariam pro nobis & colligant
nos in suis benefactis & orationibus. Et
nos pro servitio dabimus ibi dnnuatim in
perpetuum duos solides Melgorienses pro
nobis & pro nostris bonis mobilibus & im-
mobilibus in festo Omnium Sanctorum, &
quando habitum accipere voluero, dabo
ibi mecum centum solidos Melgorienses
pura elemosina, ut Deus dimittat mihi
omnia peccata mea. Et ego Dominicus ca-
nonicus Oxomensis, per nos & per abba-
tiam Sancte Marie de Prolano & per omnes
fratres & sorores présentes & futuros, inde
recipio te Bernardum Catolica de Barssa
per fratrem & per hominem & filios tuos
Petrum & Bernardum & omnia bona vestra
mobilia & immobilia, presentia & futura,
& manutenebimus & custodiemus vos &
omnia vestra bona, Deo annuente, pro
posse nostro bona fide, & coUigimus vos
in benefactis & orationibus nostris & ab-
batie Sancte Marie de Prolano. Testes
hujus rei sunt Usalguerius de Fenoleto
& frater ejus Raines & Guillelmus Faber
de F'aris & Poncius Rozaudi & Bernardus
Augerii. Facta carta ista nonis maii, feria
II, anno ab Incarnatione Domini Afccxii",
régnante Philippo rege Francorum. Ar-
naldus Sancii de Lauriaco scripsit.
VI. Notum sit' omnibus hominibus hec
audientibus, quod ego Guillelmus del
Essart, Francigena miles & dominus de
Vilaciscle, per me & per omnes successo-
res meos, bono animo & sine omni dolo,
dono & concedo & trado in perpetuum
pro redemptione anime mee & remissione
omnium peccatorum meorum & parentum
meorum Domino Deo & Béate Marie de
Prolano & abbatie ibi noviter constructe
Si Dominico Oxomensi canonico & cunctis
fratribus & sororibus presentibus & futuris
eJLisdem domus, ibidem Deo & sancte
Marie servientibus, XII sextariatas terre
in decimario Fanijovis, juxta fortiam que
fuit domine Fais & filiorum ejus, que af-
frontant... ut habeant & teneant ac sem-
per possideant cum fructibus & explectis
inde exeuntibus ad suam voluntatem sem-
per faciendam, cum introitibus & exitibus
suis. Et ero inde semper bonus guirens de
totis amparatoribus bona fide. Et hoc do-
num feci de honore quem dominus cornes
Montisfortis mihi dédit. Et ut hoc donum
predictum ratum & firmum inconcussum
semper permaneat, sigillo meo confirmavi.
Testes hujus rei sunt P. Alazainus prior
Camboni, Petrus Pitrelli, Guillermus Ar-
naldi Gibolensi, Arnaldus Ortiguers, Mais
miles Francigena. Facta carta ista xvn»
kalendas octobris, feria V, anno ab Incar-
natione Christi Ri" ce" x" il", régnante Phi-
An
1212
An
121 i
Ii;:n.-...
[Doit, r. p8, C 7.]
' [Doat, V. 98, P 10.]
An
I2IZ
d:)7
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
558
Vers
1207
dcccm-
bru.
lippo rec;e Francorum. Arnaldus Sancii de
Lauriaco scripsit.
i38.
Réponses faites par le roi Philippe-
Auguste au pape, touchant l'ajjaire
d'Albigeois.
1. Hec est responsio qiiam dominiis rex fecit
episcopo Pariiiensi de Albigeis'.
EPISCOPUS osteiidît domino Régi, quod
dominus Papa rogabat eum, ut ad hoc
apponeret auxiliiim, & quod vellet quod
homiiies Francie illuc ireiit. Et quando
episcopus locutus est cum domino Rege,
rex Anglie jam fecerat obsidere per vice-
comitem Toarci unum castrum hominis
sui, G. de Maloleonc, scilicet Bellanivil-
lam, & ideo oportebat doiiiiiium Regem
deffendere terram suam, sicuti erga eos qui
treugam rumpebant. Et ideo respondit do-
minus Rex, quod non habebat posse con-
gregandi duos exercitus, unum pro eundo
contra Albiges & alium pro deffendeiida
ferra sua, sine maximo gravamine. Sed si
sederet domino Pape & placeret ei quod
rogaret regem Francorum & regem Anglie,
quod per preces & sine consuefudine re-
quirenda super eos darent treugas duorum
annorum vel amplius, taies quod rex Fran-
corum videret [quod] bene assecurate fuis-
sent, pro servicio Dei faciendo & mitfendo
in Albigeis, non remaneret per dominum
apponere taie auxilium quod vïdeat posse
proficere ad servicium Dei faciendum, li-
benter apponeret de suo ad valorem L li-
brarum Parisiensium singulis diebus usque
ad annum, tali modo quod nullus alius ca-
piat auxilium de domanio suo nec de abba-
tiis suis regalibus, nisi ipse, ita quod si
rex Anglie vel sui rumpereut treugam, ita
quod non vellent dimittere per excommu-
nicacionem, liceret domino Régi revocare
homines suos sine mesfere. Et dominus
Papa, si vellet treugam durare, apponeret
super taies, qui haberent potestatem ex-
commuuicandi qui treugam infringeret &
terram suam & auxiliatores suos.
II. Seciinda responsio qunm rex fecit
domino Pape de Albigeis'.
Super eo quod nobis mandavîstis de
morte Pétri de Castronovo, qui mortuus
est assensu comitis Sancti Egidii, sciatis
quod multum piget nos de morte ejus,
tanquam de tam probo homine & qui in
actu erat tam bonorum operum. Et si vos
materiam habetis conquerendi de eo, nos
similiter multam habemus materiam ad
conquerendum de eo. Sciatis enim quod
in majori guerra, quam habuimus contra
regem Anglie Ricardum, contra nos cepit
in uxorem sororem ejusdem régis Ricardi,
quamvis pie memorie pater noster & nos
magna constamenta & impensas miserimus
ad defendendum patrem ejus & ipsum &
terram ejus. Et cum nos gnerrearemus re-
gem Johannem propter injuriam suam,
invenimus homines ejus in munitione con-
tra nos infra Falesiam. Et bene sciatis,
^'ers
1207
Regem pro servicio Dei faciendo, tali modo quod de omnibus guerris quas habuimus,
quod si rex Castelle & sui vellejit esse in nuUum auxilium de eo habuimus nec per
treuga, in voluntate Régis esset quod esset ipsum nec per gentem suam, quamvis do
in treuga vel non, sicut fuit alla vice, quia jiobis teneat unam de majoribus baroniis
non esset honor domini Régis quod remo- de regno nostro. Super eo quod nos mo-»
veretur a treuga, si vellet esse in treuga,
quod non esset ad suum chois, sicut fuit in
alla treuga. Et libenter apponeret compo-
tens auxilium, taie auxilium, quod si cle-
rus & barones & milites Francie volunt
' Bibliothèque du Vatican, fonds Ottoboni,
n. 2796, f" 61. — Delisle, Catalogue des acta du
Phili/pe-Auguite, pp. 247 & 5i2,
nuistis quod super hoc consilium apponc-^
remus, quod apponendum videremus, no-
veritis quod, quando littere vestre ad nos
pervenerunt, eramus in itinere exercitus
nostri ad eundum contra gentes régis An-
glie, que interceperant in treuga nec
' Bibliothèque du Vatican, ut supra, ["Cl v". —
Delisle, op. l. pp. 201 & 5i2.
An
1208
avril.
An
1208
5^^
^9
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
56o
emeadare volebant nobis nec hominibus
nostris. Sciatis autem quod episcopis, qui
super hoc nobiscum locuti sunt, respondi-
mus, quod si clerus & baroiies appoiierent
competens auxilium, quod nos videremus
posse prodesse terre, & nos haberemus
talem treugam quam videremus quod bene
assecurata esset & servata, ad auxilium li-
benter niitteremus de hominibus nostris &
de pecunia nostra. De eo autem quod vos
predicti comitis terram exponitis occupan-
tibus, sciatis quod a viris litteratis & illus-
tratis didicimus quod id de jure facere non
potestis, quousque idem de heretica pra-
vitate fuerit condempnatus. Cum autem
inde condempnatus fuerit, tantum demum
id significare debetis & mandare, ut terram
illam exponamus tanquam ad feodum nos-
trum pertinentem, Nondum enim nobis
significastis quod eumdem comitem pro
condempnato habeatis. Nec causans id ip-
sum excusando dicimus, cum pocius accu-
sare quam excusare velimus, sicut, Deo
volente, cum se oportunitas obtulerit, os-
tendemus per effectum.
ÊJ oric.
t. m;
col. 209.
An
1107
avril.
iSç.
LXXXVII
Extrait de quelques actes de la maison
de Sabran ' .
I. -K tOTUM sit, &c. quod anno ab Incar-
ii natione Domini m ce VII, mense
aprili, ego Guillelmus de Sabrano vende
tibi N. priori Vallisbonae & successoribus
tuis, & per te donnii Vallisbonae in per-
petuum, claustrum de Cabrareciis, quod
appellatur Sabranencs, & est situm iivpa-
rochia Sancti Clementis de Seleraco. Quod
confrontât, &c. Pretium autem hujus
venditionis est CGC sol. novorum Raimun-
densium, &c. promittens quod hoc lau-
dare faciam domnam Guillelmam matrem
meam, &c. Acta sunt haec apud S. Paulum
extra Portale, praesentibus & ad hoc con-
vocatis testibus Guillelmo de Venejano,
quondam Uticensi episcopo, Petro sacrista,
Guillelmo procuratore, &c. Et ego Rai-
mundus Guillelmi cancellarius d. episcopi
Uticensis praesens ante fui.
II. Notum sit, &c. quod ego Guillelmus
de Sabrano dono per me, &c. Deo & Beafae
Mariae Vallisbonae & tibi Stephano de
Claromonte & pro te toti ordini Carthu-
siae, ut omnia quae necessaria fueriiit do-
mibus ejusdem ordinis possint transira
sine pedagio vel usatico per boscum Sabra-
nensem, &c. Factum est hoc apud Aque-
dunem, ante portam de Portu, anno In-
carnationis Domini MCCXIII, &c.
III. Innotescat, &c. quod anno ab In-
carnatione Domini m ce XV, VIII kal. aug.
ego domna Adalmua, uxor quondam domini
Rosfagni do Sabrano, constabularii domini
comitis Tolosani, mandato & consensu do-
mini Guillelmi de Baucio, Dei gratia prin-
cipis Aurasicae, tutoris liberorum quon-
dam dicti Rostagni de Sabrano & totius
terrae praedictorum liberorum, mea libe-
ralitate, &c. vendo tibi N. priori sanctae
domus Vallisbonae, &c, videlicet omnem
dominationem, quam vir meus Ko. de Sa-
brano praefatus habebat vel habere debe-
bat in mansum de Cadaneto, &c. Liberam
facultatem ingrediendi possessionem tibi
N. priori & omni conventui ejus do-
mus permitto, salvo jure meo & filiorum
meorum Ro. & Guillelmi de Sabrano, &C.
Actum est hoc in villa Sancti Michaelis
juxta ecclesiam.
IV. Anno Domini Incarnationis MCexv,
mense julio, pridie kal. aug. Ego V/. de
Baucio, Dei gratia princeps Aurasicae, tu-
tor filiorum Rostagni de Sabrano, videlicet
Rost. & Willelmi, de mandato & voluntate
patris eorum, pro utilitate & commodo
dictorum parvorum vendo & trado... tibi
domno N. priori domus Vallisbonae omne
jus & dominium, quod Rost. de Sabrano vel
filii ejus per eum habebant vel videbantur
habere in manso & omnibus perfinenfi:s
mansi de Cadaneto,- &c.
An
1207
An
I 2l3
An
izi3
25
juillet.
Éd.orîfi,
t. III,
col. 310.
An
121S
3i
juillet.
Archives de la chartreuse de Valboniie,
56 1
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
56:
An
1208
0 mars.
140.
LXXXVIII
Engagement du pays de Laissagiie-^,
fait à Ra'imond, comte de Toulouse,
par Guillaume f comte de Rode^\
CONOGUDA causa sia a fots als presenz e
als avcilidors que e l'an de la encarna-
tio del senhorJesu Christi MCC e vii, el
mes de marz, vj. dies a l'intrad, eu Guil-
lelms coms de Rodes, per bo cor & per
bona voluntad, meti en penhora a vos mo-
senhor R. per la gracia de Deu duc de
Narbona, comte de Tolosa, marques de
Proensa, fil de regina Costanssà , e als
vostres & a tôt vostre voluntari, lo castel
de Montrozer ab totas sas pertenensas, &
tôt quant eu ai ni om per mi a e Laissa-
guez, so es a saber Buzencs e Galhac e
aventura o faziam, do vos lezer e poder
que vos e li vostre m'en poscaz penorar on
vos voirez e queque vos o li vostre poses-
saz per nom d'aquesta penora, no vos sia
comtad eu paga. E promet vos que eu ni
om dels meus contra aquesta penora no
venga per ved ni per justicia de gleisa en
que vos siaz, ans renunci tôt divi ajutori e
uma, E eu W. coms de Rodes juri sobre
sains Evangelis que tôt aiso, com desobre
es dit, tenga a vos sener comte de Tolosa e
als vostres & aiso far vos ai jurar als ornes
de la penora. Terminis de rezemer aquesta
penora es d'an en an en las oclabas de Pas-
cas. E si per aventura vos, sciier coms de
Tolosa, farez despesas el gardar d'aquesta
penera o li vostre olfra las gauzidas que
d'aqui aurez, promet vos que eu vos o reda
a conoguda d'en Bousson e doni vos o so-
bre la denant dita penera. Et eu Yrdoina,
fila que fu de Beatriz de Canilac, moler
del conte de Rodes, met princi|)alment a
vos sener R. comte, la pon'-"i sobredila de
Prevenqueiras e Severac la Gleisa e L
gons e Gatnac e Laissac e Montferrer, ab Laissaguez, ab tots sos pertcncmentz e als
totz los pcrtenemens d'aquestis castels & vostres eautorgvos la penera do Montro-
d'aquestas vilss & d'aquests locs sobredifs,
e pus si pus avia en tôt Laissaguez comi-
nal, ab vos sener conte de Tolosa per XX
milia sols de Melgor., loscals ai avuz &
receubuz e m'en teng de vos per be pagaz
e dels cals renunci encientalmenz ad ex-
zer ab sos pertenements e jiir vos sobre
sains Evangelis tocads, que en tôt aisi o
tenga cum desobre es dit o ciicontra no
venga perdeguna dreitura escriula o no es-
criuta, anz renunci eciontalment Ic^'t Julie
de fondo dotait. D'aquesta causa sobredita.
ceptio de no nombrad aver, e doni vos e esters del lauzament do Yrdoina, moler del
vul que aiaz de bo dreit totas las gauzidas comte de Rodes, so teslimonis Ug avesques
e tôt ([uant en deguna guisa aurez vos o li
vostre d'aquesta penera, que res no von sia
comtad e sort ni e paga e renonci ecien-
talmen sobre aiso tôt a lei escriuta e no
escriuta e tota lei divina e umana e tota
costuma, que a mi pogues pro tener ni aves
daun. E promet vos que en la penhora
sobredita vos fassa aver e tener a vos e als
vostres, si que si re perdiaz peramparamen
que om ni femna vos i fezes, quo eu o
emendes ses tôt plaid a vos e als vostres al
vostre somoniment. E met vos en retorn
de Rodes, en Bernad d'Arpajo, V/. Bernad
de Naiag, P. de Tribns arcliidia((ues de
Rodes, W. d'Aorlac archiJinqiics de Rodes,
Rai. W. de Pena, Peiro Cazols, Bernad
Jaufre, Gufrald do Sont Roma, V/. Duran,
Stephan Duran, Rainion Joicnt & Peire
Arnaud notari del scnhor comte de Tolosa,
qui per mandament del comte de Tolosa e
del comte de Rodes aquesta cart.i escrius.
Del lauzament de la comlcssa c del sagra-
ment ïo testimoni Ugo Monteli e Ugo
Willem, en P. Gros, eu Aimeric de BroUas.
tôt quant eu ai, & promet vos effament En P. Arnaud ad aiso tôt f"o presens & esta
que eu ni om dels meus ni alcus ab mo carta escrius.
coseil aquesta penora ni re d'aquesta pe-
nora no tolam a vos ni aïs vostres. E si per
An
i2o3
■ Trésor des clinrtes Je Toulouse, sac i3, n. 46.
[J. 32Î, original.]
563
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
Au
1208
mai.
Hd.oria.
t. 111,
col. 211.
.'^^4
141,
— LXXXIX
Lettre du roi Philippe- Auguste en
faveur de l'évèque de Mague ~
lonne '.
Francorum rex,
arripere iter contra Arrianos & ex toto
cordis affectii ad hoc nspirebatis. Preterea
idem subcellariiis nobis dixit qiiod cjiiiu-
genti milites iii Burqiiiulia ad hoc erant
paiati.Nos autem sii])er hoc deliberavinnis
cum comité Boloniensl & Guidoiie deDam-
petra & eisdem proposuirrui.';, quod nos
Simoiiem panetariiiin nostriim super hoc
facto vobis traiismisimiis Js: vos iiobis res-
pondistis par litteras vcstras, quod hoc
PHILIPPUS Dei gratia
dilecto & consauguiiieo & fideli suo sine assensu nostro ncqiiaqiiam (aceretis
R. comiti Tolosano & omnibus baronibus Preterea aliud in hoc fncio corisideravi-
de IVovincia, salutem &dilectionem. Mail- nuis, quod vos ex quo nobis in lioc facto
damus vobis & vos rogantes requirimus, sic responderatis contraria quadani ' in-
quatenus ecclesiam Magalonensem cum tentione hoc iterum facerc proponcbatis.
omnibus pertinentiis suis amore nostri Preterea quidam nobis di.cbanl, quod si
in jure suo conservetis, nec sustineatis nos hujusmodi iter impediremus, auxilium
eidem ecclesie vel rébus ad candem ec- quingentorum militum contra Arrianos
clesiam pertinentibus ab aliquo inferri impediremus, unde in optioiie iiosira po-
injuriam aut gravamen, scituri pro certo, suimus quod si vos contra Arrianos ad
quod exinde vobis tenebimur ad gratia- jervitium Dei ire velletis, nos boiio salvo
rum actiones, cum eandem ecclesiam te- servitio hoc volebamus e.x quo hoc voleba-
neamur modis omnibus deffensare. Actum tis, & illi tantummodo de Biirgundia, quia
apud Mosterolium-Berlai, anno Domini aliis de terra nostra nequaquam volcbamus
MCCVIII, mense maio. licentiam donare nisi illis de Burgundia.
Actum apud Chinonem, anno Domini
~~~~ M" cc° octavo, mense maio.
An
1208
An
1208
mai.
142.
Philippe-Auguste autorise les cheva-
liers du duché de Bourgogne à
prendre part à la croisade- contre
les Albigeois^.
PHILIPPUS, Dei gratia Francorum rex,
dilectis & fidelibus suis karissimo suo
O. duci Burgundie & H. comiti Niver-
nensi, salutem &' dilectionem. Noveritis
quod abbas Citersiensis {.sic) semel & "se-
cundo nobis dixit & tercio nobis per
subcellarium Citerciensem {sic) nobis man-
davit apud Chinonem quod vos volebatis
' Manuscrits ic Colbert, n. 2670. [Delisle, Cata-
logue des actes de Philippe- Auguste, n. ic86.]
'Bibliothèque du Vatican, fonds Ottoboni,
n. 2796, cartulaire de Philippe-Avigiiste, f" 72 v",
col. 2 (cancelée). Copie communiquée par M. E.
Berger, élève d« l'école française d'archéologie, à
Rome.
143.
Procédure criminelle par-devant les
consuls de Montauban^.
CONOGUDA cauza sia , que una femiia,
sirventa du proome R. de Perairols,
veng davant los proomes dei capitoI de
Montalba e a porteg lor rancura de mal e
d[e l]a unta, que lavio faig P. Tozetz en Ar.
de Lerida, el mais e la unta es aitals, qu'en
P. Tozetz deissendec de so roci e venc
vas la femna e pauzec li lo bras sul coll e
quereglo e dis li que lo laisses far 8f ela
dis que no faria, que vercz era cl ni us oni
faith no lo avia. En A. de Lerida sonec li
e dis li que fes so afar, quel li retend ria lo
roci, e en aiso P. Tozetz laiseg la fenina e
' La lecture de ce mot est douteuse.
' Original) Archives nationales, J. 3i8, n, 17.
An
I203
An
1208
aoj
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
566
venc A. de Lerida so roci cavalgan dreith
a la femiia e pasec la femna e puis toriieg
vai lei e desseadeg de so roci, e dis li que lo
laisses far, & ela dis que no faria. Eu aiso
el près la a bras e gitec la sos la leinha e
del fais de la leinha gitec e la terra e feric
e la batec, e ela réclamée se per Deu e per
moseinor lo comte e per capitol e per R.
de Perairols ab cui estava, que no la forses
ni lo la bâtes, e el dis li que faria lo en
totas guias e ela dis li que no lo laissaria
far, aucerre la poiria, en A. de Lerida trais
so coutel e ferig la femna en II locz, si que
aisig sancz. So dis la femna. — E li proome
del Capitol, la rancura auzida, demandero
a la femna, si i veng anc om ni femna, per
que proar o poguesso. E ela dis que oc
femnas que venio del bosc, na Belota, e la
moiller Grimard de la Costa e sa filla, e la
lilla d'en Sicard de la Costa. E li proome
del Capitol tramero per lor e diso lor que
lor dissesso veritat d'aquo que lor deman-
dario, e diso lor que be o fario. — El
proome de capitol demandero lor si viro
ploran aquesta femna, ni si i viro A. de
Lerida nin P. Tozet, e las femnas diso que
oc, e la iina que cridec e dis : Coi^ina, que
as, que ta faig aquo ? e ela respos qu'en
A. de Lerida, e las femnas diso : Fort es
mal aiso, que jamai sirvenia de proome des-
tainla (?) no an defora, que forsada no sîa e
batuda. En aiso venc A. de Lerida, en P.
Tozet, en A. de Lerida trais lespaza e dis :
Cals es aquesta parleira; e la femna, cant lo
vi venir ab lespaza tracha, ac paor que lan
ferîs e fugic vas P. Tozetz, en P. Tozetz
dis an A. de Lerida que sostesso daqui,
que enrepte ne serio.So diso las femnas, o
aquestas femnas sobscriutas cofessero da-
vant lo capitol, que aquesta femna sirventa
de R. de Perairol per nom ' trobero ploran
e viro que issagnava e enfangada. — Aques-
tas paraulas auzidas^ lo capitols trames per
P. Tozetz e fero li far sagrament, el sagra-
ment faig, diso li que lor dises veritat da-
quo que ilh li demandario, e el dis que
be o faria) el capitols enquereg lo duna
femna sirventa H. de Perairols, que lof
avia fâcha rancura de lui e den A. de Le-
rida de mal e d[e l]aunta que lavio faig, si
o avio faig. E el dis que vers fo que el eu
Ar. de Lerida sanavo de portar defora e
encontrero una femna que dis questava ab
R. de Perairols al pas de la leinnha e ela
que fazia I fais de leinha e el deisendeg de
so roci e aneg vai lei e pauzeg li lo bras
sus lo col, e el dis li que far loia e ela dis
que no faria, que vercz era, e el ajudeg li
lo fais de la leinha a liar e a levar e cant
lajudava, desta quec se el rocis fugic sen e
cant loin laisseg la, e dis que per lo sagra-
ment que faig lor avia autre mal nol fe. El
capitols enquereg lo den A. de Lerida se
venc vas aquesta femna & el dis que oc &
e| P. Tozetz osteg se daqui & anec se des-
tobre e puis torneg & anec sen vas lor; e
trobec la femna ploran e vi sanc e las ca-
mias els muscles e dis A. de Lerida : Ostem
nos daisi ; mala preio vos don Deu que mal 0
ave(^ faig que en rete ne serem. — Aquestas
paraulas auzidas, lo capitols trames per
A. de Lerida e volgo que lor dises veritat
e ferol far sagrament. E sobre sagrament
enquerego li duna femna sirventa R. de
Perairols, que lor avia fâcha rancura, quel
lavia ferida de coutel en II lox, so lor avia
dig, e batuda, se o avia fag o no. Et el dis
que be aneg vas la femna & empeis labe
& ela no lo laiseg far e laiseg la estar, que
aquest mal que la lor avia cumfat nol fe
ni la ferig de coutel, aisso cofesseg A. de
Lerida davant lo capitol. El proome del
capitol demandero an Ar. de Lerida se era
vengudz en aisi co las femnas lor avio dig
vas lor espaza tracha, & el dis que no ni
re als. E la femna sobrescriuta que avia
fâcha la rancura mostreg las nafras al ca-
pitol, que dis que l'avia faig A. de Lerida
e viro lo sanc e la quessa. E li proome del
capitol, auzidas aquestas rancuras acos-
seilladement, mostero aquestas rancuras a
nEsteve Sans e diso li que gardez lo dreig
del seinhor. El proome del capitol so-
brescriut, scilicet A. Gausbert, Johan de
luinhargas, en R. W. Carbonel, en Pons
Cogorla, en Joan Faidit, en A. Bernard de
luinhargas, en G. de Castillo, en G. Ma-
cip, en Ug de TiminaSj en P, Vidal. Hoc
fuit positum & ita factum in anno Incar-
nationis Domini M°CG°Vlir,
An
1 203
Un petit blanc duns l'original.
56;
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
568
Kd.oriff.
t. 111,
col. 21 1.
An
I loy
if)
février.
144. — xc
Rémission accordée aux hahltans
de Nimes par le comte de Tou-
louse \.
I, A NNOabliicarnationeDominiMCCViii,
JTV XIV kal. martii, nos Dei gratia Rai-
nnindiis dux Narbonae, cornes Tolosae,
marchio Provinciae, bona fide, &c. reniit-
timiis & finem facimiis vobis consulibus
castri Arenariim & civitatis Nemausi, sci-
licet Willelmo de Arenis, Pontio de Vice-
nobrio, Guilhermo de Geolon, & Beriiardo
Foillacherio, & per vos ceteris consulibus
& universis castri Arenarum militibus &
habitatoribus, & cunctis civitatis Nemausi
civibus & habitatoribus, necnon & omni-
bus extraneis qui in eodem sacramento &
consulatu vobiscum eraut, scilicet omnem
injuriam & indignationem, quam contra
vos conceperamus occasione sacramenti,
quod contra probibitionem nostram &
Guiraldi Amici constabularii nostri nec-
non & Stephani Aldemarii in castris nos-
tris fecistis. Remittimus etiam vobis eodem
tenore omnem injuriam & indignationem,
c(uam contra vos habebamus ob necem
Stephani Aldemarii vicarii nostri seu ob
destructionem starium suorum seu ob vio-
lentiam & rapinam rerum ejusdem, fam
mobilium quam immobiliiim ab eocpie nio-
ventium, seu ob captionem & destructio-
nem staris nostri quod erat aedificatum
infia civitatem Nemausi ad Pratumvel re-
rum nostrarum ibidem captarum, seu ar-
morum seu lapidum & universorum, quae
ibi capta fuerunt vel contra nos sive in di-
minutionem juris nostri aliquo modo acta.
Remittimus quoque vobis injuriam, irani &
indignationem, quam contra vos habeba-
mus, eo quod ingressum civitatis Nemausi
& castri Arenarum nobis & nostris iuter-
dixistis, vel quia adversarios nostros rece-
pistis, necnon & si in aliquo nos offen-
distis, eo quod justitias personarum vel
sanguinis facere praesumpsistis, pecuniam
' Hôtel de ville de Nimes.
ob justitiam ad nos pertinenfcm seu res
aliquas percepistis, postremo quidquid in
contemptum seu diminutionem juris nostri
aliquo modo fecistis. Nec sustinebimus de
cetero, quod aliquis occasione praedicto-
rum vos vel aliquem ex vobis aliquo in
tempore possit inquietare vel molestiam
aliquam vobis inferre, agendo vel exci-
piendo seu objiciendo civiliter vel crimi-
naliter. Insuper remittimus vobis omne
damnum & laesionem, quam in destructio-
nem molendini, quod erat in vallato civi-
tatis ante portale S. Mariae Magdalenae,
nobis vel aliis intulistis, omnia quae inde
abtulistis vobis concedendo, adjicientes
ne deinceps ibidem vel alibi in vallatis ci-
vitatis Nemausi seu castri Arenarum mo-
lendinum aedificetur. Demum siquidem
vobis & per vos universitati militum &
civium & quibusvis in castro Arenarum &
civitate Nemausi habitantibus solvo, donc
& remitto omne jus & omnem actionem
nobis adversum vos vel aliquem ex vobis
competentem usque in hodiernum diem
occasione praedictorum, &c. Sic me Deus
adjuvet & haec sancta quatuor Evangelia
Dei, quae manu mea tango. Hoc idem &
eodem modo promiserunt per stipulatio-
nem, & tactis sacrosanctis Evangeliis jura-
verunt praenominatis consulibus, & per
eos universitati castri Arenarum & civitatis
Nemausi, mandato d. comitis, Guirardus
Aldemarius, Guigonetus miles, Elsiharius
de Uzetia, Raiambaldus de Bellicadro, Wil-
lelmus de Crota, Willelmus d'Agen, Willel-
mus de Dion & Raimundus Gauf'ridus, quos
oranes d. cornes mandavit. Acta sunt haec
in ecclesia Sancti Salvatoris de Caysanicis,
in praesentia & sub testificatione Pontii de
Margaritis, Raimundi de S. Michaele, &c.
& Amici notarii qui hoc scripsit mandato
utriusque partis, anno & mense quo supra,
scilicet XIV kalend. martii, d. comité in
palatio suo quod-situm est in Castro Are-
narum résidente, & existentibus coram eo
universis castri Arenarum & civitatis Ne-
mausi consulibus & eorum consiliariis
necnon & qiiamplurimis ex militibus &
civibus, haec omnia superius scripta, lecla
& a d. comité osculum pacis, firmitatis &
securitatis omnium praescriptorum prae-
stante, Willelmo de Arenis & Willelmo de
An
1209
Édoriff.
t. 111,
col. 2 13.
An
1209
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
1209
février.
569
Geicon susclplentibus universitatis no-
mine, denuo confirniata 8c laudata fuerunt,
& cartae inde fieri ab ipso d, comité & a
consulibus mandatae. Ego siqiiidem Amiens
notarius iis omnibus praesens interfui, &
mandate d. comitis & consulum & cir-
cumstantium omnium hoc instrumentum
scripsi. Ad haec quoque inde descendantes
d. cornes & consules & caeteri omnes in
570
consules, nomine... vobis d. R. Dei gratia
duci Narbonae, &c. promittimus per nos
& per omnes consules & par universos
Arenarum & cives Nemausenses, quod
deinceps cum nullis aliis consulatum iiiea-
mus & faciamus, praeter illum tantum qui
factus est inter civitatem & castrum. Acta
sunt haec in castro de Caysanicis, in eccle-
sia Sancti Salvatoris, in praesantia Pontii
piano Arenarum, & ibidem d. comité & de Margaritis, R, de S. Michaele, &c. Die
consulibus ac caeteris omnibus conseden-
tibus, Pontius Raynoardus de Barnicio &
Draconetus de Bocoirano, nomine d. co-
mitis coram omnibus juraverunt super sa-
crosancta Dei Evangelia, quod d. comas
servabit & servari perpetuo faciet omnia
& singula suprascripta , sicuti d. comas
ipse & praamissi juratores juraverunt, d.
comité ipsos mandante.
H. Anno ■ ab Incarnatione Domini
MCCVIII, XV kal. martii. Ego Raimundus
Dei gratia dux Narbonae, &c. concedo &
laudo tibi Willelmo de Arenis & tibi Pon-
cio de Vicenobrio, &c. consulibus castri
Arenarum & civitatis Ncmausensis & par
siquidem crastina, praesidente comité in
palatio suo, quod situm est in Castro Are-
narum, & existentibus coram eo civibus
& consulibus & consiliariis castri Are-
narum & civitatis Nemausensis necnon
quamplurimis ex militibus & civibus, haec
oinnia antedicta laudata & confirmata fue-
runt, &c.
III. Anno' ab Incarnatione Domini
Mccx, manse augusti, in vigilia beati Bar-
tolomei, convocatis scilicet B. de Garricis,
domini comitis in Nemauso vicario, & mi-
litibus & probis hominibus, qui de civitate
val Castro exierunt, & paciariis, dominus
R. episcopus Nemausensis donavit & con-
castrum Arenarum & civitatem Nemausi,
laudans vobis & concedens statuta ad con-
sulatum illum tantum pertinentia, boiias
quoque consuetudines vestras, & quae-
cumque vicecomes Nemausensis & pater
meus vobis laudaverunt & coiicesserunt &
quaecumque ego ipse vobis concessi, denuo
vobis laudo & concedo. Concedo quoque
vobis & laudo, ut postquam inter quaslibet
personas in manu consulum litigare vo-
luerit, lis certa & contestata fuerit, ita
quod unum placitum habuerint, non lice-
bit eis vel alicui personaa de manu consu-
lum exire, donec causa illa in manu consu-
lum terminata fuerit & finita. Ante litem
vero contestatam & antequam unum pla- valeat & omnas ad firmanciam prestandani
citum in manu consulum habuerint, lice- in personis & quibuslibet rébus compellat,
bit his personis & omnibus eorum ad eu- ita scilicet quod si persona infra castrum
riam nostram accédera & ibi plaeitare, non vel civitatem constituta de persona infra
contradicentibus, &c. Et nos praenominati civitatem constituta querimoniam expo-
' Archives du domaine Je Montpellier, vigiierie ' Trésor des chartes, sac 9, n. 21. [J. 3i 8 ; copie
(le Nim:s, 2'' liasse, n. 4. du milieu du treizième siècle.]
An
1209
t. m!'
C01.21J,
An
1210
23 août.
vos ceteris consulibus castri & civitatis cessit domino P. Bremundo & ceteris pa-
& universis castri Arenarum militibus & ciariis, scilicet Becavido de Poscheriis &
cunctis Nemausi civibus & habitatoribus, Bios da Margaritis & Boc de Salve & R.
videlicet consulatum, sicuti factus est inter de Monterotundo, potestatem statuendi,
qualiter Bertrandus de Garricis cirea ho-
mines Nemausi deberet versari, qui sunt
infra civitatem, & qualiter ipsi Nemau-
senses qui sunt intus vel extra debeant
conversari. Habito itaque tractatu & dili-
genti consilio eum episeopo, statuerunt ut
super illis negociis seu etiam causis vel
factis, qui a consulibus vel ab aliis, man-
dato consulum, ante prestitam satisdatio-
nem in manu episcopi facta fuerunt, B. de
Garricis de exactione firmaneie se absti-
neat, quoniam consules illa tantum fada
in questionem referunt. Super aliis vero
factis omnibus, de qutbus B. de Garricis
querimoniam habuerat, firmanciam exigera
57 1 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. Syi '
An ' ' An
'"'° suerit, G. Nielli subvicariiis vel alius B. sentem paginam inspecturls, qiiod cum '^'^
de Garricis subvicariiis coiistitutus infra Doniiiius tradidisset in mamis meas terram
civitatem firmaiiciam exigat ibique secuii- gentis incrédule hereticoruni , videlicet
dum qiiod justitia dictaverit caiisam deter- quos per niinisterium servorum suonim
minet. Si vero quis circa prestacionem signatorum dignatus est de terra ipsa dis-
firmancie rebellis extiterit, dominus epi- perdere, & ego ad instantiam tam baronum
scopus dixit quod ad coiiipellenduni auxi- exercitus Domini, quam & legati & pre-
lium prestaret & nichilominus B. de Gar- latorum, qui présentes erant, bonus & re-
ricis in persona sua vel rébus suis ad gimen ejusdem terre humiliter & dévote,
firmanciam prestandam compellat. Si vero divine retribucionis intuitu, confidens do
ab aliquo vel aliquibus illorum qui extra ipsius adjutorio, suscepissem, desiderans
civitatem sunt querimonia exposita fuerit niihi gratiam ab ipso Domino ministrari
de illis qui sunt infra civitaleiii, tune B. in ejiis servicio per orationes sanctorum,
de Garricis extra civitatem firmanciam pro remedio anime mee dedi Deo Si ec-
exigat & coram se venire faciat eisque ad clesie Sancte Marie Cistercii, per manum
litigandum locum extra civitatem statuât domini A. abbatis ejusdem monasterii,
nbi voluerit in vicecomitatu & causam per Apostolice sedis legati, tune in partibus
assessores légitimes & sine suspicione de- illis, de bonis que proscriptis secundum
terminet, & partes coram eo secure venire Apostolicum mandatum hereticis dederat
& litigare valeant. Quod si forte aliquis niihi Deus, in civitate Carcassoua domum
firmanciam prestare recusaverit, illum in que fuit Bernardi de Lerida heretici, in
persona sua & per res & facultates suas civitate Biterrensi domum que fuit Amelii
arbitrio proprio ad prestandam firmanciam de Rivosicco heretici, in Castro de Salella
B. de Garricis compellat. Preterea statue- Narbonensis diocesis domum que fuit cu-
runt, quod illi Nemausenses qui extra sunt jusdam domine heretice que vocabatur Fi-
omnes res suas mobiles vel se moventes, lesacs, cum omnibus possessionibusik bonis
quecumque sint & quascumque voluerint, quibuslibet ad easdem domos pertinenti-
libere sine omni impedimento de Castro bus iibicumque sint & quecumque bona
vel civitate extraere valeant & ubi volue- idem heretici possidebant vel ab aliis he-
riiit reponere. Similiter illi qui sunt infra reticis habebant sive nomine pignoris sive
res suas vel quaslibet voluerint in terra quocumque alio titulo, omnia dedi pre- '
domini comitis possint apud Nemausum dicte domui Cistercii & dicte abbati ejus-
afferre. Si vero illi qui sunt infra aliquid que successoribus in puram & perpetuam
de supradictis prohibèrent, illi de terra elemosinam ad omnem suam voluntatem,
domini comitis ne quid infra Nemausum libère & absque contradictione qualibet
ingrediatur valeant prohibere, item ne quis in perpetuum faciendam. Quod ut mea hec
Nemausentium securus in terra domini co- elemosina rata & stabilis in posterum per-
mitis veniat valeant staluere. severet, hanc cartam exinde confectam si-
gilli mei impressione roboravi. Actum anno
Incarnationis Domini mccix, mense au-
guste.
145. — XCI ^" '^°^> '<i "o'* suivante, qui prouve que
la pièce provient de l'ancien Trésor des
Donation de Simon de Montfort '^'"''^' • ""• ^=^«^ ''o"^'"' S- comitis
, „ , , 7 ,,»^ , Montisfortis de domo & bonis Amelii de
a l abbaye de Liteaux'. ,,. . , .. . , d. ■ ,• •
•^ Kivosico, heretici de Biterris, quam fecit
-r-^GoSymon dominus Montisfortis, cornes abbati Cisterciensi (dominus Rex leditur
^" Il Licestrie & vicecomes Biterrensis & in hiis) & de quibusdam bonis apud Sallel-
\l°ii Carcassensis, notum facio universis pre- lam diocesis Narbonensis & apud Carcas-
Koût. sonam.
■ Reg. car. Franc. [Original scellé, à la Bibliot.
nation., collection Clairambault, v. 1 188, n. 76.]
iyS
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
^74
An
I 209
20 sep-
tembre.
IJd.orig.
t. 111,
col. 2I.(.
146. — XCIl
Testament de Raimond VI, comte de
Toulouse '.
QUONIAM testamentorum ordinatio a
jure est inventa & a coiisuetudiiiibiis
probata, idcirco Raimundus Dei gratia dii.ï
Narbone, comes Tolose, marchio Proviii-
cie, volens ire ad Romanam curiam & se-
dem Apostolicani, Deo aiinuente, visitare,
si in hoc itinere ab eo decesserit, saniis
tanien atque incolumis suum composuit
tcslamentum. Forma autem testaraenti hu-
)i!S talis est.
In noniine Domini nostri Jesu Christi.
Ego Raimundus Dei gratia dux Narbone,
comes Tolose, marchio Provincie, facio
nieum testamentum, si de me in hoc iti-
nere decedebat. Et si hoc ita, Deo volente,
evenerit, accipio pro meipso & ad meum
opus omne blatuni meum & vinum quod
de meis propriis honoribus exierit in illo
aiino in quo ab seculo transniigrabo, quod
blatum & vinum illius anni detur & divi-
datur totum amore Dei & redemptione de-
lictorum meorum, cognitione habitatorum
domus milicie Templi & habitatorum do-
mus Hospitalis Jerosolimis, iibi eis melius
videbitur fore salvum. — Item dispono &
dimitto domui Milicie meum equum &
mea arma & loricam & caligas & coopertu-
ras ferreas & galeam meani, amore Dei &
redemptione peccatorum meorum. — Item
dispono & dimitto domui Hospitalis Jéru-
salem pro amore Dei equum meum juve-
nem. — Item dimitto 8c dispono Baldoyno
fratri mco & infantibus, quos ex legitimo
matrimonio habuerit, totum pignus comi-
tatus de Amelavo & totum pignus quod
habeo in Roca de Valserga, ita tamen quod
Baldoynus frater meus nec sui infantes,
nec aliquis nec aliqua qui ab eo exeat, non
possint janidicia pignora a se ullo modo
' Sur l'original qui est aux archives de l'ab-
baye de Saint-Denis. [Aujourd'hui Archives n.i-
tionales, K, 27 h, n. 23; original scellé en cite
jaune.]
alieiiare, quin remaneant meis heredibu.9,
si forte de suis infantibus ex legitimo ma-
trimonio natis decedebat. Et si forte a
Baldoyno fratre meo sine infante nato ex
legitimo matrimonio decesserit, mando &
dispono quod jamdicta pignora remaneant
Raimundo meo filio absque omni impedi-
mento, & mando & dispono quod Baldoy-
nus frater meus faciat jurare bajulis de
Amelavo & de Roca de Valserga, quod post
decessum ejus hec omnia fideliter teneant
a Raimundo filio meo. — Item mando &
dispono quod Baldoynus frater meus teneat
hoc predictum donum de Raimundo meo
filio, & quod propter hoc donum sit miles
& homo Baldoynus frater meus Raimundi
filii mei & juret inde ei fidelitatem. Quod
si facere noluerit, mando & dispono quod
Baldoynus frater meus non habeat aliquid
de his que ei superius dispono. — Item
mando & dispono quod Alienor uxor mea
habeat & teneat suam dotem, sicut in
iiistrumentis sue dotis melius continetur.
■ — Item dono & dispono Bertrando meo
filio Castluscium & Bruniqueldum cum
eorum pertinenciis, sub tali vero condi-
tione, quod Berfrandus meus filius teneat
jamdicta castra de Raimundo filio meo &
quod sit inde suus homo, & Raimundus
iv.eus filius quod faciat ei jamdicta castra
quiète tenere & possidere, & quod sit inde
ei adjutor & deffensor ab omnibus homini-
bus, & quod Bertrandus meus filius nec sui
infantes non possint jamdicta castra a se
alienare ullo tempore, quin remaneant
meis heredibus, si forte ab ipso Bertrando
sine infante ex legitimo matrimonio vel
de suo infante sine alio infante nato ex
legitimo matrimonio decesserit. Et si ab
ipso Bertrando sine infante nato ex legi-
timo matrimonio decedebat, mando & dis-
pono quod predicta castra remaneant meo
filio Raimundo absque impedimento. —
Item dono & dispono Willelme filie mee
totum hoc quod habeo ad Montelaurum &
ad Sanctum Georgium,,sub hac tamen cou-
ditione quod ipsa Willelma nec sui in-
fantes non possint hoc donum a se alienare
ullo tempore, set legitimo heredi & si forte
ab ipsa Willelma sine infante nato ex legi-
timo matrimonio decedebat, quod hoc do-
num rcmaueat meo filio Raimundo, absfjue
An
1209
iJJ.ori".
t. lu.
CCl. 2 1 5.
An
575
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
576
omni contradicfione. His autem ita perac- & dispono, quod totum quicquid fecerit
lis & completis, totum residuuni quod ego faciat consilio & cognitione & voluntate
habeo vel habere debeo, vel michi pertinet Baldoyni fratris mei, — Nam ita & tali
An
IÏ09
vel pertinere débet aliquo jure vel aliqua
ratione vel successione vel escazucha seu
quolibet alio modo, quod michi pertineat
vel pertinere debeat, quicquid sit vel ubi-
cumque sit, dono & dispono & dimitto
meo filio Raimundo. Sub tali vero tenore
facio ei hoc donum, quod Raimundus meus
filius non possit terram dare nec a se ullo
alio modo alienare, donec sit ipse etatis
XXX annorum. Quod si facere teniptaverit,
mando & dispono quod aliquam efficatiam
nec stabilitatem non habeat ullo tempore.
— Item mando & dispono quod meus filius
Raimundus persolvat omnia mea débita
creditoribus mets, nam ipsum Raimundura
meum filium per meum legitimum here-
dem pono & constituo. Tamen si Raimun-
dus meus filius sine infante nato ex legi-
timo matrimonio decesserit, mando &
dispono quod onuiiasua jura & totum hoc
quod ei superius dispono remaneant Bal-
doyno fratri meo & ejus ordinio, pro omni
sua voluntate inde facienda, & quod Bal-
doynus frater meus persolvat omnia mea
débita meis creditoribus, si tamen Rai-
mundus meus filius illa non habebat per-
soluta. — I^t mando & dispono quod om-
nes mei bajuli, ubicumque sint, jurent
omnem meam terram Baldoyno fratri meo
post decessum Raimundi filii mei. — Item
dimitto Raimundum filium meum & ter-
ram suam & omnia sua, sub deffensione &
custodia domini Phylippi régis Francie
consanguinei mei, & domini Ottonis, impe-
ratoris Theuthonicorum. — Item pono &
subdo meum filium Raimundum cum omni
sua terra & cum omnibus suis juribus, in
bajulatione & in custodia & sub protec-
tione Ber. Convenarum comitis, consangui-
nei mei, & fratris mei Baldoyni & consu-
modo ego Raimundus dux Narbone, comes
Tolose, marchio Provincie, meum facio
testamentum & dispositionem, & si in hoc
itinere a me decedebat, mando & dispono
& statuo, ut hoc testamentum firmiter ha-
beatur & teneatur & observetur per omnia
tempora & a nullo vivente removeatur. —
Item mando & dispono, quod omne meum
proprium bestiarium de meis propriis do-
niibus detur cum omni blato meo & vino,
uti dictum est superius, cognitione habita-
torum domus milicie Tenipli & Hospitalis,
amore Dei & redemptlone peccalorum meo-
rum. — item mando & dispono quod Ber-
trandus meus filius faciat hominîum pro illa
castra (sic) que ei dimitto & fidelitatem, &
adjuvet inde de causa videlicet & de guerra
Raimundo meo filio'. — Item mando &
dispono quod Baldoynus frater meus & sui
infantes, quos ex légitime matrimonio ha-
buerit, habeant x milia sol. melgor. singulis
annis de meis peaticis quos habeo ad por-
tum Sancti Ceornini&ad Palusciam. Tamen
si de Baldoyno fratre meo sine infante nato
ex legitimo matrimonio decesserit, mando
& dispono, quod remaneat hoc donum meo
filio Raimundo absque omni impedimento.
— Item mando & dispono quod si Baldoynus
frater meus non fecerit hominium & do-
niinium & fidelitatem Raimundo filio meo,
quod non habeat aliquid de his que supe-
rius ei disposui. — Item mando & dispono,
quod si de Raimundo meo filio & de Bal-
doyno fratre meo sine infantibus natis ex
legitimo matrimonio decesserit, quod to-
tum hoc quod habeo in dominatione régis
Francie remaneat eidem régi Francie, &
hoc quod teneo de imperatore remaneat
imperafori videlicet totum hoc quod habeo
in dominatione imperatoris ultra Rodo-
ÉJ.orig.
I. III.
col. 216.
lum Tolosanorum, presencium videlicet & num (sic). — Item mando & dispono quod
futurorum , set mando & dispono quod Baldoynus frater meus adjuvet de causa &
Baldoynus frater meus sit potens & pro- guerra Raimundo filio meo contra omnc-s
tector ac procurator super omnes de Rai-
mundo meo filio & de omni sua terra &
de omnibus suis juribus ubicumque sint,
donec Raimundus meus filius sit perfecte
& légitime etatis. Et postquam Raimundus
meus filius in pcrfccta etate fuerit, mando
homines. Hoc autem donum facio régi
Francie, salvo dono Bertrandi filii mei &
Willelme filie mee.
' Ce qui suit est d'une autre main & d'une au-
tre encre. [A. M.]
An
1Z09
577
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
573
An
I 209
septem-
bre.
Hoc ' testanientum fuit ita positum IX
die exitus niensis septembris, régnante
Phylippo rege Francorura & eodem R°To-
losano comité & Fiilchone episcopo, anno
WCCVIIII" ab lucarnatione Domini.
Hujus testamenti & dispositionis sunt tes-
tes Raimundus de Recalto & Deodatus
Aleniannus & Willelnius Calveria, & Pe-
trus Arnaldus iiotarius, & Petrus Sanciiis
qui cartani istam scripsit.
L'acte est divisé par les lettres de l'alpha-
bet, & scellé en cire blanche sur lacs de cuir,
du sceau ordinaire de Raimond. Sur le dos il
est écrit en caractères du temps : Testanien-
tum Kairnundi ducis Narbonae ]\iccix,
dafulii nobis ad custodiendum. [Ecriture du
quaior\iime siècle.}
mon, solummodo in diebus tuis. Et ego
Simon cornes supradictus pro domo mea
in castelio facta dono servitium Domino
Deo & sancto Antonino & clericis ejus,
tani praesentibus quam succedentibus, di-
midium modium purgati frumenti & unum
modium puri vini & unam pinguem vac-
cani, &c., comme dans les autres pariages des
abbés de Pamiers avec les comtes de Foix,
Voir tome II, Preuves, p, 525 & seq. [t. V,
c. II 16]. Factum est hoc mense septcmbri,
die dominica, anno ab Incarnationo Do-
mini MCCIX, apostolante domino Inno-
centio papa III, régnante Philippo rege,
& Simone praedicto comité, qui cartam
istam fieri mandavit & propria manu fir-
mavit, videntibus donàno Fulcone Tolo-
sano episcopo, & fratribus Ricardo & Ar-
naldo Poincha Cisterciensis monasterii, &
Bucardo de Marliaco milite, & Guillelmo
de Luceio, & Guidone de Levies tune teni-
poris marescallo, & Simone & Roberto de
Pisiaco, niilitibus Francigenis, & d. Ra-
mundo & Bernardo de Castlar, & Raniundo
Montfort en partage pour la ville Siguerio, & Arnaldo de Camprinhano, &
Guillelmo de Clareto, 8c P. Gui priore.
147. — XCIII
L'abbé de Pamiers appelle Simon de
Montfort en pariage pour
6" le château de Pamiers ^,
I. TN nomine Domini nostri. Ego Vitalis,
V
1 Fredalensis ecclesiae abbas & minis-
tralis, cum consilio clericorum nostrorum
Leicestriae, domino Montisfortis & Dei
provideutia Biterris & Carcassonae viceco-
miti, castrum Appamiarum cum fortesa &
fortesas, quae ibi sunt & in antea erunt, &
totam villara tam veterem quam aovam ad-
custos de ipso Castro & villa maneas ik de
villa Fredalensi, & de omni abbatia 8f de
toto honore ad ipsam abbatiam pertinente
verus adjutor & deffensor existas, ad hono-
rem Dei & sancti Antonini & clericorum
ejus tam praesentium quam futurorum. Ad
custodiam vero & def'ensioneni munitio-
nemque castri concedo tibi medietatem
leudarum, &c. Haec omnia tibi superius a
nobis concessa concedimus tibi, comes Si-
' Ici l'écriture change pour la troisième fois.
[A. M.]
' Archives de l'évcché de P.imier5.
An
1209
KJ.ovip
t. m,
col. if;
& Mauriuo sacrista, & Joanne Lenicii ca-
iionico qui cartam istam scripsit, &c.
II. Pierre' , abbé de Frédélas ou de Pamiers,
renouvela ce pariage avec Amauri de M.ont-
& ceterorum fidelium & amicorum eccle- /or(, anno Incarnationis Domini mccxviii,
siae nostrae, concedo tibi Simoni, comiti Vlii° idus julii, anno il pontificatus do-
An
1218
8
juillet.
mini Honorii pape III,presentibiis domino
Bertrando, tituli Sanctorum Johannis &
Pauli presbitero cardinali, Apostolice sedis
legato, & magistro Ugone de Miramars
canonico Arelatensi,& Raimundo scriptore
jaccntem ipsi Castro Appamiarum, ut fidelis canonico Sancti Stephani Tolose, clericis &
sociis ejus, & Johanne de Lafcra mares-
challo ipsius cardinalis & Petro abbate &
Maurino sacrista, Poncio Deodato cancel-
lario, Ramondo de Aura, Carpinello, Ber-
nardo Amelii, Johanne de Fuxo, Ramundo
de Castlario Scitardo, Vuillelmo de Podio
Abone, Raimundo Martini, Bernardo de
Claustro, Petro de Castro Genesto, Poncio
Gardo, Bernardo de Scornabon, Raimundo
deVilario, Petro Roggerii, Jordano de Vil-
lamuro, Reimundo de Aurapuerulo, Bcr-
' CoUationné pour les témoins sur le registre
JJ. XIII, f" 62 r". Copie d'environ 13 je.
VIII.
'9
121»
79
PREUVES DE L'FIISTOIKE DE LANGUEDOC.
58
o«o
trando de Piijolis pulo (sic), Ecniardo de
A!;uiiaiio, Willelmo Ademarii, &c., caiio-
îiicis Saiicti Antonini, Domiiiico priore
Savatduni, & Willelmo Vitali , Aleino de
Rociiio, Giiidone mareschalcho, Ugone de
I.aci, Laniberto de Toniio (corr, Tureio),
Teol)aldo de Novavilla, Guidone de Cam-
pis, Willelmo de Baiiia, Renaldo de Moii-
ten, Galterio de Longatona, Rainaldo
An
54 110-
vcuibii;.
seii donntione propter miptias tibi fr-cta,
tria iiiilia solidonim melgoriensiiim per
très termines aniii, scilicet in proxinio
festo natalis Domiui M sol. melg. & in se-
quenti festo Penthecosten alios M sol. &:
iu sequenti festo sancti Micahelis M sol.
nielg. Et sic de anno in annum quamdiu
vixeris singulis annis ad dictos termines
dabo tibi, ut dictum est, MMM sol. melgor.
A.i
capellano, Willermo & Enrico clericis co- vel argentum ad rationem marche argenti
iiiitis antedicti. Concessio ista facta est in
capiiulo Sancti Antonini, & juramentum
lideiitatis receptum in ecclesia ante corpus
beati A;itoniiii. Ad majorem autem firmi-
tatem, ego supradictus abbas appono si-
gillum n-,eum, & nos capitulum Sancii
Antonini nostrum, 8c ego antedictus cornes
nieum. Et ego prenominatus cardiiialis oin-
nia supradicta cciifirmans ultimo sigilhim
nieiim appono.
148. — XCIV
Cession d'Agnès, vicomtesse de Bé-
■^iers, de ses droits en faveur de Si-
mon de Mont/brt'.
I. TN nomine Domiui. Ego Simon comes,
1 Licestrie & Montisfortis dominus
atque divina miseratione vicecomes Biter-
rensis & Carcassone, ciun liac carta recog-
nosco, quod Raimundus Rotgerii, quondam
vicecomes Biterrensis, laudavit Siconcessit
tibi, domine Agneti uxori sue, in donatio- cedo, solvo & in perpetuum derelinqiio,
nem propter nuptias castrum de Pedenatio vobis domino comiti predicto & successo-
& castrum de Torves, cura eorum perti- ribus vestris, quicquid juris habeo vel
fini L solides, si tempère solutienis hec
nioneta Melgoriensis fuerit habatuda seu
deterierata, & predicta omnia rue obscr-
vaturum & conpleturum super sancta lill
Dei Evangelia me jurasse profiteer. De
predictis omnibus conplendis mandate meo
se fidejusseres & debitores constituerunt,
tactis corporaliter sacresanctis ilii Dei
Evangeliis, Aimericus de Narbona, Guide
niarrescalcus, Petrus de Richeborc, Simon
de Passi, Rotbertus de Passi. Preterea ego
cornes predictus vole & rogo domiiium
Milonera, Apostolice Sedis legatus & do-
minum Narbonensem arcliiepiscopum &
dominos Biterrensem & Agathensem epi-
scepos, ut ad majorem firmitatem hanc
cartam confirment & sigillis suis corrobo-
rent. Et si predicta mmm solid., ut supe-
rius premisi, ad predictes termines singu-
lis annis tibi vel emni hemini pro ufilitale
tua petenti non dedero seu cenplevero,
per censurara ecclesiasticam & per inter-
dictum terre mee ad cenplendum plenarie
me conpellant. Et ad majorera cauteiam
hanc cartam sigillé meo confirmare jire-
cipie. — Et idée ego Agnes jamdicfa dono,
Ed.orig
t. III.
col. 218.
nentiis. Unde ego cernes predictus, vise &
diligenter inspecte & crédite instrumente
détail, habite censilio Raimundi cellararii
Cisterciencis & F[etri] de Monteacute ma-
gistri Milicie & baronum meoruni, pro-
mitto & convenio pro me & pro quolibet
successore meo tibi domine Agneti stipu-
lanti, quod singulis annis toto tempore
vite,' tue dabo tibi vel emni hemini pro
utilitate tua petenti, pro sponsalicie tue
' Originaux scellés; J. 890 n"* 1 & i h'is. Rcgis-
trum curiae Franciac, [JJ. xx\*, f" xvi.J
habere debee in predictis castris seu in
tota terra quondam vicecemitis mariti mei,
ratiene spensalitii seu denationis propter
nuptias. Et pro his tribus mille selidis nii-
chi annuatim, ut dictum est, perselvendis
de denatione mea propter nuptias sum
contenta, premittens vebis firmiter per
stipulationem, quod centra hanc douâtio-
nem, solucionem & cessionem nunquam
veiiiam vel venire faciam aliquo jure
scripte vel non scripte, divine vel humano,
quibus omnibus ex certa sciencia renun-
ciOj & sic me ebseryaturam super sancta
An
1209
)8i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
58:
un Dei Evangelia jurasse profiteor. Prcte- & in sequenti festo sancti Michaelis alios
An
1 2cp
rea ego Agnes jamdicta volo & rogo donii-
num Milonem, Apostolice sedis legatum
& dominum Narbonensem archiepiscopuni
& dominos Biterreuseni & Agathenseni epi-
scopos, ut ad niajorem firmitatem haiic
cartam sigillis suis confirment & corrobo-
rem. Et si forte ego vel aliquis per me
contra hanc donationem & cessionem ve-
VI'" sol. melgor. & residuos VI'" in sequenti
festo omnium Sanctorum, vel argentum ad
rationem marche argenti fini L sol., &c.
Ideoque ego jamdicta Agnes dono, solvo,
cedo & in perpetuum derelinquo vobis
domino comiti supradicto & successoribus
vestris, quicquid juris habeo vel habere
debeo in Castro de Pedenacio & in Castro
nerit, me per censuram ecclesiasticam sic deTorvesseu in tota terra quondam vice-
tenere prout promis! conpellant, subi-
ciendo personam meam excommunicationi,
& hanc cartam sigillo meo confirme. Item
ego Agnes predicta quicquid in castris
predictis & in tota terra vicecomitis niariti
niei quocumque jure vel quocumque modo
habebam vel habere debebam, tibi domino
comiti predicto plenarie & intègre dere-
linquo. Actum est hoc & laudatum a do-
mino predicto comité apud Montempes-
sulanum , in domo militie Templi, ante
portani ecclesie ipsiiis domus, anno ab
Incarnatione Domini millesimo ducente-
simo nono, actavo kal. decembris, in pre-
sentia & testimonio domini Raimundi
Agathensis episcopi, B. de Morezeno, P. de
Crispiano, G. de Anatolio, P. de Cabres-
piua preceptoris domus milicie de Mon-
tepessulàno, B. Agulloni, R. fratris ejus,
comitis Biterrensis, ratione dofis seu do-
nationis, &c. Actum est hoc & laudatum a
domino predicto comité apud Montem-
pessulanum, in domo militie Templi, ante
portam ecclesie ipsius domus, anno ab
Incarnatione Domini mccix, vin kal. de-
cembris, in presenfia & testimonio domini
11. Agatensis episcopi, B. de Morezeno, &c.
149.
xcv
Actes touchant les vicomtes de Lautrec
& de Narboniie '.
I. /^>ONOGUDA causa sia que eu Gtiillems
v^ Gantiers, bonament per ma propria
Guiraldi de Cabreria, Bertrandi Gaucelmi, voluntat & no per admonestan»ent de negu
Johannis scriptoris, Ricardi de Cornualla,
B. de Druas, Poncii de Ixindrio sacerdotis,
Clarini sacerdotis, Roardi vicecomitis de
Ungia & aliorum multorum. Ego Raimun-
dus de Portu, publicus Montispessulani
notarius, mandato domini predicti comitis
& domine Agnetis scripsi hec.
II. In' nomine Domini. Ego Simon comes
home, mas per amor de Dieu & de ma arma
& per redemptio de mos pecats, ei donat &
autorgat mon cors & ma arma a Deu & a
ma doua sancta Maria, & som redutz per
fraire a la majo de Candeil & als abitadors
de la maio, sirvents a Deu que aras isso ni
per adenant isserau totas aquellas causas
que eu ei ni aver deg ara ni per adenant,
Éd.orî';.
t. 111,
col. 219.
An
1209
14 sep-
tembre.
Licestrie & Montisfortis dominus, &c.viso moble & no moble, unque sio ni qualque
& diligenter inspecte 8c crédite instru- sio per tots temps. Et aquet don sobredig
mento dotali, habito consilio R. cellerarii eu Guillem Gantiers ei fag en poder del
Cisterciensis & P. de Monteacuto magistri seignor abat de Candeil, Bernad. Et sia co-
Militie & baronum meorum, promitto & noguda causa que eu Frotars, vescoms de
convenio pro me & pro quolibet successore Lautrec, per mi & per tots mos héritiers,
meo, tibi domine Agneti, uxori Raimundi per amor de Deu & de ma arma, & per
Rogerii quondam vicecomitis Biterrensis, redemptio de mos pecats & d'aquels de
quod de XXV" sol. melgor. dotis tue, per- mos paires, & ab cosseil & ab volontat
solvam tibi velcerto nuncio tuo in proximo dels cavaillers del castel de Lautrec, d'en
festo sancti Andrée vi'" sol. melgor. & in Frcsol, d'en Sanch Americ, d'eu A. Roser-
sequenti carnisprivio alios vi" sol. melgor.
' Archives de l'abbaye de Candeil. [Doat, v. 1 15,
' Rrgiitrum curlae Franciac, JJ. xxxA, f" xvil. f" ip.]
An
I ïoy
583
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
5Sz
An
1209
J décem-
bre.
gatz, d'en A. Rainant, d'en P. de Çabanas,
d'eu Karles, ci afiancat par tots temps
Guillem Gautier & sa majos e so alberc
& fotas aquelas causas, que a ni aver deu
ara ni per adenant, nioble & no nioble,
onque sia ni qualque sia, & d'aital guia,
que ja Guillems Gautiers ni om per luy ni
li una res que de luy sia ni esser deia, non
do ni fâcha el castel de Lautrec ni al cartel
ni per lo castel ni als barris cornu ni obra
ni gaita ni albergo ni segui ni cavalgada,
ni negu azempre, ni neguna quista de tôt
lo mon, mas que stia el & totas las suas
causas & sos albercs francament & onra-
dament, aisi coma causas de gleja devo far,
decembris, praesentibus & videntibus l.oJ-
vico fratre d. Aimerici, Arnaldo archi-
diacono de Fenoleto, Guil, de Diirbando,
Obrino fratre ejus, Bernardo de Durbando
lilio dicti Guill. de Durbando, Arnaudo de
Botenaco, Petro de Corciano, Sicardo de
Villarubea, Bernardo de Sejano, Bernardo
Pelagos, Rainuindo de Quadraginta, Will.
de Bagis, Arnaldo de Bagis, Guiraudo de
Cananaiol, Corte de Fontejoncoso, Bcr-
frando de Aniorto, Petro de S. Columba
Bernardo de Cimerio, Raim. de Magalono
Isarno Pelapullo, Ademario de Cumerica
Jordano de Marciano, Berio fratre ejus
Petro Raim. de Milars, Pagano de Cauillac
An
1209
& tog aquel que seguentre luy venrau & Escalquens & Joanne de Guidar bajulis
seu alberc, que donat sia de la majo de
Candel per tots temps. Tôt aquest do so-
bredig, on miels i es,& aquct affrauquiment
eu Frotars, vescoms de Lautrec, ei faig ab
coisseil & ab voluntat d'aquests cavaders
sobredigs & ab cosseil & ab voluntat dels
barrias del castel de Lautrec, per nom de
A. Barreira, de P. Guillabert, d'en Amiel
Pelos, P. de Solomiac, D. de la Salm, B. de
la Fenascia, A. d'Arago, D. d'Arago, T. Clop,
P. de Pratviel, J. Cabriol, R. de Maisac,
R. Mallorgas, G. de Maisac, R. de Laval ,
& tôt aquest sobredig de tôt aiso que en
aquesta carta es escriut sos donats per
testimoni, & Bermuns que aquesta carta
scriut, in mense septembris, feria ir, xviii
kalendas octobris, anno ab Incaniatione
Domini mccix.
II. Juro' ego Petrus de Fenoleto, filins
d. Avae, quod de ista hora in antea fidelis
ero tibi Aimerico vicecomiti Narbonae do-
mino meo, filio d. Sanciae, sine fraude &
sine malo ingenio, &c. de ipso Castro de
Fenoleto & de omnibus forcedis, quae in
60 modo sunt & in antea erunt, & de tota
Fenoledensi patria, & de tua vita non de-
cipiam te, &c., contra omnes homines &
faeminas, sine tuo inganno, &c., ego prae-
dictus Petrus de Fenoleto filius d. Avae,
lilia quae fuit Arnaldi de Fenoleto, per
fidem meam sine inganno, per Deuni &
haec sancta. Factum est hoc apud Feno-
letum, in sala canonicae, anno Domini
MCCIX, rega régnante Philippe, VI idus
de Fenoleto, Raimundo de Portaregia,
Berengario de Casais, & Petro Martine
publico sciiptore Narbonae, ejusdem Ai-
merici notario.
i5o. — xcvr
Abjuration d'htîenne de Servian '.
I. tN nomime Patris & Filii & Spiritus
1 saiicti, amen. Anno incarnati Verbi
M" cc°ix'', pontilicatus Innocentii pape 111
anno xiii, mense fcbruarii, in villa Sancti
Tiberii. Ego Stephanus de Cerviano confi-
teor me graviter errasse & contra fidem
catholicam & sanctam Romanam ecclesiam
multum graviter deliquisse, eo quod here-
ticos & etiam heresiarchas, videlicet Theo-
doritum, Baldoynum, B. de Sisniorra &
alios qui venire volehanf, in casfris mcis
recepi, defendi, fovi & perniisi fencre
scolas de heresi & publice predicare &
publiée dis])utare, pro quibus excommuni-
catus fui publice & a sancta Roniana ec-
clesia segregatus : nunc vero corde com-
punctus & peccatum meum recognoscens
& conlitens & ad unitatem & fidem sancte
matris Ecclesie redire desiderans, abjuro
omnem sectam & omnem heresim , quo-
cumque nomine censeatur, abjuro etiam
omnes hereticos, credentes, receptatores,
Éd.ortc.
t. m,
col. 22a
Archives de l'abbnye de Fontfroidc.
' Rtgiitr. cur, Fraticiac, [JJ. XXX-*, f" .\iv v".]
An
1210
85
obo
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
Dot.
clcfl'iisores & fautores eoriini. Confitcor
aiiteni sanctani fidem catholicam, Patrem &
Filium Si Spiritum sanctuni, unum Deiim
oninipotentem, creatorem omnium visibi-
lium & invisibilium, celestiuni & terres-
triiim, & omnes articulos fidei, & omnera
fiJem catholicam, sicut dominus Inno-
cencuis papa III'"*, qui nunc sancte Ro-
& volo & precipio ut onincs siipradicti
homiiies niei, milites scilicet & feudales
mei, & omnes alii quos nunc habeo vel
habiturus sum, similiter incidant in comis-
sum, si ab aliquo vel ab aliquibus de his,
que sponte promitto vel mihi injuncta sunt
vel fuerint, aberravero & infra xxx» dies
amnionitus ut dictum est non emendavero.
An
1 1 lo
Éd.orig.
t. lil,
CCI. 221.
mane ecclesie presidet, crédit & docet, Volo etiam & precipio, ut omnes supradicti
& sicut tu, domine abbas Cisterciensis,
Apostolice scdis legate, quem oculis car-
nalibus ceriio,^ tenes & doces, & sicut
episcopi & alii prelati & fidèles clerici
qui tecum sunt, videlicet Biterrensis, Aga-
homines mei, milites scilicet & feudales
mei, & omnes alii, quos nunc habeo vel
habiturus sum, jurent se facturos & curatu-
ros pro posse suo me suprascripta omnia
& singula fideliter observaturum , & si,
i-
tliensis, Magalonensis episcopi, Vallis- quod Deus advertat, ab aliquo vel aliqu
magne, Fontiscalidi, Sancti Tyberii, sancti bus de hiis, que sponte promitto vel etiam
Aftrodisii abbates, & prior Vallismagne mihi injuncta sunt vel fuerint, aberravero,
B. de Costa, & archidiaconi B, de Muro- in nullo mihi teneantur, sed principi terre,
veteri Agathensis, R. Niger Biterrensis cui cum bonis meis incidant in commis-
confitentur& docent, sponte jurans super
sancla Dei Evuangelia inanuaiiter facta 8c
super sanctam crucem Domini Se sancto-
rum reliquias, hanc fidem me perpétue
servaturum & ejus adversarios, scilicet
hereticos, credentes, defcnsores, recepta-
tores & fautores eorum me juraturum &
fideliter impugnaturum & habiturum pro
herelico omnem hominem vel feniinam,
quem vel dominus papa vel archicpisco-
sum, subdantur & ejus faciant voluntatem.
Ad majorem auteni horum omnium & per-
petuam firmitatem, jurâtes & conjurato-
res, fidejussores dono, videlicet Poncium
de Olargio & alios infrascriptos. — Ego
itaque predictus Poncius de Olargio credo,
quod prefatus Stephanus de Cerviano ex
corde abjuret omnem sectam & omnem
heresim & amplectatur ex aninio & cou-
fitetur unitatem & fidem sancle Romane
pus vel episcopus meus Biterrensis, qui ecclesie, & ideo conjuro cum eo & sub
gratiam & communionem habuerit sancte
Romane ecclesie, hereticum reputabit. Su-
per hec omnia sponte juro predicto modo,
quod omnia & singula que mihi preceperis
vel per te vel tuum certuni nuncium vel
per tuas litteras, vel dominus papa vel
ejus certus nuncius ad hoc missu?, fideliter
observabo absque onini fraude & dolo Ce
secundun posse nieum viriliter adimplebo,
& de cetero sancte Romane ecclesie ero
obedicns & devotus, & si ab aliquo vel
ab aliquibus de hiis que sponte promitto
vel mihi injuncta sunt vel fuerint aberra-
vero & infra XXX' dies post priniam ammo-
nitionem non emendavero, volo ut omnes
possessiones, bona & res mee, quas habeo
vel habiturus sum, incidant in commissum
principi terre. Absolve eliam incontinenti
a juramenfe & débite fidelitatis & ab ho-
niagio & ab emni servitio omnes homines
meos, milites & feudales meos, & omnes
alios quos nunc habeo vel habiturus sum,
jurejurando fidejubendo tibi d, A. abbati
Cisterciensi , Apostolice sedis legafo, sti-
pulant! promitto nie curafurum & factu-
rum quod prefatus Stephanus de Cerviano
omnia supradicta & singula fideliter ob-
servabit. Et si aliquando, quod Deus ad-
vertat, adversus suprascripta venire tomp-
taverit, & ut dictum est, infra XXX" dies
non emendaverif, ego cum sancta Ecclesia
vel cum principe terrae ipsum Stephanum
viriliter impugnabe, & cum eo nullam so-
cietatem habebo, donec Ecclesie plene sa-
tisfecerit. Insuper tibi d. A. predicto legato
l,X marchas argenti, nomine pêne, me tibi
daturum promitto vel cui volueris dabo,
& pro predicta pecunia, per me & here-
des meos tibi vel cui volueris omnia bona
niea persenaliter 8: realiter oblige & as-
tiingo. — Hec eadem omnia fidejubendo
juro & promitto ego Frotardus, filius dicti
Poncii de Olargio, & eodem modo & man-
deto patris & specialiter promitto nomine
An
izio
58/
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
588
An
Éd.Olig.
t. 111,
C0I.2J2.
An
I 210
mars,
pêne xxx marchas argenti tibi d. A., abbati
Cisterciensi & Apostolice sedis legato, pro
quibus obligo tibi oninia boiia mea. Eodem
modo per omnia obligo tibi d. A. abbati
ego B. de Biterri, & nomine pêne pro-
niitto XL marchas argenti. — Eodem modo
per omnia obligo me tibi d. A. abbati ego
Berengarius de Boiano, & nomine pêne
promitto XL marchas argenti. — Eodem
modo per omnia obligo me tibi d. A. abbati
ego W. de Podiosalicone, & nomine pêne
promitto XL marchas argenti. Et ego W.
filius ejus mandato ipsius eodem modo
obligo me per omnia tibi d. A. abbati, &
nomine pêne promitto XX marchas argenti.
— Eodem modo, &c. ego Ymbertiis de Ca-
breriis, & nomine pêne promitto L mar-
chas argenti. — Eodem modo, &c. ego R.
de F'ozillon, & nomine pêne promitto XXX
marchas argenti. — Eodem modo, &c. ego
Raterius de Beccano, & nomine pêne pro-
mitto XXX marchas argenti. — Eodem
modo, &c. ego B. Raimondi de Campen-
duti, & nomine pêne promitto XXX mar-
chas argenti. — Eodem modo, &c. ego
Petrus de Rochaficha, & nomine pêne
promitto L marchas argenti. — Eodem
modo, &c. ego... de Montiniaco, & nomine
pêne promitto XX marchas argenti. — Eo-
dem modo, &c. ego R. de Autiniaco, &
nomine pêne promitto XXX marchas ar-
Lycestrie, dominas Montisfortis , & per
divinam gratiam Biterris, Carcassone &
All/ieiisis vicecomes, per me, &c. dono ex
meia liberalitate ad presens, ad f'eudum
concedo tibi S. de Cerviano & tiiis here-
dibus Cervianum cum omnibus suis per-
tinentes, Montemblancum cum omnibus
suis pertinentiis, Bastidam & Combatium
cum omnibus eorum pertinentiis, & quid-
quid solitus eras habere in Alignano &
in Abeillano & Posolis & Spondeilano &
in Castro Sancti Nazarii, in villa Cauciana
& in Castro Podiimisonis, in Basiano &
Roiano, & in omnibus dictorum locorum
pertinentiis, que omnia pro receptione &
defensione hereticorum a te facta mihi
penitus cesserant in commissum, retinens-
qiie mihi"& meis heredibus judicium san-
guinis & proditionis Se duelli & violen-
tiam mulieribus in carnis commixtione
iilatam. Tali pacto dono tibi Stéphane &
tuis predictum honorem in feudum, quod
tu & tui reddatis mihi & meis, quoties
voluerimus & a te vel a tuis ego vel mei
petierimus, omnia predicta castra & for-
tias reddetis, universa & singula, fam irati
quam pacati, sublata omni dilatione, ter-
giversatione & occasione, nec tu nec tui
novas facietis fortias nec factas facietis
fortiores absque meo & meorum assensu,
& ego bona iide & sine dolo reddam tibi
genti. Et ego W. filius ejus mandffto ip- predicta castra & fortias sine aliqua eorum
sius eodem modo obligo, & nomine pêne
promitto XX marchas argenti. — Eodem
modo, &c. ego Gormon de Betiano, & no-
mine pêne promitto xx marchas argenti.
Eodem modo, &c. ego W''^^ Ar. de Cornil-
lano, & nomine pêne promitto XX mar-
chas argenti. — Eodem modo, &c. ego
Guillelmus Amiengavi de Forzillon, & no-
mine pêne promitto XX marchas argenti.
— Eodem modo, &c. ego Salemon de Fal-
gueriis, & nomine pêne promitto LX mar-
chas argenti. Et ego Salemon filius ejus
mandato ipsius eodem modo obligo me per
omnia tibi d. A. abbati, & nomine pêne
promitto LX marchas argenti. — Eodem
diiiiinutione. Et propter hoc donum tu
Si tui eritis mihi & meis boni fidèles in
perpetuum, & totam terram meam & me
meanique familiam deffendetis, & inimicos
nostros, cum per nos vel nuncios nostros
submoniti fueritis, vestris sumtibus im-
pugnabitis, & cum eis pacem vel treugam
absque nostro assensu non habebitis. Et
ex predicta terra quod de singulis domi-
bus, ut de consueto fit, Romano poutifici
solvantur très denarii monefe ibi percur-
ribilis ad admonitionem Biterrensis epi-,
scopivel cujuslibet nuncii ad hoc asummo
pontifice vel ejus legato destiiiati. Et
propter predictam terram tu & lui mihi
modo per omnia'obligo me tibi d. A. abbati & meis debetis hominium ligium contra
ego Poncius de Tesano, & nomine pêne omnes homines & cum solemni juramento
promitto XXX marchas argenti. fidelitatem, & hoc facietis quoticscumque
II. In nomine Patris, &c. anno Domini transferctur dominium in toto vol in parte
MCCIX, mense martii. Ego Simon, cornes de persona in personam, in nostra vel ves*
An
1 lio
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
I. III.
589
tr.'i posrtritate. ]:]t ad majorem fiimitatem
omnium istoruni, milites & omues alii ves-
tri homines etatis xmi aunorum & supra
niihi & meis in singulis predictis domino-
ruiii mutationihus jurabunt se factures &
pro posse curaturos, ut tu & tui hec omnia
predicta & singula fideliter observetis &
teiieatis. Et si in islis aut in aliquo ipso-
runi scientes aut ignorantes peccaveritis
aut defeceritis tu & tui heredes, & infra
triginta dies post primam adnionitionem
iiicam vcl meorum non emendaveritis, tota
predlcta terra & milites & omnes alii
hominc'i vestri mihi & meis cadcnt in
comiuisoun), & tu abinde de proditionis
çrimin-j ubicumque tibi objectum vel im-
jnitatum hurit te nequeas excusare. —
Kt fgo Stephanus de Cerviano, recognos-
çons totaii'. predictam terram pro recep-
ticne hereticorum me de jure penitus
ainisisse, recipio eam ex dono tuo & ex
liberalitato tua in feudum, sub predictis
pactis & conditionibus, & facio inde tibi
domino Simoni comiti preditto hominium
ligium contra omnes homines, & cum ju-
ramento fidclitatem in hune moduin : Ego
Stephanus de Cerviano juro super sancta
1190
loi.
XCVII
Traité entre Guillaume de Baux,
prince d'Orange, O" Raimond VI,
comte de Toulouse '.
IN nomine Domini nostri Jesu Christi,
ar.no Incarnationisejusdem Mccx,nidus
julii, régnante O. Romanorum imperatore.
Controversia que vertebatur interdomi-
num R. comitem Toîosanum regine, Cons-
tancie filium, & Guillelmum de Baucio,
filium Bertrandi de Baucio, sopita fuit
amicabiliter in hune modum. Predictus
sicjuidem W. de Baucio per se & per om-
nes successores suos finivit, solvit, desam-
parnvit & cessit in perpetuum domino co-
miti Tolose predicto fk successoribus suis
castrum de Vacairas, & quicquid juris ha-
bebat vel habere poterat aliquo jure seu
alicjua racione in predicto Castro vel etiam
tcnemeiito : omnia quecumque aliquo jure
seu racione ab ipso vel a successoribus
suis peterc posset, illa omnia finivit, solvit
quatuor Dei Evangelia tibi domino Simoni & desamparavit in perpetuum per se &
comiti predicto & tuis successoribus, quod per successores suos comiti jamdicto &
ego ero tibi ïi tuis ])er omnia fidelis, &c.
Acta sunt hec apud Sanctum Tiberium,
anno & mense quo supra, in presentia &
" testimonio domini Rainaldi episcopi Biter-
rensis, R. Guillolmi episcopi Agatheiisis,
B. Armandi abbatis, B. Galvoli abbctis
Sancti Aphrodisii, Berengarii abbatis Saucti
Tibcrii, B. de Muroveleri Agathensis ar-
chidiaconi, R. Nigri Biterrensis archidia ■
coni, Pontii de Oiargio juvenis, Iniberti de
Cabroria, Guiraldi de Redorfa, Guidoiiis
do Levies marcscalli, Pcfri de Richemborc,
Ri.'berti Malvezin, Rayinundi de Caturcio.
Guillelmus de Porta scripsit hec.
successoribus suis. Iterum predictus G. de
Baucio, per se & per omnes coadjutores
suos, in perpetuum solvit & finivit comiti
predicto & omnibus coadjuforibus suis
omnes injurias & omnia dam])na & male-
facta a jamdicto comité & coadjuforibus
ipsi G. de Baucio vel hominibus ejus illata.
Promisit iterum se curaturum & facturum
qiiod homines sui a predicto & coadjuto-
r'ibus suis dampna illata a comité vel a
suis de cetero non peterent. Pro fine
autem isto & cessione & desamparatione
ista, dédit dominus comes predictus in
feudum per se & per suos W. do Baucio
& suis quicquid juris habebat vel habere
visus erat in Castro de Ochaus vel ejus
tenemento, & quicquid habebat in Feri-
goleto. Insuper dédit comes predictus per
se & per suos G. de Baucio & suis in feu-
dum Barbascium, An. Tuelletam, Barbai-
An
1210
'+
juillet.
' Trésor de» chartes; Toulouse, snc 5, n. 3. [h
309.]
An
I 2IO
liJ.orig.
t. 111,
col. 224.
D91
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
59:
rasciiim, Ciircedonem , 8c in unoquoque successoresqiie meos, confiteor & in veri-
istorum licet ei edificara secunduni bene- fate recognosco vobis domino Raimundo
placitum siium. Qiios Barbairascios ambos Dei gratia diici Narbonae, comiti Tolosae,
dédit ei in fcudiitn cuin omnibus juribus marchioni Provinciae, me feudi titiilo a
& pertinentiis suis, sub hac etiam con- vobis possidere quod habeo in villa de
ditione & pacfione quod pro omnibus Alesto intus vel extra, quidquid habeo vel
predictis, scilicet pro toto Ochaus & Fe- aliquis noinine meo habet vel possidet,
An
1210
rigoleto & pro utroqiie Barbairas, W. de
Baucio débet facere domino R. comiti &
suis, tam ipse quam sui, hominium, sacra-
mentum fidelitatis, valenciam, auxilium,
manutenenciam contra omnes homines in
mundo, & jurare vitam suam & membra
sna, terrain suam présentera & futuram,
scilicet pro eo quod cornes sibi concessit&
pro eo quod ipse G. de Baucio ibi habebat
vel in aiitea haberet. De hedificiis quod in
feiido predicto W. de Baucio hedificabit,
débet valere domino comiti bona fide, &
oninia hedificia ad mutationem domino-
riim in feudum recognoscere. Et in pre-
dictis hedificiis poterit comes & sui vexil-
lum suum levare, & ei comes predictus
débet de jure semper salvare & defendere
omnia supradicta. Actum est hoc apud
Sanctum Egidiuni, in stare comitis, in for-
nello ejusdem. Testes sunt comes Baudoi-
nus, P. Bernuindi, V, de Baucio, Dracone-
tus, Giraudus Amici, Giraudus Corvus,
Petrus Bellaroti, R. Gaufridi, P. Villelmus
de Alvaros, R. de Codiletto, B. Rodulfo,
B. de Salvis, P. de Litzano, R. Gautelmi
& multi alii. Et ego P. Ceverinus comitis
notarius presens testis interfui & mandaio
utriusque partis huic instrumento sub-
scripsi, sigillare feci & signum nieum ap-
posui. — Fuit etiam testis R. Targuerii.
castrum de Bocoirano, & quidquid alibi
habeo, ubicumque situm esse possit, vel si
quid in futurum adquirere potero, quod
specialiter ab aliis dominis non posside-
rem. Pro hoc autem feudo vobis & suc-
cessoribus vestris ego & successores niei
hominium facere tenemur, fidelitatem bona
fide jurare & auxilium contra homines
praestare, & quotiescumque jure succes-
sionis ex parte vestra vel nostra perso^ia
niutata fuerit, nomine recognitionis totius
praedicti feudi, vexillum vestrum cum ali-
quibus hominibus vestris supra turrem de
Alesto debemus levare, signum vestrum 8c
Tolosa clamare. Haec confessio facta fuit
Ucetiae, in stari Bernardi de Bezuco. Tes-
tes rogati sunt Petrus Bremundi, Draco-
netus de Bocoirano, Raimundus de Bo-
queto, Bernardus de Rossono filius ejus,
Bremundus de Salvia, Petrus de Navis,
Bertrandus de Guarricis, Raymundus de
Noderiis, Raymundus de Remolinis, Ros-
tagnus de Sancto Privato, Pontius de Lu-
sano, Estornellus, Guiraldus Imberti, Ste-
phanus de Mereriis. Gaucelinus de Petra-
mala, Bertrandus Radulphi, Bertrandus de
Blandiaco, Bertrannus Maurini, BernarJiis
de Besuco, &c. ego Bernardus Anni (corr,
Amici?) notarius domini comitis, qui man-
dato utriusque partis haec scripsi.
iSi. — XCVIII
i53.
XCIX
An
1210
iS
juillet.
Hommage de Raïmond Pelet , sei-
gneur d'Alais, au comte de Tou-
louse ',
NOTUM sit, &c. quod anno ab Incar-
natione Domini MCCX, XV kalendas
augusti. Ego Raimundus Peleti, per me
' Archives du doiiiaine à Montpellier; Alais, n, 1,
Accord entre le comte de Toulouse
6" l'évêrue de Viviers'.
ONTROVERSIA vertebatur inter domi-
ra B. episcopum & canonicos Viva-
CONl
nu
rieuses ex una parte 8c domiuum Raimun
Ed.orig.
1. III,
col. 225.
An
1210
i3 août.
' Bibliothèque du roi, Bahize, portefeuille de
Viviers. [Auj. Armoires, v. 19, f° iS^.j
An
I2IO
5^3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDCC.
5^4
dum comilem Tliolose ex altéra. Conque-
rebantur ecclesia, episcopus & canoiiici
Vivarii siqiiidem de Castro de Fanjau edif-
ficato a domino comité, quod dicebant ut
in siio solo edificatum ad se pertinere.
Item quod feuda illorum acquisierat, vide-
licet in Argentaria unam setzenam a Ste-
phano de Taurias, alteram a Pontio de
Rochaforti, castrum de Allaz, turrim Pétri
de Vernone de Monteregali, castrum de
Taurias de Montebrisonis. Item dicebant
quod quidquid acquisierat in Argentaria,
in Sumpa & in aliis redditibus injuste pos-
sidebat, nam quidquid in Argentaria pos-
sidebat vel percipiebat predicfus cornes,
asserebat predictus episcopus eum injuste
sicut allodium Vivariensis ecclesie acqui-
sivisse. Revocabant etiam predicti episco-
pus & canonici compositionem factam inter
Nicolaum bone memorie, quondam Viva-
riensem episcopum, & Raimundum comi-
tem patrem ejus & ideo petebant sibi rcs-
titui castrum de Aigueze & de Gurgitepetra
& de Remolinis & cc marcas argenti & sex
denarios, quos in marca argenti percipie-
bat in Argentaria nomine compositionis.
Asserebant etiam quod pater ipsius comitis
& ipse cornes 8c bajuli eorum & Aragonen-
scs in Argentaria & alibi in Vivariensi
multa damna intulissent, super quibus sa-
tisf'actionem sibi fieri postulabant. — Econ-
tra conquerebatur dominus cornes predic-
tus quod instrumentum, quod factum fuerat
inter ipsum dominum Nicolaum bone me-
morie, quondam Vivariensem episcopum &
ejusdem ecclesie canonicos super compo-
sitione facta inter eos de Argentaria, nol-
lent cum ex pacto tenerentur sigilli sui
tuum petitionem quam fncieliat ei super
Castro de Fanjau, donans eidem & confir-
mans castrum de Fanjau in fetidum, secun-
dum formam infrascriptani, insuper donans
eidem in feudiim sub eadem forma suam
partem cazalis, quam habebat juxta castrum
predictum & concedens & approbans eidem
in feudum sub eadem forma quidquid a
B. de Anduzia seu Petro Bremundi filio
ejus & ab A. Pictavensi in eodem cazali
poterit acquirere. Concessit insuper eidem
comiti, ut predictum castrum edificare ad
libitum suum valeat infra fossataque modo
castrum tenuerit & munire si voluerit ad
opus fossati & antemuralium seu cujuslibet
munitionis, secundum quod castrum ut
modo edificatum est valeat se extendere in
fossatis interioribus & exterioribus, que
modo castrum circumeunt undequaque, ita
tamen quod nullus recipiaturin solo ipsius
castri ambitus habitator. Preterea solvit &
gripivit predictus episcopus predicto co-
miti petitionem, quam faciebat ei de Cas-
tro de Aigueze & de Gurgitepetra & de
Remolinis & de cc marchis argenti & de
VI denariis,quos percipit in marca argenti,
que omnia habuerat ex compositione facta
inter Nicolaum quondam episcopum Viva-
riensem & patrem ejus, & remisit ei omnes
petitiones & actiones supradictas, & omnia
malefacta ^ damna data ab eo vel a pâtre
ipsius vel ab aliis nomine eorum, de qui-
bus supra facta est mentio, prêter illa que
inferius episcopo & canonicis reservantur.
Preterea predictus episcopus gripivit eidem
comiti & confirmavit & laudavit in feudum,
Secundum compositionem factam inter do-
minum Nicolaum quondam Vivariensem
An
1210
Thedisio, a summo pontifice delegatis, do-
minus episcopus & canonici Vivarii & do-
minus cornes predictus compromiserunt
super bis omnibus in dominum R. episco-
pum IXticensem, coram quo predicta lis &
contrcversia amicabili compositione, par-
tibus inter se ultro convenientibus, termi-
nata est in hune modum. Convenit siqui-
dem inter ces, quod dominus B. Vivariensis
episcopus remisit & gripivit predicto do-
mino comiti & successoribus suis in perpe-
Éd.orÎB.
t. m!"
coi. 22G,
munimine roborare. — Tandem lite super episcopum & ipsum comitem de Argenta-
his omnibus contesfata coram legato Ro- fia, eam omnino approbans & confirmans,
mane curie V., Regii episcopo & magistro / nisi quatenus prefate compositioni per
hanc secundam compositionem derogatur
sive penitus in aliquibus articulis abroga-
tur, scilicet medietatem totius argentarie
de Segalariis & de Chassiers & de Taurias,
& medietatem in omnibus argentariis que
modo apparent vel in futurum apparebunt
a flumine Leude usque ad Taurias & a Ri-
vobrevi usque ad Chassiers, ita ut ])erci-
piat dominus coiiies medietatem omnium
proventuum 8c reddiluum, que ex eis pro-
cedunt vel in futurum procèdent, scilicet in
An
I2IO
5(p
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
hominibus, in firmanciis, jiisticiis, fiirnis,
molendiiiis, fariiiariis, bannis, toltis, taliis,
questis, leudis, mercatis & in omnibus
omnino redditibus seu proventibus, que ex
eis apparent vel apparebunt vel quando-
cumque a quocumque excogitari poterunt,
exceptis decimis decimarum, quas sibi re-
tinent episcopi & ecclesia, & exceptis bis
ipsorum redditibus in Argentaria ijse vel
ejusbajuli acceperant, que videbantiir ad
ecclesiam Vivarii pertinere. De hoc autcm
quod per se petit Gaucelinus de Cornil-
lone, débet facere dominus cornes quod
voluerit & mandaverit dominus Uticensis.
De his autem que petunt infantes W. Ri-
cani, débet facere predictus cornes qtiod
in quibus ei nihil donavit. — Et propter
hoc dominus comes prediclus débet facere
fidelitatem domino predicto episcopo &
jurare ei débet deffendere ecclesiam pre-
dictam & canonicos & clericos & res &
jura ejusdem ecclesie, & promisit quod
non acquiret castrum aliquod vel partem
castri, vel feudura vel partem feudi pre-
dicte ecclesie absque consilio predicti epi-
scopi & canonicorum. Et débet castrum de
Fanjau de Argentaria reddere prediclo
episcopo pro recognitione tantuni, mutato
domino hinc vel inde. — Ad hec dominus
comes predictus reddidit predicto domino
episcopo Vivariensi unam setzenam, quam
sibi acquisierat a Stephano de Taurias de
feudo de Taurias, retenta sibi quarla parte
ex concessione domini Nicolai, quondam
Vivariensis episcopi. — Item reddidit ei
unam setzenam, quam acquisierat a Pontio
de Rocaforti de feudo de Taurias. De feudo
autem Maleti & Montisbrisonis & de feudo
Pétri de Vernone & de Alzas debuit pro-
bare episcopus Vivariensis coram domino
predicto Uticensi episcopo, sive présente
comité sive non, sive in forma judicii sive
alio quocumque modo, ad voluntatem pre-
dicti domini Uticensis episcopi, ad eccle-
siam Vivarii pertinere. Quod si factum
fuerit, dominus comes predicta feuda débet
domino episcopo restituera seu permittere
in pace possidere. Episcopus pecuniam te-
netur restituere predicto comiti, quam
pro predictis feudis ipsum constiterit do-
nasse. — Item dominus cornes donavit,
concessit & gripivit predicto domino epi-
scopo tertiam partem de his omnibus, que
in Sumpa vel in ejus pertinentes poterit
retinere, ita quod pro tertia parte dominus
episcopus de cetero in Sumpa impensas
faciat, nullis de petitis comiti restitutis. —
Item predictus comes debuit reddere tam
episcopo quam canonicis omiiia, que de
An
I zio
lid orig.
t. m,
col. 227.
que Hugo Duissel reliquit ecclesie Vivarii, cognoverit vel cognoscere fecerit dominus
Uticensis, ita quod quidquid actum fuerit
per dominum Uticensem quoquo modo,
etiam per formam judicii, cum procuratore
domini comitis predicti habeatur, sicut
superius notatum est, ac si domino comité
présente solemniter fuerit actitatum. —
Preterea concessit dominus comes predic-
tus domino predicto episcopo Vivariensi in
Argentaria vel infra teiminos suprascrip-
tos, excepto monte in quo dominus comes
edificavit castrum voluerit & promisit
ei se prestare auxilium bona lide, diim-
modo episcopus velit conquerentibus de
jure super edificio quod faciet respondeie.
Et quandiu castrum episcopus edificaverit,
si dominus comes intérim castrum de Fan-
jau ab ecclesia recuperaverit, débet illud
Geraldo Ademari tradere, & illud tenere
débet G. cum impensis predicti comitis,
ab initio quadragesime usque ad sequens
festum sancti Michaelis, ut inde auxilium
prestet episcopo quod promisit & facere
tenetur. Post festum vero taxatum beati
Michaelis, dominus comes ab eo vel ab eis
quibus propter hoc ipse castrum tradide-
rit possit illud libère recuperare. Quod si
G. Ademari non posset vel nollet predic-
tum castrum tenere, débet illud dominus
comes tenere [facere] a Mascaldo & Petro
Macellario, quod ipsi debent tenere eo-
dem modo & eodem temporis spatio, quo
G. Ademari, & ipsi debent jurare domino
episcopo, quod ipsi cum Castro fideliter ei
prestent auxilium. — Prêter hec omnia
convenerunt, concesserunt & promiserunt
sibi invicem predicti episcopus & comes,
quod neuterfeudum alterius in Argentaria
vel extra Argentariani alicubi aliquo modo
acquirat sine ipsius ad quem feudum per-
tinuerit voluntate, scilicet uterque in
feudo suo juste possit acquirere sine al-
terius impedimento. Si vero alteruter de
feudo vel jure alterutrius prêter supradicta
An
1:110
397
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
5q8
acc[uisierit , débet acquisitor secundum
cogiiitionem episcopi Uticensis restituera
conquereuti '. — Ad hec domiiius cornes
predictus per se & per successores siios,
juravit super saucta Dei Evangelia manu
tacta fidelitatem domino B. Vivariensi epi-
scopo & successoribus ejus, adjiciens eideni
juramento pro se & successoribus suis, quoJ
universa & singula que superius continen-
tur ipse & successores sui predicto episcopo
& successoribus suis & ecclesie Vivariensi
servabunt bona fide perpetuo illibata, & cio Sarpillo, Petro Macellario, Bernardo
liJ or'g
i.Ill,
col. 228.
y
— Acta siint hec omnia aimo ab Incarna-
tione Domini M''CC"X°, idiis augusti, apud
burgum Sancti Saturnini, in caméra prioris
ejusdcm burgi supra Rhodanum sila, co-
ram domino R. archiepiscopo, prescntibus
& ad hec vocatis testibus Guilhermo Gaul-
terii sacrista Gaucelino de Cornillone,
Bertrando Bonelli, Geraldo Bodini cauo-
nicis, &c. priore Vallisbone comité
Baudoino, R. Jaufridi, Gaucelino de Mo-
nasterio, Geraldo Audoardo, Vinali, Pon-
quod propter hoc feudura hoiiiinium fa-
cient sancto martyri Vincentio super al tare
ipsius apud Vivarium, in ecclesia majori,
episcopo Vivarii tenente catenam circa col-
lum ejus, dum osculabitur allare & quod
castrum de Fanjau ipse & successores sui
predicto episcopo & successoribus suis
reddent pro rccognitione tamen doniinii
de Figeac, sociis domini comitis, Arimano,
Falcone la Rocha, Arcellino sociis domini
episcopi. — Ut autem predicta omnia de
consensu & voluntate partium litigantium
predicta, ne processu temporis de cetero
possint in dubium revocari, dominus pre-
dictus B. Vivariensis episcopus & dominus
predictus R. comes Tolose bullis suis
m mutatione domini vel feudatarii. — plumbeis hoc instrumentum fecerunt sigil-
Postremo, stipulante B. Vivarii episcopo lari.
pro se & successoribus suis, respondet R.
comes Tolose pro se & successoribus suis,
([uod universa & singula predicta predicto
episcopo St successoribus ejus servabit
Eodem anno & eodem mense, XVI kalen-
das septembris, apud Vivarium, in ciaustro
domini episcopi, capitulum Vivariense lau-
davit, concessit & confirmavit prediclam
perpetuo illibata. Similiter, stipulante R. compositionem, présente & interrogante
comité Tolose pro se & successoribus suis,
respondit & promisit B. Vivariensis epi-
scopus pro se & successoribus suis, quod
universa & singula predicta comiti & suc-
cessoribus suis servabit perpetuo illibata.
Adjecerunt etiam episcopus & omnes pre-
dicti & promiserunt sibi iuvicem, quod
pro predicta compositione inviolabiliter
observanda, dabunt sibi invicem fideijus-
Hugone de Cabriracioprefati domini R. co-
mitis Tolose noiario 8i procuratore ad hoc
constituto, & sigilli sui cerei munimine
fecit insigniri, presentibus, consentienti-
bus & pro se 8c pro suo capitule & pro
aliis, qui présentes non erant, canonicis
laudantibus V, Gauterio sacrista Viva-
riensis ecclesie canonicis
Et ego Raimundus de Gordan, domini
sores, Pontium de Montelauro &.Draco- Vivariensis episcopi notarius, his omnibus
netum de Montedracone & majorem & presens interfui & subscripsi & mandato
meliorem partem honiinum de Argeutaria, ejusdem episcopi bullara ipsius plumbeam
Eub hac forma, quod si alteruter pacta huic instrumento apposui.
predicta infregerit 8c ad commonitionem Et ego Hugo de Cabriracio, domini R.
conquerentis factam infringenti vel ba- comitis Tholose nolarius, omnibus supra-
julo ipsius in Argeutaria constituto iufra dictis presens interfui 8c mandato utrius-
IV menses conquerenti non fuerit safisfac-
tum, contra infringentem modis omnibus
quibus potcrunt venient, donec conque-
renti ab infringente fuerit satisfactum ad
cognitionem IV amicorum, quos communi-
ter ambo elegerint 8c quinti, quem elegerit
episcopus consilio communium amicorum.
L< text« portait ac^uirentl, [A, M.]
que partis 8c domini Uticensis episcopi
hoc instrumentum scripsi 8c bulia predicti
domini comitis ejus mandato munivi 8c
hoc signum apposui.
Et ego Stcphanus de Villamagna, nota-
rius domini Uticensis episcopi, mandato
ejusdem huic instrumento sigilhun ejus
apposui 8c sigaavi.
An
1210
599
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
600
An
1210
20
juillet.
154.
aquanim diictibus, iii arboribus fructifciis
& non fructiferis, in furnis & molendiiiis
eorumqiie localibus, in qiiartis & taschis,
obliis & foriscapiis, bovariis & asinariis,
& in omnibus aliis rebus ad dominium &
An
I 210
Donation du château de Cn-^ouls à juridictionem praedicti castri quocumque
Vévêque de Bé-^iers par Simon de
Montfort\
IN nomine Domînî nostri Jesu Clirislî,
anno Nativitatis ejusdem niillesimo dii-
centesimo decimo, régnante rege Philippo,
decimo tertio kalendas angusti. Ego Symon,
cornes Leicestriae & dominus Montisforfis,
Dei gratia vicecomes Bitterrensis & Car-
cassonae, pro me & omnibus successoribus
meis, cum hac carta in perpetuum valitura
dono in libéra helemosina & titulo merae
ac perfectae donationis, inter vivos factae,
trado atque concedo in liberum alodiiim,
pro salute & remedio animae meae & uxo-
ris meae & liberorum & parentum meo-
rum, Domino Deo 8i ecclesiae Bitterrensi,
quae fundata est in honorem beatorum
niartirum Nazarii & Celsi , & specialiter
tibi Rainaudo ejusdem ecclesiae episcopo
& omnibus successoribus tuis episcopis,
Castrumnovum, quod est in episcopatu
Bitterrensi, in parrochia Saacti Stephani
de Venres, cum ingressibus & egressibus,
& cum omnibus suis pertinentiis & adja-
centes, & quidquid jure dominii seu do-
minationis vel potestativi ejusdem castri
habeo vel habere debeo, aut aliqua per-
sona habet & tenet vel tenere débet a me
vel pro me in ipso Castro, intus & extra 8i
in toto ipsius territorio & in terminio de
Venres & in terminio de Sancto Bauzilio
& de Sancto Martiali, scilicet in fortiis &
munitionibus & iii turri & in mûris &
fossatis, in portalibus & portalium cla-
vibus, in hominibus, foeminibus (j/c), in
fendis & feudalibus, in albergis & usaticis,
în firmantiis & justiciis, in viis publicis
modo pertinentibus, sicut unquam melius
Guillelmus de Castronovo & Aicia ejus
filia, & post eos R. de Rivosicco, qui de
haeresis crimine dampnatus fuit, & prop-
terea haec omnia ceciderunt in commis-
sum, licet postea reconciliatus, habuerunt
& tenuerunt, vel alius pro eis vel ab eis
nomine eoriim, omnesqiie etiam actiones,
petitiones, exceptiones & defensiones, &
omnia jura, que modo niihi competunt vel
in posterum possent esse compelitura pro
praedicto Castro £c pro omnibus ad juri-
dictionem praedicti castri pertinentibus,
cedo & mando tibi Rainaudo episcopo
praedicto & successoribus tuis, & in vos
perpétue & irrevocabiliter transfero, re-
tentis tamen solummodo mibi & successo-
ribus meis justiciis de raptu mulierum, &
de bomicidis & de proditione. lia tamen
quod si qua peccunia inde provenerit, tu
praefatus Rainaudus episcopus & successo-
res tui Bitterrensis sedis episcopi habeatis
& accipiatis totam illam peccuniam vel alla
quaecumque bona inde provenerint ad om-
nes voluntates vestras plenarie faciendas.
Et ego & successores mei faciemus justi-
tiam corporalem. Et convenio vobis bona
fide & solempni ac valida stipulatione pro-
mitto, quod contra totam banc donationem
praedictam cum omni bonitate & valentia,
quam nunc habet vel in futurum habebit,
faciemus ego & successores mei vos & Bit-
terensera ecclesiam semper babere & te-
nere in pace & quiète pro libero alodio,
secundum quod superius dictum est, & ab
omni persona contraveniente deffendemus
nec veniri faciemus aut consentiemus, sed
eam ratam, firmam, stabilem omni tempore
& patuis, in bannis & districtionibus, in babebimus, & pro hiis omnibus custodien-
terris, campis, vineis & ortis, in pratis &
pascuis, in stagnis & paludibus, in garricis
& nemoribus, in piscationibus & venafio-
nibus, in ripariis & ripaticis, in aquis &
' Dont, V. 62, f" 33; d'après une copie sur par-
chemin (Archives de lu cité de CtircassonneJ.
dis fideliter & observandis recipio te prae-
fatum R. episcopum & ecclesiam Bitter-
rensem & capitulum ejusdem loci, in mea
bona fide & in osculo veritatis. Et causa
majoris authoritatis & firmitatis praesen-
tem paginam imprcssione sigilli mei com-
muniri praecipio.
An
1210
6oi
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
602
Kd.orîg.
I. m.
col. 328.
An
1210
17 dii-
ccinbri:.
Et ego Rainaudus supradictus, episcopus
Bitterrensis, per me & successores meos,
recogiiosco te Simouem comitem praedic-
tuni esse priiicipem nostruni specialem ad
hoc, scilicet ut specialiter nos protegas &
defendas contra nialefactores nostros prae-
sentes & futuros. Et nos similiter debenuis
te juvare, cum necesse fuerit, in guerris
tuis de isto opido predicto & de aliis opi-
dis nostris secundum posse nostrum. — Et
ego Simon praedictus promitto tibi Rai-
naudo episcopo & successoribus tuis prae-
dictam protectionem Scdefensionem contra
malefactores vestros &praedictae ecclesiae
Bitterrensis, — Hujus rei sunt testes Ar-
naldus abbas Cistercii, tune Apostolicae
sedis legatus, & frater Robertus Cistercii
cellararius, Guillelmus Parisiensis archi-
diaconus, Bernardus abbas Sancti Affrodisii
Bitterris, Robertus Malusvicinus, Petrus
Aragonensis, Imbertus de Capreria, frater
Gauterius notarius abbatis Cistercii, &
Raimuudus de Affaniano, publicus Bit-
terris notarius, qui rogatus a praedictis
haec scripsit. — (.Si^num notarii.)
i55. — C
Lettre du pape Innocent 111 aux com-
tes de Toulouse, de Comminges &
de Foix i/ à Gaston, vicomte de
Béarn ' .
1KNOCENTIUS episcopus servus servorum
Dei, dilectis iiliis nobilibus viris Tho-
losano, Convenaruni, Fuxensi comitibus,
Si Gastoni de Bearno salutem & apostoli-
cam benedictionem. Fovere catholiccs vo-
bis convenit, & si zelus orthodoxe fidei
vos accendit, cum ipsi contra fidei catho-
lice perversores accincti & eos viriliter
prosequantur & proprias exponant peri-
culis pro ipsius deffensione personas. Inde
est quod nobilitatem vestram rogandam
' Bibliothèque du roi, Bahize, bulles, n. 233.
[Baluze, Armoires^ n. 8, v. 385. — Rouleau écrit
au treizième siècle (vers 12601'), par un notaire
du trésor des charte», & contenant dix-sept bulles
81 actes divers, relatifs aux affaires d'Albigeois, j
duxiraus attentius & ortandam, per ajjos-
tholica vobis scripta mandantes, qiiatinus
dilectum filium nobilem virum S. comi-
tem Lencestrie, dominum Montisfortis &
suos, qui hereticorum persecutionibus in-
sistentes fidem intendunt deffendere orto-
doxam, foveatis viriliter & prudenter, nul-
lam eis molestiam inferentes. Ne si forsan
molestetis eosdem, videamini fautores eo-
rum, quos ipsi tanquam perversores catho-
lice fidei persecuntur. Datum Laterani
XVI kalendas januarii, pontificatus nostri
anuo terciodecimo.
i56.
Charte pour les hommes de Rahastens\
MANIFESTUM sit universis tam presen-
tibus quam futuris hanc cartam au-
dientibus vel legentibus, quod Pilisfortis
de Rabastenquis & Petrus Ramundus fra-
ter ejus, & domina Aladaicia, quondam
uxor Ugonis Bernardi qui fuit, pro se &
pro filiis suis, scilicet pro Ugone Bernardo
& pro Ramundo de Bracone, & Capellus,
& Ramundus de Rabastenquis, & W. de
Causaco, & Bernardus Guitardus & Galte-
rius, & W. Berengarius Traversus, & Pe-
trus de Rabastenquis & Ademarus de Ra-
bastenquis & fratres ejus, scilicet Petrus
de Salvaniaco & Ugo Bernardus, pro se &
pro eorum fratribus, & Gaslardus de Morz
& W. frater ejus, & Petrus Garssinus &
Jordanus frater ejus, & Poncius de Sancto
Amancio, & Berengarius de Sancto Gene-
sio & W. frater ejus (sequuntur viginti guin-
que circiter nomina), omnes isti pro se &
l)ro omnibus aliis doniinis & militibus de
Rabastenquis, pro presenlibus scilicet &
futuris, eorum bona propria voluntate &
absque uila vi cogente, sed eorum bouc
animo, dederunt & absolverunt & firmo
pacto proniiserunt & convenerunt Domino
Deo & béate Marie genitrici ejus, fk do-
' Trésor des chartes, J. 824, Toulouse, XV, n. 4;
copie ancienne. — Teulet, Layettes du Trésor des
Chartes, t. 1, p. 3j3.
An
1210
An
1211
8
Kvricr.
An
m I
6o3
PREUVES DE L'HISTOIRE J)E LANGUEDOC.
604
mino Ranuinclo duci Narbone, comiti To-
lose, marchioni Provincie, & onini populo
de Rabastenquis presenti atque lutiuo,
quod ipsi vel aliquis sive aliqiia eoruiu
non capiaiit uec capere faciant aliqueni
vel aliquam sive aliquos vel aliquas de
castre de Rabastenquis vel de burgo vel
de barris de Rabastenquis, ibi habitantes
vel habitaturos, nec aliquam vim vel for-
ciam eis faciant vel alicui facere non per-
mitant, vel eorum pecuniam vel aliquid
de pecunia, sive sit mobile vel immobile,
eis non aufferant vel alicui aufferre eis
non permittant. Totum hoc, sicut melius
suprascriptum est, predicti domini de Ra-
bastenquis & predicti milites, pro se Si
pro omnibus eorum successoribus, pro
presentibus & futuris, per fidem eorum
corporis pliviverunt, & tactis corporaliter
sacrosanctis Evangeliis juraverunt ut ita
faciant & teneant, adimpleant & in perpe-
tuum exsequantur, & quod aliquo tempore
aliquid non removeant in omnibus que
predicta sunt vel in singulis. Item supra-
dicti domini & milites de Rabastenquis,
pro se & pro omnibus aliis dominis & mi-
litibus de Rabastenquis, pro presentibus
& futuris, dederunt domino Ramundo co-
miti supradicto & successoribus suis in
perpetuum justicias de hominibus & femi-
nis de castro de Rabastenquis & de burgo
& de barris, ita scilicet : de sanguinis
effusione & de incurrementis, uti evene-
rint. Insuper dominus Ramundus cornes
predictus, mandate & precibus predicto-
rum dominorum & militiim predicti castri,
intravit fidejussor omnibus hominibus &
feminis predicti castri de Rabastenquis &
de burgo & de barris, ibi habitantibus vel
in antea habitaturis, de toto hoc quod
domini & milites de Rabastenquis eis su-
perius dederunt Scabsolverunt &eis supe-
rius firmo pacto promiserunt & convene-
runt, ut ita eis faciat tenere & adimplere
& in perpetuum exsequi, & quod aliquid
eis non removeant aliquo tempore, & quod
de toto sit eis guirens bona fide & de toto
hoc recepit eos in Dei niisericordia & sua.
Hoc fuit factum & ita concessum apud Ra-
bastenco, in piano qui dicitar Peirucela,
VIII die introitus mensis februarii, rég-
nante Philipo rege Francorum & codem
R. Tolosano comité, Kulcone episcopc,
anno M^CCX" ab Incarnatione Domini.
Hujus rei sunt testes Ramundus de Ra-
bastenquis, quondam Tolosanus episcopus,
& Ramundus de Recaldo, & Bernardus
Caldricus de Castronovo, & W. Calveria,
& Bernardus Emblardus de Marsaco, &
Julianus de Montealbano, & Geraldus Au-
doardus, & Deodatus frater ejus, & Petrus
Lavata, & Petrus Abolen , & W. Vinalis,
& Petrus Arnaldus notarius domini comi-
tis, qui mandate sue & mandate predic-
lorum dominorum & militum de Rabasten-
quis, cartam istam scripsit. Et niulfi alii,
qui ibi aderant, sunt de hoc toto testes &
Deodatus Alamannus est de toto testis.
An
1211
157.
CI
Donation du château de Pé-^enas
par Simon de Montjbrt' .
IN nomine Domini, anno a Nativitate
ejusdem Mccxi, régnante rege Philippe,
liii ydus martii. Ego Simon cernes Leices-
trie, deminus Montisfortis, Dei providen-
cia Biterrensis & Carcassonensis viceco-
mes & dominus Albiensis & Reddensis,
per me & per omnes successores meos,
sciens de jure & certus de facto & condi-
cione tui Raimondi de Caturcie, mera &
spontanca voluntate, titulo perfecte dona-
tienis dono & trado irrevocabiliter tibi
prefato Raimundo de Caturcie Si onuii-
bus successoribus tuis, tetum castrum de
Pedenacio 8c totum castrum de Torves
cum eorum appendiciis, videlicet capita 8:
jura supradictorum castrorum, & fercias
eerumdem intus castra & extra castra, 8:
omnes firmancias & justicias militum 8£
alierum heminum predicterum castrorum,
& generaliter omnem juridicionem tam
criminalem quam civilem , & executiones
causarum in predictis castris,8£ specialiter
omnem dominacionem & seinnoriam in
■ Keg, cur. Franc. ]J, x\\^, (" 5i v". [Original
scellé, Archives nationales, J. 893, n. 2 ; daté de
I2i I par 0. Vaissete.]
Éd.orîn.
t. 111,
col. 229.
An
121Z
i2inai'5.
An
I2IZ
6o5
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
606
omnibus hominibus & feminîs, militibus &
burgensibus, & aliis presentibus & futuris
commoraiitibus in predictis castris & in
terminiis eorumdem; similiter predia iir-
bana & suburbana & rustica predictorum
castrorum, & terras cultas & incultas per-
tinentes ad seinnoriam dictorum castro-
rum, & furnum qui fuit Stephani de Cer-
viano, & homines & feminas & predia
urbana & suburbana cum omnibus edificiis
suis & rustica similiter, & quartos, & trs-
chas, & usatîca, & albergas, & omnia alia
bona & jura, que idem Stephanus de Cer-
viano habebat in predictis castris, & omnia
niolendina, & aquas, & riparias, & pisca-
ciones cum suis arboribus, & insulas, &
nemora, & venaciones, & deversia, & quar-
tos & taschas terrarum, & pascua & palu-
des ; item & vassallos, & fidelitates militum
& aliorum, & hominia omnium hominum,
& vias & stratas, & omnia jura, & usatica
predictorum castrorum realia & persona-
lia, & ost & cavalgada hominum, retentis
tamen militibus a nobis in exercitu geae-
rali, & quistas burgensium & rusticorum,
& servicia tam militum quam aliorum, &
laudimia & consilia domorum & terrarum
& vinearum, & mandamenfa hominum, mi-
litum & aliorum hominum & albergos &
omnes servitutes rerum & persoiiarum, 8c
generaliter omnia jura, que unquam vice-
comes Biterrensis & ego habuimus vel visi
sumus habuisse in predictis castris & in
omnibus pertinenciis sive terminiis eorum
castrorum. Et specialiter tibi cedo & iiiis
acciones directas & utiles pro supradictis
castris totaliter & particulariter & def'cn-
siones & excepciones, ut pro omnibus su-
pradictis ita agere & defendere & excipere
possis tu & tui, sicut unquam viceco.iies
Biterrensis& ego melius potuimusvel posse
visi sumus, sicut unquam melius potest dici
vel intelligi a te vel a tuis ad tuum commo-
dum & utilitatem, plenissime proprietatem
& possessionem corporalem predictorum
castrorum & quasi possessionem in te trans-
ferendo. Et possis bastire 8c munire & in-
forciare supradicta castra ad voluntatcm
tuani 8c fuorum. Similiter habeas in prefa-
tis castris 8c in omnibus pertinenciis & ap-
pendiciis eorum tu 8c tui omnes escazuchas
8c obventiones présentes 8c futuras ik. om-
nia commissa proditorum 8c hereticoriim
8c omnium aliorum delinquencium. Quam
donationem scio 8c recognosco cum hac
presenti scripîura me eam tibi 8c tuis fe-
cisse propter inmensa bénéficia, que mihi
8c toti Christiaiiitati contulisti, 8c eciam
eandem donacionem fecisse auctoritate 8c
consilio domini Arnaudi, abbatis Cister-
ciensis, Apostolice sedis legati, 8c domini
Raimundi Uticensis episcopi, 8c magistri
Thedisii delegati domini pape, 8c domini
Roberti Malivicini, 8c domini Pétri de Ri-
cheborc, 8c domini Guidonis de Luci, 8c
domini Johannis de Monceus, 8c domini
Ferrini, 8c domini Guidonis de Lesia, 8c
domini Anselli de Corteri 8c aliorum pro-
cerum 8c curialium meoruni, 8c specialiter
consensu 8c voluntate domine Ahelis co-
mitisse uxoris mee, 8c consensu 8c volun-
tate Amalrici primogeniti filii mei, cum
légitima insinuacione 8c decreto sollemp-
niter interposito donacionem supradictam
faciens, 8c soUempni stipulatione interpo-
sita per me 8c per omnes successores meos
promitto tibi prefato Raimundo 8c tuis
eviccionem omnium supradictorum castro-
rum 8ccujuslibet partis eorum 8c jurispre-
fatorum castrorum. Et hanc donacionem
faciam te 8c tuos habere 8c possidere quiète
perpétue per me 8c per meos successo-
res irrevocabiliter, specialiter promittens
•quod nunquam contra hanc donationem
ego vel mei veniemus aliqua racione vel
aliquo jure scripto vel non scripto, divine
vel humano, set semper faciam universa
supradicta 8c singula 8c te 8c tuos habere
Si possidere in pace, sicut unquam a te vel
a tuis melius dici vel excogitari poterit ad
cemmodum 8c utilitatem tuam 8c tuorum
de jure 8c de facto 8c te 8c tuos defendam
ab omni homine contradicente, specialiter
renuncians bénéficie constitucionis qui-
cumque {sic) castellorum loca, 8c juri quo
dicitur merum imperium transferri non
posse, 8c omni alii juri scripto 8c non
scripto, canonice vel humano, mihi com-
petenti vel competituro, ex certa scientia
cum promissione sollempniter interposiia.
Preterea cognosce eandem donationem tibi
prefato Raimundo 8c tuis feciïse tempore
obsessionis castri de Minerba, eo modo si-
cut supradictum est, quam in prcfenti Inudo
An
1213
An
IZI2
607
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
608
Éd.orîg
t. m.
col. 23o.
& confirmo, & eanidem tibi Raimundo de
Caturcio & tuis tanquam bene merito 110-
viter facio in omnibus, sicut supra in hac
presenti carta continetur. Est tanien scien-
dum quod pro supradicta castrorum dona-
cione & justicia quam tibi feci, faciès tu &
tui niihi & nieis servicium tempore guerre
ad unum arquarium, cum a te fuerit peti-
tum, & ost & cavalgada infra unam dietam
cavalgate a supradictis castris, cum a te
fuerit petitum, & si dubium fuerit utrum a
te vel a tuis fuerit petitum, credatur solo
simplici verbo tui vel tuorum. Et f'aciendo
predicta, ab omni alia exaccione & peti-
cione & consuetudine a me introducta vel
introduceada sis liberatus, & nichil aliud
facere tenearis, nisi reddere propter recog-
nicionem dominii predicta castra mihi Se
meis, quandocumque voluero vel mei vo-
luerint, & tune ego vel mei dicta castra
tantum decem diebus tenere poterimus, si
voluerimus, set tamen nostris expensis; &
post X dies, vel iufra si voluerimus, sta-
tim prima hora sequentis diei tibi & tuis
restituemus, eo modo garnita & munita &
ornata, sicut tempore reddicionis a te vel
a tuis facte nobis vel nostris inveniemus,
& nuUam aliam excepcionem seu defen-
sionem pro supradictis castris retinendis
tibi obiciemus ullo jure scripto vel non
scripto vel ratione. Est tamen sciendum
quod antequam mihi vel meis castra pre-
dicta reddas, tibi vel tuis VIII diebus antea
niaiiifestabo & per me vel per alium de-
nunciabo. Que omnia tibi Raimundo vel
tuis ego prefatus comes pro me & pro
meis garantizabo & defendam ab omni ho-
mine & contra omnes homines de jure &
de facto, & de his omnibus universis &
singulis complendis & observandis pro me
& pro omnibus successoribus meis te Rai-
niundum & tuos in bona fide recipio,
ni ta & sollempni stipulacione interposita
inter partes, ih palacio Karcassone, a su-
pradicto domino comité, in presencia vas-
sallorum & curialium domini comitis,
publice & manifeste, scilicet in presejicia
abbatis de Curia-Dei, fratris Yvonis, do-
mini abbatis Cisterciensis Apostolice se-
dis legati vices gerencium, & R. vicecomi-
tis de Ungiis, & domini R. Malivicini, &
domini G. de Luceio, & domini Bochardi
de Malliaco, & domini Joannis de Mou-
sellis, & domini Ferrici de Isseio & alio-
rum nuiltorum, qui hanc donacionem fieri
instantissime dominum comitem rogave-
runt & consuluerunt. Et est sciendum
quod hec omnia supradicta laudata & con-
firmata fuerunt a predicto domino comité
& a predicta A. uxore sua & a predicio
primogenito suo A., in suprascripto locc,
in presentia dominorum R. Malivicini,
Guidonis de Capite-porci, Guidonis de
Luceio, Philippi Gorleuuain castelani Kar.
cassonciisis, Galerandi Estandart, Johannis
de Moasellis & Clariui capellani domini
comitis.
An
1212
i58. — Cil
Accord entre Simon de Montfort
& le comte de Comminges' .
IN nomine Domini, anno ab Incarnatione
ejusdem M°CC"xi''. Notum sit omnibus
présentes litteras inspecturis, quod ego
Rogerius, comes Convenarum, omnem ter-
ram, quam de jure possideo vel possidere
debeo, recepi de Symone, comité Leyces-
trle, domino Montisfortis, Dei providentia
Biterrensi & Carcassonensi vicecomite &
domino Albiensi & Reddensi, tenendam de
sollempni stipulacione interposita. Adhuc ipso & heredibus suis imperpetuum, & ipse
etiam specialiter tibi concedens ut possis S. predictus comes exinde recepit me in
predicta castra in toto vel in parte infeu- hominem ligium & fidelem, quod predictam
dare, pignorare, permutare, vendere & terram etiam congarantizabit, & me defen-
aliis concedere & dare quocumque modo
volueris consilio meo & assensu & sine
aliqua dacione pecunie, salvis & retentis
nobis & nostris omnibus supradictis scrvi-
ciis. Hec autem donacio facta fuit anno
& die quo supra dictum est, causa cog-
det & erit michi adjutor in jure meo. Ego
enim iratus vel paccatus teneor ipsi vel
suis, quotiens ipse vel sui requisierint,
reddere omnia castra, muaitiones & forcias
' R'^. cur, Franc. JJ. \xx', f" 4 v".
An
I 2 I I
3 avril.
An
1211
6og
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
6io
Kd.orig
t. III.
col.i3i.
qiias teiiebo, tenenda quantum opus fuerit non ab ulla persona circonventus vel de-
sibi vel suis, & ipse & sui, quando predicta ceptus, nulla vi vel dolo inductus, set
castra michi reddent, eodem modo mihi niera & simplici liberalitate mea, per me
munita & garnita reddent, quomodo inve- & per omnes heredes ac successores meos,
nerint munita & garnita die receptionis, bona fide, sponte, sine fraude & dolo,
sine dampno meo vel meorum. Si vero ali- cum hac présent! publica scriptura dono,
quis aliquod jus vel dominium in predicta concedo & trado, omninoque derelinquo
terra asserat se habere, ego predictus R. niinc & in perpetuum, titulo perfecte do-
in manus universalis Ecclesie & sue curie
prout jus dictaverit stabo juri, & si pre-
dictis pactionibus voluero contraire, pro
proditore & excomunicato in omni curia
habear, nec in aliqua curia in aliquo au-
diar, quasi proditor & excomunicatus ; &
sepedictus Symon cornes similiter, si pre-
dictis pactionibus contravenerit, in eadem
sententia incidere se concedit. Et ut omnia
supradicta rata sint & firma, presentem
cartam sigilli mei munimine roboravi. Do-
minus etiam P. G. abbas Combelunge, quo
présente hec omnia supradicta facta fue-
runt, hanc cartam sigillo suo roborat & con-
firmât. Rogo etiam dominos & patres meos
F. Tolosanum & N. Coseranensem episco-
pos, quod istam cartam confirment suorum
munimine sigillorum. Datum in obsidione
Vauri, anno ab Incarnatione Domini su-
An
121 I
i juin.
nationis inter vivos, sine ulla mea meo-
rumque retentione, tibi domino Sy. comiti
Leicestrie, domino Montisfortis, viceco-
miti Bitteris & Karcassone & domino Al-
biensi & Redensi, & heredibus ac succes-
soribus tuis ad omnes voluntates vesfras
plenarie & perpétue faciendas, fotum sci-
licet quicquid babeo 8t babere debeo ex
paterna vel materna bereditate vel suc-
cessione, vel alio aliquo jure vel aliqua
ratione vel aliquo modo, in toto vice-
comitatu Bitterrensi, Karcassonensi, Al-
biensi, Redensi &Agathensi & in omnibus
aliis locis, videlicet in civitatibus & bur-
gis, in castris & villis, in forciis Si bastidis,
in hominibus & feminis, in firmantiis &
justiciis, in dominiis & dominationibus,
in mansis & mansionibus, in terris & vi-
neis, in aquis & nemoribus, in leudis &
pradicto, tercio nouas aprilis, presentibus pedagiis, in argenti fodinis & ferri fodi-
viris nobilibus R. vicecomite de Ungiis,
G. de Luceio, G. de Leveiis marescallo, &
precipue domino Parisiensi episcopo, 84
multis aliis proceribus & baronibus exer-
citus Dei. Preterea superaddimus, quod
ego sepedictus R. teneor sepedicto comiti
vel suis, & mei heredes similiter, ut fidelis
homo fideli domino, quotiens opus eidera
vel suis fuerit deservire.
nis, in foriscapiis & laudamentis, in here-
mis locis & conductis & generaliter in
omnibus rébus corporaHbus & inCorpora-
libus.Totum quicquid babeo & babere de-
beo ex paterna vel materna bereditate vel
successione vel alio aliquo modo, & totuin
quicquid petere poteram vel possum jure,
lege vel consuetudine aut aliquo modo in
toto vicecomitatu predicto vel in honori-
bus ad ipsum vicecomitatum pertinentibus
vel in quibuslibet aliis bonoribus vel ré-
bus, dono & trado tibi domino Sy. comiti
& vicecomiti predicto & tuis, ad omnes
voluntates vestras plenarie & perpétue fa-
Cession de R. Trencavel, fils puîné ciendas, omnesque acciones, petitiones,
iSg. — cm
du feu vicomte de Bé-[iers, en fa-
veur de Simon de Montfort ' .
OMNIBUS bec audientibus sit manifes-
tum, quod ego R. Trencavellus filius
quondam Trencavelli & S. uxoris ejus,
' Reg. car. Franc. JJ,
n. ', original scellé.]
XXX*, (■" 3 y". [J, 890,
exceptiones, persecutiones, deffensiones
& jura, que pro predictis bonoribus pe-
tendis, tenendis & retinendis nunc michi
competunt vel deinceps sunt competitura,
tibi tuisque cedo & in vos irrevocabiliter
transfère, & me de biis omnibus prorsus
disvestiens te & tuos pleno perfectoque
jure revestio, specialiter renuntians bene-
ficio nove constitulionis $ si quis argentum.
An
121 1
VIII.
An
121 I
6ii
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
612
& omni alii juri mihi vel meis competenti
vel competifuro, Confiteor etiam donatio-
neni isfam actis fuisse insiiuiatam, & con-
fiteor in veritate me fecisse tibi hanc do-
nationem in obsidione castri de Minerba,
in presentia domini A. abbatis Cistercien-
sis, Apostolice sedis legati, & dominorum
B. archiepiscopi Narbonensis, F. episcopi
Tholosaiii & R. episcopi Uticensis, abba-
tis de Vallibus, niagistri Tedisii canonici
Januensis, R. de Caturcio & aliorum mul-
toriini. Nunc autem proniitto tibi sol-
lempni & valida stipiilatione, qiiod hanc
donationeni & cessionem & hec oninia,
sicut superius scripta sunt, vel sicut mcliiis
dici vel intelligi ad tiiani tiiorumque utili-
tatem possunt, habebo & tenebo seniper
firnia & stabilia, & nunquam contra ve-
niam vel veniri t'aciam aliqua ingratitudi-
nis causa nec alio aliquo jure scripto vel
non scripto, divino vel humano, sjîeciali
vel generali, nec aliquo modo [quod] dici
vel excogitari possit, nec feci vel faciam
nec fieri vel dici consentiam, quominus
hec predicta vel aliquid horum firma per-
maneant. Sic juro corporaliter super sancta
Dei Evangelia. Datum in exercitu Do-
mini, juxta rippani Tarnis, anno ejusdem
rti"cc"xr, nonis junii.
An
1211
"0 juin.
160.
CIV
Hommage de l'évéque de Cahors
à Simon de Montfôrt' .
IN nomine Domini nostri Jesu Christi,
anno ejusdem MCCXI, XII kalendas ju-
lii. Episcopus Caturcensis inverbo sacerdo-
tis seu veritatis fidelitatem prestitit domino
Simoni, comiti Montisf'ortis, Biterrensi &
Carcassonensi vicecomiti, manus suas po-
nens inter manus ipsius, pro eo quod in
feudum comitatum Caturcensem recepif ab
illo, sicut ab R. quondam comité Tolosano
& predecessoribus suis tam ipso quam
' Original scellé, supplément du Trésor des
chartes, J. 890, n. 4. — Reg. car. Franc. JJ, x\x*,
C I r r".
predecessores sui melius tenuerunt eun-
dem. Ipse vero cornes de ipso comitatu
eundem episcopum investivit, sibi suisque
successoribus catholice substitutis promit-
tens se defensurum & manutenturum pro
posse suo pacem, quietem & jura Catur-
censis ecclesie bona fide. Ut autem hoc
factum robur habeat & noticiam posteri-
tatis future, duo instrumenta per alphabe-
tum divisa ejusdem tenoris memorati epi-
scopus & comes inde fieri preceperunt,
quorum utrique uterque suum sigillum
fecit apponi. Actum est hoc in obsidione
Tolose, in presentia testium infrascripto-
rum, videlicet venerabilium patrum Uti-
censis episcopi & Cisterciensis abbatis,
Apostolice sedis legatorum, domini F.
episcopi Tolosani, abbatis Sancti Antonini
Apamio, magistri Tedisii canonici Januen-
sis, Bochardi de Marli, R. Ferri de Isseio,
Theobaldi de Novavilla, Retrudi de Mon-
teforti, Philipi de Rupeforti militum, R.
de CaturcOj fratris Aimerici monachi Gran-
dissilve, fratris Nicolai monachi Obazine,
fratris Dominici predicatoris.
161. — cv
Lettre des habitans de Toulouse
à Pierre, roi d'Aragon' .
EXCELLENTISSIMO SUO domino P. Dei
gratia régi Aragonum, comiti Barcha-
lonensi, consules & consilium & universi-
tatis (sic) Tolosane urbis & suburbii, sahi-
tem 8i omnimodam dilectionem. Nobilitati
vestre négocia & tocius rei seriem, prout
nostre memorie occurrit, a primordio in-
coantes, que inter dominum A. abbateiu
Cisterciensem, Apostolice sedis legatum,&
nos & ville nostre universitatem hucusque
acta sunt, cupimus declarari, supplicantes
humotenus ne rei séries tam prolixa sit
vestre sereuitatis auribus tediosa. Noscat
namc[ue vestra pia discretio, quod dominas
abbas Cisterciensis nuncios suos cum lit-
' Trésor des chartes du roi, Albigeois, n. 12.
[Auj. J. 428, chirographe original scellé.]
An
Éd-orig,
t. m,
col. 2^2.
An
1211
An
1211
6i3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
614
Kd.orig,
I. III.
coi. 233.
teris ad nos direxit, precipiens ut omnes
illos, quos sui nuncii credentes heretico-
rum nomiiiarent, cura omnibus eoruni ré-
bus baronibus exercitus tradere non dif-
ferremus, ut ipsi ad cognitionem baronum,
secundum judicium & consuetudinem de
Brayna se purgarent; quod nisi faceremus,
nos & nostros consiliarios excomunicabat
& villam nostram interdicebat. Illi vero,
quos credentes hereticorum nominaverunt,
a nobis inquisiti se non esse hereticos vel
credentes hereticorum constanter respon-
derunt, & sese stare juri incontinenti ju-
dicio Ecclesie promiserunt. Nos vero illos
hereticos vel credentes hereticorum esse
ignoravimus, nam inter nos ut cultores
Christiane fidei commorantur, & sacra-
rios de facto excomunicaverunt & villam
nostram interdixerunt, unde nos quam-
plurimum contristatos fore credatis, pro
eo quod accusatorura nuUus crinien sibi
imposifum fuit confessus vel testicus (sic)
convictus. Immo quidam eorum, quorum
nomina redacta fuerant, & ad tradendum
baronibus cum eorum rébus inter alios
requisiti, de eodem postea scripto, absen-
tes, per nostrum prepositum M., concessu
ipsius abbatis, sine omni satisfactione sunt
deleti. Unde scriptum accusationis, quan-
tum firmitatis obtineat, potest per simile
judicari. Unde nos nuncios nostros, viros
discretos, cum domino comité ad prose-
quendam appellationem & nostrum nego-
cium ad sedem Apostolicam destinavinius,
super sancta Romana fide catholica ad
peticionem & voluntatem legatorum do-
mini pape, scilicet magistri P. de Castro-
novo & magistri Radulfi, prestitcrunt.
Qui omnes illos, qui juramentum ad ipso-
rum voluntatem legatorum prestiterunt,
catholice fidei cultores & vere christianos
esse cognoverunt. Unde nos plurimum
mirati fuimus, scientes preterito processu
longi temporis dominum comitem, patrem
moderni cômitis, ab universo Tolose po-
pulo accepisse in mandatis, instrumente
inde composito, quod si quis hereticus
inventus esset in Tolosana urbe vel sub-
urbio, cum receptatore suo pariter ad
supplicium traderetur, publicatis posses- rogancium & pro ipsis, ut humiles preces
sionibus utriusque, unde multos comhus-
simus, & adhuc cum invenimus idem facere
non cessamus. Nos autem litteris & nun-
ciis respondenfes, diximus, quod omnes
illos quos nobis nomiiiabant, & si quos
alios nominare vellent, faceremus starc
juri in episcopali sede civitatis nostre,
cognicione legatorum domini pape vel
domini F. nostri episcopi, secundum quod
jus canonicum dictât & sancta ecclesia Ro-
mana observât, & si hoc recipere recusa-
bàt, sencientes nos ab ipso pregravari, nos
& accusatos viros sub protectione domini
pape posuimus, & ad sedem Apostolicam
appellavimus, in octabas sancti Vincentii exemplo, qui peccancium animas non vult
diem appellationis prefigentes. Et licet perire sed culpas, ipsorum precibus incli-
hujusmodi responsio a nobis pretendere- nati, eos ad vos, quibus rei sunt circums-
tur, nichilomiiuis nos & nostros consilia- tancie nociores, providimus remittendos,
An
121 1
mentum, quod tota nostra universitas fecit & cum litteris domini pape post multos
labores & diversa pericula redeuntes, lif-
teras a domino papa impetratas predicto
abbati Cisterciensi representaviraus, se-
cundum seriem earum in omnibus volentes
procedere. Tenorem quarum vobis trans-
mittimus :
Innocensius episcopus servus servorum
Dei, venerabili fratri Regensi episcopo,
& dilectis filiis abbati Cisterciensi, Apos-
tolice sedis legatis, & magistro Tedisio,
canonico Januensi, salutem & apostolicam
benedictionem. Accedentes ad presenciam
nostram dilecti filii nuncii consulura, con-
silii & universitatis Tolose, cum litteris
multorum & magnorum virorum, cum ipsis
An
10 lan-
vicr.
ipsorum clementer admittere dignareniur,
super excomunicationis sentencia in con-
sules & consilium promulgata & interdicto,
cui tota civitas est subjecta, pro eo quod
illos quos nuncii tui, fili abbas, & barones
exercitus esse dicebant hereticos vel cre-
dentes sine audiencia noluerunt cum ré-
bus suis ad arbitrium tradere signatorum,
pecierunt sibi a nobis niisericorditer pro-
vider!; & licet astruxerint se in hoc post
appellationem & (sic) sedem Apostolicam
extitisse gravatos, satisfactionem tamen
ydoneam promiserunt, ut absolutionem
percipere mererentur. Nos igitur ejus
An
6i;
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
616
Kd.Olig,
t. m,
col. 334.
discrétion'! vestre per apostolica scripta ciens, statiiii coiisules excomuiiicavit ik "
maiulantes, quatiiuis cum periciilum sit in obedientes eis posuit [in] interdicto. Fer-
mera, si civitas que parafa est satisfacere, pessi ergo aliquamdiu tam inipudentem
sicut dicitur, diucius propter vestri absen- hanc injuriani, ne videremur ignoraiitibiis
ciani perinanserit subposita interdicto, ad rebelles fieri ac contra stimulum calci-
loc\im infra brève tenipus in personis pro- trare, ad peticionem & voluntatem legato-
priis accedentes, recepta super hoc ab eis rum doniini pape & F. Tolosani episcopi,
caucione qiiani negocio ipsi suffîcientem iterum fecinius juramentuni, taie videlicet,
esse noveritis, absolutionis eisdem beneii- quod starenius voluntati & cognicioni ac
ciuni inipendatis ac interdictiim relaxare mandato coruni & domini pape de onini-
ciiretis, injungentes eis quod secunduin bus his que ad ecclesiam pertinebant. Et
Deum videritis expedire. Quod si non 0111- super hoc sacraniento & super aliis que
nés his exequendis potueritis interesse, ipsis & ecclesie fecimus fidelitatem do-
duo vestrum nichilominus exequantur. Da- mini comitis & dominium de eorum as-
tum Laterani, XIIII kalendas februarii, sensu retinuiraus, &obsides super hoc a
pontificatus nostri anno XII. nobis F. noster episcopus habere vohiit
Sed cum dominas A. abbas Cisterciensis & recepft, super quo gravanien nobis cre-
solus voleret contra tenorem rescripti pro dimus intulisse, de melioribus tamen obsi-
voluntate sua procedere, sencientes nos dibus ville nostre a média kadragesima in
ab ipso pregravari, iterum appellavimus. villa Apamie, quam Sy. Montisfortis habet
Procedente vero tempore, ad ammonicio- & possidet, que a Tol[os]a distat per die-
nem & preces ipsius abbatis & domini F. tam, usque in vigiliam sancti Laurencii,
Tolosani episcopi & Uticensis epîscopi qua eos solvit ab obsidio sub condicione
& aliorum bonorum virorum, appellationi quando sib.i placuerit redeundi.Quo facto,
predicte renunciavimus, & nos ipsos & pro catholicis filiis ecclesie nos cognove-
villam nostram, ut solus possit procedere runt, & sancte niatri Ecclesie quos excomu-
tantummodo secundum tenorem littera- nicaverant fecerunt reconsiliari. Preteren
rum domini pape, ejus cognitioni suppo- cum exercitus signatorum & episcopus
suimus, & ad impugnationem heretice Tolosanus essent in obsidione castri de
pravitatis & ad sustentandam sanctam Ec- Vauro, nos ad impugnandam & destruen-
clesiani mille libras Tolosanas pro uni- dam hereticam pravitatera eis consilium
versitate de comuni promisimus persol- & auxilium tam in victualibus quam ia ar-
vendas, que omnia predictus abbas benigno mis & in aliis neccessariis prestitimus, &
animo recepit, & nos & ville nostre uni- magna pars de nobilioribus hominibiis
versitatem Tolose urbis & suburbii pro Tolose ad mandalum episcopi, quoiisque
vere catholicis & pro filiis sancte mairis castrum de Vauro captum fuit, in aniiis
Ecclesie legitimis recognovit, & in pre- permanserunt; qui cum assensu & volun-
sentia ipsius & domini F. Tolosani epi- tate F. nostri episcopi 8c Dei-Curie abba-
scopi & aliorum religiosorum viroruin tis, qui tune ia exercitu pleaarie vices
Tolosane diocesis, dominus Uticensis epi- legatorum gerebat, Tolosam redierunt.
scopus ejus assessor & coasiliarius, qui Quo capto, ad castra propria doinini nos-
modo est legatus, sollempnem benedictio- tri comitis devastanda ik destrueada per-
nem nobis dédit. Promisit etiam nobis, veaeruat, ibique domiaus noster cornes
quod ad quos infamia hereseos de nobis seipsum & teiram suam, excepta Tolosa,
falso perveaerat, bonam famam litteris & in potestate & miseratione eorum subpo-
dictis suis faceret perveaire. Quiagentis nere presentavit, quod ipse observafet
itaque libris persolutis, quia, quibusdnm quicquid ipsi cognoscereat super fide sua
intcr nos cxortis disseassionibus, quia- !k christiaaitate & super dampais ilialis
gentas libras reliquas ibidem non persol- ecclesiis, salva vila sua 8c sine exhereda-
vimus, pro eo quod aisi prius reformala tione sui 8c ejus filii, quod ipsi recusave-
pace eas de comuni habere non potuimus, r^iat, licet pluribus baroaibus exercitus
nullam nobis aliaia culpam prorsus obi- recipiendum videretur. In alio vcio coUo-
An
1211
Au
1 Zl 1
L'd.orÎG.
l. 111,
col. 235.
617
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
618
quio sub sccuritate legatorum, ad quod ita peractis, tam legatiis qiiam episcopus
ipse domiims cornes de niandato eorum & ciucesignati super nos arniata manu
veuerat, Sy. Montisfortis & plures mili- violenter irruerunt, pro posse sue viles
tes exercitiis armati in eum ex inopinato homines, mulieres & parvos in agris la-
irruerunt, volentes eum capere & interfi- borantes interfecerunt, vineas, arbores
cere, & per leugam & aniplius fugaverunt- & segetes & possessiones nostras & ali-
Nos vero, plurium relacione cerciorati quantas villas rusticanas & alias numicio-
quod exercitus super nos inducere inten- nés totis viribus dévastantes, atterentes &
debant, viros discrètes de consulatu nostro incendentes, & ante duas portas nostras
in exercitum transniisinuis, qui in presen- longe a villa sua tentoria posuerunt. Nos
-cia legatorum & F. nostri episcopi baro- vero de jure nostro & divina confidentes
ntimque exercitus proposuerunt, ([uod clemencia, viriliter extra fossata nostra
niultum mirabantur quod ipsi exercitus sepius eos expugnavimus, portas nostras
super nos inducere volebant, eum nos pa-
rati essemus facere & observare quicquid
ipsis & ecclesie promiseramus, & maxime
quia post sacramentum & reconsiliatio-
de die vel nocte numquam claudentes,
immo quatuor de novo in claiisuris nostris
fecimus, ut undique contra eos faciliorem
exitum haberemus, & gravia dampna nos-
nem & obsides receptos in nullo ipsos vel met deffendendo eis intulimus, tam mili-
Ecclesiam offendimus. His dictis, legati & tum & peditum quam equorum. Et in
F. noster episcopus sic responderunt, quod
pro delicto vel propria culpa nostri exer-
citus super nos inducere nolebant, set
quia dominum nostrum comilem pro do-
mino habebamus & in villa recipiebamus.
Quod si dominum nostrum comitem ejus-
que fautores de villa ejiceremus, eum ab-
negantesSc dominio & fidelitati nos ipsius
subtrahentes, & quod i])si & ecclesia
pro domino nobis concédèrent, illi fideli-
tatcm & dominium juraremus, exercitus
signatorum dampna nobis aliqua non in-
ferrent. Et si aliter hoc faciebamus, ipsi
pro posse suo nos impugnarent & pro
hereticis & receptatoribus hcreticorum
nos haberent. Nos vero eum simus àstricti
jurameuto fidelitatis domino comiii, & iii
secunda feria ante festum sancti Pétri ali-
quanti milites & pedites nostri, majori
parte ex nostris ignorante, armafa manu
aggressi sunt tentoria signatorum, ibique
milites & pedites & equos quamplures in-
terficientes, & scissis quibusdam teutoriis,
loricas & armaturas cujuslibet generis &
pannos sericos, equos ac vasa argentea &
nummos & multa alia secum a.sportave-
runt, & quosdam ex nostris, quos captes
in vinculis detinebant, a teutoriis eum
vinculis ferreis attraxerunt, & sani & in-
coliimes, auxiliante Deo, ad nos sunt re-
versi. In festovero beati Pétri, ante luccm,
ab obsidioue festinanfer recesserunt, mul-
tosque ex suis vulneratos & débiles, arma-
turas &: multa alia in castris dimiserunt.
omnibus sacramentis factis Ecclesie & de Set quia illorum superbie divina resistente
assensu legatorum, ut superius diximu';, potencia, quod proposuerant ex coiiceplo
& nostri episcopi fidelitatem & dominium dolore prodiens iniquitas in spiritu vehe-
domini nostri comitis retinuimus, & quia menti nequivit perficere, indignati quam-
ip?e comes prefatum jus eis prescntabat & plurimum recedentes, nobis pejora prio-
presentaverat, ne crimen proditionis in- ribus commiuaiitur, Inde est quod vestram
currere posscmus, illud facere penitus re- prudcnciaai atque benevolentiam dcprc-
cusavimus. Et propter hoc, quod nos valde camur attendus, quatinus dampna & inju-
moleste patimur, clericos tam civitàtis rias nobis injuste illatas moleste siisti-
nostre quam suburbii exire eum corpore neatis, & si contrarium supradictis falsa
Christi injunxerunt. Et super hoc omnes suggestione vobis insinuatum fuerit, non
discordias ik dissenssiones, que in civitate credatis, & vos vestrasque gentes, eum nos
nostra & suburbio diu fuerant, pacilicavi- parati simus facere super his que ad Eccle-
mus, & divina cohoperante gratia tolani siam spectant, quod jus dictaverit, ab omni
villam nostram ad unitatem, ita quod nuni- inquictatione nostra abstincre diguemini.
quam fuit nielius, reforaiavimus, Quibiis Scientcs procul dubio, quod quccuiuque
An
121 1
Kil.orîr;.
I. m;
coi. 236.
An
1211
"9
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
6:0
An
1212
3o nviil.
ipsi contra doniinum nostrum comitem &
contra nos fecerunt & facere machinantur,
aliis principibiis & potestatibus & tam
civibus quam burgensibus eadem & forte
pejora fièrent, si facilitas eis concedcre-
tur :
Nam tua res aghar parles cum proximus arjct.
Nec facendum quantum inique, quantum
perperam nos tractet pastorum severitas,
qui pro rutariis & equitatibus, quibus
morte deffendimur, abhominaiitur & ex-
comunicant, cum eosdem nobis surripiant
certo conductos precio, & dumtaxat nos-
trum effundant sanguinem, a peccatis om-
nibus illos absolvere non verentur, Hiuc
est quod ad mensam & in tentoriis suis
qiiosdam recipiunt, qui Helnensem abba-
tem propriis interfecerunt manibus, mo-
nachosque Bolbonensis chenobii, naso &
oculis auribusque deformlter, huniana vix
relicta specie, detruncarunt.
Au bas est le sceau de la ville de Toulouse
à moitié brisé; on lit encore ces mots autour
de ce qui en reste : uobilium Tolose.
162. — CVI
Concile de Narhonne'' .
IN nomine Domini nostri Jesu Chiisti,
anno ab Incarnatione ejusdem MCCXII,
pridie Icalendas maii.Ex hujus scripti série
pateat cunctis hec audientibus, quod nos
Ar. Dei gratia Narbonensis ecclesie elec-
tus, Apostolice sedis legatus, habito conci-
lio & iuterveniente consensu & asseiisu
dominorum episcoporum suffraganeorura
ipsius ecclesie Narbone, videlicet R. Uti-
censis, Apostolice sedis legati, P. Biter-
Pastoris, & maxime ob reverentiam onini-
potentis Dei & beatorum martirum Justi
& Pastoris, fide bona optimaque inten-
tione, cum presenti publica scriptura nunc
& semper valitura, donamus & plenarie
concedimus atque perpetuo habendam &
possidendam tradimus ecclesiam de Cuc-
ciaco cum omnibus juribus suis, & cum
duabus ecclesiis sive capellis ad eandem
ecclesiam pertinentibus, & cum omnibus
suis pertinentiis, decimis, primitiis, obla-
tionibus, mortalagiis, & cum omnibus suis
proventibus, redditibus ik juridictionibus
& obventionibus. Domino Dco & béate
Marie virgini & beatis martiribus Justo
& Pastori, & universo capitulo presenti &
futuro metropolitane ecclesie Narbonen-
sis. Et ut hec omnia firnnim robiir obti-
neant, banc presentem cartam sigilli nostri
munimine corroboramus. Et nos R., Dei
miseratione Uticensis ecclesie vocatus epi-
scopus, his omnibus prebemus assensum,
& nuctoritate legationis qua fiingimur hec
omnia confirmamus & sigilli nostri impres-
sione munimus. Acta sunt hec apud Nar-
bonam, in palatio ejusdem domini electi,
presentibus Pontio abbate Sancti ^gidii,
Berengario abbate Sancti Tiberii, Beren-
gario abbate Sancti Pontii, & B. abbate
Sancte Marie Vallismagne, & B. Calveto
abbate Sancti Afrodisii, & G. abbate de
Crassa, & Isarno de Aragone archidiacono
Carcassonensi, & B. de Mesoa sacrista
Magalonensi, & Pontio de Cocone pre-
centore Lodovensi, & R. decano Sancti
jEgidii, & Joannino canonico Agatensi, &
magistro Petro de Avarsione, & d. Gui-
done de Capite-Porcoi
i63.
An
1212
Kd.oric,
t. 111°
col. 237.
rensis, R. Agathensis, P. Lodovensis, Règlement potiv le payement des im-
positions dans la ville d'Agen'.
CONOGUDA causa sia, que li prohome
d'Agen se sso acordad ab lo poble da-
vant A., seihnor e abesche d'Agen, dei
G. Magalonensis, F. Tholosani, G. Car-
cassonensis, R. Helenensis, per nos &
omnes successores nostros, intuilu pieta-
tis, compatiendo pénurie & indigentie ca-
nonicorum ecclesie Sanctorum Justi ik
' Carttilaire de la cathédrale de Narbonnc. — »
Doat, 55, l" 2pl t".
An
1212
3 juin.
' Original, archives municipales d'Agen.
Magen & Tholin, Chartes d'Agen, i, p. 5,
An
1212
621
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
62:
An
1212
1 1 scp-
'.ciibre.
contrast que aviaii entre lor de dar liura
par liura, e li prohome an mes en lécha al
poble que si volen dar per setmanas do-
iien de XII diners entro l diiier, e si aquo
nols auta, que donen a questa e a messio
de vila per aquela razo que dan a Tolosa.
E autrejero asso tuit li prohome que ernn
en la vila, e autrejero que si aquil qui
eran defora no o volian autrejar, que il
sen tingessan ab lo poble. E eran defora
la vila W. de la Cassainha, P. de la Marca,
Mossels de la Cassaihna, en Ainiars, A. Pei-
tavi, en V. Berauds, Folquer Trosset e
d'autri. E an ne autrcjada carta de notari
davant A., seihnor e abesche d'Agen, qui
autrejed que o fara tenir, e an sagelada la
carta ab lo seu sagel. E fo assi acordad
III dias a l'intrada de jun. Testibus A. To-
pina, R. B. de la Cassaihna, G. Vezad,
Guilabert, P. de las Vinhas, Bertran Gai-
lard, B. Esquirol, B. de Goz, V' de Ne-
rag, W. de la Gleiza, communis iiotariiis
Agenni, qui hanc cartam scripsit utriusqtie
consensu, anno ab Incarnatione Domiiii
M'CCXII", A>. Agenni episcopo & domino.
164.
Accord entre Simon de Montfirt
& l'abbé de Moissac'.
S cornes Leycestrie, dominus Montis-
• 5 fortis, Dei providentia Bitterrensis
& Carcassone vicecomes, universis présen-
tes litteras inspecturis salutem in Domino.
Cum villam Moissiaci divine sententia ul-
' Archives de Moissac; copie posiirieiire. —
Doat, V. 1 29, (^ 121. — Il fut rédigé deux exi^n-
plaires de cet acte : l'un, donné au nom de l'abbé,
fut scellé de son sceau & de celui du couvent Si
remis à Simon de Montfort; il se trouve malme-
nant au Trésor des chartes (Supplément, J. 890,
n. 5), & fut transcrit au treizième siècle dans
le Rcgistrum curie Francie; l'autre, rédigé nu nom
du comte, resta à Moissac 8c fut copié, au dix-
septième siècle, par Doat. Nous donnons ce der-
nier, dont les clauses sont rédigées d'une manière
plus explicite & avec plus de détails; pour les
noms propres nous avons coUatiouné sur l'acte de
l'abbé de Moissac. [A. M.J
tionis R., comiti Tolosano, peccatis suis
exigeiitibus, abstulisset propter mala in-
numerabilia, que ipse contra sanctam Ec-
clesiam & fidcm catholicam perpetrarat,
& nobis virtus Altissimi, non nostris meri-
tis sed gratia sua, ejusdem ville dominium
contulisset, nos scire volentes jura que
abbas & conventus ecclesie Beati Pétri
Moissiaci habebant in eadem villa, & jura
que predictus R. habuerat siniiliterin ea-
dem, que jam ad nos devenerant Deo
dante, ex instrumento quod pridem fac-
tum fuerat a predictis abbate & conventu
& R., comité Tolosano, jurisperitis didi-
cimus utriusque & eodem présent! instru-
mento annotari fecimus in hune modum :
Castrura quod fuit Durandi Mercerii,
quod est in villa Moissiaci, debemus tenere
de abbate & conventu ecclesie Beati Pétri
Moissiaci, & inde nos vel bajulus noster
debemus offerre unum obolum aureura
singulis annis super altare Saucti Pétri in
festivitate ejusdem.
Omnes autem justicie, que in villa vcl
pro villa Moissiaci recipiuutur, usque ad
septem solidos sunt nostre & abbatis &
conventus per médium, ifa quod habeamus
ex his medietatem & abbas & conventus
aliam medietatem, a qualicumque bajulo
vel nostro vel abbatis recipiantur. De jus-
litiis vero de septem solidis & amplius
debemus habere duas partes, & abbas &
conventus tertiam partem. Similiter de in-
currimentis habeinus duas & abbas tertiam
partem.
Feuda autem incursa, que de nobis te-
nentur, nostra erunt, scilicet & feuda in-
cursa, que de abbate & conventu teneiitur,
erunt abbatis & conventus, nec nos in lisu-
dis suis incursis aliquid habemus, ncc ipsi
de nostris. Cetera bona incursa, quecum-
que vel ubicumque sint, ita dividentur,
quod nos habebimus duas partes, abbas
vero & conventus tertiam partem, sicut
superius est expressum.
In abbate vel monachis vel bajulis vel
familiis nullam habemus justitiam vel fidcm
pro aliquo clamore vel aliqua querela
vel aliquo alio modo. Sciendum est autt lu
quod si aliquis bajulus vel de familia ab-
batis & conventus aliquid delic[ucr!t, c'o
qua re teueatur justiciare abbas U coiiveu-
An
1212
An
1212
623
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
624
tus, non possiint eum defendere de justitia
corporali, sed omnia bona ipsius eriuit
abbatis & conventus. Abbas similiter &
conventus in bajulis vel familiis nostris
nullam justiciam vel fidem pro aliquo cla-
more vel aliqua querela vel aliquo alio
modo habent, set si aliquis de bajulis vel
de familiis nostris incursus fuerit, omnia
bona sua erunt nostra. De feudo vero te-
nendum est, ut superius est expressum.
Nos etiam in villa Moissiaci habemus
questam nostram, que débet fieri in uno-
quoque anno, in Quadragesima, quingen-
tos solidos Caturcenses. Si vero aliam
questam ultra quingentos fecerirpus in ea-
dem villa, eam de consilio abbatis &; con-
ventus facicmus & de illa habebimus duas
partes, abbas vero & conventus tertiam
partem.
Damus & concedimus pro nobis & suc-
cessoribus nostris, quod abbas, monachus
Moissiacensis vel aliqui monachi, qui-
cumque sint, & escuderii eorum liberum
transitum habeant & reditum in portu
Moissiacensi.
Damus etiam & concedimus abbati &
conventui omnem decimam de bonoribus,
qui sunt ultra Sanctam Mariam Laeliiia
& Tarnum, & totam decimam de Lluc,
quantum pertincbat ad ecclesiam Sancti
Germani, de illis mansis & bordariis in
qulbus habemus nostrum captennium pro
abbate milite, ut de illis in quibus habe-
mus de captennio pro abbate milite, scili-
cet in honore Sancti Laurentii, Sancti
Christofori, Calidorum Furnorum & de
Biarozer habeamus vinum, de manso sci-
licet unam saumatam & de borda unum
baril. Sed si de mansis & bordariis predic-
tis & de illis mansis & bordariis, in qui-
bus habemus captennium pro abbate mi-
lite, potérit totum captennium completum
haberi, recipiemus inde totum capten-
nium, & si totum exire non poterit, divi-
dantur quinti & mcdii, quinti per médium
inter nos & abbatem & conventum, de
bladis solummodo, douée totum capten-
nium habeamus.
Nullam questam vel albergam in abbate
vel conventu ecclesie de Moissac habemus
nos aliquid, sicut superius est expressum.
Illud autem captennium, quod habemus
in mansis & bordariis pro abbate milite
habemus similiter in bordis, scilicet in
uno manso très eminas frumenti & très
eminas avene, & albergam duobus militi-
bus & duobus escuderiis, & duodecim de-
narios per porcum in natale Domini. Et
in bordaria habemus medietatem de hoc
quod habemus in mansis, & in Alairaget
& in Sancto Laurentio & in Sancto Chris-
tophoro & in Calidis furnis îk in Bia-
rozer, & habemus sicut in bordis, secun-
dum quantitatem suam. Et plus in uno-
quoque manso istorum honorum habemus
unam saumatam vini & in unaquaque bor-
daria unum barril, & in Lisiaco in uno-
quoque homine qui habet casalem & do-
mum très carterias avene & sex denarios
])er porcum in natali Domini & albergam
sicut in Bodor & in Alaraget. Nuncius au-
tem, qui hos reditus colliget, mittet paiiem
suum, prior loci ad quem venerit faciet
ei alla necessaria, comestus bona fide.
Sciendum est etiam, quod quidquid ha-
bemus apud Moissiacum & in honoribus
Sancti Pétri, totum tenemus de abbate &
conventu, & exinde eis hominagium facere
debemus. Pro bis autem omnibus debemus
captenere & tutari dominum abbatem &
conventum & ecclesiam & domum Sancti
Pétri & res eorum, quecumque & ubi-
cumque sint, bene & fideliter infra villam
& extra. Preterea, exceptis predictis que
Tolosanus cornes habebat in eadem villa,
que omnia superius sunt expressa, homi-
nes Moissiaci de laboribus suis annuatini
nobis vicesimam partem & vini [mihi ?J
dederunt, & abbas & conventus in feudis,
que de illis tenentur, hec concesserunt,
ita tamen quod de bac vicesima, que de
illis feudis egredietur, quintam partem ac-
cipient, salvis tamen redditibus, qui jure
ecclesie reddi debent. De illis vero man-
sis, in quibus habemus captennium, vel in
illis terris, que sunt de mensa conventus
vel que excoluntur per quartam vel quin-
tam, non habebimus illam vicesimam. De
illis feudis ita fuit positum, quod si forte
aliqua teura vel vinea pro interimento vel
helemosina vel déficiente hercde redie-
rint ad mensam conventus, de illa hec
vicesima non exigetur. Si vero de manibus
abbatis vel conventus aliqua terra vel vinea
An
1 212
An
1212
62:
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
626
An
1212
■ "dé-
cembre.
cgressa fuerit, illam vicesimam parfem reJ- enim ad hoc sunius in sede jusficie non
modica constituti, ut ea que contra Deum
& ecclesiam Romanam atque contra justi-
ciam attemptantur, nostra provisione &
sollicifudine ad rectifudinis transmittere'
revocemus, & revocata firmiter teneamus,
& maxime ad abolendam hereticorum pra-
vitatem & ad extirpandam maliciam pre-
donum & omnium malefactorum. Ideoque
nos S., cornes Leycestrie, dominus Montis-
fortls & Dei providencia Bitterrensis &
Karcassonensis vicecomes & Albiensis &
Reddensis dominus, cupiens omnia supra-
dicta adimplere & pacatam & q\iietam ter-
ram habere & retinere ad honorem Dei &
fancte Romane ecclesie & domini régis
Francorum & ad utilitatem omnium sub-
jectorum nostrorum, de consilio venera-
bilium dominorum, scilicet archiepiscopi
Burdegalensis & Tolosani, Karcassensis,
Agenensis, Petragoricensis, Coseranensis,
Convenarum, Bigorrensis episcoporum, &
sapientuni virorum & aliorum baronum &
procerum nostrorum taies générales con-
siietiulines in tota terra nostra ponimus &
ab omnibus easdem inviolabiliter obser-
vari precipimus. Consuetudines autem hu
sunt :
I. Omnia privilégia ecclesiarum & do-
morum religiosarum a jure canonico vcl
humano concessa & libertates eorumdem
ab omnibus & ubique serventur & custo-
diantur. — II. Ecclesias a laicis incastel-
lari prohîbemus & in servitutem redigi ;
immo etiam incastellatas dirui precipimus
vel seivari arbitrio episcoporum , set in
castris & in villis aliorum dominorum epi-
scopi non possunt retinere taies munitio-
nes. — III. Item omnes primicie sine di!-
ficultate aliqua reddantur ecclesiis sicnt
consueverunt reddi in partibus istis & om-
nes décime reddantur sicut scriptum esl &
precipitur a domino papa. — IV. Item
nullus clericus talliabitur occasione eciam
hereditatis si quam habuerit, nisi esset
niercatoraut uxoiatus, & idem de paupcro
vidua. — V. Item in dominicis diebus nul-
lum forum vénale fiât de cetero & si in.-
ventum fuerit institutum, immutetur in
An
1212
dere tenebitur. Hec omnia abbas & con-
ventus Moissiacensis nobis & heredibus
nostris concesserunt, ita tamen quod illud
captennium nuUi alii dare potuerunt, nisi
filiis nostris obedientibus Romane ecclesie
& Moissiacensem ecclesiam cum omnibus
suis pertinentiis fideliter defendentibus.
Ipse etiam comes de his omnibus abbati &
conventui hominium fecit & se fideliter
observaturum jurejurando firmavit. Eodem
modo tenentur ejus successores abbatibus
Moissiaci hominium facere & sacramen-
tum. Abbas vero se esse fidelem erga co-
mitem mandavit, illumque & suos se
amaturum & defensurum. Hec omnia in
Moissiacensi capitule firmata sunt & ab
utraque parte concessa, in die exaltatioiiis
sancte Crucis, presentibus domino G.,
Carcassone episcopo, & W., archidiacono
Parisiens;, nostris in partibus vice lega-
torum fungentibus, existentibus dominis
Agennensi A., & Guillelmo episcopo Al-
biensi,& P.,abbate Clariaci, & aliis quam-
pluribus tam militibus quani burgensibus.
Factum est hoc aiino Domini M''CC°X''II",
Piiilippo rege Francorum régnante, W.Ca-
turcensi episcopo provinciam gubernante.
Dixerunt etiam ut omnia verba prescripta
semper bona fide intelligerentur.
lOJ.
Littere Symonis, comitis Mont'isfortïs,
de ordinatione iy statuto terre Al-
bigensis '.
IN nomine Domini nostri Ihosu Chrisli
ad omnia consilia nostra & omnes actus
nosiros semper progredimur; per ipsum
' Original scellé, J. 890, n. 6. — Publié d'une
manière défectueuse dans plusieurs ouvrages, no-
tamment dans Galland, Franc-alleu, p. 355, Catel,
Comtes de Tolose , p. 267 (irad. franc.), Defos,
Traité du comté de Castres, p. 22, &c, Martjnc,
dans le Thésaurus anecjotorum , 1, li3i-8, a donné
un texte un peu différent, que l'on ritroure lans
la collection Doat, 21, f" 120 & suiv. Nous sui-
voni partout l'original.
' Les copies du Reg'tstrunt curiae donncn[ (rj-
mitem, qui se comprend beaucoup mieux.
An
1212
627
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
628
aliam diem ad arbitrium domini terre &
comitis. — VI. Item quicumque in quolibet
crimine vel alio modo clericum ceperit,
eciam si non haberet nisi coronam, red-
dat episcopo vel archidiacono aut mandate
suo sine dilatione. Qtiod si retinuerit, sta-
tim excommunicetur & a domino siipe-
riore reddere compellatur. — VII. Item
quelibet domus inhabitata terre adquisite
comunis persolvat III denarios Mergnlien-
ses annuatim domino pape & sancte eccle-
sie Romane in signum & perpetuam me-
moriam, quod per ipsius auxilium contra
hereticos fuit adquisita & comiti & ejus
successoribus concessa in perpetuum &
confirmata. Terminus autem coUigendi hu-
jusmodi denarios erit ab inicio XL" usque
ad Pascha. — VIII. Item nulli barones aut
milites cogant dare talliani homines eccle-
siarum & domorum religiosarum, illos sci-
licet homines quos ex donatione vel con-
cessione regum & principum & aliorum
dominorum terrarum vel alio justo modo
liberos possederunt usque ad tempora ista
ab omni exactione dominorum, in quorum
terris aut villis morantur. Si vero eorum
possessio per malitiam hereticorum & alio-
rum malorum principum in hac parte in-
terrupta fuerit & hac de causa dubitatio
exorta fuerit, sine omni dilatione veritas
inquirafur aut probatio admittatur sine
diffugio. Et si violencia intervenisse in-
venta vere fuerit, extunc ab omni exac-
tione & tallia abstineant domini castrorum
autvillarum in quibus habitant. — IX. Item
cogantur parrochiani venire ad ecslesiam
dominicis & festivis diebus, in quibus ces-
satur ab operibus & ibidem missara ex in-
tègre audire & predicationera, ita quod si
in hujusmodi festivis diebus dominus &
domina domus cujuslibet ad ecclesiam non
venerit & in villa présentes fuerinf, nulla
prepediti infirmitate aut alla causa ratio-
nabili, persolvent VI denarios turonensis
monete, quorum medietas erit domini ville
& alla medietas per médium sacerdotis &
ecclesie. — X. Item in omnibus villis in
quibus non sunt ecclesie & exstant domus
hereticorum, detur domus una que aptior
erit ad faciendum ecclesiam & alia detur
sacerdoti ad inhabitandum. Si vero ecclesia
ibi fuerit & sacerdos ibi domum non ha-
buerit, detur domus una presbitero in
perpetuum que vicinior erit ecclesie. —
XI. Item quicumque de cetero scienter in
terra sua permittet morari hereticum sive
propter pecuniam sive propter quamcum-
que aliam causara & fuerit inde confessus
aut convictus, ob hanc solam causam amit-
tet in perpetuum totam terram suam &
corpus suum erit in manu domini ad re-
dimendum propter voluntatem suam. —
XII. Item cuilibet sive militi sive rustico
licitum erit legare in elemosinam de here-
ditate propria usque ad quintam partem
ad consuetudinem & usum Francie circa
Parisius, salvis tamen baroniis & forciis &
jure aliène & salvo integro servitio supe-
rioris domini, quod débet habere domin\is
in reliqua terra, que reinanet pro heredi-
tate heredibus. — XIII. Item in justiciis
exhibendis aut judiciis faciendis nulla
exactio fiât a partibus sub pretextu alicu-
jus consuetudinis aut occasione advocato-
rum sive asscssorum , set gratis omniiio
exhibeatur justicia & pauperi non habenti
advocatum detur a curia, — XIV. Item
nuUus credens hereticus, licet sit reconci-
liatus, fiât prepositus aut bajulus aut judex
aut assessor in juditio aut testis vel advo-
catus, & idem prorsus sit de Judeo, excepto
hoc quod Judeus poterit contra Judeum
testimonium ferre. — XV. Item nullus
hereticus vestitus & reconciliatus habeat
licenciam remanendi in villa, in qua con-
versabatur in illa perversa profectione, set
extra villam illam poterit conversari ubi
comes permiserit. — XVI. Item clerici 8c
quilibet religiosi viri, peregrini & milites
liberi & immunes ab omni exactione peda-
gii transeant per totam terram nostrani,
nisi essent mercatores. — XVII. Item ba-
rones Francie & milites tenentur servire
comiti quando & ubicumque habebit guer-
ram contra personam suam ratione hujus
terre acquisite vel acquirende in hac terra
& hoc cum numéro militum, ad opus c[uo-
rum comes dédit eis terram suam & reddi-'
tus. Ita taiTien c[Uod si redditus ex integro
secundum quôd promissum fuerint assig-
nati sufficienter, tune cum promisse nu-
méro militum tenebitur servire baro vel
miles sic assignatus,quamdiu habebit guer-
ram dominus comes pro hac terra acquisita,
An
121Z
An
1212
6i
9
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
63o
sicut dictum est; ille autem miles cui non
esset pleuarie facta assignatio secundum
pactum priorem non teneretiir servire cum
integro numéro militum, sed secundum
rationem assignationis facte & quantita-
tem erit determinandus numerus militum
ad serviendum. Verum si comes non neces-
sitate sua aiit terre sue, set pro voluntate
propria vellet juvare aliquem vel alic[uos
in guerra sive vicinos sive remotos, milites
sui supradicti non tenentur eum sequi in
hoc aut eidem servire per se vel per alios,
nisi hoc facerent ex amore & bcneplacito
suo. — XVIII. Item milites Francigene qui
debcnt servicium comiti tenentur ei ser-
vire cum militibus Francigenis, nec pos-
sunt loco militum Francigeuarum ponere
milites istius terre in servitio suo usque
nd XX annos; set extunc cum talibus mili-
tibus ydoneis, quos in terra invenire pote-
rit, quilibet serviet ei. — XIX. Item milites
licenciati a comité in Francia non debent
morari sine causa rationabili amplius nisi
usque ad terminum sibi prefixum a comité,
& taiiien comes tenetur eos expectare post
terminum elapsum, salvo servicio suo, us-
que ad IIII menses; set extunc sine omnl
reclamatione poterit terram eorum comes
recipere in manu sua & inde facere libère
voluntatem suam, nisi ipsi poterint hosten-
dere comiti plenarie sufficientem causam
aut inevitabilem, quare cicius non potue-
runt venire. — XX. Item omnes barones,
milites & alii domini in terra comitis te-
nentur reddere castra & forcias comiti sine
dilatione & contradictione aliqua, irato
vel pacato, ad voluntatem suam, scilicet
quocienscumque voluerit illa castra & for-
cias quas tenent ab eo, & ipse comes tan-
quam bonus dominus in illo statu &valore
In quo receperit tenetur reddere eisdem
sine diminutione aut dampno, peractis ne-
gotiis suis. — XXI. Item ad bellum cam-
pale sive nominatum vel ad succurrendum
comiti, si fuerit obsessus vel ad rereban
tenentur omnes ire communiter barones,
milites majores & minores qui fuerint
citati. Quod si baro, miles vel alius do-
minus terre in hac suprema necessitate
comprobatus fuerit non venisse ad comi-
tem auxilium daturus, nisi sufficienti causa
possit excusari, bona mobilia ipsius erunt
in manu & voluntate comitis & domini sub
quo manebit per médium. — XXII. Item
barones, milites & alii domini terrarum,
qui debent servicium comiti, si citati ad
quindenam non venerint ad locum pre-
fixum a comité ad exercitum, ita quod in-
fra quindenam iter arripuerit, quinta pars
reddituum singulorum unius anni, scilicet
terre illius quam tenent a comité, erit pro
emenda in manu & voluntate comitis, nisi
causa sufficienti poterit excusari, terra
quam tenet a comité erit in manu & vo-
luntate comitis. Si venerit, set non cum
debito numéro militum, pro quolibet mi-
lite qui deerit dabit dupplicia stipendia
quamdiu ibidem sine debito numéro mili-
tum fuerit. Hec eadem pena erit baronibus
& militibus indigenis si comiti debitum
servicium non reddiderint. — XXIII. Item
nuUus in terra comitis qui subest ditioni
ac potestati sue atemptet firmare de novo
aut rehedificare forciam que dirruta sit
sine assensu comitis. — XXIV. Item mili-
tes indigène, qui fuerint catholici & hue
usque in fide catholica perseveraverint,
tenentur prestare servicium dominis suis
sive comiti sive aliis, quod debebant pres-
tare, antequam crucesignati venissent, do-
minis propriis indigenis. Illi autem qui
fuerint credentes hereticorum tenebuntur
servire ad arbitrium comitis & baronum.
— XXV. Item nulli judicentur credentes
fuisse hereticorum aut fuisse hereticos, nisi
testimonio episcoporum vel sacerdotum.
— XXVI. Item nullus baro, miles aut qui-
libet alius dominus, cui comes dederit ter-
ram in partibus istis, poterit exigere ultra
mensuram tallie statutam & confirmaiam
litteris eorumdem dominorum & comitis
sive nomine tallie aut questus, sive no-
mine bonitatis vel cujuscumque alterius
cause, salvis tamen censibus & aliis reddi-
tibus terrarum, vinearum, domorum & alla-
mm rerum & justiciis. Hec enim tallia pro
omni alia tallia sive questu sive demenda
est constitufa & comensurata, ultra quam
non liceat aliquid exigi aut extorqueri
amplius ab aliquo. Quod si quisquam
ultra exegisse comprobatus fuerit & cla-
mor inde fuerit, comes tenebitur ad vil-
lam & dominum ville in qua hoc factum
fuit niittere, 84 per eundem compelletuf
An
1 21Z
An
I2I2
63 1
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
632
A.!
dominus constituere aut quitare quam ul-
tra cartam siiam exegerit & cogetur car-
tam suam servare. — XXVII. Item licituni
erit omnibus hominilnis qui possunt tal-
liari transire a dominio iinius domini iii
dominium alferius pro voluntate sua, ila
tamen quod illi qui dicuntur liberi eu m
mobilibus suis poterunt transire sine ali-
qua contradictione ad dominium alterius,
relicta hereditate & hostisia priori domino
suo cum omnibus his que tenent ab aliis.
Alii vero qui dicuntur proprii homines
tas inquisita fuerit per juramenta anti-
quorum qui sunt in eadem terra vel alio
modo. — XXXIII. Item nuUus homo ca-
piatur pro debito domini sui nisi plegius
fuerit aut débiter. — XXXIV. Item nullus
baro sive miles sive burgensis sive ruralis
nudeat pignorare vel capere res alterius
per violenciam, nec ille cui injuria facta
fuerit audeat se vindicare sine licencia
superioris, set référant clamorem ad su-
periorem. Si autem contra hoc fecissecon-
victi aut confessi fuerint, ille qui prius
sive servi, poterunt similiter transire ad res ceperit alterius dabit pro emenda do-
dominium alterius, non solum hereditate mino superiori, si baro erit xx libras, si
relicta & hostisia, set mobilibus priori do- miles fuerit X libras, si burgensis c soli-
mino suo. Ita quod prior dominus occa- dos, si ruralis XX solides, & insuper ad
sione mobilium aut quiste aut alterius mandatum domini reddet totum quod ce-
rei, postquam relicto domino suo reman- périt injuriam passo, & pro dampno si
serit sub dominio alterius, nichil amplius quod habuit plenarie satisfatiat ei.Qui au-
poterit exigere ab eo ubicunque fuerit. tem se revindicaverit, eodem modo pror-
Ita tamen quod non poterunt transire sus emendabit domino superiori & insuper
in dominium clericorum aut ecclesiarum, illi de quo se vindicavit faciet emendam
quousque in hec consenserint & super hoc LX solidorum, facta restitutione ablato-
litteras suas dederint comiti & baronibus. rum & dampni. Hoc tamen excepto quod
— XXVIII. Item nullus homo mittatur in cuilibet incontinent! liceat vim vi repel-
lere. — XXXV. Item nulli barones, mili-
tes, burgenses sive rurales audeant alicjuo
modo sese colligare, mediante fuie aut
sacramento, aut conjurationem aliquam
facere etiam sub prétexta confratrie aut
alterius boni, nisi de assensu & voluntate
carcerem aut retineatur captus, quamdiu
poterit sufficienter plaegios dare quod sta-
bit juri. — XXIX. Item nullus dominus
recipiat plegios aut aliam cautionem ab
hominibus suis, ne recédant cum volue-
rint a dominio suo sub forma prescripta.
— XXX. Item secundum antiquam consue- domini. Quod si aliqui fuerint comprobati
tudiuem terrarum & villarum recipiant taliter conjurare contra dominum, eruat
domini ab hominibus suis jornalia in ope- tam ipsi quam res eorum in manu & vo-
ribus suis & secundum consuetudinem luntate domini. Si vero conjurati fuerint,
dent eis ad comedendum. — XXXI. Item licet non contra dominum, tamen in alio-
si homines principum & dominorum in- rum dampnum, si inde fuerint convicii
digenorum (.sic) in hac terra super talliis aut confessi, dabunt singuli x"'" libras, si
& exactionibus nimis aggravati fuerint & fuerint barones, si milites simplices c so-
conquesti comiti, comes debebit convenire lidos, si burgenses LX, si rurales xx soli-
dominos & milites, ut super talliis & exac- dos. Excipiuntur autem ab hujusmodi pena
tionibus mensuram conservent competen- negotiatores aut peregrini, qui sibi jurant
tem & rationabilem &, si necesse fuerit, pro societate sua servanda. — XXXVI. Item
poterit eos compellere ad hoc conservan- quicumque conducet de cetero victualia
dum, ne eorum subditi nimis agraventur aut res alias quaslibet aut quoscumque
propter nimiam maliciam dominorum suo- homines sine consciencia comitis ad Tolo-
rum. — XXXII. Item in nemoribus, aquis sam vel ad quoslibet alios hostes Christi
& pascuis habeant usuarium suuni homi- sive comitis & super hoc convicti fuerint
nés villarum, sicut habuerunt a xxx annis aut confessi, perdent hereditatcm in per-
hucusque, & si contentio inde orta fuerit petuum cum aliis bonis suis ob hanc sobiin
inter populum & dominum, qui in posses- causam. Si autem serviens aliquis aut ba-
Sione est remaneat in eadem, donec veri- julus sine consciencia domini sui fccerit
An
1212
633
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
634
hoc ipsum, amitfet omnia bona sua &
corpus suum erit in manu & misericordia
comitis. Omnes autem homines & res capte
in hujusmodi conductu, illius erunt sine
diminutione & reclaniatione qui capiat
eas, — XXXVn. Item quicumque in teira
comitis poterit capere hostes fidei & suos
& non ceperit & poterit inde compro-
bari aut convinci, terra sua erit incur.-a
& corpus suum in manu & misericordia
comitis» Hoc ipsum fiet de illo qui vide-
rit taies nolueritque proclamare & stqui
eos secundum morem terre bona fide. —
XXXVIU. Item pistores secundum modum
& mensuram sive pondus a domino eis da-
tum panem iaciant & vendant; & si hoc
non observaverint, quocienscumque con-
tra hoc fecerint totum panem amittant, &
idem liât de tabernariis. — XXXIX, Item
nieretrices publiée ponantur extra muros
in omnibus villis. — XL. Pedagia, que a
principibus & aliis dominis sunt instituta
a XXX'^ & lin"' annis & citra, omnino tol-
lanturabsque dilatione aliqua. — XLI.Item
possessiones censuales non denturvel ven-
dantur cum diminutione dominii supeiio-
ris. — XLII. Item census reddantur domi-
nis, statutis terminis, in domibus suis ik
quociens transierint terminum, pro singu-
lis terminis sic fransactis persolvant domi-
nis pro emenda V solides. Quod si m an-
nos permiserit transire absque solutioiio
census, dominus poterit absque reclama-
tione ejus dare alteri aut vendere; set si
in manu sua retinuerit, tenebifur reddere,
si pro' singulis annis transactis vel termi-
nis persolvatur eidem sicut dictum est pena
V solidorum. — XLIII. Item tam inter ba-
rones & milites quam inter burgenses &
rurales succédant heredes in hereditatibus
suis secundum morem & usum Francie
circa Parisius. — XI.IV. Item maritagia
mulierum revertant\ir ad heredes ipsarum
& possint inde condere testamentum si vo-
luerint. — XLV. Item omnes uxores illo-
rum proditorum & hostium comitis, licet
catholice invente fuerint, terram exeant
comitis ne qua suspitio habeatur de eis &
habebunt terras & redditus maritagii sui,
prestito tamen sacramento quod nullanK
' Le texte porte per,
inde facient porcionem maritis suis quam-
diu permanserint in guerra contra Chris-
tianitatem & comitem. — XLV. Item nulle
vidue, magnâtes aut heredes mulieres no-
biles habentes niunitiones & castra, au-
deant nubere usque ad x='^'" annos sine
licencia comitis pro voluntate sua indige-
nis istius terre propter periculum terre,
set Francigenis quibus voluerint poterint
nubere, non requisita licencia comitis vel
alterius. Set termine elapso poterunt nu-
bere communiter.
Has igitur consuetudines générales su-
prascriptas ego S. comes Leycestrie, domi-
nus Montisfortis, Dei providencia Biter-
rensis & Carcassensis vicecomes, dominus
etiam Albiensis & Redensis, me servatu-
rum bona fide, mediante juramento, fir-
mavi. Et omnes barones niei similiter se
servaturos juramento firmaverunt, vide-
licet salva melioratione & emendationo
sancte Ecclesie & baronum nostrorum,
salvis etiam conventionibus & privilegiis
concessis, juramentis aliquibus locis factis
& aliis consuetudinibus constituendis, ([ue
non fuerint contrarie isfis.
Actum apud Alpamiam in palacio nostro,
anno Incarnationis Domini M" cc" xii",
prima die niensis decembris.
Hec' sunt consuetudines quas dominus
cor.ies débet servare inter se & barones
de Francie (sic) & alios, quibus dédit ter-
ram in partibus istis. Tam inter barones
& milites quam inter burgenses & rurales
succédant heredes in hereditatibus suis
secundum morem & usum Francie circa
Parisius. — Item nullus baro sive miles
vel quilibet alius dominus in terra nostra
recipiat in curia sua duellum pro alica
causa, nisi pro proditione vel pro latroci-
nio vel pro rapina vel pro murtro. —
Item in placitis, judiciis, dotibus, feodis,
particionibus terrarum comes tenetur ser-
vare baronibus suis de Francia & aliis, qui-
bus dédit terram in partibus istis, eundem
usum & eandem consuetudinem, que ser-
vatur in Francia circa Parisius. — Actura
' Ce qui suit est écrit sur un petit carré Je par-
chemin , dans lequel passe la double queue du
sceau du comte de Montfort, att.ithé à In grnndc
pièce qui pricètle.
An
1212
An
1212
635
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
636
Éd.orifl
t. III,
col. 237.
An
1212
apud Alpamiam, in palatio nostro, anno modo subveniatis, desolabimur oninino
An
I2J2
Incarnationis Domiiii Mccxii, prima die
mensis decembris.
r66.
CVII
Lettre de l'ahhé de Moîssac au roi
Philippe Auguste ' .
I
Et sciât vestra sublimitas, quod nos jugiter
pro vestra salute & regni prosperitate lar-
gitorem omnium pie exoramus, & pro ves-
tra & vestrorum speciali memoria in pri-
mis ardent die ac nocte jugiter duo cerei
coram altari majori, quod est constructum
in honorem beatorum apostolorum Pétri
& Pauli, & omni die dicitur una missa
specialiter pro eisdem, & omni die dantur
très prébende tribus pauperibus, & qui-
libet ipsorum percipit de pane & vino
LLUSTRISSIMO domino Philippo régi quantum unus monachus. In die cène
Francorura Raymundus huniilis abbas Domini dantur panis & vinum, fabe &
Moyssiaci & totus conventus monasteri
Moyssiaci cum subjectione devota salutem
Cum inter cetera legimus antecessores
vestros antiquissimum fundasse monaste-
rium, quod Moyssiacus nuncupatur, &
illud circumquaque jugis possessionibus
ditaverunt, sicut etiam in gestis Franco-
rum regum continetur, & beati Ansberti
Rothomagensis arcbiepiscopi & abbatis
iiostri monasterii hujus & in consecra-
tione nostre ecclesie inter cetera habetur :
Hoc tihi Christe Deus rex instituit Clodoveus,
Auxit muntjîcus post hune donis Ludovicus,
Modo autem, peccatis nostris exigentibus,
maximam partem possessionum predicta-
rum comités Tolosani nobis abstulerunt
& militibus assignaverunt , qui magnis
exactionibus aggravaverunt villam nos-
tram Moyssiaci, ita quod fere omnia que
in ipsa vel circa ipsam sunt sibi usurpa-
runt. Nos vero eo anno, antequam cru-
cesignati villam supradictam obsedissent,
privilegiis niuniti ad vestram excellentiam
veniendi iter arripuimus. Et cum jamdic-
tus cornes bec vidisset, nos cepit & priv
nummi ducentis pauperibus in claustre
monasterii antedicti pro eisdem. In om-
nibus horis canonicis tam de die quam de
nocte fit & dicitur specialis oratio pro
eisdem. Fit in monasterio pro eisdem an-
nuatim unum générale anniversarium pro
dominis regibus jam deffunctis. In missis
& orationibus, in jejuniis & elemosinis &
ceteris bonis, que fiunt & fient in poste-
rum, tam in monasterio quam in abbatiis,
prioratibus & aliis locis & domibus sibi
subjectis, ex mandato generali facto quo-
libet anno in capitulo generali Moys-
siacensi, dominus noster rex Francie,
tamquam patronus & fundator noster, &
omnes de génère suo & predecessores sui
sunt recomendati & specialiter recepti.
Et ne isfa vel cetera bona faciliter possint
deperiri, que agimus pro vestra & regni
incolumitate, latorem presentium Geral-
dum fratrem nostrum ad vestram sublimita-
tem destinamus, flexisque genibus exoran-
tes, ut ea que benignitati vestre placuerit
super reformatione privilegiorum & de
immunitate possessionum nostrarum a pre-
decessoribus vestris concessarum, de liber-
tate nostri monasterii, quod in servitute
lid.orig.
1. III.
col. 238.
...-- — .-. — ------j — _| — __j. --., j j _ _ — ..
legia & cetera que habebamus nobisciim nimia jacuit & adhuc jacet, nobis rescri
1 . 1-» n_-i__ : »• • 1 Q. :., :..: 1:1 ._» _ i-
abstulit. Postea vero crucesignati omnia
dissiparunt, que intus erant vel extra, ita
quod nullam potestatem habemus ante su-
blimitatem vestram veniendi, 8e: ideo pie-
tati vestre lacrimabiliter preces fundimus,
bere & in pristinam libertatem redigere
dignemini. Que omnia predictus lator ves-
tre majestati extensius declarabit, suppli-
camusque ut eum bénigne suscipiatis di-
vino amore & audiatis. Dominus noster
ut divine pietatis intuitu domui nostre & Jhesus Christus vos & statum vestrum eus-
ville subvenire dignemini, quoniam nisi todiat & féliciter conservet.
■ Chron. mss. d'Aymeric de Pcyrat. [Lat. 4991'*,
i" i65 Y".]
637
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
638
167.
Engagement Jàït par Simon de Mont-
Jort à Vévêque de Béjiers'.
An
12l3
IN II
eiu
nomine Domiui, anno a Nativitate
ejusdem M^ccxiii", régnante rage Phi-
lippe, kalendis maii. Ego Simon, doniinus
Montisfortis, diviiîa miseracione cornes
Leicestrie, vicecomes Bitterrensis & Car-
cassonensis, confiteor & in veritate recog-
nosco tibi domino Bertrando, Bitterrensi
episcopo, me esse obligatum tibi in ceii-
tum marchis argenti, quas tibi dare teneor
propter escaducham Bitterris, in solutio-
nem quarum centum marcharum argenti,
per me 8c per omnes heredes & successo-
res mecs bona fide & sine dolo cum hac
présent! carta dono, concedo & trado, om-
ninoque derelinquo nunc ik imperpetuum
pro libero alodio tibi Bertrando episcopo
predicto & successoribus tuis episcopis,
& ad omnes voluntates vestras plenarie &
perpétue faciendas, totum quidquid Ugo
de Paulino & fratres sui habebant & ha-
bere debebant, vel aliqua persona habebat
& tenebat de eis vel pro eis infra villam
de Aspirano & in omnibus termiuiis castri
de Parietibus, scilicet in terris, prafis,
pasturalibus, ortis, vineis, mansis & man-
sionibus, hominibus & foeminis, usaticis,
quartis, taschis, foriscapiis, firniantiis &
justiciis, & in omnibus aliis rébus corpo-
ralibus & incorporalibus, excepto solum-
modo Castro predicto de Parietibus & cas-
tellania ipsius castri. Et est sciendum quod
totus predictus honor erat ad me reversas
per scaducham, quia jamdictus Ugo de
Paulino & fratres sui fuerant de heresi
condempnati. Et cedo vobis & irrevoca-
biliter transfère omnes actiones, petitio-
nes, exceptiones, persecutiones, defensio-
nes & jura, que pro ipso honore vel
occasione ipsius honoris nunc mihi quo-
cumque modo competunt vel deinceps
sunt competitura. Et promitto tibi so-
lenipni & valida stipulatione, quod hanc
donationem & hec omnia supradicta facie-
mus ego & mei semper bona stare & sicut
pro alodio. Et causa majoris authoritatis
& firmitatis hanc cartam impressione sigilli
mei coiifirmo. Cujus rei sunt testes Rai-
mundus abbas Villemagne, Engelbertus
archidiacoiius, Ramundus Niger archidia-
conus, Petrus Amelii sacrista, Poncius de
Olargio, dominus Robertus Malovicinus,
Imbertus de Capraria, Guillelmus Pétri
de Vintrono, Stephanus de Cerviano &
Bernardus Martini, publicus Bitterris no-
tarius, vice cujus Radulphus de Floren-
ciaco hec scripsit. Ego idem Bernardus
Martini subscribo.
168.
CVIII
N
OTUM sit, &c. quod ego Pontius vice-
comes Podemniaci, in plena mea me-
moria constitutus neque tractus ab ali-
quo, fateor me sacramento corporaliter
praestito tibi Bertrando, Aniciensi electo,
domino meo, fecisse fîdelitatem & homi-
nium ligium, & recognovisse per sacra-
nientum me & successores meos redditu-
ros tibi & successoribus tuis episcopis
Aniciensibus Podemniacum & omnia cas-
tella mea, quae habeo & fenentur a me
infra episcopatum Aniciensem, quoties ea
requisieris per te seu per lidelem nun-
tium tuum , &c. Actum in capitule Ani-
ciensi, videntibus & praesentibus universis
canonicis qui tune aderant in Podio, anno
ab Incarnatiene doniini nostri Jesu Christi
MCCXIII, mense augusto.
■ Archives de l'église du Puy.
An
Hommage de Pons, vicomte de Poli-
gnac, à Vévêque du Puy*,
Kd.oric.
t. 111.
col. 23i>.
An
I2l3
■ Archives épiscopales de Béziersj Doat, v. 62,
f 352.
639
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
640
An
IQ
Kvricr.
i6g.
Vente par autorité de justice faite
par les consuls de Toulouse' .
NOTUM sit quod post tibichiamentum,
qiiod coiisules urbis Tolose & sub-
urbii fecerunt fieri de donio & casali qui
fuit Willelmi de Garaco, qui est apud Mi-
rabellum inter honorem Beriiardi de To-
rena & bonorem Willelmi Brisoiierii &
teiiet de honore Kamuiidi Beriiardi Vitalis
usque ad carrariam publicaiii , pro illo
posse & pro illa licencia quod Raniundus
Rotbertus de Tauro habebat vendeudi &
impignorandi predictuni honorem sicut
nielius iu carta illius debiti & pignoris
quam Poncius Arnaldus scripserat ccnti-
nebatur, pro illo posse & pro illa licencia
janidictus Raimundus Rotbertus de Tauro
vendidit Arnaldo Calveto de Balmare &
ejus ordinio totam predictam domum &
casalem & locum in que est cum omnibus
edificiis & bastimentis qui ibi sunt & ibi
pertinent, sicut melius totum concluditur
inter predictas adjacencias, & predictus
Ramundus Rotbertus débet & convenit
inde facere bonam & firmam guirenciam
predicto emptori & ejus ordinio de omni-
bus amparatoribus, excepta parte domina-
cionis. Hoc fuit factum consilio Pétri Em-
brini, qui est dominus hujus honoris & cui
predictus venditor solvit & reddidit feo-
dum, ideo ut daret predicto emptori &
ejus ordinio. Tune dominus Petrus Em-
brinus, recuperato feodo a predicto vendi-
tore, laudavit & dédit ad feodum Arnaldo
Calveto de Balmare & ejus ordinio predic-
tam domum & casalem & locum in quo est
cum omnibus edificiis & bastimentis, que
ibi sunt & ibi pertinent, sicut melius in-
cluditur inter predictas adjacencias. Tali
pacto laudavit & dédit ei hoc feodum, ut
in unoquoque anno in festo saucti Thome
reddat inde ei iiii denarios Toi. oblias &
reacapate VI denarios, quando evenerit. Si
clamorem habet dominus de eo pro hoc
feodo, fidein inde habeat & IIII denarios
justiciam si inculpatur feodotarius. Si pre-
dictus feodotarius vel ejus ordinium volue-
rit predictum honorem vendere aut impi-
gnorare, faciat consilio domini & reddat
inde ei de unoquoque solide venditionis I
denarium & de unoquoque solide pignoris
unum obolum. Insuper dominus Petrus
Embrinus débet & convenit garire hoc
feodum predictum Arnaldo Calveto de Bal-
mari & suo ordinio de omnibus amparato-
ribus ex parte dominatienis. Hoc fuit ita
laudatum ac concessum x die in exitu men-
sis februarii, régnante Philippe rege Fran-
corum & Rainiundo Tolosano comité &
Fulcone episcepo, anno ab Incarnatione
Domini Wccxiu". Hujus rei sunt testes
Poncius de Capitedenario & Arnaldus Ais-
cius & Ugo Johannes & Petrus de Orto,
Willelmus Suavis & Ugo Pictor, qui hanc
cartam scripsit. — Istam cartara non scrip-
sit Ugo Picter, set aliam de qua Petrus
Rotbertus transtulit istam eadem ratione
& eisdem verbis, mense novembris, rég-
nante Phylippo rege Francorum &Alfonse
Tolosano comité & Bertrando in episco-
pum electo, anno ab Incarnatione Domini
M-'CCM-XX». Hujus facti translati sunt tes-
tes Arnaldus Poncius & Petrus Johannis
notarii publici & idem Petrus Rotbertus
qui hoc scripsit. Ego Arnaldus Poncius
subscripsi {signum notarii). Ego Petrus
Johannis subscripsi (signum notarii).
170.
Autre acte pour la même ajjhire^.
NOVERINT tam présentes quam futuri
quod Bernardus V/illelmus de Palacio
& Bernardus Caraberda de Portaria & A[r-
naldus] Maynata & Arnaldus Willelmus
Pilet\is & Petrus Vitalis macellarius &
Petrus Ramundus major & Ramundus Po-
lerius & Bernardus Ortolanus & Arnaldus
An
1214
An
1214
' Archives de la Haiitc-Gaionne, E, iyp; copie ' Archives de In Haute-Garonne, E, 579; copie
ancienne. ancienne.
An
1214
641
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
64:
Figueria Si Constautiiius de Ponte & Pou-
cius de Capitedenario & Arnaldus Aisciiis
& niagister Bernardus & Arnaldus Riiius
& Willelmus Poiicius de Priiihaco & Pe-
trus Willelinus Gaiisbertus & Stephaiiiis de
Cassanello & Azalbertus, pro seipsis &
pro omnibus aliis eoriim sociis, qui tune
erant de capitule, post tibicinamentiim
c(uod ipsi fieri fecerunt de donio Arnaldi
de Garaco, & pro illo posse quod Ramun-
dus Rotbertus de Taure habebat vendendi
predictam domum & casalem, qui est apud
Mirabellum inter honoreni Bernardi de
Torena & honorem Willelmi Brisonerii &
tenet de honore Ramundi Bernardi Vitalis
iisque ad carrariam publicani, sicut in carta
illius debiti & pignoris, quam Poncius Ar-
naldus scripserat, contiuebatur, & quia
predictus Arnaldus de Garaco ab hac villa
Tolose recesserat & cuni inimicis domini
comitis & hujus ville per nuiltum tempus
moram fecerat & adhuc morabatur, pro
his omnibus jamdicti consules pro seipsis
& pro omnibus aliis eorum sociis, qui tune
erant de capitulo, dixerunt & cognoverunt
quod illa vendicio quam predictus Ramun-
dus Rotbertus de Tauro fecerat Arnaldo
Calvelo de Balmari de predicta domo & de
casali cum loco in que est, cum omnibus
hedificiis & bastimentis que ibi sunt & ibi
trus de Devezia & Ugo Pictor, qui mandato
predictoruni consuluni hanc cartam scrip-
sit. — Hanc cartam non scripsit Ugo Pic-
tor, set aliam que erat divisa per alplia-
betum, de qua Petrus Rotbertus istam
transtulit cadem ratione & eisdem verbis,
mense novembris, régnante Phylippo rege
Francorum & Alfonso Tolosano comité &
Bertrando in episcopum electo, anno ab
Incarnatione Domini m°cc°lxx°. Hujus
facti translati sunt testes Arnaldus Poncius
& Petrus Johannis notarii publici, & idem
Petrus Rotbertus, qui hoc scripsit. — Ego
Arnaldus Poncius subscripsi (Sign. not.).
— Ego Petrus Johannis subscripsi (.Sign.
not.).
Ail
1 2 p •,
171,
— CIX
Charte du roi Philippe Auguste, en
faveur des hahitans de Montpel-
lier ' .
rPHlt.lPPUS Dei gratia, &c.] notum, &c.
quod nos volumus & concedimus, quod
villa & homines Montispessulani & res
eorum in nostro conductu sint & protec-
pertinent, sicut inter predictas adjacencias tione ab instanti pascha Domini usque
includitur, quod illa vendicio erat ita bona ad quinque annos, sicut alii burgenses
Éd.orit;.
t. m;
col. 2/8.
An
avril.
& firnia ac semper stabilis, ac si ipse Arnal-
dus de Garaco illam fecisset, & quod illa
vendicio ab Arnaldo de Garaco vel ab ali-
quo pro eo nullo modo possit removeri
aliquo tempore. Preterea predicti consules
pro se & eorum sociis recognoverunt,
nostri, reddendo débitas consuetudines
& pedagia. Volumus etiam quod idem
homines Montispessulani cum rébus eo-
rum sint salvi & securi in toto regno nos-
tro & in tota terra nostra & amicorum
nostrorum, eundo & redeundo & morani
quod de precio predicti honoris habuerat faciendo. Super possessione vero & pro-
comune suburbii LX solides tolosanos, de
quibus predictis LX selidis tolosanis con-
sules suburbii mandaverunt guirenciam
Kamundo Rotberto de Tauro & Arnaldo
Calveto & eorum ordinio, & de predicto
honore de omnibus amparateribus excepta
prietate Montispessulani & castrorum per-
tinentium ad villam Montispessulani, de
quibus homines sunt in possessione, non
sustinebimus eos trahi in causam ab aliquo
coram nobis vel hominibus nostris vel
amicis. Et si dominus papa infra quin-
parte dominationis useiue ad i.x sclidos quennium predictum nobis litteris suis
tolosanos. Hoc totum fuit ita laudatum denunciaverit Jacebum, filium quondam
VIII die in exitu mensis februarii, régnante régis Arragontim, debere habere jure he-
Phylippo rege Francorum & Rainiundo
Tolosano comité & Fulcone episcopo,
anno ab Incarnatione Domini M°cc"xiii".
Hujus rei sunt testes Ugo Johannes & Pc-
reditario dominationem Montispessulani,
predicta protectio & conductus perpétua
Mis. Colhcrt, n. 2669. [JJ. vii-vin, f" 26 v".]
Ed.ori.;.
t. lii:
col. 2?J.
VIII.
An
1214
64.3 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 644
^ An
firniil^ite çjamlebuiit. Si vcro conliiii^p.t tiens, fautor, adjiiior, dtfc-iisor vcl rcccp- ^^'^
qiiod Peirus, nuiic legntus doniini pape iii t:\lor hereticorum vel credeiiciuni , adju-
partibus illis, iiijunxerit karirsinio primo- toriim, defeusoriim vel etiam reccptatorum
geuito & fideii iiostro Ludovico, ut no- eoriinideni hereticorum, ncc omnibus su-
mine pcregrinationis villani de Montcpes- pradictis nec eliani fayditis & excredatis
sulano nitatur debellare, nos a prcdiclis sive ruptariis impcndam auxiliuni, consi-
pactionibus penitus erimus inimunes, ncc lium vel favoreni ad impugnaiidum vcl
ad eas aliquatenus tenebimur, nos vel nos- damnificaudum terras, que ecclesic Ko-
tri nec homines Monîispessulani nobis. maue nomine vel mandato a quibuscum-
Hec autem oninia fecimus & concessinuis que tenentur, vel ad impugnandum vel
Johanni Julano, Hugoni Laur. notariis ik dampnificanduin illos quicunique illi siut,
Jotianni deOrliaco, pro univcrsitate Mon- qui ejusdeni ecclesie nomine vel auctori-
tispcssulani recipientibus. Actum Parisius, tatc tenent vel tenebuiit easdem. Iniiiio
anno Uomini i\i"cc"xilir, mcnse apriiis, contra omnes supradictos requisitus, justa
posse meum bona fide impendam aiixilium
'■ ~~~" & favorem ecclesie Romane & vobis Si.
etiam aliis ecclesie Romane legatis, nun-
^-. ciis & ministris. Item juro quod omnibus
'-• ^' statutis & mandatis vestris, que super ne-
gocio fidei orthodoxe & pace stabilienda,
Soumission des comtes de Comminges nianutonenda atque servanda contra vio-
6" de Foix à l'Eglise '. latorcs ipsius, & maynadis non tenendis,
& stratis publicis secure servandis duxeri-
An r]-)F,TRUS miseratione divina Sancte Ma- tis facienda, dévote obteiuperabo & illa
1214 [1 rie in Aquiro diaconus cardinalis, justa posse meum bona fide servabo. Item
18 avril. Apostolice sedis legatus, omnibus presen- quod donec civitas Tholosana reconcilie-
tes litteras inspecturis, salutem in Do- tur occlesiastice unitati, non dabo ei per
mino. Noverit universitas vestra quod co- me vel alium, publiée vel secreto, auxi-
nies Fuscensis taie juramentum prestitit lium vel favorem contra ccclesiam Roma-
coram iiobis]. Ego comes Convenarum nam vel contra eos qui eam auctoritalo
[cornes Fuscensis] coram vobis domino Pc- ecclesie vel vestra impugnaverint. lilud
tro, Dei gratia Sancte Marie in Aquiro idem promitto de qualibet persona, que-
diacono cardinali, Apostolice sedis legato, cumque illa sit, cui auctoritate Romane
& aliis hic presentibus, libéra & sponta- ecclesie vel vestra guerra tict. Item juro
nea mea voluntate, detestor, reprobo & quod super hiis, pro quibus exconinninica-
abjuro omnem heresim que aliquid dog- tus sum ipso jure vel aiio modo, & super
matisat contra sanctam chatholicam Ro- aliis excessibus & oft'ensis meis, mandatum
manain ccclesiam, & sacrosanctis reliquiis, & sattisfactionem, que mihi a doiniao papa
Eucharistia & ligno crucis dominice co- vel vobis seu alio legato vel delegato
ram positis, super sancta Dei Evangelia Apostolice sedis injuncta fuerit, juxta possa
tacta libéra voluntate juro sine fraude Si meum bona fide faciam. Item castrum de
malo ingenio, quod non ero de cetero cre- Salinis [castrum Fuscence] vobis vel ves-
tro nuncio assignabo pro securitate & fir-
niitatc, & ut servem ea que piomitlo,
■Trésor des chartes, Toulouse, sac u, n. 88 utrum sattisfaciam juxta voluntatcm do-
[J. 320, original scellé], & FoiK, n. 3 [J. 33^, ^^j,,; j^^^^g ji;^ vestram, & ut observem juxta
orieinal scellél. — Nous mettons entre crochets i /• i • i .
o . ' , ..., . , posse meum bona nde omnia mandata, que
les parties ajoutées ou modifiées dans le serment ., • i • i i • , i-
du comte de Foix (J. 33.), & en italiques les ""h' ^ /lomiuo papa vel vob.s vel aho Hd.prig.
clauses qui se trouvent dans l'ace du comte de Apostohce sedis legato vcl delegato facta ,t| 'll;^_
Comminges, mais n'existent pas dans celui du iuerint. Et ex nunc fateor me prefatum
comte de Foix.— Les deux actes sont d'ailleurs du castrum nomiue Romane ecclesie possi-
iiicme jour & rédigés par le même notaire. [A. M.] dere, & illud, quam citO vohieritis & quail-
An
IZ14
645
PREUVES DE LÏIÎSTOÎRE DE LANGUEDOC.
646
documquo volueiitis, corporalitcr assii:;-
nabo, & hoiiiines ipsius castri, quamdiii in
Romane ecclesie fuerint potestate, custo-
dibus castri sicut ordinaveritis juranienla
securita;is faciam exibere, nonobstanle
fidelitate qiia mihi & filiis nieis [.&: filio
nieoj vel alii cuicumque tenentur. Item
non procurabo nec procurari perniittani,
Ut ipsuni castrum vobis, niinciis vestiis
sive custodibus per vim vel fraudem quo-
modolibet auferatiir. Item castrum ipsiim
mois ciistodietur expensis, & juro quod si
aliquod de aliis castris nieis pro cautione
& firmitate recipere volueritis, illiid requi-
sitiis a vobis juxta prescriptam formam
vobis vel vestro nuncio assigiiabo, & dabo
. operam bona fidc, quod Bernardus filius
meus [quod lilius meus] omnia que pre-
iiiissa sunt juret, impleat & observet. Item
juro' quod quandocumque mandaveritis mihi
quod unum de fdiis meis, excepta filio meo
milite, vobis obsidem tradam, id faciam sine
mora. Et volo &c assentio & concedo, ut
si supiadicta capitula vel aliquod predic-
torum & alla, que mihi iujuncta sunt a
domino papa vel vobis vel alio ecclesie
Romane legato vel delegato, bona fide in
pcrpetuum non servavero, supradictum
castrum l'n commissum Romane ecclesie
caJat, ik excommuiiicatus, perjurus &
sancte Romane ecclesie inimicus dcbeam
ab omnibus reputari, offendi & dampnifi-
cari, & apuJ omnes civitates & castra &
villas & omnes potentes & nobiles viros
mihi omne rtfugium, commercium & be-
neftcium in omnibus penitus dencgetur.
Actuiii est hoc publice Narbone, in pa-
latio domini archiepiscopi Narbonensis,
XIIII kalendas maii, pontificatus domini
Innocentii tercii pape anno septinio de-
cimo, presentibus... Sancte Marie episcopo
& quondam episcopo Karcassone, comité
Sancio [& comité Coiivenarum] & comité
Fuxensi, Sancti Poncii, Niciensis & de
Elccto abbatibus, niajori magistro mili-
cio Templi, domino Hugone de Eaucio,
Rogerii, Adeulfo subdelegato domini pape,
magistro Rofredo ejusdeni domini pape
scriptore, magistris Bernardo canonico
Wulteranensi, Walfrido Novarensi capel-
lanis nostris & multis aliis.
173.
CXI
Serment des hahïtans de Narbonne
au cardinal légat '.
Nos Aimericus, Dei gratia vicecomes
Narbone, & boni homines de Nar-
bona, coram vobis domino P. Dei gratia
Sancte Marie in Aquiro diacono cardinali,
Apostolice sedis legato, & aliis hic pre-
sentibus, libéra & spontanea nostra volun-
tate detestamur, reprobamus & adjuramus
omnem heresim, quam aliquis dogmatizat
contra Romanam ecclesiam & super sancta
Dei Euvangelia manu tacta libéra voluntate
juramus sine fraude & malo ingenio,quod
nec sumus nec erimus nunquam credentes,
fautoref, adjutores, defensores vel recep-
tatores hereticorum nec eciam credencium,
adjutoruni, defensoruiu vel receptatorum
eorumdem hereticorum, nec omnibus su-
pradictis nec faiditis vel exheredatis vel
ruptariis vel aliis ecclesie Romane inimicis
impendemus auxilium, consilium vel favo-
reni ad impugnandum vel dampnificandum
terras, que ecclesie Romane nomine vel
mandate a quibuscumque tenentur, vel ad
impugnandum vel dampnificandum illos,
quicumque illi sint, qui ejusdem ecclesie
nomine vel auctoritate tenent vel tene-
bunt easdem. Immo contra omnes supra-
dictos requisiti juxia posse nostrum bona
fide impendemus auxilium & favorem ec-
clesie Romane & vobis & etiam aliis eccle-
sie Romane legatis, nunciis & ministris.
Item juramus quod omnibus statutis &
niandatis Apostolice sedis & vestris, que
Guillelmo de Montelecato, Dalmacio de super negotio fidei orthodoxe, pro pace
Crescentis', Guillelmo de Cardone, Petro
■ Cette clause n'est pns dans la charte du comte
de Foix. [Note Jes BénéJ.]
' Dans la charte du comte de Foix, Crcscenlio.
stabilienda, manutenenda atque servanda,
8c contra violatores ipsius duxeritis i'a-
cienda, dévote obteniperabimus & ipsa
' Rrgistrum curiae Franeiae, [JJ. xxx-*, f" 9 h.]
An
1214
An
1Z14
An
1214
lîd.Olig.
t. 111,
col. 341,
647
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
648
juxta posse iiosfruni bona fide servabinuis,
ita quod non teneamur arma sumere con-
tra violatores pacis extra dyocesim Narbo-
nenseni, iiisi vicini episcopatus contra vio-
latores hiijusniodi pariter guerram [facere]
vellent. Item quod aliquam de terris ac-
quisitis a crucesignatis per nos vel alios
absque mandato sedis Apostolice vel ves-
tro non occupabinnis nec danipnificabi-
nuis, cum omnes ille terre ecclesie Ro-
mane nomine vel auctoritate teneantur.
Item mandatis apostolicis & vestris pare-
bimus, si per pacem vel treugam cum ali-
quo loco vel persona maudaveritis nos
facere vel habere. Item quod nec per vim
nec per fraudem vobis vel amîcis vestris
castra que recipietis a comité Sancio vel
ejus filio pro caucione, ut videlicet servet
ea que promittit, auferemus, vel ab aliis
juxta posse nostrum auferri permittemiis.
Item filium illustris memorie P. régis Ara-
gonura non auferemus vel substrahemus
per nos vel per alios a potestate & custo-
dia vestra vel illius, cui forte duxeritis eum
committendum , nec permittemus quem-
quam hoc facere juxta posse nostrum,
immo dabimus vobis consilium & auxi-
lium, juxta voluntatem vestram & posse
nostrum, eum ducere quociimque volueri-
tis. Actum est ])ublice Narboue.
174. — CXII
Ahjuratlon des consuls de Toulouse
devant le légat '.
IN nomine Domini nostri Jhesu Christi.
Nos Jordanus de Villanova, Aymericus
de Castronovo, Arnaldus Bernardus Bau-
dura, Arnaldus Barravus, Vitalis de Prina-
cho, Peregrinus Siguarius & Guillelnuis
Bertrandus, consules Tholose civitatis &
suburbii, fatemur & juramento firmamus,
quod sumus procuratores specialiter cons-
tituti & destinât! ad vestram presentiam,
domine P., Dei gratia Saiicte Marie in
'Trésor des chartes, Toulouse, snc 3, n. 5i.
[J. Jo.'i, original scellé,]
Aquiro diacoiie cardiualis, Apostolice sedis
legate, ab universitate Tholosanorum tam
de civitate quam de suburbio, c|uod vestris
précise pro nobis & universitate civitatis
nostre & suburbii pareamus mandatis,
que nobis vel horainibus de civitate vel
suburbio per vos vel per vestras litteras
facietis, & tam coram vobis, domine cardi-
nalis, quam coram aliis hic presentibus,
libéra & spontanea nostra voluntate, no-
mine universitatis civitatis nostre & sub-
urbii & nostro, detestamur & reprobamus
& abjuramus omnem heresim & omnem
sectam, que aliquid dogmatizat contra
sanctam catholicam Romanam ecclesiam,
& ejusdem ecclesie Romane doctrinam
recipimus & approbamus, & sacrosanctis.
reliquiis, Eucharistia & ligno cruels do-
niinice coram positis, super saiicta Dei
Evangelia manu tacta libéra voluntate ju-
ramus sine fraude & malo ingenio, quod
nos vel cives nostri non erimus de cetero
heretici, credentes, fautores, adjutores,
deffensores & receptatores hereticorum,
necnon credentium, adjutorum, defenso-
rum vel receptatorum hereticorum, nec
omnibus supradictis nec etiam faiditis,
exheredatis sive ruptariis vel aliis sancte
Romane ecclesie inimicis impendemus
auxilium, consilium vel favorem, ad im-
pugnandum vel damniiicandum terras, que
ecclesie Romane nomine vel mandato a
quibuscumque tenentur vel tenebuntur,
vel ad impugnandum vel damnificandum il-
los, c|uicumc(ue illi sint, qui ejusdem eccle-
sie Romane nomine vel auctoritate tenent
vel tenebunt easdeni. Immo contra omnes
supradictos, scilicet hereticos, credentes,
fautores, adjutores, defensores vel recep-
tatores hereticorum, necnon & fayditos
& exheredatos, ruptarios & alios sancte
Romane ecclesie inimicos, requisiti, juxta
posse civitatis nostre & suburbii bona
iide impendemus consilium, auxilium &
favorem sancte Romane ecclesie & vobis
& aliis sancte Romane ecclesie legatis,
nunciis & ministris. Item juramus quod
aliquam de terris acquisitis a crucesignatis
per nos vel alios absque speciali mandato
Apostolice sedis vel vestro non occupabi-
mus vel dampnificabimus. Item mandatis
apostolicis & vestris parebimus, si pacem
An
1Z14
Êd.orig
t. 111,
col. 242
An
1214
649
Preuves de l'histoire de Languedoc.
)JO
An
vsl treiigani ciim aliquo loco vel pcrsona
mandabitis nos facere vel habcre. Item
jurannis qiiod omnibus statutis & mandatis
Apostolice sedis & vestris précise & abs-
que aliqua conditionc parebimus, & spe-
cialiter in hiis, que super negotiis fidei
orthodoxe & super cx])urganda civitate
Tholosana & suburbio ab omni spurcicia
hereticorum & credentium eorumdem, &
super dispositionibus vestris, ad corrobo-
randam & confovendam catholice fidei pu-
ritatem, necnoii & super ])ace stabilienda
& manutenenda atque servanda contra
violatores ipsius,.& super maynadis non
fencndis vel receptandis, & stra.tis publicis
secure servandis, que nobis facta fuerint,
obtemperabimus htimiliter ac dévote, &
illa juxta posse civitatis nostre & subur-
bii bona fide servabimus. Item juramus
quod comiti Tholose vel filio ejus non
dabiinus nec parabimus per nos vel alium,
publiée vel secreto, consilium, auxilium
vel favorem contra sanctam catholicam
Romanam ecclesiam vel illos, qui eosdem
comitem Tholose vel filium ejus auctori-
fate sancte Romane ecclesio vel vestra
impugnabunt, nonobstante fidelitate qua
diclo comiii vel filio ejus vel alii parère
tenemur nos, vel civitas nostra vel subur-
bium tenetur. Illud idem promictimus do
qualibet persona, quecumque illa sit, cui
auctoritate sancte Romane ecclesie vel
vestra guerra fiet. Item juramus quod su-
per hiis omnibus, pro quibus excommuni-
cati vel interdicti sunt cives Tholose, &
super aliis excessibus & offensis, que con-
tra sanctam catholicam Romanam eccle-
siam & ejus ministros, necnon & contra
ecclesias Tholose civitatis & suburbii vel
alias ecclesias seu contra personas eccle-
siasticas Tolosana civitas & suburbium
commisit, hactenus satisf'actionem & man-
data, que a domino papa vel vobis seu
alio legato vel delegato Apostolice sedis
suburbio, qrando vos irr.ndnvci itif, ad lo-
cum quem nobis designaverilis, ad queiu
tute venire possimus, ducemus, & illos in
vestra vel illius cui mandaveritis libéra
potestate ponemus, ut quandiu ecclesie
Romane placuerit, in vestra vel alioruni
quibus mandaveritis custodia teneatis eos-
dem, in expensis civitatis & suburbii. Et
volumus & assentimus & concedimus, ut
si supradicta capitula vel aliquod predic-
torum & ca vel aliquid eorum, que nobis
& civitati nostre & suburbio viva voce vel
per litteras injuncta fuerint a domino
papa vel vobis vel alio sancte Romane
ecclesie legato vel delegato, bona fide in
perpetuum non servaverimus, supradicti
obsides juxta voluntatem summi pontifi-
cis 8{ vestram puniantur. Item tam nos
quam concives nostri excommunicati, per.
juri & Dei & sancte Romane ecclesie ini-
mici ab omnibus rcputemur, offendamur
& dampnificemur, & apud omnes civitatcs
& castra & villas & omnes potentes &
nobiles viros, nobis & civitati nostre &
suburbio omne refugium, commercium Se
beneficium in omnibus penitus denegetur.
Ita videlicet quod si aliqui cives nostri
non de mandate civitatis, sed sua temeri-
tate venirent contra aliquid predictorum,
& civitas & suburbium ipsis penam infli-
geret bona fide, quam possunt pro quali-
tate excessus, ipsa civitas & suburbium
non incurrant predictam. Item promitti-
mus & j'uramus, quod omnes & singulos
de civitate Tholose & suburbio, a xiiir
anno & supra, juxta premissam formain
juramentum prestari faciemus, vel ipsos
ad hoc juxta posse nostrum coarclabimus,
penam quamcumque ipsis inferre possi-
mus infligendo, salvo in omnibus mandalo
summi pontificis. Actum est hoc publiée
Narbone, in palatio domini archiepiscopi
Narbonensis, vn° kalendas maii, pontifica-
tus domini Innocentii III pape anno XVH",
nobis vel eidem civitati sive suburbio viva presentibus domino episcopo Sancta
Marie & domino quondam Carcassonensi,
Sancti Pontii, Niciensi & de Crassa abbati-
bus, abbate 8c sacrista Sancti Pauli, niaiori
archidiacono, sacrista & Y. de Concis cano-
nico Narbonensi, fratre Galtero monacho
Cisterciensi , majoribus magistris militie
Templi in Aragonia 8i Provincia, majore
voce sive per litteras injuncta fuerint,
juxta posse nostrum & civitatis ipsius &
suburbii faciemus & adimplcbimus nos &
omnes cives nostri bona fide. Item jura-
mus quod quot & quales obsides requi-
sieritis, una vice vel phiribus vicibus, tôt
Se taies, tara de civitate Tholose quam de
l'd.orig.
^ m,
col. 2^3.
1214
6ji
niEUVES DE L'ilîSTCIllE DE LANGUEDOC.
65:
An
I Z14
3 niai.
])r;ore Jcrosoiiniitaiii liospitalis in Arago-
n'.a aixhidiacoiio. Oscensi, iiobilibus
viris comité Fiixensi & Rogerio Bernaicio
lilio ejus, & Adenulfo subdiacono doniiui
pape, Roffredo ejusdem domiiii pape scrip-
tore & BeinarJo caiionico Wlturaiio, ejus-
dem domiui caidinalis capellanis, Beniardo
Amelii, R. Bistagno, Johanne fratre ejus,
magistro Riccardo, Romano, P. Raimundi,
Benedicto & aliis multis, tam de civitate
Narbonensi quam aliuude.
175. _ CXIII
Cession des vicomtes de Nîmes &
d'Jgde à Simon de Montfort, p ai-
le vicomte Bernard Aton '.
IN iiomine Domini, nnno a nativitatc
ejusdem MCCXIIII, régnante rcge Plii-
lippo, quinto nonas maii. Ego Bernardus
Atto, filins qiiondam Bernardi Attonis vice-
comitis Nemausensis & Agatensis & Guil-
lelme uxoris ejus, nulla vi vel dolo seu
metu indnctus, &c. donc, solvo, cedo
omninoque in perpetuum derelinquo &
prorsus transfère, sine iilla mca meoruni-
qiie retentione, titulo mère & perfecte
donationis que inter vivos appellatur,
vobis domino Simoni, comili Leicestrie,
vicecomiti Biterrensi & Carcassensi, & he-
redibus ac successoribus vestris, ad omncs
voluntates vestras plenarie faciendas, vide-
licet omnes actiones, peticiones, persequ-
tiones, exceptiones & defensiones reaies
& personales & mixtas, mihi compétentes
vel ad me pertinentes, & generaiiter om-
nia jura corporalia & incorporalia, com-
munia seu specialia, ordinaria & extraor-
dinaria ad me pertineiitia, & mihi nunc
competentia seu deinceps coiiipetitura in
civitate seu pro civitate Nemausensi, cum
vico & villis & castris in eodem viceco-
mitatu seu episcopatii Nemausensi consti-
tutis, cum limitibns suis, & in civitate
seu pro civitate Agathensi, cum vico &
' Original scellé, J, 890, n. 1 :;
Francj JJ. Xxx*, l" 3 x",
- R,'
villis &: cartris in codem vicccomitaiu non
episcopatu Agathensi conslitutis cum limi-
tibus suis, & quicquid in. prcdictis ci-
vitatibus seu carum vicecomitatibus vel
episcopatibus ad me pertinet vel perti-
ncre débet, in dominationibus & juridi-
tionibus personarum & rerum & ia om-
nibus omnino rcbus, sicut umquam mclius
8; plenius pater meus & ego post ijisum
visi sumus habuisse vel tenuisse alif|uo
tempore. Et de his omnibus & singulis nie
prorsus disvcstio & vos pleno pert'ectoque
jure revestio,&c. Hanc autem donatioiiem,
solutionem & cessionem tolius supradicti
honoris confiteor me specialiter fecissa
vobis domino comiti supradicto & vesiris,
sciens de facto & prudens de jure, multo-
rum sapientum consilio, propter substitu-
tionem factam inter predecessores mcos
& vicecomites Biterris. Qua dicitur si sine
descendentibus decessissem, supradicti ho-
nores, scilicet Nemausum cum suo episco-
patu & suis limitibus & Agathen cum suo
episcopatu & limitibus, qui cesserunt in
parteni quondam patris mei, ad successo-
res vicecomitis Biterrensis jure fideicom-
missarie substitutionis pervenirent. Et
]5romitto vobis per firmam & validam sfi-
])ulationem, quod hec omnia supradicta
& eorum singula fideliter & inviolabiliter
tenebo, &c. & omnes cartas & omnia ins-
trumenta predictorum honoruiu vobis pro
possc meo tradam & restituam fideliter. Re-
nuucians in eodem sacramento omnibus &
singulis, quibus contravenire possem nunc
vel in futurum, & specialiter illi coiisiitu-
tioni que dicit donationes ultra D solidos
factas sine insinuatione non valere, & alii
constitutioni, que dicit ex causa ingratitu-
diuis donationem jjosse revocari, & omni-
bus aliis constitutionibus promulgatis seu
promulgandis, &:c. Acta sunt hec apuJ Bi-
tcrrim in palatio domini comitis. Inter-
fuerunt testes adhibiti & rogati dominus
Guido de Monteforti, Petrus Amelius sa-
crista Biterrensis, magister Clarinus, Ful-
caudus de Berzeyo, Lambertus de Tureio,
Theobaldus de Novaviila, Ferricus de
Isseio, Gaudricus de Sanzure, Gariaus da
Amolio, Aiiuericus Bofatus, Arnaudus de
Baudaco, Joaanes frater ejus, Guiraudns
Martini. Rogatus a prcdictis Beniaid.i»
A.i
1214
ICJ. oi'ig.
I. III,
co!.-j.|t.
653 miEUVES DE L'HISTOIRE DE I,A>:GUEDCC. CHa
An /S il
'*'"* jMarliiri, publiciis Eitcrris notarius, licc phani in Monte Celio presLytcr cardinalis, '^'■'''
scripsit Oocus signi). Apostolice sedis legatus, uiiiversis Chrisli
iidelibus ad quos prcseiis scriptum perve-
nerit in Domino salutem. Cum in regno
Francie legationis officio fungeremur,
17^' iiitelleximus nobilem virum Synionem,co-
niitem Montisl'ortis , Albiensem & Agen-
An
1214
.; j.iill.
IN nomii
anno In
Donation du château de Verfeïl nensem diocèses & partem non niodicam
à l'éalise de Toulouse ' . Rutinensis & Caturcensis diocesum au-
toritate & niandato legatonim Apostolice
nomine Domini nostri Jhesu anicn, sedis mirabiliter occupasse, divina gratia
carnationis ejusdeni Bi''cc"xnir, & signatonim auxilio sufïiagante, pro co
pridie nonas junii. Nos S., cornes Linccs- quod terre ipse, hereticoruni labe poUtite,
trie, dominas Montisf'ortis, Dei gialia ab bereticis & eorum credentibus, def-
vicecomcs Bitterris & Carcassone, pro rc- fensoribus & receptatoribus tenebantur,
medio anime nostre & progenitonini nos- Tune c[U0([ue gentes quamplurime terra-
trorum & etiani successorum nostrorum, rum predictarum, in proditionis perfidiam
casfrum de Viridifolio cum omni tcne- procidentes ik ab ecclesie obedientia ac
iiiento suo & forciis ad ipsum pertinent!- fidelitate comitis memorati proditorie ré-
bus, in quibus forciis sunt ad presens xx cedentes, in labem redierunt derelictani,
foci vel pauciores vel etiam nulli, dona- erigentes calcaneum contra Dcum, rupta-
nuis & concedimus vobis domino R. epi- rios & mainadas in suum auxilium nicliil-
scopo Tholosano & succcssoribus vestris ominus admittentcs. Cum autem boc ad
in perpetuum plenarie liberum & absolu- aures nostras & alia fletu digna de illis
tum , & promitimus vobis quod prefalum partibus pcrvenissent, eorumdem miserio
castrum cum tenemento & forciis, ut pre- miserentes, & attendentes stragem non
dictum est,a domino Ricardo & a Bernardo tantum corporum, set etiam animarum,
Jordano &. fratribiis suis & ab omnibus ad partes easdem personaliter accessimus,
aliis, qui aliquid ibi pétant ratione domi- Christi nomine invocato, cum multitudine
nii, quitum & liberum & absolutum vobis signatorum in auxilium Jhesu Christi.
facieiuus ik successorihus vestris. Si tamen Cunique ilhic pervenissemus, détériores
prelium campestre nobis paratur in parti- invenimus homines terrarum jamdictarum,
bus istis, pro recognitione predicti doni 8: magis criminibus heresis, fenoris, rup-
habebilis nobilem militem unum bene mu- tariorura ac prodiiionum irretitos, quam
nitum, qui sit ad defensioneni nostri in ex relalione didicissemus primitus alio-
illo prelio. Datuni Carcasssone. rum. Uude injuriam iteratam sepius Jhesu
Christi sine débita ultione nolentes per-
transire, nienioralo comiti dedimus in
maudatis, c[uatinus in nomine Domini Sa-
*>_ CXIV baoth in jamdictos & alios fidei inimicos
viriliter insurgendo terras quas aniiserat
occuparet & alias morbo simili laboran-
, Lettres du cardinal Robert de Courçoil ,es. Qubd ipse curavit, sicut vir providus
''t'.iTi?' en jiiveur de Simon de I^lontjbrt'^. & discretus & intrepidus Christi miles,
'"'■-^♦' dévote ac humiliter adimplere, non sine
~^~^ ■(• TN jiomine sancte & individue Triniîa- niulto sudore suo & suorum & exercitus
1 tis, amen. Ego Robcrius crucis Cristi Jhesu Christi, terrast[ue ipsas, nobis pre-
juiilct. servus, divina miseratione tituli Santti Sic- sentibus, tani miraculose quam mirabiliter
occupavit, Dei gratia largiente. Unde nos,
' JJ. XIX-, f" 187 V" i transcription d'environ 12^ t. precipue quia terre hereticorum, defensc-
' Original scellé, J. 890, n. 11, — Rcq. lur. •"""'. receptatorum & fnutorum ccrunulom
Fraie; JJ. xx\s f" 28 1°. u £cdc ApostoHca crajit expositc, ac com;s
A:l
1.14
)J.J
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
656
An
1214
7 no-
vembre.
iiijmoralus, nuctoritats & niaiulaio legato- tactis sacrosanctis Evuangfcliis facrar.îcii-
riini sctlis ejusdem, prius occupaverat ter- tiim fidelilatis vobis & domino nieo Anial-
ras superius nominatas, quas per proditio- rico piimogciiito filio vestro, salva (amen in
nem inimicorum fidei amissas postmodum omnibus fidelitate vestra. Confiteor etiam
ad mandatum nostrum iterum acquisivit, per me & hcredcs mecs, qiiod vobis &
attendentes etiam a Domino factiim esse, heredibus vcstris iratiis & paccatus, in lite
& ideo potins firmitatem debent que a & in quiète, teneor reddere feodum prc-
Deo gesta sunt perpetuam obtinere, terras dictum, quandocumque fuero per vos vel
superius nominatas ac etiam alias, quas vestrum certum nuncium requisitus, & vos
infra termines nostre legationis auctoritate & heredes vestri michi & heredibus meis
aliorum legatorum & nostra in Christi sine dampno nieo & meorum restituera
nomine acquisivit, comiti supradicto & sicut bonus dominus candem ferram debe-
successoribus suis concessimus possiden- tis. Preterea de prefata terra teneor guer-
das, easdem ipsi & successoribus suis in rani facere, pro vobis & heredibus vestris,
perpetuum autoritate qua fungimur cou- contra quemlibet hominem. Et si forte de
firmantes, Actum anno gratie millesimo, gratia vestra guerram non facerem, teneor
ducentesimo, quartodecimo, niense julio, vobis ad faciendam guerram reddere ter-
An
1Z14
apud Sanctam Liberatam,
.78.
cxv
ram ipsam, si fuero ut dictum est supe-
rius requisitus.
Et nos S. comes Leycestrie, &c. ' vobis,
Henrice comes Ruthenensis, & heredibus
vestris totam predictam terram in feodum
concedimus, salvo servitio quod pro ea
facere nobis & heredibus nostris debetis.
Hommage de Henri, comte de Rodey & confitemur quod si forte terram sepe-
dictam vel partem nobis aut heredibus
nostris reddideritis, ipsam vobis & heredi-
bus vestris bona fide reddere cum integri-
tate tenemur. Et promittimus vobis & he-
redibus vestris per nos & heredes nostros,
quod feodum cjuod a vobis tenetur, vobis
inconsultis, a feodatariis vestris nuUatenus
à Simon de I\IontJàrt
IN nomine Domini nostri Jesu Christi,
anno Incarnationis ejusdem m''cc"xiv",
VII idus novcmbris. Notum sit tam presen-
tibus quam futuris presentem paginam
inspecturis, quod ego Henricus comes
Ruthenensis, [comitatum Ruthenensem], adquiremus ; immo, si vobis necesse fuerit,
Rodenam, vicecomitatum de Cambolatio, ad manutenendum & defendendum prefa-
& Abbatiam cum pertinentiis suis, & to- tum feodum & alla jura vestra, quamdiu
tam aliara terram quam habeo citra Oltum, vos & heredes vestri in nostra fidelitate
salvo tamen jure domini pape super Mon- nianseritis, vos juvabimus bona fide. In-
teroserio, & ecclesie Aniciensis super cas- super, si forte aliquam injuriam vel offen-
tro de Securo, & salvo etiam jure quod sam nobis vel nostris fecistis, illam vobis
habet Ruthenensis episcopus in moneta plane remittimus & alias querimonias, si
& castris Copiaci & Combreti, recipio in quas forte usque ad hanc diem adversus
feudum a vobis domino meo S., Dei gratia vos habebamus. Servitium autem,quod pro
comité Leicestrie, domino Montisfortis, dicto feodo nobis facere tenemini, est illud
Dei providentia Biterrensi & Carcasseiisi quod tenebamini facere comiti Tholosano.
vicecomife, & propter idem feodum confi- Hanc autem concordiam & conventionem
teor me homagium fecisse, ac prestitisse fecimus ad consilium ik arbitrium venera-
biliuni patrum Mimathensis, Caturcensis,
' Archives du domaine de Rodez, n. 327. [Col-
lationné sur le registre JJ. xiii, (" 17 r". Ce ' La copie de JJ. xiii porte distinctement ce
qui est entre crochets n'existe pas dans la copie mot que l'original devait aussi porter, à en juger
de ce manuscrit.] — Voir Bonal, Hist, mss, des par la lecture de D. Vaissete, qui avait imprimé
■omtcs de Rode:^, t. r, p. 323. & etiam. [A, M.]
liJ.o.b.
t. 111,
col. 2 40.
An
1114
607
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
658
An
1214
1 1> no-
vembre.
Ruthenensi?, Carcassensis, Albiensis epi-
scoporum & magistri Tliedisii canonici
Janiiensis. Et ut ipsa concordia & conven-
tio robur obtineat perpétue firmitatis, duo
instrumenta par alfabetum divisa fecimus
inde fieri & fam sigilla nostra quam pre-
dictorum episcoporum & magistri Thedi-
sii eisdem apponi. Actum apud Ruthenam,
in caméra episcopi, presentibus domino
R. Uticensi episcopo, P. Garcino archi-
diacono Beafe Marie de Montepesulnno,
G. archipresbitero de Conchis, D. de Pra-
dis, magist. W°. canonicis Ruthenensibuj,
W". Farsat, V. de Granerio, Petro Ar-
naldo, R. decano Beati Aniani Aurelianen-
sis, Lamberto de Lymos, Thebaudo de
Novavilia, Ferrino de Issino, R. de Ca-
turco, Philippo Goloen, V/°. Pétri, W".
de Medendeborc, W. de Mota, W", de
Cracovilla, Begone de Calmonte, B. de
Cardaillaco, Fortanerio de Maurleone, G.
de Mirabelle, B. de Paris, B. de Proinas",
V. de Sannaco, Gagone de Cambolatio.
179.
Engagement de plusieurs chtUeaux
du Rouergue, à Simon de I^lont-
fort ^
CARTA KPISCOPOROM MIMATIIENSIS, RUTHENF.NSIS
IN nomine Domini nostri Jesu Christi,
amen, anno Incarnationis ejusdem
nrcc" quartodecimo, XVI kalendas decem-
bris. Notum sit universis presenfem pagi-
nam inspecturis, quod nos W., Dei gratia
Mimathensis & P. Ruthenensis episcopi,
castrum de Roca deValserga, & castrum
Sancti Genesii cum omnibus j\iribus &
pertincnciis suis, qiie nomine Romane ec-
clesie fenebamus, vobis domino Symoni
comiti Leycestrie, domino Montisfortis,
Dei providentia Bïtterrensi & Karcassensi
vicecomiti, pro pace servanda & utilitate
Ecclesie ad custodieadum committimus, ita
vidclicet quod vos eadem casira cum pcr-
tinenciis suis nobis aut legato aut alii
nuncio domini pape, habentibus super hoc
ejusdem lifteras spéciales, sine difiicultate
aliqua restitui facietis, receptis prius no-
veni milibus solidorum Mergoliensium ,
quos a vobis recepimus pro expensis, ex
quibus nos Mimathensis habuimus quin-
qiie milia & quingeiitos solidos & nos
Ruthenensis tria milia & quingentos, &
receptis prius aliis moderatis expensis, si
qiias prêter redditus castrorum ipsorum ik
pertinentiarum ipsorum pro custodia eo-
rumdem juramento custodum constilciit
eos fecisse. Et nos Symon, cornes Leyces-
trie, dominus Montisfortis, Dei providen-
tia Bitterrensis & Karcassensis vicecomes,
promittimus vobis dominis Mamathen-
sis {sic') & Ruthenensi episcopis, & in pe-
riculo anime nostre per Lambertum do
Cavriaco, militem nostrum, jurari fecimus
super sancta Dei Evangelia, c(uod preJicta
castra & jura ipsorum faciemus fideliter
custodiri & restitui secundum formam su-
perius expressara a vobis. Actum in obsi-
dione Severiaci, ad consilium & ammoni-
tionem magistri Thedisii, canonici Ja-
nuensis, in presentia Clarini, cancellarii
ejusdem domini comitis de Monteforii,
Deodati de Pradis, canonici Ruthenensis,
prefati Lamberti, Remundi de Caturco,
Theobaldi de Novavilia, Ferrini de Isseyo,
Philippi Gorloenni, Guillelmi Farsati,
P. prioris Sancti Genesii, Hugonis Carbo-
nerii, Bernardi de Sala & Bertrandi bai-
livi.
i8o. — CXVI
Lettres de Simon de Montjbrt en fa-
veur de l'évêque de Nimes ^ du
vicomte de Narhonne '.
An
I. A NNOablncarnatione Domini MCCXIV,
■t\ VII idus februarii, &c. ego Simon,
Dei miseratione cornes Lincestrie, domi-
l'.d.f>i;f;.
1.111,"
col. 2.\C>,
An
1 2 1 5
7
fcviicr.
' D. Vaissete avait impîiir.é de Provmas. [A. M.) ' Archives du domaine de Montpellier, vig. de
' JJ. XIII, f"44 t", n.63j copie d'environ i25o. Nimes, liasse 1, n. 2.
C^H) ■ PREUVES DE L'HISTOIllE DE LANGUEDOC. CCo
An
I 2 |5
32 ma
An ' An
mis Monîisfortis, viceconies Biterrensis & cr.ptione capiamini, vel quod nnnlalis ter- '''"^
Carcasseusis, &c. intiiitil pietatis, &c ram vestram. Immo ero fidelis adjinor ad
dono vobis domino Arnaldo, veiierabi- def'endenduin & manutenendum vos 8c
lis ecclesiae Sanctae Maiiae sedis Nemaii- vestros & terram vestram & jura in per-
seiisis episcopo, videlicet villani totani de petuiim. Et eodem modo cives Narbonenfes
Amiglavo, in vicecomitatu Nemausensi si- jiirarunt. Actum Carcassone in palatio do-
tam, &c quam habeo vel habere debeo mini comitis, in presentia domini Lodovici
seii habiturus siim aliquo modo, sive ra- priniogeniti domini Philippi illustri (oi'c)
tione comitatus K. Tolosae comitis seu régis Franconim, 8c domini episcopi Bel-
ratione vicecomitatus Nemausensis, &c. vassensis, 8c domini comitis Sancti Failli,
Acta sunt haec in caméra staris de Portu, 8c domini vicecomitis de Meiedinio, 8c
coram rogatis testibus, magistro Thedi- domini Mathei de Montemaiirecino, do-
sio, 8cc. Haec facta siint assensu & volun- mini Bochardi de Marleto 8: domini Aiv.al-
tate Amalrici primogeniti praedicti comi- rici filii domini comitis 8c Tibaldi de
tis, 8c sigillata per manum Clarini cancel- Novavilla ^ Ferrini de Isseio 8c Clarini
larii ejiisdem comitis. cancellarii domini comitis 8c Geraldi de
II. In' nomineDomini nostri JesuChristi, Narbona 8c Johannis Bislani 8c Raimundi
anno Incarnationis ejiisdem m" cc° XV", Eislani 8c Giiillelmi Udalardi, 8c quam-
j régnante rege PhilipjK), XI kalendas jiinii. plurium aliorum, 8c Guillelmi de Pauii-
Notum sit omnibus ])resentem paginam niano scriptoris Narbone publiai, qui hec
inspecturis, quod nos S. comes Leicestrie, scripsit.
dominas Montisfortis 8c Dei providentia
Biterris 8c Carcassone vicecomes, nobilem ■■■
virum Aimericum vicecomitem Narbone,
8c oiiines cives Narbonenses, 8c alios ho-
mines 8c totam terram ad jurisdictionem loi.
ejusdem Aimerici spectantes, sub nostra
custodia, protectione 8c defensionc in per- Accord entre Vévéqiie d'Ujès & Simon
prtuum recipimus, proniitenlcs quod eos de Montjbrt ' ,
8c jura ipsorum bona fide custodiemus,
manutenebimus 8c a quolibet homine ra- tN nomine Domini nostri Jesu Cliristi,
tionabiliter defendemus, 8c omnem ranco- i amen, anno Incarnationis ejusdem
rem seu malam voluntatem quam adversus M'ccxilii", ir nonas niarcii. Ego Symon, q
eum vel suos ocçasione qualibet habeba- comes Leycestrie, dominas Montisfortis,
mus, pro nobis 8c fratre nostro Guidone Dei providentia Eitterrensis 8c Carcassen-
8c filio nostro Amalrico 8c pro omnibus sis vicecomes, habens ex comendatione
hominibus nostris remittimus eis ex toto. domini P., Dei gratia Sancte Marie iii
Et supradicta omnia fecimus Ferrinum mi- Aquiro dyaconi cardinalis, Apostolice se-
litem nostrum in anima nostra jurare; dis legati, totam terram 8c omnia jura,
Aimericus vero 8c Narbonenses nobis se- que Raimundus quondam comes Tholose
Cundum f'ormam inf'eriiis scriptam juia- habebat vel habere debebat 8c tenebat per
runt. se vel per aliuni in dyocesi Uticensi,
l^d.orig. Ego Aimericus vicecomes Narbone, juro audito quod ecclesia Uticensis a predicto
cùi.247. vobis S. domino comiti Leicestrie, domino quondam Raimundo comité Tholosano
Montisfortis 8c Dei providentia Biterris gravata in multis fuerat 8c oppressa, ad
Ëc Carcassone vicecomiti, peipetuam s.cu- honorem Dei &i beati Theodorici martirij,
ritatem 8c pacem, 8c quod non ero in cou- pro remedio anime mee 8c parentum meo-
silio vel auxilio quod vos vel vestri homi- rum; sicut melius possum , dono 8c cedo
nés amitatis viiam vel meubrum, vel luala per me successoresque mcos in perpctiiuiii,
' Trésor des chartes, Narbo.ine, n. 1. [Auj. h ' Ardiives nation.iles; J, 8p?, n, 9; original
337, n. I, original scellé.] scelU,
An
I 2l5
An
PilEUVES DE L'ilîSTOÎIlE DE LAKGUEDCC.
CCz
trado tibi, cîonilno R. Uiicensi episcopo Si
successoribus tuis & pro te ccclesie Uti-
censi, totiim illiid, qiioJ predictus Rai-
niundus, quondam cornes Tholosamis vcl
aliquis pro eo habebat vel habere debebat
in Mociaco & ejus teiiemento; & quicquid
habebat idem cornes Tholosanus prefatus
apud Sanctum Benedictum vel aliquis pro
eo; & quicquid habebat apud Rocam Cer-
veriam; & quicquid habebat apud Areolas
vel aliquis pro eoj & quicquid habebat vel
aliquis pro co apud Novellas; & quicquid
habebat apud Sanctum Ferreolum vel ejus
pertenemeiitum, & mansum de Flans, &
bastidam de Gras, & bastidam de Barron,
villam Sancti Johannis de Maroiolis cuni
suis appendiciis, & bastidam Poncii Sar-
pelli, & illud quod habebat sepedictus
quondam cornes in inansis circa Taraus;
ik vicariam quam tenebat Bermoudus de
Utecia a comité Tholosano, & si ([uid
idem cornes quondam Tholosanus habebat
infra Uteciam vel aliquis pro eo, & villam
Sancti Poncii, & villam de Ners cum suis
pcrtineuciis, & nonnm partem pedagiorum
& decimam, que accipiuntur per totam
dyocesim Uticensem, nonam pro dominio
& decimam pro décima. Et totum quod ac-
cipiam in pedagio, tenebo ad feudum a te
prediclo domino episcopo & ecclesia Uti-
censi. Concedo etiam & dono sub prcdicta
forma preposito 8c capitulo Uticensi cas-
trum de Castillione cum suis pertinentiis
pleno jure, excepta animadversione san-
guinis, quam michi retineo & successori-
bus meis, si inde fîeri debeat mutilatio
membri vel peua niortis infligi. Et si
propter hoc debeat fieri bonorum publi-
catio, habebit ipse prepositus Vticensis
medietatem 8i ego aliam, in mobilibus
tautum; in possessionibus vero habebo
nichil. In Castro de Villa Acaria habebo
illam partem, quam cornes quondam Tho-
losanus habebat in eo, & si plus percipie-
bat ibi prefatus quondam cornes, illud res*
tituam preposito & capitulo Uticensi, &
hoc débet fieri sccundum instrumenta
facta inter capitulum Uticense & quon-
dam comifem Tholosanum. Et est scien-
dum quod in omnibus hiis predictis, que
tibi, domino K. meiiiorato episcopo, dedi
Se coacessi, sicut superius coiUinetur, ex-
ccpto Mociaco, lîabebo aniii;aùversio!iem
raiit;uiiiis, si inclc debeat fieri mutilatio
menibri vel pena mortis infligi. Et si prop-
ter hoc debeat fieri bonorum publicatio,
tu habebis partem mediam & ego aliam,
in mobilibus tantumj in possessionibus
vero nichil habebo. Sanctam Anastaciam
or Mociacum habebis tu & ecclesia Uli-
censis pleno jure. Preterea in compenso
dyocesis Uticensis habeo ego ad feudum
quartam partem compensi a te & ab eccle-
sia Uticensi, pleno jure. In aliis autem
fendis, in quibus habebat a te predictus
quondam cornes Tholosanus firmancias &
justicias, habebo ego ilîas ad feudum a te
& ab ecclesia Uticensi pleno jure. In fen-
dis vero michi concessis a te predicto do-
mino episcopo Uticensi, non possum nec
debeo instituere aliquem sine consilio epi-
scopi & ecclesie Uticensis. Item si in pre-
dictis feudis aliquam forciam velaliquas
forcias facere me contingerit vel aliquem
pro me, illam vel ilIas debeo accipere ad
feudum a te ik ecclesia Uticensi. Tibi
etiam domino predicto episcopo Uticensi
stipule specialiter, bona fide promittens,
quod quandocumque terra predicta a do-
mino papa niihi fuerit perpetuo assignat»,
de terra ipsa tibi a me conccssa faciam
instrumentum fieri tibi & ecclesie Uti-
censi 8c capitulo, sicut melius & ufilius
tibi 8c ecclesie Uticensi & capitulo visum
fuerit expedire, 8c fidelitatem tibi faciam
8c hominium pro tota terra Uticensis dio-
cesis, quam habebo in feudum, secunduni
tenorem instrumentorum, que facta sunt
inter predecessorem tuum Se dominum R.,
quondam comitem Tholosanum. Domiuus
autem episcopus cum ecclesia Uticensi
quasi bonus dominus 8c legitimus tenetur
me deffendere 8c juvare, quantum ad feu-
dum, quod de ipso 8c ecclesia predicta te-
neo, dinoscitur pertinere. Et ut hec omiiia
perpetuam obtineant firmitatem, predic-
tam cartam sigillo nostro Se predicti epi-
scopi feci 8< volui niunimine confîrmari.
Actum Carcassone, anno 8c die quo supra,
per manum Clarini cancellarii nostri.
Au dos : De donatione facta a comité
Montisforlis episcopo Uticensi, 8c de hiis,
que comes Tholose habebat apud Uteciaiu
8c in multis cnstrif. — Videatur quia mng-
I 2 1 J
An
12 13
663
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
664
An
An
121")
lô mars.
niim c?t& est siispcctiim, cjiiia caret sigillo
coniitis Moutisf'ortis.
182.
Donation de Guîllem de Minerhe à la
commanderie de Campagnols* .
IN nomine Domiiii, anno Incarnationis
ejusdem MCCXIIII, rege régnante Phi-
lippe, XVII kalendas aprilis. Notiim sit
hec audieiiftibus] , quoniam ego Guillel-
miis de Minerba, non inductus vi vel dolo
aut siiggestione alicujus persone nec cir-
cumventus iii aliquo, sed [spon]ta-
nea mea voliintate & piiro mentis affectu,
bona fide, cum hac publica valitura scrip-
tiira dono, offero, trado atqiie concedo
nieipsum, corpus & animam meam cum
rcbus meis, per donatum & confratrem in
vita & morte Domino Deo & sancte Ma-
rie & sancto Johanni Baptiste & hospitali
Jerosolimitano, in manum scilicet & po-
testatem tui domini Martini de Andos,
prioris Sancti Egidii, & Sancii de Alver-
nico, comendatoris Montispessulani , &
Pernardi de Biterri, domus Narbone & do-
nius Sancti Pétri de Mar comendatoris, &
fralris Rainaldi, curam & amministratio-
nem domus Narbone tenentis. Quas domos
Hospitalis 8i omnes alias & earum fratres,
bona 8j res ubique pro posse nieo me sem-
per diligere, protégera & honorare bona
fide promitto, & ipse domus & fratres si-
militer versa vice me & res meas sicut eas
decet salvent, custodiant & défendant, &
ego in ciminterio Hospitalis eligo mihi se-
pulturam. At si vivens seculo renuntiaturus
aliquam domum ordinis intrare & habitum
religionis suscipere [vellem], non liceat
mihi amodo uUam aliam domum intrare
nisi domum Hospitalis, ibique recipiant
me in fratrem, restitutis clamoribus meis,
si légitime intrare potero. Itaqne ego dic-
tas Guillelmus de Minerba, per me & meos,
bona fide, cum hac valitura carta dono &
' Archives de In Haute-Garonne. OrJie de
Saint-Jean, Campagnols, II, 2p, original.
justa inter vivos donationc nunc Si in per-
petuum irrevocabiliter in presenti trado
pro amore Dei & sainte anime niee nieo-
rumque antecessorum [&] successorum ac
■ peccatorum nostrorum remissione, vobis
dictis fratribus hospitalis Jerosolimitani
& successoribus vestris & eidem hospitali
Jerosolimitano vobisque fratribus presen-
tibus & futuris Deo servientibus, ad fa-
ciendas omnes vestras & Hospitalis volun-
tates & utilitates, omnes meos [ma]satges
& bordairias de Durcani, que habeo in Mi-
nerbensi patria in dominatione Minerbe,
quos masatges & bordairias dono cum
hominibus & feminis & laborationibus he-
remis & condirectis & omnibus mihi per-
tinentibus & pertinere debentibus, sicuti
melius & plen[ius pa]ter meus quondam
Guillelmus de Minerba & ego habuimus.
Item dono vobis pascherium per totam
terram meam sine missione & servitio &
re[bus jdimento Hospitalis. Adhuc &
dono hospitali Jerosolimitano & fratribus
in fine mea, pro amore Dei, equm meum
& totum armamentum meum de ferro &
fuste. Et si non haberem equm & arma-
mentum, assigne ibi pro helemosina, pro
emendameiito equi & armamenti, m solidos
Melgorienses super omnes res meas & su-
per totum honorem meum, quousaue Hos-
pitali & fratribus compleantur. Et quod
hoc totum ita attendam & compleam &
hanc meam voluntatem & proposituiu in
aliquo non miitem neque mutare possini,
super sancta Dei Evangelia corporaliter
tacta in manus tui, domini prioris Sancti
Egidii, Martini de Andos, in domo Sancti
Johannis Narbonensis, in ecclesia ubi spe-
cialiter mihi locum eligo, bona fide juro.
— Ego itaque Martinus de Andos, assensu
& voluntate fratrum nostrorum, recipio
te Guillelmum de Minerba cum rébus tuis
per donatum & confratrem nostrum &
hospitalis Jerosolimitani, salva ordinis
nostri institutione, & recipio te socium &
participem in omnibus beneficiis & he-
lemosinis & orationibus, in sacrificiis &
missis, in serviciis pauperum & infirmo-
rum & aliis omnibus bonis [spirituajlibus,
c|ue in cunctis hospitalis Jerosolimitani
domibus citra mare & ultra mare jiigiter
fi tint, quatenus talem in Domino qualem
' 665 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 666 ~~
An An
'^'"' nos ipsi prestolamur niereamini in fiitii- niam, quod liée de licencia Zi voluntale
mm recipere portionem. Testes sunt Rai- ejusdem pontificis laciainus. Débet autcm
mundus de Salis, Bertrandiis de Oviliano, ideçi cornes ex pacto, pro prefato Castro 8c
Raimundus de Castronovo, Bernardus de redditibiis ipsiiis assignatis, episcopo Viva-
Capitolio, Arnaldus de Villispassantibus, rieiisi, nobis B. & successoribus nostris
Raimundus de Minerba, frater Giiillel- qui pro tempore resederint, facere homa-
nuis capellanus domiui prioris S< frater giuni & jurare fidelifatem, consilium &
Arnaldus de Barbainuio. Pctrus Martini auxilium se nobis & successoribus nostris
scripsit. prestiturum infra termines nostre dyocesis
contra omnes homines, qui guerram faciant
' contra episcopum, dummodo idem episco-
pus paratus sit eis jusiiciara exhibere, pa-
„o r'Y\'tT cem, ecclesias, stratas publicas, castra &
totam terram episcopi & ecclesie Viva-
^ ._ riensis se bona fide & totis viribus, suis
Donation du château de l Argentière sumptibus, contra omnes homines infra
par l'évêque de Viviers à Simon dictos terminos defensurumj adiciens ju-
de Montjbrt '. ramento quod universas possessiones, quas
hodie tenemus, sive sint castella sive alla, lîd.orig,
l-d.orig. -pj Dei gratia Vivariensis episcopus, om- permittet nos & successores nostros paci- cuj.'il^.
côi.247. -t^. nibus Christi fidelibus présentes lit- lice possidere, & nuUo tempore nos vel
teras inspecturis salutem in Domino. Ad successores nostros super predictis inquie-
An noticiam omnium volumus pervenire, quod tabit, nec aliquid de predictis vel aliis feu-
'^'^ nos domino Symoni comiti Leycestrie, do- dis, que habet vel habiturus est episcopus
4 juillet, n^ino Montisfortis, Dei gratia Biterrensi Vivariensis in Argentaria & in tota dyo-
& Carcassensi vicecomiti & heredibus cesi Vivariensi, per se vel per alium, ali-
suis, concedimus & donamus in feudum qua occasione sive titulo, acquiret sine
castrura de Fanojovis in Argentaria, & me- assensu & concessione episcopi Vivarien-
dietatera omnium reddituum, tam in justi- sis pro tempore residentis, nec impeditt
ciis quam aliis omnibus, que pro delicto quominus episcopus Vivariensis in Argeii-
comitis Tolose inciderunt in commissum taria vel aliis fendis episcopalibus acqui
in villa Argentarie, & medietatem com- rere possit pro sue arbitrio voluntatis,
pcnsi pacis in tota dyocest Vivariensi. Sub excepto in his que eidem a nobis superius
hac forma, quod ipse impetrare débet a sunt concessa. Preterea concedimus eidem
domino Innocentio summo pontifice, quod usque ad quinquennium medietatem red-
ipse nobis episcopo precipiat, ut predic- dituum deciniarum, quas laici detinent,
tum castrum & predictos redditus trada- scilicet de fructibus, pratis, ortis, animali-
mus ipsi & assignemus. Sane si a prefato bus, piscationibus & aliis que in canonc
Romano pontilice predicta idem comes precipiuntur persolvi. Predictos autem
obtiiiere non posset, & nos B. episcopus redditus decimarum sub hac forma eidem
Vivariensis possemus ab eodem pontifice concedimus, quod ipse tenetur ex pacto &
obtinere, quod predictum castrum Argen- promissione nobis universos laicos nostre
tarie & redditus ejusdem nobis concède- dyocesis militari manu compellere ad pre-
ret, nos similiter pretaxatum castrum & dictas décimas persolvendas. Elapso vero
dimidiam partent reddituum Argentarie, quinquennio, prefate décime ad Vivarien-
rcstituta primo nobis expensarum medie- sem episcopum cum integritate reddibunt,
tate per eundem comitem, ipsi assignabi- & comes nichil in eis percipiet; nichil
mus, sub hac forma & pactionibus infe- oininus tanien idem comes postea compel-
rius annotatis, si idem comes a sumnio leret imperpetuum, & heredes sui post
pontifice litteras impetraverit in hanc for- ipsum, solvere episcopo décimas supradic-
las. Ad hec alteram medietatem reddituum
' Rr^. car, Frinc. [JJ. \\\\ f" i :"> l.\ univcrsoruiii, quos comes Tholosc h:bcbac
An
121 j
65/
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
C68
An
I 2 I fj
I 2
•juillet.
in Argjnfarin, r.obis & siiccessoribus nos- nitoriim ncstrornm, daniiis Si conceilimiis
fris reservanius, & in jurameato iidelita- imi;er])etiiiim titiilo nicro c-leniosine, Deo
tis, quod dictas conies Moiitisfortis nobis 8r ecclesio Sancti Trophimi Arelatensis &
& sticcessoribiis iiostris preslabit, inseroro canonicis ibidem Deo servientibus, ducen-
tenetiir, quod prediclam nicdietatem nobis tos solidos Remnndensis nionete, singulis
& successoribus nostris servabit illibatam, annis, in festo beati Trophimi, apud Are-
& in nullo eam dimiuiiet, sed faciet ipsam latum per senescallum nostrum de Belli-
nos & successores nostros pacifice possi- quadro persolvendos. Dicti vero canonici
dere. Castnim autem Fanijovis predictum celebiabunt in predicta ecclesia anniver-
jiiravit conies, tactis sacrosantis Evuange- sarium bone niemorie Symonis patris nos-
liis, se nobis & successoribus nostris red- tri & aliorum progenitorum nostrorum
diturum & restituturum, quocienscumque singulis annis quinfodecimo kalendas au-
& quandocumque requisierimus per nos gusti, 8c nostrum post decessum nostrum.
vel csrium nuncium nostrum ab eodem Ut autem predicta donatio robur obtineat
comité vel aliis, qui nomine ipsius predic- perpétue iirmitatis, presentem cartam si-
tuai castrum tenuerint. Si vero quando- gilli nostri munimine fecimus roborari.
cumque rex Francie aliquem episcopum Actum apud Bellic[uadrum , anno & die
Vivariensem guerra infeslaret, non tene- quo supra, per manum Clarini cnncelhuii
tur dictus comes personaliter contra re-
gem dictum episcopum adjuvare, set mili-
tes & clientes suos ad defensionem castri
Fanijovis & Argentarie ministrabit. Nos
vero &i successores nostri contra oiiines
predictum feudum noscitur pertinere. Hec
autem omnia intelligenda sunt bona fide a
nobis & successoribus nostris & a dicto
comité & suis heredibus. Porro ut pre-
dicta omnia illibata couserventur & ne
trumentum sigillorum nostrorum nos &
dictus comes fecimus munimine confir-
luari. Actum apud Auriolum, anno Do-
iiiini i\i"'CC"xv", iiii" nouas julii.
184. — CXVIII
Extrait de divers actes.
quarto idus julii. Nos Symon, comes Lei-
cestrie, dominus Montisfortis, Dei provi-
dentia Biterrensis & Karcassonensis vice-
comcs, pro salute anime nostre & proge-
An
t. III
col. 2.19
nostri.
IL In' nomine, &c. anno I. ejusdem
M° ce xv°, VIII idus aug. Notum sit uni-
versis présentes litteras inspecturis, c[uod
ego Raimunda de Castriis recipio in feo-
homincs dictum comitem & heredes suos dum a vobis & heredibus vestris, domine
tenemur defendere ac juvare super pre- Symon, conies Leycestrie, domine Montis-
dicto feudo, quantum nos decuerit & ad fortis, Dei providentia Biterrensis & Car-
cassensis vicecomes, pro me & meis filiis
R. de Castriis & Petro Armengaudi, omnia
jura que habeo apud Podium-Loterium Se
Sanctum Petrum & in termiiiiis villarum
istarum, & omnem aliam terram quam non
possint in dubium revocari, presens ins- teneo de alio domino, concedens & pro-
iiiittens firmiter bona fide quod ego & pre-
dicti filii mei de vobis & heredibus vestris
tenebimus hec predicta, & dicti fîlii mei
récipient ista de vobis & heredibus vestris,
quando pervenerint ad etatem & tune fa-
cient vobis homagiuni de predictis. Quod
si forte facere recusarent, ego tenebor
vobis reddere quinque niilia solidorum
Melgoriensium pro pena, & hec omnia
me fideliter servaturam, tactis sacrosanctis
Evangcliis, juravi. Et nos Symon, comes
Leycestrie, dominus Montisfortis, Dei pro-
I. TN nomine Domini nostri Jesu Chrlsti, videntia Biterrensis & Karcassonensis vice-
1 anno Incarnat, ejusdem m° ce" xv".
comes, vobis domine Raymonde & filiis
vestris concedimus in ieudum predicta
omnia, sicut superius est expressum, pro-
mittentes vobis & dictis filiis vestris quod
erimus vobis & ipsis boni domini & fide-
An
1 2 1 5
C iiuût.
Rcgiitrum curiac Frttnciac. [JJ. X\X'>, f" 26 v".] ' Rcg'istrum curiae Franciae. [JJ. xxx* , (° 6 i".]
An
r 21 j
6^9
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
670
An
Its, iiec feodiini istud aliciii tiaJenius vcl
dabimus iiisi heredi nostro, qui erit vi;;c-
comes Biterrensis, nec aliiiin mediatorcm
poneraus nos vel heredes nostri iiiter te
vel heredes tiios, nisi istum qui erit vicc-
conies Biterrensis. Ad majoreni autem hu-
jus rei securitatem , duo instrumenta per
alphal)etuin divisa fecinius indc fieri, quo-
rum alterum sigilli nostri nuinimine feci-
mus sigillari, dicta vero Rainionda, quia
sigillum non habebat, sigillo venerabilis
patris domini A., l.ectorensis electi, &
P. Amelii, sacriste Biterrensis, fecit alte-
rum sigillari. Actum apud Biterrim, per
manum Clarini cancellarii ipsius comitis.
Testes dominus A. clectus Lectorensis, P.
Aiuelii sacrista Biterrensis, qui ad peti-
tionem dicte domine sigilla sua apposue-
runt huic carte, Stephanus de Cerviano &
Stephanus filius ejus, Pefrus de Rocha-
fiche, Poncius de Ollaiarga & Clarinus
cancellarius supradictus.
III. Anno ' ab Incarnatione Clirisli
M°CC"XV'', régnante Philippo rege, mense
augusti, feria V". Sciendum est quod con-
troversia fuit iiiter G. de Levias niaresca!-
lum ex uiia parte, & conventum domus
Bolbone ex alia parle. Item ego Guido
de Levias, niarescallus domini comitis Mon-
tisfortis, dono & concedo imperpetuum
Domino Deo 8j béate Marie & omnibus
sanctis ejus & tibi Raimiindo Segerio, ab-
bati domus Bolbone, & omni conventui
domus Bolbone présent! & futuro, pro
amore Dei 8c anime mee, très modios de
blati in unoquoque anno in niessibus, sci-
licet duos modios de araone & unum mo-
dium frumenti ad mensiiram Mirapiscis.
Quem blatum laudo & concedo ut habeatis
de villa de Maderiis in unoquoque anno
în messibus, omni fempore. Et conventus
domus Bolbone acccpit me pro fratre in
omnibus bonis domus Bolbone, & propfer
liane elccniosinam jamdictam, quam vobis
dono, sicut dictum est desuper, predictus
conventus domus Bolbone mihi diffinit
omnes clamores ik qiierimonias & peti-
tiones, quas mihi & de me facicbant ullo-
niodo.
■ Archives d; l'jbbayc de Boulbone. [Doat, v. 8j
IV. t Tcdisius', diviiia pcniiissione Aga-
tensis episcopus, & Isarnus de Aragone
archidiachonus Carcassensis, & Guilleliuus
Arnaldi de Sopstz, & Petrus Martini de
Castronovo, universis prcsentem pagiiiam
iiispecturis salutem in Domino. Cuin intcr
Teverendum virum Guillelmum abbatem &
conventum monasterii Crassensis ex jjarto
una, &c nobilem viruni dominuni Symonem,
comitem_ Leycestrie, dominum Moiitisfor-
tis, Dei gratia Biterrensem & Karcasso-
nensem vicecomitem ex altéra, conlro-
versic plurime verterentur super rébus &
possessionibiis infrascriptis, de controvcr-
siis illis compromiserunt in nos sub pena
quingentaruni marcharum argenti utrim-
que promissa, ita videlicet quod quicquij
nos quatuor simul, vel nos dictus episco-
pus cum Petro Martini & Guiilelmo Ar-
naldi vel etiam cum solo Guiilelmo Arnaldi,
statueremus vel mandaremus super uni-
versis ac singulis controversiis, partes ipse
perpetuo 8c irrevocabiliter observarent.
Renunciaverunt insuper ex certa sciencia
omnibus exceptionibus, defensionibus Se
appcllacioiiibus, que possent competere
cis, ad mandatum a nobis interposilum
vcl mandata vel ipsorum aliquid inf'ringen-
dum. Expressum etiam fuit a partibus &i
concessum, ut que contra mandatum nos-
trum vol mandata veniret, pena predicta &
nctionibus 8c exceptionibus sibi competen-
tibus mulctaretur 8c mandatum nostrum
nichilomiiius servaretur. Erant autem con-
troversie de castris istis, scilicet Sepiano,
Malveriis, Sancto Cucuphato, Bastida que
dicitur Bollonach, Verzelano, Cominiano,
Curtibus, Vallepigeria 8c medietate ville
de Bcllvezer, que omnia supradictus conies
petebat a dicto abbate jure pignoris, alk-
gans se successorem esse militum qui tene-
bant ea jure pignoris obligaïa. Petebat
preterea idem comes villam de Bluniac,
diccns eani ad se proprietatis jure omni
modo pertinere. Ex diverse vcro memora-
tus abbas exceptiones plurimas contra pro-
posila opponebat. Petebat etiam a comité
suprascripto castrum de Capraspina, cas-
'Orijjinal scellé; supplément in Trésor des ch. Tr-
ies, J. 850, n. 16. — Regiitrum curiaf Franct^te,
JJ. >\.\A.
24
An
I 2 lij
OUI
An
izrj
671
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
67;
triini de Canesiispenso, castrum de Claro- Ponciiis de Flasciano, Caniiïacli, Treussa-
nionte, villam que dicitur Villaloiiga, vil- iiella. Omnes supradictos honiines cuni
lani de Montegardall, villam de Coiano, iixoribus 8c liberis ik posteris suis dicfo
villam de Lucho, castrum deVentajone, comiti adjudicamus, eumdem a peticioiie
villam de Ferrais, villam de Majoaras, vil- abbalis & dicti moiiasterii absolventes su-
lam de Comellis, castrum de Alaricho, vil- per honiinibus supradiclis. Possessiones
lam de Moscz, castrum de Montelauro, autem teneaiit predicti homines quascuni-
castrum de Coffolent, castrum de Leuquo, que habent in predicto castro & ejus
que omnia dicebat esse monasterii jam- perlinenciis a Crassensi monasterio sine
dicti; castrum de Capraspinavidelicet, quia con)itis questione. Pretcrea adjudicamus
jpsum semper fuisse proprium Crasseusis eidem comiti castrum de Blumac cum suis
monasterii asserebat; alia vero prenotata pertinenciis, retentis tamcn jamdicio mo-
dicebat comissa esse eidem monasterio naslerio his omnibus, que ad sacrisliam
propter delictum militum, qui ea a dicto ejusdcm pertinere noscuntur aniiquitus in
monasterio, sicut ipse allegabat, tenuerant ipso casiro & ejus terminiis manifeste,
jure feudi. Contra hec vero exceptiones Castra vero alia suprascripta & villas cum
opponebat plurimas dictus cornes. Super suis pertinenciis, que memoratiis abbas sibi
quibus omnibus pars utraque testes pluri- comissa dicc;bat propter delictum militum,
mos & instrumenta produxit. Nos igitur, quibus, eodem abbate asserente, iuerant
visis & auditis & diligenter consideralis antiquitus inleudata, supradicto comiti
allegacioiiibus, instrumentis & atestacio- adjudicamus ex integro, ita tamen ut ea a
iiibus utriusque partis, absolvinius dictuju monasterio Crassensi in feudum teneant
abbatem & monasterium Crassensem ejus- tam ipse quam heredes ejus perpetuo, salvo
que loci conventum a peticione comitis tamen semper ipsi monasterio in his omni-
supradicti super castris & villis istis : vide- bus jure feudi. Ut autem hec omnia per-
licet Sepiano, Malveriis, Bastida cjue dici- maneant inconcussa perpetuo, sigillorum
tur Bollonach, Verzellano, Cominiano, nostronim auctoritate presentem pagiuam
Curtibus & medietate de Belvezer, adju- roboramus. Et nos Guillelmus, Dei gratia
dicantes hec omnia cum suis pertinenciis abbas !k conventus Crassensis monasterii,
eidem monasterio pleno jure, salvis tamen "OS etiam Symon, cornes Leycestrie, domi-
eidem comiti in villa de Malveriis octo lU'S Montisfortis, Dei gratia Bitterrensis
modiis ordei, & in Bastida de BoUonacho & Karcassensis vicecomes, predicta omnia
sex modiis ordei, & in villa de Curtibus sicut superius sunt expressa approbamus
uuo modio frumenti, prestandis ei albergo atque concedimus, promittentes ea nos
nomine annuatim. Adjudicamus insuper inviolabiliter perpetuo servaturos, renun-
castrum de Capraspina cum pertinenciis ciantes insuper omni auxilio juris atqiie
suis omnibus eidem monasterio, salvis ta- consuetudinis, quo possemus adversus su-
men & retentis comiti hominibus decem prascripta ullo tempore adjuvari, & ideo
& octo casalium in eodem Castro, salva presentem paginam sigillorum nostrorum
eciam alberga triginta militum in ipso munimine coniirmamus. Et nos Symon
Castro eidem coniili annuatim. Nomina comes predictus profitemur accepisse a vo-
autem hominum sunt hec : homines de bis domino Guillelmo, abbate predicto,
manso de Richa de Scolis, & de manso decem milia Melgoriens. solidor. bono-
Guillelmi de Scolis, filii Pétri de Scolis, & rum & centum modios annone, viginti
Guillelmi de Scolis, filii Rogerii de Scolis, frumenii & octuaginta ordei, pro summa
& Poncii & Raimundi iiliorum Rogerii de debiti, quam petebamus nomine pignoris
Scolis, & infantes Bernardi de Scolis, & in villis superius prenotatis, & pro sump-
Amelius, & Arssendis Recorda, & Petrus tibus, quos in eisdem hediiicandis ac mu-
Mariini, & Petrus de Buschano filius Rai- niendis fecerant creditores. Renunciamus
mundi de Buschano, Martinus de Cross, insuper ex certa sciencia exceptioni non
Martinus de Buschano, Arnaldus de Cross, numeiatc pecunie, predictum nionastciium
Johannes de Pradis, Rogcrius iratcr ejus, super his pcnitus absolventes. Actuiii est
An
I2l5
ICd.orig.
I.lll.
An
I2l3
673
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
674
A il
An
121 5
24 août.
hoc Carcassone, in palacio domini comhis
Montisfortis, anno lucaniacionis Christi
niillesimo duceiitesimo quiiito decinio,
nono kalendas septembris, in presencia
domini Amalrici primogeniti domini co-
mitis supradicti & Philippi Golloan senes-
challi Carcassone & Titbaldi de Anovi'.a
& Clarini cancellarii & Ferrini de Yssino
& Benedicti chamerarii Crassensis & Be-
rengarii de Montesereno helemosiiiarii,
& Bernardi de Tolvegas prioris Riudarii,
Bereiigarii de Albars sacriste & Rainnindi
Arnaldi Barbabruna & Sancii Morlane &
Giiillelmi Arnaldi Morlane & Bernardi
Barravi & Bruneti de Sancto Felice &
aliorum plurium, qui erant in-predicto
palacio propter ista négocia congregati,
& Pétri de Berriacho qui hanc cartam
scripsit, régnante Philippo Franchorum
rege.
V. Tedisius' divina permissione Aga-
thensis episcopus, & Isarnus de Aragone
arcbidiaconus Carcassone & Guillelmus
Arnaldi de Sopez & Pefrus Martini de
Castronovo, universis presentem paginam
inspecturis salutem in Domino. Cum inter
reverendum virum Guillelniuni abbatem &
conventum monasterii Crassensis ex parte
una, & nobilem virum Alanum de Roci,
doniinum de Termines ex altéra, contro-
versiae plurimae verterentur super castris,
villis atque villaribus & locis & juribus
infrascriptis, de controversiis illis conipro-
niiserunt in nos sub poena quingentarum
marcarum argenti utrinque proniissa, ita
videlicet ut quidquid nos quatuor sinuil
vel nos dictus episcopus cum Petro Mar-
tini & Guillelmo Arnaldi, vel etiam cum
solo Guillelmo Arnaldi , statueremus &
mandaremus super universis & singulis
controversiis, partes ipse perpetuo & ir-
revocabiliter observarent. Renunciaverunt
insuper ex carta scientia omnibus exccp-
tionibus, defensionibus & appellationibus,
que possent eis competere, ad mandatum
a nobis interpositum vel mandata vel ali-
quod eorum infringendum. Expressum
etiam fuit a partibus & concessuni, ut pars
' Archives de l'abbaye de La Grasse. [Dont, 66,
{" 3i8; voir Malivil, Cartula'ire de Cctcasionne,
t. 2, p. 262. j
que contra mandatum nostrum vel mandata
veniret, poena predicta & actionibus &
exceptionibus sibi competentibus mulcta-
retur, & mandatum nostrum nichilominus
servaretur. Erant autem controversiae sur
per villis de Buxa, de Villario, de Aureria,
de Aurariola, de Castilione, de villa de
Fausta, que alio nomine dicitur Segura, de
villa de Pazuls, de Villario Singulane, de
Covidano, de Furciis, de villa de Maciaco,
de Massaguello, de Sadelano, de castro de
Duroforte, de villa que dicitur Rocha t'e
Fano, de valle Cauleria, de valle Caulai-
reto, de villa de Tuxano, de medietate
Vineevetule, de villa de Mansionibus, que
omnia dicebat predictus abbas esse juris
Crassensis monasterii, eo quod quondam
tenerentur in feudum a dicto monasterio
& eidem erant sicut asserebat variis ra-
tionibus jam comissa. Conquerebatur etiam
de predicto Alano super multis injuriis&
dampnis, que ab eodcm illata sibi & mo-
nasterio affirmabat. Econtra dominus Ala-
nus hec negabat, allegans ad se ratione
dominii de Termes predicta omnia perti-
nere. Pefebat etiam a predicto monasterio
& abbate castrum de Palairaco, Quintilia-
iium, Triviacum, Montemrubeum, Laire-
riam cum omnibus pertinentiis suis. Peîe-
bat etiam albergam in villa de Novellis &
de Paderno, de Moleto & Estagello, de
Fontibus, de Canoas, de Pedilano, de
Ripisaltis, de Crassa, de Torneissaru, de
Sancto Petro, de Sancto Laurentio, de Te-
zano, de Campolongo, & hec quotiens-
cumque vellet & cum omnibus sociis suis.
Item petebat nomine census in villa do
Moleto unum modium ordei, in Paderno
unum modium ordei, in Estagello vigiiiti
eminas ordei ad mensuram Perpiniani, in
Canoas viginti eminas, in Cornelano trcs
eminas olei, in Ripisaltis duos olei sesta-
rios, unum modium ordei in villa Sancti
Pétri, unum modium ordei in villa de Tor-
neissaru, duos modios ordei in villa Sancti
Laurentii. Petebat etiam quatuor casales
hominum in villa Sancti Pétri de Calmis,
scilicet casalem Pétri Poncii & casalem
d'en Guerra, casalem Rainnindi Sutoris, ca-
salem Peiri Servientis, que omnia dicebat
predictus Alanus ad se ratione dominii de
Terminis pertinerc. Conquerebatur cliam
Vin.
075 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 676 "~
An ' ' An
de imiltis danipnis & injuriis, qiias ab ab- tronim munimiiio roboramus. — Et nos '^'^
bâte & monachis & aliis homiiiibiis ejusdem Guillelmus, Dei gratia abbas, & conveiitus
nionasterii sibi & suis bominibiis dicebat nionasterii Crassensis, & Alanus de Roci,
injustissinie irrogatas. Econtra doniimis dominus de Terniinis, predicta omnia ap-
abbas bec negabat, diceus villas & loca & probamus & concedinius, & nos ea incon-
castra predicta ad jus Crassensis nionasterii ciissa in perpetuiim observaturos promit-
plenarie pertinere. Super predictis omni- tinius, renunciantes ex certa scientiaomni
bus produxit instrumenta & codices pluri- auxilio juris & consuetudinis, quo posse-
nios pars utraque. — Nos igitur, visis & mus adversus praescripta vel praedictorum
auditis & diligenter inquisitis & consi- aliquod adjuvari. Et ad majorem lirmitatem
deratis rationibus, allcgationibus, instru- praedictorum omnium & singulorum prae-
nientis, attestationibus utriusque partis, sentem paginam sigillorum nostrorum niu-
adjudicanius Alano de Hocî, domino de nimine comuninus. Et nos S,, cornes Ley-
TcrminiS; castrum de Duroforti, castrum cestrie, dominus Montisfortis, Dei provi-
de Rocha de Fane, castrum de Turano, dentia Biterris & Carcassone vicecomes,
villam de Pazuls, villam de Mansionibus, omnia praedicta confirmamus, & ut robur
villam de Fausta, quae alio nomine dicitur perpetuum habeaut, praesentem cartani si-
Segiira, villam de Buxa, casales de Casas- gilli nostri caractère insignimus. Actuni est
pier, villam que dicitur Vineavetula, vil- hoc Carcassonae, in palatio, anno Christi
lam que dicitur Villarium Singulane, villam millesimo ducentesimo decimo quinto,
de Maciaco, villare de Massaguello, villare nono kalendas septembris, régnante Phi-
de Furciis, villare de Sadelano, villare de lippo rege Francorum, in praesentia do-
Covidano, vallem Cauleriam, vallem Cau- mini Almarici primogoniti domini comitis
laireta, Aureriam, Aurairola, eumdem Ala- Montisfortis & Philippi Goloiu senescalli
num & suos super predictis omnibus a Carcassone & Tibaldi de Novilla & Clariiii
potitione jaiiidicti abbatis & conventus pe- cancellarii & Ferrini d'Issino & Bencdicti
nitus absolventes... sed tamen omnia pre- camerarii Crassensis & Berengarii de Mon-
dicta in feudum a Crassensi monasterio tesereno elemosinarii & Bernardi de Tol-
teneat dominus comes Montisfortis. Item vegas prions Riudarii & B. sacristae &
absolvimus eundem Alanum a petitione Raimundi Arnaldi Barbabruna, & Sancii
abbatis & conventus super omnibus damp- Morlane & Guillelmi Arnaldi Morlane &
nis & injuriis, quas jamdictus abbas dice- Bernardi Barravi & Bruneti de Sancto Fe-
bat vel dicere poterat per ipsum vel suos lice & aliorum plurium, qui erant in pa-
sibi vel dicto monasterio irrogatas. Item latio congregati propter négocia supra-
adjudicamus predicto abbati & monasterio dicta... hanc cartam scripsit
Crassensi castrum de Palairaco, Quintilia- VI. In' n. &c. Notum sit, &c. quod nos
num, Laireriam, villam de Sancto Petro F. Dei gratia Tolosae sedis minister humi- *"_
de Calniis, cum omnibus pertinentiis suis, lis, voluntate & consensu d. Jordani abba-
?i specialiter quatuor casales superius no- tis Sancti Saturnini, & d. M. praepositi
minatos, ut sic omnia predicta pleno jure Sancti Stepbani, dedimus hospitalc, quod
liabeat & teneat in perpetuum, ipsum a est ad portam Arnaldi Bernardi cum om-
petitione Alani super predictis omnibus nibus juribus & pertinentiis suis, fratri
penitus absolventes, salvis tamen omnibus Dominico Oxomensi canonico, ad opus do-
' & retentis domino Alano quae de minariis minarum conversarum Pnilii & f'ratrum eis
& albergis superius sunt notata. Item ab- leniporalia & spiritualia amministrantium,
solvimus abbatem & conventum Crassensis praesentium & futurorum. Et ut ratum ma-
nionasterii super omnibus dampnis & in- neat omni tempore, praesentem paginam
iuriis,quas Alanus dicebat abbatem & suos sigilli nostri munimine roboramus. Datum
sibi & suis hominibus irrogasse. Et ut baec anno Verbi incarnati M ccxv, Philippe Éd.orig.
omnia, ut superius scripta sunt, observen- rege Francorum régnante & comité Mon- coi. 25'i.
tur 8c in perpetuum inconcussa perma-
neant, présentera cartam sigillorum nos- ' Archives du monastère de ProuilU.
A-1
12 |5
An
1216
aprjs
677
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
678
An
An
121")
24 août.
tisfortis priiicipafum Tolosae tenente &
eodem F. Tolosaiio episcopo.
VH. Illiistrissimo ac karissimo domino
siio Symoni, Dei gratia comiti Tholosano
& Leycestrie, Biterrensi & Karcassone
vicecomiti & duci Narbone, Iterius de
Villaboe & Guiraudus Chabrols, salutem
& seipsos. Celsitudini vestre presentibus
iiinotescat, quod nos loco vestri venimus
coram niarescallo vestro, domino P. de Vi-
ciais & domino Philippo senescallo Agen-
nensi, obtulimus eisdem nos & nostra &
omnia castra nostra ad omnem voluntatem
vestram plenarie faciendam. Et volumus
omnem terram nostram qiiam habemus,
ubicuraque sit, habere a vobis, & vobis,
domine Synion, volumus facere hominium
tanquam legitimi milites, 8c promittimus
vobis & heredibus vestris vitam, menibriim,
valentiam, secretum, consiliiim & aiixilium
contra omnem hominem viventem , pru-
sentem (sic) & futturum, 8c omnia ista su-
pradicta vobis 8c heredibus vestris promit-
timus tenenda bona fide. Et in hujus rei
testimonium mittimus vobis nostras litte-
ras pendenles, sigilli nostri munimine ro-
boratas, vos in (|uantum plus possumus
humiliter exoranfes, quatiiuis mandetis se-
nescallis vestris quod nos usquequo ad
presentiam vestram deveniamus tanquam
vestros homines recipiant, 8c nobis tan-
quam vestris hominibus in)pendat (.fie) cou-
siiium 8c juvamen.
i85.
accord entre l'abhaye de La Grasse
6" le seigneur de Lévis^.
f '-pEi)isiDS,divina permissione Agatlien-
1 sis episcopus, & Isarnus de Aragone
archidiaconus Carcassone, 8c Guillelmus
Arualdi de Sopetz, & Petrus Martini de
' Original, J. 890, n. 3.). — Reginrum curiae
Franciie, ]]. x\K*.
' Bibliothéc[ue nationale, lat. 5^0:"), Chartae
monatterii Sanctae Mariae CraiSt'tiiiSf n. <^ j origi-
nal jaiis scellé.
Castronovo, universis presentem paginam
inspecturis, salutem in Domino. Cum inter
reverendum virum Guillelmum abbatem 8c
conventum nionasterii Crassensis ex parte
una 8c nobilem virum Guidonem de Livias,
niarescalldum domini comitisMontisfortis,
ex altéra, plurime controversie verterentur
super rébus 8c possessionibus infrascriptis,
de controverses illis comproniiserunt in
nos sub pena quiiigentarum marcharura
argenti utrimque promissa, ita videlicet
quod quicquid nos iiii" simul, vel nos
dictus episcopus cum Petro Martini 8c
Guillelmo Arnaldi vel etiam cum solo Guil-
lelmo Arnaldi, statueremus vel mandare-
mus super universiis (sic) controversiis ac
singulis, partes ipse perpétue 8c irrevoca-
biliter observarent. Renunciaverunt insu-
per ex certa sciencia omnibus excepcioni-
bus, deffensionibus 8c appellationibus, que
possent eis competere ad mandatum a no-
bis interpositum vel mandata vel ipsorum
aliquod infringendo. Expressum etiam fuit
a partibus 8c concessum ut pars, que contra
mandatum nostrum vel mandata veniret,
pena predicta 8c actionibus 8c exceptio-
nibus sibi competentibus nuilctaretur 8c
mandatum nostrum nichilominus servare-
tur. Erant autem controversie de omni-
bus que Bernardus de Castilione habuerat
in villa de Sepiano 8c in terminiis ejus.
Proponebant siquidem ex parte marescalli
memoratuin Bernardum de Castilione ha-
buisse in jamdicta villa 8c terminis ejus
vicariam ejusdem ville 8c duas condaminas
8c quatuor rotas in molendino de Venta-
lola, quod est super flumen Atacis in ter-
minio jamdicte ville, 8c quosdam homines
quorum nomina sunt hec : Arnaldus Mo-
nerius, Raimundus de Brou, Raimundus
Botet 8c Petrus Catalanus, Raimundus de
Sepiano, Poncius de Sepiano 8c Petrus
Amafi, 8c quedam alla. Item in villa de
Malveriis petebat honorem qui fuit Odo-
nis de Cadarona, videlicet vu casales ho-
minum 8c quartos quarumdam vinearum,
qui sunt in loco qui dicitur a las Cumbas.
Nomina autem hominum sunt hec : Guil-
klnius Bernardi, Poncius .Bernardi, Guil-
lelmus Tort, Bernardus Michael Si Jo-
hannes Guillelmus Seiguerius, Guillelmus
Martini, Se Arnaldus de Campolibero cum
An
iii5
679
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
680
fratribus suis, quos dicebat fuisse Guillelmi
Assaliti. Item Bellanigardam cum suis per-
tinenciis. Que omiiia dicebat predictus ma-
rescallus ad se pertinere ex causa dona-
tionis a domino comité Moatisfortis sibi
facte. — Econtra dominus abbas asserebat
predicta omnia ad jus sui monasterii per-
tinere & petebat a dicto marescallo villam
de Beceto cum suis pertinenciis, Caira-
iium cum suis pertinenciis, Calson cum
suis pertinenciis, niolendina de la Parada,
villam de Garda cum suis pertinenciis,
Ladinianum cum suis pertinenciis, que
omnia dicebat Crassensis monasterii juris
esse. — Econtra marescaldus hec inficiaba-
tur, asserens prefatas villas !k molendina
ad se pertinere.
Super quibus omnibus pars utraque tes-
tes phirimos & instrumenta produxit. —
Nos igitur, visis & auditis & diligenter
consideratis rationibus , allegationibus,
instrumentis & atestacionibus utriusque
partis, ne inter ipsas partes super predictis
aliqua comunio remaneret, quia solet hu-
jusmodi comunio discordias excitare, cas-
trum de Bellagarda & villare Vallispigerie
cum hominibus & pertinenciis suis & vil-
lam de Beceto cum hominibus & pertinen-
ciis suis & villam de Garda cum hominibus
& pertinenciis suis & molendina de la
Parada cum pertinentes suis Guidoni de
Livias, marescaldo domini coniitis Montis-
fortis, sine aliqua retentione adjudicamus,
ita tamen ut predicta omnia a jamdicto
monasterio in feudum dominus cornes te-
neat Montisfortis. Castrum vero de Ladi-
jiiano & villam de Cairano & villam de
Calson & villare de Cibrano cum homini-
bus & pertinenciis suis & cum omni inte-
gritate, adjudicamus Camboni monasterio
& etiam Crassensi monasterio per illud
pieno jure, dicta monasteria & abbatem
& priorem & conventuni eorumdem super
omnibus villis jamdictis & locis & suis
pertinenciis a peticione predicta marcs-
caldi penifus absolventes. — Item adjudi-
camus monasterio Crassensi quicquid pe-
tebat marescaldus in villa de Malveriis &
de Sepiano & earum terminiis vel pefere
poterat, dictum abbatem & monasterium a
peticione niarescaldi omnino absolventes.
— Et ut hec omnia ut superius scripta
sunt observentur & in perpetuum incon-
cussa permaneant, presentem cartam sigil-
lorum nostrorum munimine roboramus.
Et nos Guillelmus, Dei gratia abbas, &
conventus monasterii Crassensis, & Pala-
tinus prior Camboni, & Guido de Livias,
marescaldus domini S., comitis Montis-
fortis, prefata omnia approbamus atque
concedimus, & nos ea inconcussa in per-
petuum observaturos promittimus, renun-
ciantes ex certa scientia omni auxilio juris
atque consuetudinis, quo possemus adver-
sus suprascripta vel predictorum aliquid
adjuvari. Et ad majorem firmitatem om-
nium predictorum & singulorum, presen-
tem paginam sigillorum nostrorum muni-
mine comunimus.
Et nos S. comes I.eicistrie, dominus
Montisfortis, Dei providentia Biterris &
Carcassone vicecomee, omnia superius nu-
merata confirmamus & ut robur perpetuum
habeant, presentem cartam sigilli nostri
caractère fecimus insigniri.
Actum est hoc Carcassone, in palacio,
anno Christi Incarnatiouis MCCXV, nono
kalendas septembris, in presenfia domini
Amalrici primogeniti domini comitis Mon-
tisfortis ScPhylipi Goloin senescalqui Car- •
cassone & Tibaldi de Novavilla & Clarini
cancellarii & Ferrini de Issino & Bene-
dicti camerarii Crassensis & Berengarii de
Montesereno elemosinarii & Bernardi de
Toloras prioris Rudarii & Ber. sacrisle
& Raimundi Arnaldi Barbabruna & Sancii
Morlane & Guillelmi Arnaldi Morlane &
Bernardi Barravi & Bruneti de Sancto Fe-
lice & aliorum plurium, qui erant in pa-
lacio pro predicto negocio congregati. Ar-
naldus de Vallebraria scriptor ipP°
rege (Le bas a été coupé pour enlever
les sceaux.)
Au dos : XII. Sentencia de casfris de Bel-
lagarda & Vallispiguerie & molendinis de
Parada, adjudicatis marescallo comiti Mon-
tisfortis, &c. — Nihil valet quia mutatum
est per novam compositionem domini Régis
& abbatis Crassensis, que est in iii^ capsa'.
' Cette note prouve que l'acte provient du trésor
des chartes. Elle est reproduite dnus le Rcgistrum
cariae Franciae^ mais l'acte n'y est pas transcrit.
nn
121 j
68i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
682
Éd.orîrt
t. III,
coi. 25l.
An
I2l5
14 dé-
cembre.
186.
CXIX
Lettres d'Innocent III au sujet
du comte de Foix\
I. tnnocentius episcopus servus servo-
1 rum Dei, universis Christi fidelibus
ad quos litere isfe perveneriiit salutem &
apostolicani benedïctionem. Quantum Ec-
clesia laboraverit per predicatores & cruce-
signafos ad exterminanduni hereticos &
ruptarios de provincia Narbonensi & par-
tibus sibi vicinis, totiis pêne orbis agnoscit,
& quidem per Dei graciam & sollicitudi-
nein nosfram valde perfecit, cum, extermi-
natis utrisque, terra ipsa in fide catholica
& pace firnia nunc salubriter gubernetur.
Quia vero novella plantatio adhuc indiget
irrigari, sacro consulto consilio, ita duxi-
mus providendum, ut Rainniudus quondam
Tholosanus cornes qui culpabilis repertus
est in utroque, nec unquam sub ejus regi-
mine terra posset in pacis & fidei statu
servari, sicut a loiigo tempore certis indi-
ciis est compertum, ab ejus dominio quod
utique prave ejessit perpetuo sit exclusus,
extra terram ipsani in loco ydoneo mora-
turus ubi dignam agat penitenciam de pec-
catis. Verumtamen de proventibus terre
pro substentatione sua quadringentas mar-
chas percipiat annuatim, quamdiu cura-
verit humiliter obedire. Uxor vero ipsius
comitis, soror quondam régis Aragonum,
cui ab omnibus laudabile testimonium per-
hibetur, quod sit catholica niulier & ho-
nesta, terras ad suum dotalitium pertinen-
tes intègre habeat & quiète, ita tamen ut
sic eas ad mandatum ecclesie faciat custo-
diri,quod per ipsas negotium pacis & fidei
non valeat perturbari, vel pro illis secun-
dum Apostolice sedis arbitrium recompen-
sationem recipiat competentcm. Toia vero
terra quam obtinuerunt crucesignati ad-
vcrsus hereticos, credentes, fautores &
rcccptatoros eoruni cum Montcalbano &
Tholosa, que niagis exlitit hcrciica labe
corrupta, dimitatur & concedatur, salvo
per omnia catholicorum jure virorum,
mulierum & ecclesiarum, Simoni comiti
Montisfortis, viro strenuo & cathollco, qui
plus ceteris in hoc negotio laboravit, ut
eam teneat ab ils quibus est de jure te-
nenda. Residua terra, que non fuit a cruce-
signatis obtenta, custodiatur ad mandatum
Ecclesie per viros idoneos, qui negotium
pacis & fidei manuteneant & deffendant
ut providerl possit unico adholescenti filio
prefati comitis Thoiosani, postquam ad le-
gitimam etatem pervenerit, si talem se stu-
duerit exhibere. Quod in toto vel in parte
ipsi merito debeat provideri, prout magis
videbitur expedire. De negotio vero F'us-
censis comitis plenius cognoscatur & quod
equum fuerit judicetur, ita quod intérim
castnim Fucense custodie nostre commis-
siim pro ipso ad mandatum detineatur ec-
clesie, donec hujuscemodi negotium termi-
netur. Ad hec, quoniam super his poteruiit
dubietates multe & difficultates oriri, om-
nes ad Apostolice sedis judicium referan-
tur, ne forte quod multis sumptibus &
laboribus est peractum, per alicujus inso-
lentiam seu malitiam dissolvatur. Datum
] aterani x°viiii° kalendas januarii, ponti-
ficatus nostri anno X°VIIII".
II. Innocentius' episcopus servus servo-
rum Dei, venerabili fratri episcopo Ne-
mausensi 8c dilecto filio Willelmo Jordani
Helenensi archidiacono in Confluens, sa-
lutem & apostolicam benedictionem. Cum
olim dilectum filium nostrum P., Sancte
Marie in Aquiro diaconum cardinalem,
Apostolice sedis legatum, ad partes Pro-
vincie pro ipsius terre negotiis misissemus,
nobilis vir cornes Fuxensis, ut absolutionis
beneficium obtineret, juravit eidem quod
nostris pareret mandatis & ob hoc castrum
Fuxi assignavit eidem, quod idem cardina-
lis per abbatem Sancti Tiberii fecit ali-
quanto tempore custodire, sed cum debe-
ret de terra recedere, illud custodiendum
commisit nobili viroSimoni comiti Montis-
fortis, usque ad concilium générale. In quo
eodem comité Fuxensi & aliis terre nobi-
libus apud sedem Apostolicam constitutis,
An
1213
An
121 5
31 dc-
ccmbi'c.
' BjIuzc, Bulles, n. 238. [Baliiie, Armoires, 385;
Original.]
' Château de Foix, caisse ri. [Dont, v. 169,
{" i33.]
An
I2|5
Ed.orig.
t. 111,
col. 35:.
683
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
684
iJeni cornes conquesïus est nobis, quod bere. Dafuni Laterani xii kalendas jaiiuarii
postquam ad niandatuni nostrum redierat poiitificatus nostri anno X''VIII°.
& treugam juraverat, per comitem Mon- III. Iniiocentiiis' episcopus servus ser-
tisfortis & suos fuerat quibusdam castris & vorum Dei, venerabilibus fratiibus Neniau-
villis fontra justitiam spoliatus, adjiciens sensi & Gerundensi episcopis salutem &
quod partem maximam sue terre olim cru- apostolicam benedictionem. Cum iiobilis
cesignati occupaveraiit minus juste, que vir cornes Fuxi in gênerait concilio apud
omnia tani ex justifia quam ex misericor- scdcm Apostolicam constitutus nobis coii-
dia sibi restitui postulabat. Quia vero su- querendo monstraret, quod postquam ad
per premissis tam ab ipso comité quam raaiidatum nostrum redierat & treugam
contra ipsum multa fuere proposita coram juraverat, per dilectum filium nobilem vi-
nobis, de quibus nobis non potuit plene rum Simonem, comitem Montisfortis, Se
liquere, discretioni vestre per Apostolica suos fuerat quibusdam castris & villis con-
scripta mandamus, quatinus vocaîis apud tra justitiam spoliatus, adiciens quod olini
locum competentem & tutum qui fuerint crucesignati occuparant injuste partem
vocaiidi, inquiratis infra très menses post maximam sue terre, ac ea omnia tam ex
susceptionera preseiitium super bis dili- justicia quam ex miscricordia sibi restitui
gentius veritatem , quibus comes Fuxensis postularit, quia super premissis tam ab
postquam ad mandatum nostrum rediit se ipso comité quam contra ipsum mulla
asserit spoliatum, & causam ipsam, si de fucre proposita coram nobis, de quibus
partium processerit voluntate, per concor- plene nobis liquere non potuit, tibi, (rater
diam vel sententiam terminetis, vel ean- Nemausensis, & bone memorie G. Hele-
dem ad nos reniittatis instructam, prefi- nensi archidiacono negotium ipsum sub
An
I2l5
An
1216
26 mai.
cerla forma duximus comittendum. Sed
quoniam idem archidiaconus viam est uiii-
verse intérim carnis ingressus, & idem ne-
gotium remansit hactenus in suspenso,
qiiocirca de procuratorum utriusque partis
gentes partibus terminum competenter
quo se nostro conspectui représentent,
justam sententiam dante Domijio recep-
ture. Inquiratis nihilominus ex qua causa
terram idem comes, antequam ad Ecclesie
mandatum rediret, aniisit, & quod invene- assensu te, frater Gerundensis, subrogan-
ritis nobis fideliter intimetis, ut nos de tes eidem, fraternitati vestre per Aposto-
jpsis prout disponendum fuerit dispona- lica scripta mandamus, quatinus in negotio
mus. Volumus etiam & mandamus, ut in- ipso juxta priorum contineutiam littera-
terim castrum Fuxense custodiendum au- rum, appellatione remota, ratione proce-
thoritate nostra, pro ipso Fuxensi comité datis. Datum Perusii VU" kalendas junii,
prefato abbati Sancti Tiberii assignetur, pontificatus nostri anno X'IX".
restituendura eidem Fuxensi comiti cum a
nobis fuerit id mandatum. Nostre siqui- —————————————————
dem voluntatis existit, & id omnibus volu-
mus esse notum, ut postquam supradicla
causa fuerit terminata, sepedicto Fuxensi
comiti castrum restitui debeat memoratum.
Intérim etiam contra eundem comitem &
Rogerium de Comengia nepotem suum vel
terras eorum a comité Montisfortis vel
suis nuUa penitus guerra fiât; sed in pace
£i securitate consistant, dummodo & ipsi
pacem observent, secundum quod in forma
pacis statuta in illis partibus continetur.
Testes autem qui fuerint nominati, si se
gratia, odio vel timoré subtraxerint, ptr
censuram ecclesiasticani, appellatione ces
187. — cxx
Hommage de Simon de Montfort au roi
pour le comté de Toulouse, ^c,^
I. TN nomine sancte & individue Trinifa-
1 tis, amen. Philippus Dei gratia Fran-
corum rex. Noverint universi quod nos de
' Château de Foix, caisse 46. [Dont, vol. jôçp,
f> ,9-.]
' Rfgistrum curiae Franctae [JJ. xxv*]. — Sur
An
1216
1 o-?o
avril.
ces deux actes cf. Delisle, Catalogue des actes de
tante, cogatis veritati testimonium perhi- PhiUfpc-Auguste, n™ i65p-i66i, p. 3-jt,
An
12 JÛ
68;
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
686
ICJ.oni;.
t. 111.
col 2 53.
An
12 1')
1 0-.'O
avril.
feodis & terris, que sunt acquisite super
hereticos & iiiimicos ccclesie Christi in
ducatu Narbonensi, comitatu Tholosano,
vicecomitatu Biterrensi & Carcassone, in
feodis que Raimundus quondam cornes
Tholosanus tenebat de nobis, de illis ter-
ris que sunt de feodo nostro dilectum &
fidelem nostrum Simoneni, comitem de
Monteforti, rccipinuis in honiinem nos-
trum ligiuni, salvo jure alieno & salve jure
illorum qui sunt honiines nostri, Qiiod ut
robur perpétue slabilitatis obtineat, pre-
sentem cartani sigilli nostri auctoritate ik
regii noniinis caractère inferius annotalo
roboramus. Actum apud Pontem Arche,
anno doniinice Incainationis M ce xvi,
regni vero nostri XXXVII, astantibus lu
palatio nostro quorum nomina supposita
sunt & signa. Dapifero nullo. Signum Gui-
donis buticularii, S. Barthol. caiiierarii.
S. Droconis constabularii. Acia vacante
cancellaria.
II. Phiiippus' Dei gratia Francorum
rex, universis amicis & fîdelibus .-^uis &
aliis, ad quos littere présentes pcrvencrint,
salutem & dilectionem. Noverit universi-
tas vestra, q\iod nos dilectum & fidelem
nostrum Simonem, comitem de Monte-
forti, de ducatu Nerbone, comitatu T!io-
lose, vicecomitatu Biterrensi & Carcassone,
de feodis scilicet & terris, que Rainuindus
(juondam comes Tholosanus de nobis te-
nebat, que adquisita sunt super hereticos
& inimicos Christi ecclesie, salvo jure
alieno & illorum qui sunt homincs nos-
tri, dum tamen adhereant fidei Christiane,
recepinuis in hominem nostrum ligium.
Proinde vobis mandamus, firmiter inhi-
bentes, ne de feodis nostris vos introniit-
tatis vel in eis maïuim mittatis, nisi dicto
S. cum ab ipso roquisifi fueritis auxilium
&consilium impendendo. Act\im apud Me-
jedunum, anno Domini M'CC'XVI", niense
aprili.
' [Originiil »coll«, J. 8jo, n, 17.]
188. — CXXI
Hommage du comte d'Armagnac
à Simon de Alontfort' .
IN nomine Domini, anno Incarnationis
ejusdem Mccxv% VI idus juiiii. Notum
sit universis présentes litteras inspecturis,
quod ego Girardus, comes Fezentiaci &
Armeniaci, nulla vi vel timoré coactus, sed
libéra & spontanea voluntate, recipio in
feudum & homagium a vobis domino Sy-
mone, comité Montisfortis, & heredibus
vestris, pro me & heredibus nieis, comi-
tatum Fezentiaci &c comitatum Armeniaci
& vicecomitatum Fezenchagueti, & quic-
quid habeo in Magnoac, excopto eo quod
habeo in civitate Auxitana & alodio ejus-
dem civitatis, & excepto Castro & alodio
de Jeguno, & excepto eo quod habeo in
villa Vici cum alodio ejus, & excepto quod
habeo in villa que dicitur Noiguerol &
alodio ejus, que pertinent ad ecclesiam
Auxilanam. Et exinde feci vobis & heredi-
bus vestris, pro me & heredibus mei?, Iio-
minagium ligium contra omnes honiines,
promi tiens firmiter bona fide & sine nialo
ingenio, quod vobis & heredibus vestris
ego & heredes mei erimus fidèles vassalli
& servabimus vobis pro toto posse nostro
corpus vestrum, vitam & membra & ter-
rain & honorem & omnia jura vestra. Ego
etiam & heredes moi tenemur vobis & he-
redibus vestris servire tali servitio, quod
quotienscumque vos, vel Amalricus pri-
niogenitus vestcr, sive alii heredes vestri,
vel Guido de Monteforti fraler vester me
requisicritis, ero vol)iscum & sec[uar vos
bona fide per totam provinclam Auxiia-
nam & etiam per episcopatus Tholosa-
num & Agenensem ultra (Jaronam. Si vero
bellum campalo contigcrit vos liabere, vel
ab aliqua civit.ite vcstrn, Castro, villa vel
forcia removere obsidionem citra Montem-
pessulanuni, 8c me requisicritis, sequar vos
An
12 10
S juin.
' Originaux scellés, J. 89c, n. Ij.— • Reg'utruin
curiac Franciac, JJ. xxv*, f" 5 h.
' D, Vaisicte avait imprimé mçcxvi [A, M.]
A:-.
12 ij
687
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
688
l'J.orig.
i III,
col. 254.
hona fide. In hlis ct'iam oniiiibus niei lic-
redes vobis Si vestris heredibus tenebuii-
tur. Hec aufcm omiiia me fideliter imple-
tiiriim, sic.'os.ipctis Evangeliis manu tactis,
jur.nmo:î'.o firmavi. — Et ego Symon, cornes
Montisfoitis, concedo vobis Girardo, co-
miti Fczcntiaci & Armeniaci, & heredibus
vestris in feudiim & honioqium predictos
comitatus Se vicecomitatum 8: oninem aliam
terram, sicut superius est expressum, reci-
piens vos in hominem ligium contra om-
nes homines, Sj promittens vobis firmiter
bona fide, quod ero vobis bonus dominas
& fidelis, & quod omnia jura vestra sicut
bonus dominus débet facere bono vassallo
suo pro posse meo bona fide protegam &
defendam. Et si forte aliqua questio vel
controversia emerserit super predictis ter-
ris, ego semper protelabo & sustinebo
quamdiu potero, salva legalitate, cons-
cieutia & honestate mea, & heredes mei
post me vobis hoc ipsum facere tenebun-
tur. Et hoc similiter me facturum tactis sa-
crosanctis Evangeliis juramento firmavi. —
Et nos G., Dei gratia archiepiscopus Auxi-
tanus, hec supradicta concedimus, salvo
omni jure quod ecclesia Auxitana habet
vel habuit in omnibus terris supradictis.
Quod ut robur obtineat perpétue firmita-
tis, duo instrumenta per alphabetum divisa
super hiis facta sunt, que nos supradicti
G. archiepiscopus Auxitanus & nos G.
Karcassonensis episcopus, quibus presen-
tibus hec omnia facta sunt, & ego Symon
comes Montisfortis, & ego G. cornes Fe-
zentiaci & Armeniaci, sigillorum nostro-
rum munimine confirmamus. Actum apud
Montemalbanum, anno & die quo supra,
per manum Clarini cancellarii. Testibus
G. de Monteforti, Richardo de Marlleio,
Guillelmo de Marrigneio, Th. de Nova-
villa, Galtero Gasteble, Hugone archidia-
cono Auxitano, Kem.undo Alend. archidia-
cono, & Girardo canonico Lectoriensi, &
Guillelmo scriptore Symonis comitis su-
pradicti, Arnaudo Bernardi fratre predicti
G., Beniardo Jordani de Insula, G. de
Montealto & O. de Pardellen, Girardo de
Casabon ik Guillelmo Yitali de Aiguen.
189. — CXXIt
Confirmation du consulat £- des pri-
vilèges de la ville de Nimes, par
Simon de Montjbrt'.
ANNO ab Incarnatione Domini Mccxvi,
XIV kalciidas augusti, régnante Phi-
lippo rege IVanccrum. Ego Simon provi-
denlia Dei dux Narbonae, comes Tolosae
& marchio Proviiiciae & (iarcassonae vice-
comes & dominus Montisfortis, bona fide
& sine dolo, per nip S.' omncs successores
meos, conccdo fv la'ido tibi Petro Fresqi'e
& Stc])hano de Codoliis, constilibus civita-
tis Nemausi, & inilifibus castri Arenarum,
videlicet consulatiim sictiti factus est inter
castrum Arenarum & civitafem Nemausi,
laudans vobis & conccdens statuta ad con-
sulatum illum pertinentin, tanfum bonas
consuetudinc! . Et quaecumque vicecomites
vobis laudaverunt & concesserunt & Rai-
mundus, quondam Tolosanus comes, ego
vobis denuo laudo & concedo, &c. Actum
est hoc ante castrum Bellicadri, coram
Fulcone episcopo Tolosano ac episcopo
Nemausensi, Guidone episcopo Carcas-
sonae. Ego Guido praedicti Simonis frater
& ego Amalricus ejusdem Simonis filins,
praedicta omnia 8c singula laudamus &
concedimus vobis.
Coutumes
igo.
6" libertés de
sur-Ariége.
Tare
ucon-
I. JN' Ch
1 banc
'N' Christ! nomine. Sit notum omnibus
ic presentem cartara audientibus,
quod ego Rogerius Bernardi, Dei gratia
comes Fuxi, per me & per omnes meos
successores, présentes Se futures, bona fide
' Hôtel de ville ie Nimes.
' Archives municipales de Tarascon-sur-Ariégej
copie en parchemin du treizième siècle.
An
'0
juillet.
An
1216
juillet.
An
1216
689
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
6go
& sine Omni dolo, ad aiicmentum & ad
melioramentum ville de Taraschone & ad
utilitatem proborum hominum & tocius
populi ejusdem ville, presencium & futu-
rorum, laudo & concedo & confirme per-
petuis temporibiis omnes illas francalitates
& omnes illas consuetudines & omnes illas
jnstitutiones, quas dominus Rogerius Ber-
nardi,,comes Fuxi, dédit & instituit probis
hominibus & populo Tarascbonis, pré-
sent! & futiiro, & omnibus habitantibus
ejusdem ville, qui ibidem venirent ad pcr-
manendum. Et sicut in principio popula-
cionis ville de Taraschone predictus do-
minus Rogerius Beriiardi, cornes Fuxensis,
omnes istas francalitates & consuetudines
dédit & instituit hominibus dicte ville
Taraschonis, presentibus & futuris, sic ego
prefatus Rogerius Bernardi comes omnes
istas francalitates & consuetudines, sicut
in hac présent! carta continentur & sub-
scribuntur, tenebo firmiter & observabo.
In primis dédit hominibus, qui in villa
Taraschonis devenirent ad permanendum,
loca domorum ad edifficandas & faciendas
domos infra casfrum, fali pacto ut darent
unum obolum tolosanum servicium pro una
brassada uniuscujusque localis. Et dédit
illis affrontaciones foris francas. Et dédit
hominibus ejusdem ville terminos deVado
de Palheus usque ad vineam Bernardi Lom-
bardi, & fecit illis convenienfiam talem
ut nuUus homo caperetur infra termines
consiitutos, qui directum posset faccre,
excepto fure vel tradilore. Et dédit illis
boscos & caminos, ut omnes mercatores &
caminatores inde transientes hospitaren-
tur in dicta villa & ibi sit terminus alber-
garie. Et dédit illis ut nullus homo vendc-
ret pannos ad tallum nec teneret tabulam
camblatorum in Taraschone, nisi esset ha-
bitator predicte ville. Fecit etiam illis ta-
lem convenientiam , ut quicumque homi-
num dicte ville Taraschonis emeret vel
accaplaret vel acciperet in pignore terras,
vineas vel casales, vel alias hereditatcs vel
alias posscssioncs cum aiiiore & voluntate
venditorum vel impignoratorum infra ])re-
dictam villam vel extra illam, prefatus
dominus faciet illas tenere !k habcre in
pace prefatis hominibus preffate ville Ta-
raîchcnis, & bonam ac firmam guirentiam
illis convenit facere de illis amparatoribus
vel acaptacionibus vel pignoribus coram
omnibus personis. Fecit etiam dominus
comes prefatus talem convenientiam homi-
nibus predicte ville, quod si aliquis homo
vel femina sine infante superstite morere-
tur in villa Taraschonis intestafus, omnes
res sue sine aliquo contradicto reverte-
rentur ad proximiorem deffuncti viventem
ac remanentem in hoc seculo, franche &
libère. Fecit etiam convenienciam aliam
hominibus dicte ville, quod quicumque
habitator qui in prefata villa Taraschonis
veniret vel esset, quando inde recederet vel
movere vellet, posset vendere vel impi-
gnorare vel relinquere cui voluerit omnes
res suas & omnes voluntates suas de suis
rébus faciat. Et dominus predictus comes
convenit laudare & concédera res hominis
nio\entis, cuicumque vendiderit vel im-
pignoraverit vel relinquerit, & firmam gui-
rcnciam facere de illis rébus venditis vel
impignoratis vel relictis coram omnibus
personis. Et convenit illum & omnes res
suas secure guidare per omnem terram
suam ultra quinque leucas. Dédit etiam
hominibus Taraschonis francalitatem co-
gosie. Fecit etiam illam convenienciam
illis, quod si (sic) homines dicte ville re-
quirendo vel pignorando res suas vel dé-
bita sua extra villam Taraschonis non
tradentur domino de malo quod facerent.
Retinuit etiam prefatus dominus Rogerius
Bernardi avus meus cavalgadam in villa
Taraschonis, quam facerent homines ejus-
dem ville prefato domino, videlicet de
Falhers usque ad Merengs. Communis vero
justicia est constituta in eadem villa ab ipso
domino comité de placitis & de percussio-
nibus sine sanguinis effiisione viginti den.
Toi. & de effusione sanguinis ad volun-
fatem domini. Dédit etiam illis ut omnia
placita ville Taraschonis veniant in pre-
sentia proborum hominum ville Tarascho-
nis & dividantur ad noticiam illorum, salva
predicta conimuni justicia, — Omnes islas
francalitates & consuetudines 8c institu-
tiones, sicut in hac carta continentur Si
scribuntur, illas dominus cornes prefatus
dédit & instituit hominibus predicte ville
Taraschonis presentibus Si futuris, & fide-
lem 8i legalem S: rectam dominacioriem
An
1216
An
1216
6
91
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
69:
contradixit Si juravit, vicleiitibus probis
honiinibus sue terre, & illis omiiia isfa
prenominata jurare fecit, videlicet domino
de Vilamuro & domino de Marcaf'abba &
domino de Palhers, domino de Astnava &
domino de Malopassu & domino de Castro-
verduno & militibus de Lordato 8c Isarno
de Ses. — Sic ego predictus Rogerius,
cornes Fiixi, omnes istas predictas fran-
calitates & consuetudines & institutiones
convenio tenere hominibus Taïaschonis
presentibus & fiituris, & fidelem & lega-
lem ac rectam dominacionem seniper illis
tenere per meipsum & per omncs meos
successores, & omnia ista prenomiiiaia
nostris propriis manfbus, sacrosanctis qua-
tuor Dei Evangeliis, juro fideliter, intègre
tenere & observare hominibus predicte
ville perpetuis temporibus, sicut in hac
carta continetur. Facta est carta istius cou-
firmationis & harum francalitatum & con-
suetudinum & institucionum, in presentia
Arnaldi de Marcafabba & Pétri Kogerii
de Mirapice & Athonis Arnaldi de Castro-
vcrduno & Poncii Arnaldi & Jacobi filii
Raimundi Boquerii & Ysarni de Ses &
Raimundi de Planis solis & Pontii de
Castello 8c Guillelmi de Artigas, quibus
dominus predictus cornes precepitconferre
testimonium hujus carte & pro testibiis
scribi jussit, mense julii, feria sexla, anno
Domini millesimo cC XVi°, rege Philippo,
Fulchone episcopo Tholosano. Petrus Ar-
naldus Segarenus, existens tune publicus
notarius in Taraschone, niandato & pre-
cepto domini Rogerii Bernardi comit:3
hanc cartam scripsit & hoc spacium supe-
rius divisit. — Ego vero Bernardus Ca-
lapi (?), notarius publicus Taraschonis 8c
tocius comitatus Fuxi, hoc presens trans-
criptum, 8cc.
H. Anno' Christi Incarnationis ivi''cc"i,x''
sexto, régnante Ludovico rege Francorum,
Raimundo episcopo Tholose. Noverint
universi, présentes pariter 8c futuri, quod
nos Rogerius Bernardi, Dei gratia comes
Fuxi 8c vicecomes Castriboni, non coacti
nec decepti ab aliquo, gratis autem 8:
spontanea voluutate ad hoc ducti, per nos
' Archives municipales deTarascon; parchemin
Qrigi'.ial
Se omnes successores nosfros, bona fide 8c
sine Omni dolo laudamus 8c confirmamus
universitati hominum Taraschonis 8c sin-
gulis hominibus presentibus 8c futuris dicte
universitatis, 8c vobis Poncio Cicreda, Ber-
nai do Coch, Bertrando Mercerii 8c Ra-
iinuulo Martini, consulibus dicte ville,
omnes consuetudines, usus 8c liberlates,
eisdem hominibus 8c vobis consulibus con-
cessas per antecessores nostros, prout in
instrumente iiide confecto plenius conti-
netur, promitentes bona fide 8c firma sti-
pulatione, quod predictas consuetudines,
usus Si libertates manutenebimus 8c serva-
bimus perpetuo 8c per totum comifatum
iiosfrum faciemus fideliter observari, nec
contra per nos vel interpositam personam
in aliquo venienus, confirmantes etiam
quandam novam consuetudinem , eisdem
hominibus dicte universitatis 8c vobis pre-
dictis consulibus per nos concessam super
sanguinis efusione, ut in instrumento inde
confecto plenius continetur, antiqua con-
suetudine seu corruptela remota 8c peni-
tus abolita. Hujus rei sunt testes dominus
Ar,, Dei gratia abbas Manssi Asilii, frater
Castellio, conversus Bolbone, magister
Petrus de Solerio, jurisperitus, frater Pon-
dus de Sancto Maxencio, monacus Manssi
Asilii, Rogerius de Montelauro, Gillelmus
de Unzeuto 8c Philippus de Planissolis,
milites. Actum est hoc Vi° idus aprilis.
Arnaldus Cicreda notarius publicus Savar-
tesii hanc cartam scripsit.
in. Anno' Christi Incarnat. Wccciia",
rege Philippo régnante. Noverint universi
quod nos Ramundus de Duroforti, milcF,
senescallus comitatus Fuxi, hostenso per
consules Taraschonis Si plures alios prc-
bos homines ville Taraschonis quodam
instrumento publico, in quo continebatur
quedam consuetudo seu libertas, univer-
sitati hominum ville Taraschonis data Se
concessa a nobili viro felicis recordationis
domino Rogerio Bernardi, condam coniito
Fuxi, videlicet quod homines Taraschonis
habeant duos menses in quolibet anno
vendendi vina sua propria, ita quod nallus
revenditor illis duobus niensibus sit ausus
vendere vinum, nisi sit suum proprium 8c
' Archive» deTarasconj parchemin ori|iiiaI.
An
1266
— ^93
■* de suis propriis vineis collectum; — hos-
tensoque nobis per dictos consiiles quod
quidam defraudabant prediclani consuetu-
dinem propter quedam veiba diibia pre-
dicti instrumenti, quia emebant vendemias
extra territoria Taïaschoiiis & vinavende-
bant illis duobus meiisibiis, quod erat con-
tra intentionem eorum & domiiii comitis
antedicti, cum vera inteiilir) sit & extiterit
tenipore donationis predicte qucd illis duo-
bus mensibus nullus viniim in dicta villa
vcnderet, nisi ipsum liabuerit do propriis
vineis suis, nos ad requisitionem prediclo-
rum consulum & plurium probcum homi-
num dicte ville, predicta verba déclarantes
juxta intentionem eorum, predicta verba
restringimus & reducimus ad verum intel-
lectum , videlicet quod nullus habitator
seu habitatrix ville Taraschonis illis duo-
bus mensibus sit ausus vendere vinum,
nisi ipsum habueritde suis propriis vineis.
Et hoc declaramus, constituimus & mau-
damiis propter utilitatem dicte ville, ne
possit fraus fieri libertati predicte, quia
emptores vendemie ita bene sunt revendi-
tores, sicut emptores vini, & quilibet
transgresser hujus articuli ad penam con-
t3ntam in instrumente donationis predicte
libertatis téneatur Se compellntur, domino
comiti Fuxi persolvendam juxta iormara in
predicte instrumente cententam , verbis
omnibus aliis in predicte instrun)ento con-
terais in sue robore duraturis. Actum est
hocTaraschone xvir kalendas )ulii. Hujus
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
694
191.
Nouvelle charte de Simon de Montfort
en Javeur des habitants de Nimes'.
ANNO ab Incarnalione Domini M ce XVI,
octave kalendas septembris, régnante
Philippe rege Francorum. Notum sit om-
nibus hominibus presentibus & futuris,
quod ego Symon, Dei providentia dux Nar-
bone, comes Tholose & Leicestrie, Bitter-
ronsis & Karcassene vicecomes & dominus
Montisfortis, libéra animi mei voluntate,
per me & per omnes successeres meos in
infinitum, dono & concède vobis Petro
Kresqueto & Stéphane de Codoliis, con-
sulibus civitatis Nemausi, & Eertrando
Leoni, vicem censiilis gerenti, presentibus
& pre vobis & pre tota universitate Ne-
mausi suscipientibus, & per vos universis
& singulis ejusdem civitatis Nemausi coha-
bitatoribus, presentibus & futuris in infi-
nitum, qued aliquis vel aliqua cohabitater
vel cohabitatrix, cohabifaturus vel cohabi-
tatura in f'uturum in civitate predicta Ne-
mausi, nunquam de cetero donet seu solvat
niichi vel alicui alii nomine mee, seu ali-
cui successerum meorum, vel successerum
successeribus in infinitun, in tota terra
vel aqua seu in aliqua parte terre vel
An
1 2 r6
aque acquisite vel acquirende, quam ego
rey sunt testes dominus Arnaldus de Lis- modo habeo vel sum habiturus acquirendo,
saco miles, Jordanus de Ravato domicellus, sive quam modo teneo seu in antea tenebo,
Petrus Eshamenitz & Simon Asco, notarii in meo proprio dominie, pedagium sive
domini senescalli. Ego Amelius Rubey, toltam sive aliquod aliud usaticum, set
publicus notarius comitatus Fuxi, ad re- absque impelitione aliqua libère pertran;:-
quisitionem dictorum consulum cartam eant & quiète. Et eadem omnia supra-
istani scripsi Se hoc signum feci Oocus
signi).
scripta, sicut sanius & nielius possuut &
debent intelligi, vobis & omnibus in pre-
dicta civitate Nemausi cehabitantibus vel
in fiiturum cohabitaturis, a successeribus
meis & a successerum successeribus volo
scrvari intègre & teneri. Acta sunt hec in
majerl sala domini comilis predicti, infra
castrum Harenarum coram domino A,, Ne-
niausensi episcepe, & domino episcopo
Karcassone, presentibus domino LucatiOj
' Mcnard, Histoire de NinieSj 1, pr. p. 5^.
An
I2iâ
6c
9-
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
696
GiiUloiic de Levis marescalo, Galtero do
Ladiuiano, Poiitio de Gavernis vicario,
Raimundo sacrista Nemaiisensi, Guillermo
de Geolou, & R. & Petro Mascaroiie fra-
tribus, El, Guiraldo Imberto, Pontio Fara-
gotia & Imberto filio ejus, P. de Carto,
W. Porcello, W. Amico, W. Aldoino, Ste-
cessoribus meis tu 8c succcssoros lui sine
onini coiitradictione reddere debetis hoc
modo, quod peracta guerra vel placito ego
bona fide & successores mei tibi & suci.es-
soribus tuis ea incontinenti reddere tene-
mur & sine expensis. Preterea si ex parte
mea vel meorum vel ex parte tua vel tuo-
phaiio Radulpho, Pontio Maienfredo & rum dominium fuerit mutatum, tu & tui
An
1217
pluribus aliis, & me Guillermo Andréa
notario, qui prescripta scripsi mandato
utriusque partis.
192. — CXXIII
Chartes de Ra'unond le jeune, fils
du comte de Toulouse '.
lid.orig.
t. iir,
co!. 2 5 ^.
An
1217
4
janvier.
'N'
Éd.ori".
t. 111,
col. 255,
OTUM sit cunctis presentibus atque
futuris, quod anno M°CC"X°vr, pri-
die nouas januarii, ego Raimundus, Dei
gratia cornes juvenis Tholose, filins Rai-
mundi comitis Tholose & regine Johanr.e
uxoris quondam ejusdem, dono & concedo
tibi Raimundo de Rochafolio & tuis in
perpetuum, dominium & jus fotum quod
habeo in medietatem castri de Brissaco &
in ejus tenemento, quam medietatem te-
nent a me Poncius Peti & J. de Aquantico,
ita tamen quod illud quod tibi dono habeas
a me & teneas in feudum, & aliam etiam
medietatem predicti castri de Brissaco,
quam tu & antecessores tui ab antecesso-
ribus meis tenuistis. Concedo eliam simili-
ter castrum de Aquantico cum toto ejus
tenemento, & castrum de Roc:iauver cum
toto ejus similiter tenemento, & castrum
de Sabeiras, cum toto ejus tenemento, ut
omnia predicta a me habeas & a successo-
ribus meis, &: teneas tu & successores tui
in perpetuum. Et pro his, tam tu quam suc-
cessores tui fidelitatem mihi & meis jure-
tis, & in guerra & in placito cum predictis
castris univcrsis & singulis tu Se successo-
res tui me & successores meos adjuvctis,
vel si juvaro tu & successores tui me &
successores meos nolueritis, ea mihi & suc-
' Archives du domaine de Rodez, Creyssel, n. 386.
[Doat, V. 169, {" 192.]
omnia predicta per recognitionem mihi &
meis reddere tenebimini , & ego & mei
sine aliqua dilatione tibi & tuis tenebimur
& debebimus restituere. Preterea pro ot".-
nibus & singulis castris supradictis tu &
tui mihi & meis debetis facere homagium,
si in tuis cartis inveneris quod aliquis de
antecessoribuô iuis alicui de antecessori-
bus meis pro predictis castris vel aliquo
predictorum fecerit homagium, vel licet
hoc in cartis non inveneris, si tui probi
homines tibi pro consilio dederint, pre-
fatum homagium mihi & meis tu & tni
facere tenebimini. Preterea si in tuis vel
meis cartis alla pacta prêter predicta re-
periantur, illa pacta utrique parti in sua
remaneant firmltate, Has autem donatio-
nes & concessiones tibi prefato Raimundo
de Rocafolio & tuis me firmiter scrvatu-
rum per me & omnes successores meos 8t
contra aliqua ratione non venturum 8:
nominatim minoris etatis bona fide per sti-
pulationem promitto & super sancta Evan-
gelia propria manu tacta juro. — Ad hec
ego Raimundus de Rocafolio pro predictis
castris eorumque singulis fidelitatem libi
prelibato domino Raimundo, Dei gratia
comiti juveni Tholose, & omnia s;ipradicta
me firmiter servaturum per me & omiies
successores meos bona fide & sine omni
fraude promitto & super sancta Evangelia
tacta corporaliter tibi juro. Acta sunt hec
in civitate Avenionensi, in ecclesia Sancti
Symphoriani. Testes affuerui t Draconetus
de Montedodonis, Guido de Cavellione,
Rostagnus de Mons, Bertrandus de Avi-
iiione & A. frater ejus, Pontius de Soz,
Guillelmus Petrus Autorgs, Bertrandus
Malucanus, Bertrandus Rancurellus, Guil-
lelmus de Menerba, Petrus de Belloaf-
fari, Petrus Ramundus de Rabastengs,
Guillelmus de Roca , Geraudus de Ca-
dolla. Et ego Geraudus de Crillone in-
terfui & mandato utriusque partis cartair.
An
IÏI7
697
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
698
An
1217
1 1 mai.
An
I2l3
juillet.
presenfem scripsî & feci & signi mei mii-
niraine roboravi. Ego A. de Novis, ejusdem
domini comitis judex & cancellarius in
Venacino & citra Rodanum, haiic carfani
mandato ejus sigillari jussi. Domine Deus
Jesu Chrlste, custodi vias meas ut non deUn~
quam in lingua mea.
H. Philippus ' Dei gratia Francorum rex,
notiim facimus, &c. cjiiod nos vidi-
mus, &c.
Notiim sit cunctis presentibus atque fii-
turis, quod anno Incariiatiouis Domini
M<>CC"x°Vll'', ego Raimundus filius domini
R, Dei gracia ducis Narbone, comitis Tho-
lose, niarchionis Provincie, accipio nio-
nasterium Béate Marie Vallissalve, nioni-
hales & universas res ejusdem niouasterii
mobiles & inmobiles & omnem ejusdem
familiam servientes & nuncios, ubicumque
fuerint, morando videlicet & euudo & re-
deundo in nostra prote.Kione, salvatione,
custodia & securo ducatu,& omnium meo-
rum pariter amicorum. Datum apud Avi-
nionem, V idus maii. Testes fuerunt Ber-
trandus de Avinione, Raimundus Targerius
Tabassa. Et ego Guiraudiis de Grilloiie
intcrfui & mandato domini [comitis] hanc
cartam scripsi & feci & suo sigillo sigillavi
& meo signo signavi.
Nos autem, quod per eundem Raimun-
dum super hoc factum est, ratuni & gra-
tum habentes, volumus & concedimus,
quod dictum monasterium cum suis perso-
nis & bonis, sicut premissum est, custo-
diatur& gardietur per nos & successorcs
nostros comités Tolosanos, &c. Actum Pa-
risiiis, aune Domini M°cc°xc°in°, nicnse
martio.
in. Noverint' omnes homines, quod
annodominice Incarnacionis M°cc°X°vni",
mense julii, nos Raimundus filius domini
Raimundi, Dei gracia ducis Narbonensis,
comitis Tolose, marchesii Provincie, &
filius domine regine Johanne, volumus &
concedimus, ut tu Jordanus de Sapiaco,
vel quilibet tuum commodum petens, ha-
beas in pignus villam & forciam que voca-
tur Insula Aniata, cum omnibus juribus &
' Manuscrit de Baluze, n. 752. [Auj. latin 1 1017,
C^i 6.]
' Ch3t:3U de Foix, caisse 20. [Doat, 169, (" 199.]
pertinenciis predicte ville, ita scilicet ut
omnes explectas & fructus & redditus re-
cipias in persolutionem illius debiti, quod
dominus pater noster tibi débet, sicut in
carta sigillo patris nostri sigillata, quam
Petrus Arnaldus scripsit, continetur, donec
de eodem debito persolvaris. Et de toto
illo pignore convenimus tibi Jordanno de
Sapiaco, & cuilibet tuum commodum pe-
tenti, esse guirentes de omnibus ampara-
toribus, dum predictum pignus steterit.
Hujus rei sunt testes Pilusfortis de Rabas-
tenx & Deodatus Alamannus & Guillelnnis
de Roaxio Tholose vicarius, & Raimundus
Fabri, qui mandato dicti Raimundi, filii
domini Raimundi comitis, cartam istain
scripsit & sigillavit.
IV. Manifestum' sit, &c. quod anno do-
minice Incarnationis MCCXVIII, mense
januarii, luna XVII in die dominica, ego
Raimundus, filius domini Raimundi, per
Dei gratiam comitis Tolosani, ducis Nar-
bonensis, marchionis Provinciae, dono &
concedo, &c. vobis dilectis & fidelibus
nostris P. de Mesoa & Pontio de Caltio
& omnibus successoribus vestris, castrum
videlicet & villam de Lopiano, & eccle-
slam de Palatio, & castrum de Badaluco
cum omnibus pertinentiis, &c. Et pro his
omnibus praedictis donis ego P. de Mesoa
& ego Pontius de Calcio mandamus &
concedimus & promittimus tibi R. comiti
praedicto, ut de praedictis locis & terris
& honoribus vobis valentiam & adjuto-
rium bona fide contra omnes homines
faciamus, & ut fidèles milites vobis simus.
Hujus rei & istius doni sunt testes
Centolius d'Estarac & Guillelnnis B. domi-
nus de Najaco & Guillelmus de Catullis &
Arnaldus de Rocafueil & B. de Rupeforti
& Aimericus Claromontis & Amelvinus de
Pestillac & Guillelmus de la Barreria &
Bremundus Audeguierus & B. Blancardi,
scriptor domini comitis praedicti, 8jc. Da-
tum apud Najacum, in nocte apparitionis
Domini nostri Jesu Christi, &c.
Le sceau est celui du comte de Toulouse,
V. Anno' ab Incarnalione Doiiiini
M ce XIX, pridie kalendas januarii, reg-
' Baluze, portefeuille de Languedoc.
' Hôtel de ville de Nimcs.
An
IZ18
An
1219
7
janvier.
Kd.orif».
t. m,
col. 2 56.
An
I 2 r9
3i dé-
cembre.
An
U19
699
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
700
naiite Philippe rege Franconim, nos Rai-
mundus cornes Tolosanus, filins doniini
Rainiundi, Dei gratia diicis Narboiiae, co-
niiiis Tolosae, niarchionis Proviiiciae, do-
namus, &c. ad feudum communiter, omni-
bus niililibus, qui modo mansioiiem habeut
in Castro de Arenis vel in antea habuerint,
cjuod nuUus vestrum justitiam donetis nisi
pro proditione, de qua prius probati es-
setis, & placita vestra suis suniptibus in
nostris curiis audiantur & placiteiitur, &
valeatis nianutenere amicum vestrum cura
Castro de Arenis, si jus facere voluerit.
Item valeatis crescere & augmentare do-
minicaturas vestras in nostris patuis, si
jiixta eas sint, nisi viam auferatis, &c. Ac-
tum est infra castrum de Arenis, ante
ecclesiam Sancti Martini, &c.
predictum castrum mihi restituas, singulas
XL libras monete Tolose. Factum est hoc
apud Perpinianum XIT kalendas martii,
anno Christi M°cc"x<' Vi". Sig. R. Rogerii
Fuxensis comitis, qui hoc firme & testes
firmare rogo. Hujus rei sunt testes do-
minus prior Fontisfrigidi & frater G. de
Cornon & Pefrus de Biterris, monachus
Sancti Tiberii, & Petrus Almeradi.
Guillelmus Bernardi, publicus notarius
Villefranche, scripsit hec & fecit hoc.
194.
Raimond VII ordonne aux hahïtants
d'Agen d'avoir à prendre les ar-
mes ' .
An
193.
CXXIV
An
1217
iS
fivncr.
Sauvegarde de Raïmond-Roger, comte
de Foix, pour l'ahbé de Saint-Thi-
héry\
NOTUM sit omnibus, quod ego Raimun-
dus Rogerii, Dei gratia cornes Fuxi,
in bona fide recipio vos dominum B., Dei
gratia abbatem Sancti Tiberii, & omnes
nionachos & socios vestros in speciali du-
catu & securitate ad vestrum sanum intel-
lectum, omnes servientes & milites quos
habetis infra castrum Fuxi, & loricas &
cetera ornamenta & munimenta & supel-
lecfilem & bestias & quaslibet res & ap-
paratus vestros & vestrorum militum &
hominum. Ita ut omnia vestra, que infra
predictum castrum habetis, sint secura &
eant salva usque ad Sanctum Tiberium, ex
pnrte nostra & omnium etiani i'aiditorum.
Preterea in bona fide promitto tibi, domno
abbati predicto, me fideliter soluturura
tibi omnes expensas, quas pro custodiendo
Castro Fuxi faciès de cetero, scilicet pro
singulis septimanis ab hac die in antea,
que est XII° kalendas martii, quousque
' Château de Foix, caisse 46. [Doat, vol. 169,
f° 195,
RAMUNDUS, filius domini Ramundi, Dei
gracia ducis Narbonensis, comitis To-
lose, marchesii Provincie, & filius domine
regine Johanne, honoratis & karissimis
amicis sui majori & consulibus & omnibus
aliis probis hominibus Agenni, salulem &
dilectionem. Mandamus vobis quatinus
exercitum faciatis Arnaldo de Tantalono,
senescalco nostro 8c ubicumque super ini-
micos nostros vos ducere voluerit, cum eo
eatis sicuti cum nostra persona faceretis.
Item mandamus vobis quatinus totum afare
episcopi Agenni & canonicorum Sancti
Stefani & afare Sancti Caprarii & totum
afare Arnaldi de Agrefoil, de Helya filio
suc & omnium aliorum hominum, de qui-
bus dictus senescalcus noster pro jure nos-
tro quesierit, eidem senescalco capere, tc-
nere & possidere permittatis absquealiquo
obstaculo, quod ibi ei non faciatis, & dic-
tum Arnaldum de Agrefoil de villa Agenni
per omnia tempora eiciatis & forjuretis, si
husque ad proximum festum Pentecostes
vobiscum 8c cum dicto senescalco nostro
concordatus non fuerit. Date littere apud
Avinionum, XI" die introitus mensis madii,
feria quarta.
' Original aux archives municipales d'Agen. —
Magen & Tholin, Chartes d'Agen, i, p. 9, n. vu.
Vers
1217
1 1 mai.
7CI
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
702
19:
Jugement rendu à Toulouse par le
sénéchal du comte de Mcntjbrt' .
UNIVERSIS amicis suis présentes litterns
inspecturis, G, de Chameniaco, senes-
caldiis Tholosamis, salutem & dilectionem.
Noveritis coiitroversiam fuisse iiUer ve-
nerabiles & dilectos uostros abbatem &
conventum donius Bolbonensis ex parte
ima, & nobilem virum dilectum nostrum
R. de Chauderonno ex parte altéra. lu c[ua
controversia abbas & monachi dicti loci
petierunt a domino Raymundo supradicto
IV'"' homines & ipsorum tenentias & casalia
afqiie jura, scilicet Arnaldum Arsivum 8c
R. Arsivum & R. Arnaldum & P. Vitalem,
omnes de Podioviridi, quos a monasterio
Sancti Michaelis de Coxano se acquisivisse
antiquitus asserebant, quod similiter illos
propterdonum sibi factum a dominis Pcdii-
viridis habuit longo tempore & possedit.
Et de acquisitione' & donc producebant
publica instrumenta, que licet essent au-
thentica juxta opinionem plurium perito-
rum, tamen adversa pars minime concede-
bat. Et quia donuim Bolbone dominas R.
possessione spoliaverat injuste hominuni
& casalium predictorum, allegabant donii-
nus abbas & monachi quod possessio de-
bebat ei restitui, quidquid inde perceperat
detinendo similiter restaurari. Quod totuni
dominus R. sic debere iieri pluribus ik
diversis rationibus contradicere niteba-
tur. — Tandem vero queque parlium ex
propria voluntate comraisit rei veiitateiu
dilectorum nostrorum V. Mascaronis & R.
Matfredi experientie inquirendam, ut pcr
ipsorum inquisitionem curia domini conii-
tis utrique parti diffiniendo redderet sua
jura. In quorum manibus dominus abbas
& monachi per testes idoneos, quibus ab
adversa parte nihil fuit oppositum vel ob-
jectuni,se habuisse & possedisse homines
& casalia supradicta ab antiquis temporibus
' Dont, V. 83, i'iii; archives de l'abbaye de
Boulbonne,
probaverunt. Unde nos, precepto domini
comitis ambarumque partium voluntate,
visis litteris domini R. continentibus quod
secundum predictorum arbitrorum incjuisi-
tionem super hujusmodi negotion nostrum
siibire judicium postulabat, habito peri-
forum consilio & deliberalione prehabita,
totaque causa ex allegationibus & attes-
tationibus subtiliter intellecta, per defti-
jiitivam sententiam adjudicavimus domui
Bolbone & monachis, abbati & fratribus
dicti loci presentibus & futuris possessio-
nem dictorum quatuor hominum & ipso-
rum infantium , casalium atque rerum,
cum hac presenfi carta publica perpetuo
valitura, quam ad cauthelam sigilli nostri
nninimine roboramus. — Actum est Tho-
lose duodecimo kalendas junii, dominica
die, régnante Philippo Francorum rege,
& domino Symone comité Tholosano, Se
domino Fulcone episcopo, anno Christi
M°cc"xvii'', in presentia fratris Rogerii
de Montelauro monachi, cellararii dicte
domus, & fratris Companni, & Raimundi
scripforis, & domini Guidonis de Chame-
niaco, nepotis dicti domini senescaldi, &
Clementis subdiaconi, & Guillelmi Vitalis
publiai Tholose notarii, qui hoc scripsit
precepto domini senescaldi.
196. — cxxv
Hommages rendus à Simon de Mont-
jort\
L TN nomlne Domini nostri Jesu Christi
1 amen, anno Incarnationis ejusdem
M°CC°XVir, XI» kalendas junii. Noverint
univers! présentes pariter & futuri, quod
ego Guillelmus de Petrapertusa recognovi
coram vobis domino Symone, duce Nar-
bonensi, comité Tholose," domino meo
Aimerico vicecomiti Narbone, quod eram
homo suus ligius, & quod tenebar ipsi om-
nia castra mea reddere, iratus & pacatus,
sicut in instrumentis inter me & ipsum su-
per hoc confectis plcaius continetur. Ego
' Reghtrum curUe Fraiiciae, JJ, xxx*, f" 10 v".
An
1217
lid.orig.
i. III.
col. 250.
An
r 2 I 7
23 mai.
An
1217
703
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
704
Éd.orig.
i III.
toi. 257.
etiam juramento interposito vobis, domine
Syiiion, proniisi, qiiod contra hiimicos ves-
tros vobis boua fide dabo consiliuni, auxi-
lium & favorem, & quod ciim ipsis aliquam
societatem vel familiaritatem non habebo,
immo fideliter tenebo frontariam contra
ipsos; quod nisi facerem, faniquam infa-
niis ab omnibus de cetero & notabilis ba-
berer. Sed ego non tenecr sequi vos in
exercitinn extra frontariam meam nisi mca
propria voluntate, & vos niihi indulgetis
omnes querelas quas habebatis contra me,
& me recipitis in vestra protectione &
tutela, & conceditis militibus meis inferius
annotatis, Ermengaiido de Barbairano, Pe-
tro Hiigonis, Poncio de Roca, filio ejus-
dcm, Talipagis, Ermengaudo de Rofiano,
An
1217
18 dé-
cembre.
januarii, nos Giraldiis cornes Armeniaci &
Fezenciaci, Rogerius frater ejus, Anissan-
dus de Cautmont & nOt de Montealto vo-
bis, domino Simoni duci Narbone, comiti
Tolose ac vicceomiti Biterrensi, sumus
fidejussores & responsales pro B. Jordani
de Insula, obligantes nos vobis pro ipso,
sicut melius & firniius possumus bona fide
& sine omni malo ingenio, quod dictus B.
erit vobis & heredibus vestris bonus, le-
galis & fidelis, & quod de ipso vel per
ipsum seu per suos, sive etiam de villa vel
per villam Insuie Jordanis non veniet vo-
bis vel vestris malum sive damnum, neque
idem B. seu villa predicta facient prcju-
dicium vobis vel vestris. Quandocumque
aiitem & quotienscumque volueritis & re-
Berengario de Archis, Valguerio de Car- quisieritis per vos vel per litteras vestras
casses, Guillelmo fratri ejus, Guiardo de
Villamagna Maurano, Guillelmo de No-
vellis, Petro Cathalani, & Bernardo de So-
latico, nisi vobis vel hominibus vestris
fidelitatem alias juraverint, salviim ire &
salvum redire per totam terram vestrani,
quamdiu vobis & vestris extiterint legitimi
& fidèles. Et si forte aliquis de militibus
predictis malum vobis vel terre vestre
facere attemptaret, ego senescallo vestro
Carcassone teneor facere scire per quin-
decim dies, antequam inciperent vobis fa-
cere malum, si essetis in partibus valde
remotis, & vobis, si in partibus vicinis
essetis. Quod nisi facerem, omne malum
quod vobis vel terre vestre facerent, vobis
emendarem. De quibus omnibus servandis
firmiter & attendendis, dictus Aimericus
dominus meus, vicecomes Narbone, vobis
contra me valentiam promisit bona fide, &
vel per certum nuntium vestrum, usque ad
festum omnium Sanctorum, nos vobis red-
demus villam de Insula Jordanis, omnes
insiniul vel très sive duo seu unus de no-
bis, a quibus vel a quo vos requisieritis
dictam villam. Si vero alique querele ori-
rentur inter dictum B. & probos bomines
de Insula, super quibus ipsi non possent
se invicem concordare, ille querele rcf-
ferrentur ad vos & omnia [a] vobis trac-
tarentur. De omnibus vero hiis predictis
obliganius & tenemur vobis, ut dictum est,
super nos & omnes res nostras, usque ad
festum omnium Sanctorum. Et si vos To-
losam, quod Deus velit, intérim caperetis,
nos ultra captionem illam vobis non tene-
bimur de predictis. Ad majorem siquidem
certitudinem hujus rei, duo instrumenta
per alphabetum divisa super hoc facta fue-
runt & sigillorum nostrorum munimine
quod predicta omnia faciet fideliter eus- confirmata. Actum in obsidione Tolose,
toùiri; quod nisi faceret, vobis contra me
impenderet consilium & juvamen. Et ad
majorem predictorum omnium firmitatein,
cum nostris sigillis sigillum suum apposuit
huic carte. Actum anno & die quibus su-
pra, apud Montemgailardum , !k ut pre-
dicta omnia firmiter teneantur, per alpha-
betum fecimus dividi isfam cartam.
II. In' nomine Domini, anno Incarna-
tionis ejusdem M° cc° xvii", xv° kalendas
infra castrum Narbonense, anno & die quo
supra.
III. In' nomine Patris & Filii & Spiritus
Sancti, amen, anno Incarnationis ejusdem
M ce xvni, VIII kalendas junii. Noverint
universi présentes pariter & futuri, quod
nos Symon, Dei providentia dux Narbone,
cornes Tolose & dominus Montisfortis,
donamus dilecto & fideli nostro Bertrando
de Gordonio c libratas reddituum Catur-
An
1217
An
I2t8
2 5 ni.ii.
' Trésor des chartes de Toulouse, sac 2, n. 49.
[I. 304, n. 49, origiiiiil scellé.]
' Orig. J. 890, n. 2 1. Fcgistrum curiac f'ranclae.
JJ. XXX'S i" I 2 v".
An
12i8
7o5
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
l^J.orig.
t. III,
col, 238.
censis moiiefe, pro quibus trademus eidem
villam de Casellis, si salva iidelitate Garsie
Pétri ipsaiii poterimus rehabere, & si ipsam
habere non poterimus, nos dictes redditus
assignabinnis eidem in alio loco infra na-
tivitatem Domini proximo venturam. Quod
si non fecerimus, nos reddemus ei annua-
tim dictam pecuniam, quousque eam assig-
naverimus ei in terra. Propter hoc autem
ipse pro se & pro heredibus suis nobis &
heredibus nostris fecit homagium ligium,
& cepit omnem terram suam quam habet
& habiturus est de nobis, salva fidelitate
karissimi domini nostri Francorum régis,
& promisit nobis, sacrosanctis Evangeliis
manu tactis, quod de Castro de Gordonio &
omni alia terra sua nobis & heredibus
nostris valebit, juvabit & manutenebit, 84
oniue auxilium, consilium & favorem im-
pendet contra omnem hominem, excepto
domino rege Fraiicie, quocienscumque a
nobis fuerit requisitus. Quod si non face-
ret, pro proditore ab omnibus haberetur
nec in aliqua curia excusare de proditione
se posset, & ab omnibus ipsi tanquam pro-
ditori omne comercium denegetur. Et nos
similiter ipsi tanquam homini nostro ligio,
sacrosanctis Evangeliis manu tactis, tene-
niur impendere consilium, auxilium & fa-
vorem, & si in aliquo defecerimus inscien-
ter, cum requisiti fuerimus, emendare. —
Et ego Bertrandus de Gordonio promitto
vobis, domine Symon, dux Narbone, comes
Tolose & domine Montisfortis, tanquam
domino meo ligio me predicta omnia iide-
liter & inviolabiliter servaturum. Quod si
non facerem, quod absit, pro proditore
habear & infami nec de proditione me
possim in aliqua curia excusare, & mihi
tanquam proditori ab omnibus omne com-
mercium denegetur. Ut autem predicta
orania majorem habeant firmitatem, duo
instrumenta per alphabetum divisa inde
confecta sunt, que dictus dominus comes
& ego sigillis nostris fecimus confirmari,
Actum in obsidione Tolose, anno & die
quibus supra, presentibus & testibus do-
mino Amalrico de Monteforti, Guidone
marescallo, Lamberto de Limoso, Eurardo
de Villaperor, Guillelmo de Bena, Phi-
lippe de Andrevilla senescallo Agennensi,
Ademaro Vassaula, Giraudo de Engolismo,
706
Gailardo de Godor, Petro Reter, Remundo
& Guillelmo de Caturco, Joceliuo de Aver-
sone, Guillelmo Pagano, Girardo Ebrardi,
Petro de Savignaco & multis aliis, & Guil-
lelmo notario domini coniitis qui hec
scripsit.
197.
Ordonnance des consuls de Toulouse
6- du comte Raimond pour la vente
à l'encan des biens des partisans des
Mont/ort'.
I-XTOSCANT omnes tam présentes quam
IN posteri, quod consules Tolose urbis
& suburbii ante venerabilem dominum
Ramundum, Dei gratia ducem Narbone,
comitem Tolose, marchionem Provincie,
cum communi consilio urbis & suburbii &
ostenderunt ei quod quidam honiiiies
& mulieres illius urbis Tolose jamdiu inde
cum Symone Montisfortis & pro eo exie-
rant, & quidam alii homines & mulieres
in adventu ipsius domini comitis, quando
villam Tolose recuperavit, & postea absquo
consilio, assensu & voluntate ipsius Si
eorumdem consulum & contra eos ab ca-
dem villa exierant. Erant autem quidam
alii homines & mulieres in castris, villis &
tenutis Simonis Montisfortis nostroruin-
que inimicorum commorantes, qui hono-
res, débita & alias res infra Tolosam & in
alodio habebant. Prêter dicti consules os-
tenderunt & dixerunt prefato domino co-
miti, quod quidam alii similiter jam diu ab
hac villa Tolose exierant causa negociatio-
nis & peregrinationis, & neminem inve-
niebant qui pro majori parte illorum de
communibus missionibus ipsis responderet
& quidam alii erant in urbe & suburbio
qui nolebant facere communes missiones
& dicebant se nil habere unde illas facere
possent, quamvis bonos honores haberent
vel oblias aut multa débita eis deberentur,
& etiam missiones erant multo & magne &
' Archives de la Haute-Garonne, E, 079; copies
notariées sur parchemin.
An
12l3
An
1 2 1 S
3i
janvior.
VlII.
23
An
1218
707
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
708
inexistimabiles, volebant & deprccabaiitiir
identidem (?) consules prefatum dominum
comitem, ut ipse honore ipsius & tociiis
sut generis — & etiam ipsi consules eideni
domino comiti & militibus ac clientibus
cxtraneis in victualibus providebant & alias
niissiones ville faciebant, — daret & conce-
deret eisdein consulibus pro se & pro do-
mino R. suo filio & pro omnibus suis
heredibus licentiam & posse vendendi, sol-
vendi & faciendi Iransactiones & compo-
sitiones aut alio modo alienandi honores
& bona mobilia & immobilia illorum, qui
cum Symone Montisfortis & pro eo Tolo-
sam exierant, & illorum hominum & mu-
lierum qui sine consilio ipsius domini co-
mitis & eorumdem consulum ac contra eos
similiter Tolosam exierant, quando ipse
dominas cornes illam recuperavit, vel pos-
tea sive deinceps exierint sine eorum as-
sensu, & illorum hominum & mulierum,
qui in castris, villis & tenutis Symonis &
inimicorum morabantur, ad dictas missio-
nes complendas ipsorum consulum cogni-
tione & inde illis quibus ipsi consules ali-
quid de supradictis vendercnt aut alio
modo alienarent, uti superius dictum est,
guirentiam mandaret & promitteret, &
quod omnes îllas venditiones, solutioiies,
fransactiones, compositiones & alienatio-
qui sine consilio ipsius domini coiiiilis &
eorumdem consulum ac contra eos simi-
liter Tolosam exierant, quando ipse domi-
nus cornes illam recuperavit, vel postea
sive deinceps exierint sine eorum assensu,
uti superius dictum est, & illorum homi-
num & mulierum qui in castris, villis &
tenutis prefati Symonis & inimicorum mo-
rabantur, quicumque sint isti honores,
sive sint domiis aut vinee aut terre vel orti
sive prata aut furna aut niolendina sivo
oblie vel débita & alla bona eorum mobilia
& immobilia ubicumque sint, pro dicîis
missionibus complendis ipsorum consulum
cognitione, que missiones facte sunt hue
usque in urbe Tolose & suburbio & dein-
ceps in eorum consulatu, scilicet usque in
festo sancti Micahelis quod erit in sep-
tembri, facte fuerint, quas missiones ipse
dominus comes deberet & teneretur facere
si haberet, uti ipse asserebat. Et omnes
illas venditiones, sohitiones, transactiones,
compositiones & alienationes, quas preftti
consules inde fecerint pro prescriptis om-
nibus] complendis, jamdictus dominus co-
mes pro se 8i pro domino R. suo lilio Se
pro omnibus suis heredibus laudavit, con-
cessit & confirmavit, ita quod ille vendi-
tiones, solutiones, transactiones, compo-
sitiones & alienationes predicte essent
An
I2l3
nés, quas ipsi consules similiter facereiit tam bone & firme & semper stabiles, ac si
de honoribus & aliis bonis mobilibus & ipse dominus comes vel illi, quorum pre-
immobilibus illorum hominum & mulie- dicti honores & alia bona prescripfa erant
rum, qui aliter uUa occasione Tolosam vel fuerant, illud totum facerent vel lau-
exierant, & illorum qui infra Tolosam ma- darent, & quod ab aliquo ullo tempore
nebant & communes missiones facere no-
lebant, ipse dominus comes pro se & pro
domino R. suo filio & pro omnibus suis
heredibus laudaref, concederet & confir-
maret, videlicet ad dictas missiones com-
plendas ipsorum consulum cognitione.
aliquid ibi nullo modo possit reraoveri, &
quod de venditionibus, solutionibus, trans-
actionibus, compositionibus & alienatio-
riibus & de jamdictis missionibus & de toto
quod indixerint & fecerint, credantur ipsi
consules suo siniplici verbo, absque testi-
Quo audito, prenominatus dominus comes, bus & sacramento. Et de omnibus predictis
sua sponte, habito multorum nobilium vi
rorum consilio, pro se & pro venerabili
domino R. suo filio & pro omnibus suis
heredibus, dédit & concessit supradictis
consulibus urbis Tolose & suburbii li-
centiam & liberam facultatem vendendi,
solvendi, transigendi, componendi & alio
modo alienandi honores illorum, qui cum
Symone Montisfortis & pro eo Tolosam
exierant, 8j illorum hominum & mulicium,
honoribus liberis & de bonis mobilibus,
predictus dominus comes pro se & pro do-
mino R. suo filio & pro omnibus suis here-
dibus promisit esse guirens omnibus illis
& eorum ordinio, qui aliquid inde a dictis
consulibus emerint vel alio modo sicut
dictum est habuerint, de omnibus ampara-
toribus libère. Et de aliis honoribus qui a
dominis tenebantur promisit similiter do-
minus comes esse guirens emptoribus &
Ail
709
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
'10
eorum ordlnio vel predicto modo adqui- & Ramundus Berengarius & Arnaldus puei-
rentibus, de omnibus nniparatoribus, ex- & Ugo Johannes & Embrinus & Ramuii-
cepta parte domiiiationis. Item dominus dus d'Escalquencis & Bernardus Siguarius
cornes jamdictus pro se & pro domino R. & Ramundus Tapierius & Petrus Willel-
suo filio & pro omnibus suis heredibus mus de Orto. Hoc totum fuit ita datum,
laudavit, concessit & confirmavit omnes laudatum & confirmatum a prefato domino
venditiones,solutiones, transactioncSjCOm-
positiones & alienationes, quas prescripti
consules fecerint de honoribus & bonis
mobilibus & immobilibus, ubicumque sint
uUomodo, illorum videlicet hominum 8:
mulierum, qui aliter ulla occasione Tolo-
sam exierant & illorum qui infra Tolosam
nianebant& facere communes missionesno-
lebant, ad complendas illas commules (sic)
missiones, uti ipsi consules cognoverunt.
Quibus ita peractis, comune consilium ur-
bis Tolose & suburbii laudavit & concessit
& confirmavit omnes prescripfas venditio-
nes, solutiones, transactiones, compositio-
nes, adquisitiones & alienationes, uti me-
lius superius determinantur pro omnibus
hominibus & feminis urbis Tolose & sub-
comite & a comuni consilio, ultimo die
mensis januarii, feria IIII, régnante Phy-
lippo rege Francoruni, & eodem domino
Ramundo Tolosano comité & Fulcone
episcopo, anno M" cc° xvii" ab Incarna-
tione Domini. Horum omnium prescripto-
rum sunt testes Aimericus de Castronovo
major & Ramundus de Castronovo & Ai-
mericus de Castronovo minor & Jordanus
de Villanova & Bertrandus de Montibus &
Arnaldus Listoricus & Willelmus Ramun-
dus de Escalquencis & multi alii qui ibi
aderant. Et Petrus de Sazia est similiter de
toto testis & mandato prefati domini co-
mitis & prescriptorum consulum cartam
istam scripsit. — Istam cartam non scripsit
Petrus de Sazia, set aliam de qua Poncius
urbii presentibus & futuris, ita videlicet Arnaldus istam transfulit eadem ratione &
quod omnes ille venditiones, solutiones,
transactiones, compositiones & alienatio-
nes, quas ipsi consules fecerint de his om-
nibus predictis pro jamdictis niissionibus
complendis, hue usque factis & in hoc
consulatu uti superius continetur facturis
(corr. faciendis) ipsorum consulum cogni-
tione, essent ita bone & firme semperque
stabiles, ac si ipsi, a quibus predicti hono-
res & alla bona mobilia & immobilia erant
vel fuerant, illud totum facerent & lauda-
rent & quod ab aliquo ullo tempore aliquid
ibi nuUo modo possit removeri, & quod de
eisdem verbis, mense februario, feria vir,
régnante Lodovico rege Francorum & Ra-
mundo Tolosano comité & Fulcone epi-
scopo, anno ab Inc. Domini M°cc<'xx"iii".
Hujus facti franslati sunt testes Sancius
Centullus & Ramundus Bertrandus de Sub-
urbio publici notarii & idem Poncius Ar-
naldus qui hoc scripsit. Ego Ramundus
Bertrandus de Suburbio subscripsi & ego
Sancius Centullus subscripsi.
II. Noscant omnes tam présentes quam
poster! , quod dominus Ramundus, filius
venerabilis domini Ramundi, Dei gratia
toto hoc quod de his omnibus prescriptis ducis Narbone, comitis Tolose, marchionis
antedicti consules dixerint & fecerint, cre-
dantur semper simplici eorum verbo abs-
qus testibus & sacramento. Erant autem
tune consules : Petrus de Castronovo &
Oldricus de Gamevilla & Arnaldus de Vil-
lanova filius Jordani de Villanova & Ar-
Provincie, sua sponte & precibus consu-
lum Tolose urbis & suburbii, laudavit, con-
cessit & confirmavit totum illud donum &
posse & concessionem, quod dominus co-
mes jamdictus pater ejus eisdem consuli-
bus fecerat vendendi, solvendi, transigendi^
naldus Geraldus de Montelauro & Petrus componendi & alio modo alienandi hono-
de Roaxio & Ugolenus de Ponte & Ber- res & bona mobilia & immobilia illorum^
nardus Ramundus Barravus & Arnaldus qui cum Symone Montisfortis & pro eo
Willelmus Piletus & Ponlius de Morlanis
& Stephanus de Devesa & Arnaldus Guido
juvenis Ik magister Bernardus Si Ramun-
dus Aimericus de Cossano & Bernardus
RanuMulus Astro S: Stephanus Curtafolea
Tolosam exierant & illorum qui sine con-
silio dicti domini comitis patris sui & eo-
rumdem consulum ac contra eos similiter
Tolosam exierant, quando ipse dominus
coines illani recuporavit vel postea, & etiam
An
izi3
An
121S
7 juin.
An
iZiS
7U
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
V
illoruni qui in castris, villis8£ tenutis dicti
Synionis 8c inimicorum niorabantiir, pro
complendis niissionibus, quas ipsi consii-
les in eodem domino comité pâtre suo !k
in militibus & clientibus extraneis fece-
rant & deinceps in eoriim consulatu fece-
rint, iiti melius & plenius in instrumentis
illius doni & concessionis, que ego Petrus
198. — CXXVI
Lettre des habitans de Limoux à
Amaurï de Montfort\
, , „ T-'XCELLENTIORI domino Amalrico, pri-
de Sazia scripsi continebatur. Et omnibus £!/ mogenito precordialis domiui nostri
illis, qui aliquid de his prescriptis a con-
sulibus emerant & deinceps emerint vel
aliter adquisierant & adquisierint , ipse
dominus Ramundus mandavit & proniisit
talem guirentiam, qualem prefatus domi-
nus cornes pater ejus inde eis mandaverat.
Item dominus Ramundus laudavit, conces-
sit & confirmavit omnes venditiones, so-
lutioues, transactioues, compositiones &
alienationes, quas ipsi consules fecerant &
fecerint de honoribus & bonis mobilibus
& immobilibus ubicumque sint ullo modo,
videlicet hominum & mulierum qui aliter
uUa occasione Tolosam exierant & illorum
qui infra Tolosam manebant & communes
niissiones facere nolebant, ad complendas
illas communes missiones, ut ipsi consules
cognoverint. Erant autem tune consules :
Petrus de Castronovo, &c. (u« supra). Hoc
fuit ita laudatum & concessum a prefato
domino Ramundo, vu die introitus raensis
feria V, régnante Phylippo rege
Éd oric .
t. m.
col. 238.
JUnlI, icua y ,
Francorum & domino Raimundo Tolo-
sauo comité & Fulcone episcopo, anno
M''CC''xviil° ab Incarnatione Domiui. Hu-
jus tocius rei sunt testes dominus Dalma-
tius de Creissello & Rogerius Bernardus
filius domini Ramundi Rogerii comitis
Fuxi 8c dominus Bernardus de Casnaco, 8c
Willelmus Ramundus de Pavo 8c Aimericus
de Castronovo major 8c Aimericus de Cas-
tronovo nepos ejus 8c Bertrandus de Mon-
tibus 8c Arveus 8c multi alii qui ibi ade-
rant 8c Petrus de Sazia qui cartam istam
scripsit. — Istam cartam non scripsit, 8cc.
(ut supra).
comitis, cujus anime Deus propitietur in
eternum, duci Narbonensi, comiti Tholo-
sano, vicecomiti Biteriensi, 15. Sigerius
bajulus Limosi, 8c B. do Flaciano 8c L. de
Villamaurino 8c L. R. Cateius Se G. de
Sancto Roniano 8c B. do Bosco 8c B. de
Leucho, 8c omnes alii probi boniincs 8c
consules Limosi, salutem Se debitani servi-
tutis instanciam, cum omni dolore mixtam.
Notificamus vobis, domine, quod infer
nos talis ira, tristitia merorque nunquam
fuit nec esse ])0tuil de iiece domini nostri
comitis. Qua de causa vobis 8c oiuni vestre
progeniei, per nos Se per omnes infantes
8c heredes 8c successores nostros, fidelifa-
tem 8c homagium sincère Se absque omni
macula nunc 8c perhempne firmiter pro-
mittimus 8c promittendo cum omni facul-
tate nostra corrobor.imus, Se sub dictione
vestra nos natosque nostros Se omnia bona
nostra presentia Se ventura mitlimus. Pre-
terea, domine, vos sii]:pliciter rogamus,
quatinus, visis presentibus litteris, voluu-
tatem vestram per litter.is vostras sigiUatas
nobis transmittere dignemini, quia nos
parati sumus semperque erimus pro omni
posse nostro vestris obedire preceptis.
199.
— CXXVII
Lettres d'Amauri de Montjort en
faveur de Vévêque d'Albi^.
IN nomine Domini Jesu Christi, amen,
anno Domini M" cc° XVlir, x° kalendas
octobris. Noverint universi présentes pa-
riter 8c futuri, quod nos Amalricus Dei
An
I2r3
apr. le
18 juin.
An
l2iS
22 sep-
tcmbii;.
' Registrum curiae Franciac. JJ. XXX'*, {" 12 r°.
' Trésor des chanesj Toulouse, IV, n. 3. [J. Boy,
original scellé.]
An
I2l3
7i3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
714
prov'ulenfia diix Narbone, cornes Tolose &
clominus Montisfortis, vobis domino G.,
Dei gratia episcopo Albiensi, tradimiis ad
firmam trium amionim, incipiendorum ad
festum saiicti Andrée, Castrum Vêtus ciim
suis pertinenciis quas tenemus, & quic-
quid habemus in civitate Albiensi & in
circuitu ejus, quod tenemus, salvo in antea
in omnibus jure nostro. Ita quod de firma
illa nobis reddetis cxxx libras Melgorien-
manus vestras statim post dccessum nos-
trum, remota occasione qualibet, reveni-
rent. Et ad finem trium anuorum, nisi infra
nos decederemus, dictum castrum & omnia
jura vestra, que in civitate Albiensi & in
circuitu ejus habetis & habere debetis,
vobis vel vestris heredibus, cessante omni
occasione & excusatione, redderemus. Et
intérim dictum Castrum Vêtus & omnia
jura vestra custodiemus fideliter bona fide.
An
1218
Kd.oriq.
t. ni;
col. 269.
sium annuatim, scilicet medietatem ad Qua- Et ut predicta omnia & singula firmius te-
dragesimam intrantem & aliam medietatem neantur, nos cartam istam per alphabetum
ad festum sancti Michaehlis. Et si conti- divisam,sigilIorum muniminefecimus con-
geret vos infra dictum terminum decedere, firmari. Actum Albie, anno & die quibus
dictum castrum & alia que habemus in supra, per manum Guillelmi notarii nostri.
civitate Albiensi & in circuitu ejus, quoJ
tenemus, ad manus nostras statim post ~
decessum vestrum, remota occasione qua-
libet, reveuirent. De predicta autem firnia
nobis retinemus omnes Francigenas nos-
tros, qui habent aliquid in dominio dicti
castri, & nostros exercitus & cavalcadas
de civitate Albiensi, ik ad finem trium
annorum, nisi infra vos, domine episcopc,
deccderitis, quod avertat Deus, dictum cas-
trum & omnia jura nostra, que in civitate
Albiensi vel in circuitu ejus habemus vel
habere debemus, nobis vel heredibus nos-
tris, cessante omni occasione & excusa-
tione, redderetis, & intérim dictum Cas-
trum Vêtus ad vestras expensas bene Se
fideliter custodietis. Et nos G., Dei gratia
episcopus Albiensis, a vobis domino A.,
Dei gratia duce Narbone, comité Tolose. &
domino Montisforfis, recipimus ad firmam
trium annorum, sicut superius dictum est,
Castrum Vêtus cum suis pertinenciis, quas
tenetis & quicquid habetis in civitate Al-
biensi & in circuitu ejus, salvo in antea
in omnibus jure vestro, & retentis vobis
Francigenis vestris, qui aliquid habent in
dominio dicti castri, & retentis vobis ca-
valcatis & exercitibus, quos habetis in ci-
vitate Albiensi & in circuitu ejus, ita quod
de illa firma vobis dabimus annuatim cxxx
libras Melgoriensium, scilicet medietatem
ad Quadragesimam intrantem & aliam me-
dietatem ad festum sancti Michaelis. Et si
contirgeret nos infra dictum terminum de-
cedere, dictum castrum & omnia alia, que
habetis & habere debetis in civitate Al-
biensi & in circuitu ejus, quod tenemus, ad
200. — CXXVIII
Confirmation des coutumes de Mont-
pellier par Jacques, roi d'Aragon' .
CUM humane nature sit proprium dili-
gentes se diligere, &c. ideo in nomine
sancte & iivdividue Trinitatis, Fatris &
Filii & Spiritus sancti, nos Jacobus Dei
gratia rex Aragonum, cornes Barchinone &
dominus Montispessulani, scientes & pro
vero invenientes xii probos homiiies Mon-
tispessuli, electos ad consulendam commu-
nitatem Montispessuli, & totam universi-
tatem ejusdem, nos perfecte in omnibus
& per omnia dilexisse, & circa augmen-
tum & utilitatem nostram & dominationem
Montipessuli & terre nostre, ad domina-
tionem ejusdem ville pertinentis, 0])erani
& intentum multis atque variis suniptibus
& laboribus curiose & fideliter cxhi-
buisse, &c. habito diligenti consilio &
tractatu cum venerabili pâtre S., Dei gra-
tia Tarraconensi archiepiscopo, & nobili
comité Sancio patruo nostro magno, & ve-
nerabili fratre G. de Monterotondo, militie
Tenipli magistro in reguo nostro & parti-
bus Provincie, & G. vicecomite Cardone &
G. de Cervaria & Cornelio & P. Anversio
' Trésor des chartes du roi; Maguelonne, sac. 1,
n. 17. (J. 340; actuellement en déficit.) — Voir
M. Germain, Hhtolre Je la commune de Montpel-
lier, t. 2, p. 8, note I.
An
1218
2S sep-
tembre.
An
12l3
713
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
716
Kd.orig.
t. III,
col. 360.
fpiritualibus coiisiliariis nostris, a domino
papa nobis datis & assignatis, & cura A.
vicecomite de Castrobono & cum G. de
Montecatano & R. Gauceraado & V. de
Mataplana, & cum aliis baronibus & ma-
gnatibus Aragonie & Catalonie, convoca-
tis multis probis homhiibus & sapientibiis
terre nostre, firmatoque coiisilio cum ip-
sis, autoritate omnium supradictorum, per
nos & per omnes successores nostros reci-
pimus in amorcm nostrum perfectissimum
& fiduciam & tuitionem perpetuam & gra-
tiam nostram dictos xii viros & omnes
eorum successores & totam universitatem
Montispessuli & singulos de ipsa univer-
sitate, présentes & futurosj omnem ran-
coreni, iram, indignationem omnibus &
singulis de ipsa universitate penitus re-
mittendo, in nostre dilectionis perfectis-
simo fédère & gratia omnes & singulos
consolidantes, rémittentes ipsis omnibus
(k singulis omnes acliones, demandas,
questiones, inculpationes , quascumque
nomine patris vel matris nostre seu nostro
adversus predictos vel aliquem predicto-
rum movere possemus aliquo modo, &c.
laudantes & confirmantes omnia ea &
singula, que inclite recordationis d. rex
pater noster & d. regina mater nostra
laudaverunt & concesserunt XII viris pre-
dictis, &c. promittentes firmiterquod pre-
dicta omnia... iterum laudabimus... cum
ad tempus pervenerimus pubertatis, & ite-
rato eo modo cum pervenerimus ad efatem
XXV annorum, &c. Datum Ylerde iv kal.
octobris anno Incarnationis dominice
M° cc° xviiP. S. Jacobi Dei gratia régis
Aragonum, &c.
An
I2l3
1 2 no-
vembre.
ioi,
CXXIX
Confirjiïation des privilèges de Nîmes
par Sancïe d'Aragon , femme du
jeune Raimond, comte de Toulouse^
NNO ab Incarnat. Domini M CCXVIII,
pridie idus novembris, régnante Phi-
lippe Francorum rege. Ego Sancia, soror
A
Hôtsl de ville de Nimes.
quondam illustris régis Ara?oniae & uxor
Raimundi, filii domini Raimundi,Dei gra-
tia ducis Narbonae, comitis Tolosae, mar-
chionis Provinciae, per me & per ipsos
dominum socerum meum & virum meum
praenominatos & per nostros successores,
dono, concedo, laudo, approbo & con-
firmo, vobis Petro Guillermo de Geolon,
Fulcrando Tacato & Guillermo Parilhano,
consulibus civitatis Nemausi, & per vos
ipsi civitati & universis ejusdem civitatis
cohabitatoribus, praesentibus & futuris in
infinitum, consulatum vestrum quem ha-
betis, & omnia & singula capitula & sta-
tuta ejusdem consulatus, & etiam omnes
vestras consuetudines 8i usatica, libertates
& immunilates, vallatorum 84 fossatorum
ac murorum ejusdem civitatis integrita-
tem , & omnes alias munitiones civitatis
ejusdem, quae hodie sunt vel a dominis
aliquibus ejusdem civitatis eidcm civitati
quondam donata & concessa, prout sanius
& melius ad utilitatem vestram & ejusdem
civitatis a quovis jurisperito potest exco-
gitari, intelligi vel inquiri. Dono insuper
& concedo eodem tenore praesentium vo-
bis elsdem praenominatis consulibus, &
per vos toti universitati civitatis Nemausi,
hanc libertatem subscriptam, hoc est quod
praenominati dominus socer meus 8c vir
meus, vel eorum seu nostrum successores,
vel successorum successores in infinitum,
vel alius seu alii nomine eorum numquam
habeant seu faciant stare fortem seu ali-
quam fortalissam infra vel supra mures
antiques ejusdem civitatis Nemausi. Dono
etiam insuper & concedo vobis eisdem
praenominatis consulibus, & per vos uni-
versis & singulis cohabitatoribus ejusdem
civitatis Nemausi in perpefuum quod ali-
quis ex habitatoribus civitatis Nemausi
litigans in curia nostra comitum praedic-
forum, sive reus sit sive actor, nuliam
praestet justitiam seu aliquas expensas, si
justam habuerit causam, & insuper quod
causae hominum ejusdem civitatis omnes
infra eandem civitatem tractentur, au-
diantur, examinentur & determinentur a
quocumque conveniantur, ita quod infra
castrum Arenarum vel alicubi alibi extra
civitatem ipsani non possint conveniri nec
tcncantur respondere, Dono etiam S: cou-
An
1218
A A
717
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
7.8
An
KJ.orig.
t. 111.
col. 261.
cc-;'.o eodem tenore pracdicto vobis eisdem
8; per vos uiiiversifati ejusdem civit.itis,
quod quidquid rétro actum est a comité
Moiitisfortis vel in curia ejusdem vel ab
ecclesia vel in curia ejus, dum jurisdictio-
nem civitatis Nemausi vel vicecomitatus
tenebant, videlicet in causis inter litigato-
res judicando, componendo, transigendo,
possessioiies laudando, laudimiavel census
accipiendo, tutores & curatores daiido, tes-
tes sive tcstamenta publicando, ita ratum
& immotum perpetiio habeatur, ac si in
curia nostra praenomiiiatorum comitum
liiorint vel violentiam aliquam in aliquo
vobis intulerint vel inferre voluerint, ego
cum toto posse meo vos & ipsam civitatem
Nemausi contra eos manutenebo fideliter
& defendam, 8c faciam 8c curabo quod om-
nes consules &l consiliarii Avenionis 8c
Tarasconis, Bellicadri 8c Vallabricae, cum
toto posse suo, vos 8c civitatem vestram
mecum manutenebunt fideliter 8c défen-
dent, donec ipsi praenominali dominus
socer meus 8c vir meus compleverint om-
nia suprascripta. Haec, inquam, omnia Se
singula servabo 8c complebo, sic me Deus
acta essent. Praeterea dono, solvo penitus adjuvet 8c haec sancta Dei Evangelia quae
in perpetuum 8c remitto, per me 8c per corporalifer tango, Sec.
dominum socenim meum 8c virum meum
8c eorum successorcs in perpetuum vobis
consiilibus 8c por vos universis 8c singulis
hominibus Nemausi, omne jus 8c omneni
actionem realem, personalem seu mixtani,
quaecumque eis competit vel competere
potest seu débet aliqwatenus, contra ho-
nores qui a domino civitatis tenentur seu
contra eorum possessores, occasione fruc-
tuum seu reddituum qui percepti sunt ex
bonis seu rébus pertinentibus ad dominum
civitatis seu occasione canonis usque in
hodiernum diem non soluti, 8c insuper
omncm injuriam, contumeliam, iram 8c
indignationem mihi seu socero sive viro
meo competentcm qualibet occasione con-
tra vos seu contra aliquem ex habitatori-
bus Nemausi. Et faciam 8c curabo, quod
ipsi vos 8c civitatem vestram Nemausi sibi
bénigne, pacifice 8c placide reconciliabunt,
prout melius 8c sanius ad utilitatem ves-
trae civitatis excogi tari poterit vel inquiri.
Promittens etiam vobis per stipulationem
in bona fide 8c sine dolo, quod suprascripta
orania firma 8c immota in perpetuum ser-
vabo, nec ea movebo nec moveri faciam,
nec pro toto posse meo moveri ab aliquo
patiar, factura etiam Se curatura omni
202. — cxxx
accord entre Raimond, comte de Tou-
louse, iy Pierre Bermond de Sauve,
son petit-fils ' .
\, tN nomine Domini, anno dominice In-
1 carnationis Mccxviii, vu idiis octo-
bris. Per praesens scriptum legentibus 8c
audientibus sit nianifestum, quod ego Kai-
niundus, Dei gratia dux Narbonae 8c cornes
Tolosae, marchio Provinciae, inter vivos
dono, 8cc. tibi Petro Bermundo domino de
Salve, nepoti meo nato ex filia mea, vide-
licet totum castrum quod dicitur de Val-
serga cum omnibus suis pertinentiis, 8c
omnia castra 8c totam terrani ad dictum
castrum pertinentia vel periinentem, quam
terram totam cum dicto Castro, scilice*
Rochae de Valserga, babui 8c acquisivi a
pâtre tuo, quondam Petro Bermundo, ge-
nero meo, 8c ab avo tuo Bernardo de An-
dusia, ex causa permutationis quam cum
An
1218
g octo-
bre.
eis légitime celebravi. Item dono inter
modo, quod praenominati dominus socer vivos, sicut dictum est, quatuor millia niar-
meus 8c vir meus, suprascripta omnia 8c charum argenti fini 8c omnes actiones pig-
liJ.oriîl,
t. 111,
col. 2<i2.
singula, sicut a me superius promissa, do-
nata sunt Se concessa, vobis 8c universis
civibus Nemausi confirmabunt, donabunt
8c concèdent, sicut melius ad utilitatem
vestram 8c ipsius civitatis dici poterit vel
inquiri, anteqiiam etiam intrent in ipsam
civitatem, Si vero piaedicta compltre no-
noiis vel alio quocumque modo vel jure,
in toto comitatu de Amiliau 8c in toto
comitatu de Cîavaudan cum omnibus suis
pertinentiis. Quos dictos duos comitatus
rex Aragonum mihi spécial! ter oblignvit
' Maiiuicrïls d'Auhcys, i\. ïôi.
Ail
719
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
720
pro dictis IV"' marcliaruni, quas a me nu- vel per alium, suo noniino vel iioiViMie
nieraiido sive ponderaiido accepit in ar- siiae uxoris dictae vel etiam ipsa uxor.
gento vel in pecunia nunierata. Qiiod si Omnia suprascripta & singula & etiam jus,
quid plus habeo in dictis duobus comitati- quod habeo in duobus comitatibus dictis,
bus praeter dictas IV" marcbarum, illud & in omnibus eorum pertinentiis, qui
totum similiter inter vivos tibi dono. Item dicti duo comitatus fuerunt mihi obligati
totum dominium sive domiuationem & to- a rege Aragonum, ut praedictum est, &
An
1218
tum jus, undecumque & qualitercumque
mihi acquisitum, quam vel quod habeo in
tota terra Raimundi Peleti, quam a me
tenet & habet & habuit & tenuit ipse vel
alius pro eo, & sive ipse eam in praesenti
terram ipsam habeat & teneat sive alius
quicumque de mundo. Et si terra dicti
Raimundi Peleti, quam a me tenet, in
etiam a comité Provinciae, tibi dicto ne-
poti meo Petro Bermundi dono & pura
donatione inter vivos in te transfère, &c.
eo tamen salvo, quod praedicta vel aliquid
de praedictis non possis donare, nisi tan-
tum fratribus tuis vel illis, qui a te vel ab
ipsis légitime creabuntur & relinquentur.
Et ego Petrus Bermundi, dominus de Salve,
parte vel in totum erat mihi comissa ali- donatione pura & mera, non ob causam
qua ratione vel jure, illico totum jus &
omnes actiones mihi quocumque modo ad-
versus dictum Raimundum' Peleti compé-
tentes, tibi dono & cedo & liberaliter in
te transfère. Haec omnia suprascripta, si-
cut dictum est, dono inter vivos irrevoca-
biliter tibi Petro Bermundi, dicto nepoti
nieo, praesenti & a me recipienti, & puro
dono & mera liberalitate irrevocabiliter in
te transfero, &c. tibi etiam adhuc stipu-
lanti promittcns, quod in tota terra prae-
dicta recuperanda & in omnibus praedic-
tis & singulis acquirendis praestabo tibi
per me & per meos omne quodcumque
aliquam constitutam, promitto firmiter
per stipulationem tibi domino Raimundo,
duci Narbonae, comiti Tolosae, marchioni
Provinciae, avo meo, quod ego semper ubi-
cumque commode potero & honeste, per
me & per meos de omni homine te manu-
tenebo, & tibi quod potero praestabo pa-
trocinium & juvamen, excepto domno
apostolico & rege Francorum, & etiam de
istis juxta posse meum, prout dictum est,
si nollent jus tuum recipere & tibi de
jure légitime respondere. Facta sunt haec
in Perpiniano, coram istis testibus ad hoc
rogatis & vocatis ab utraque parte, scilicet
lïd.onc,
t. 111.
col. 363.
patrocinium & juvamen, guerram faciendo Bertrando de Barre, Bermundo de Salve,
vel in causis aliter te juvando. Adhuc etiam
tibi stipulanti firmiter promittens, quod
numquam feci vel faciam, dixi vel dicam
aliquid, propfer quod posset in hoc pu-
blico instrumento scripta donatio infirmari
vel in aliqua sui parte corrumpi. Prae-
terea dono tibi liberaliter & sub praedicta
forma omne dominium sive domiuationem,
quocumque modo mihi competentem, &
omne jus quodcumque habeo vel habere
possum in tota terra Bernardi de Andusia
patrui tui, sive habeat eam & teneat a se
ipso sive ab iixore sua domina Vierna vel
ejus nomine, item sive sit dotalis vel etiam
extra dotem. Et specialiter dono tibi sub
eadem forma predicta omne jus Si omnem
domiuationem, quam habeo in parte illa
castri quod dicitur de Javiosa vel in omni-
bus cuis pertinentiis, quam partem dictus
patruiis a me habet & tenet & habere &
îeiiere débet, & habuit & tenuit per se
Guillelmo de Esegala, Bernardo de Regor-
dano jurisconsulto, Fredolo de Barre, Ber-
nardo de Pulchroloco,GuigonedeTrelhas,
Sicardo de Monteferrario, Bertrando de
Sancto Boneto, Gaucellino de Durfort, &c.
II. In nomine Domini. Noscant, &c.
quod anno Mccxix, mense novembris, ego
Raimundus, filius domini Raimundi
ducis Narbonae, comitis Tolosae, mar-
chionis laudo & confirmo & rata &
firma in perpetuum habere volo omnia &
singula, quaecumque aliquo tempore vel
aliquo modo dictus dominus comes pater
meus donavit vel in futurum donabit tibi,
Petro Bermundi de Salve, nepoti meo, nato
ex sororc mea domina Constancia, & om-
nia & singula quaecumque continentur in
quodam publico instrumento, facto per
niaïuim Bernardi Pigna, &c. Et ego Ray-
mundus dux Narbonae, Dei gratia comes
Tolosae, niarchio Provinciae recog-
An
1219
novern-
bic.
An
7:1
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
712
An
III 9
11
nosco omnia praedicta vera esse, ut dictum
est tibi Petro Bermundi nepoti meo, a
me fore donata & eaiidem donationem
confirmo, &c. tibi specialiter & pure dono
quidquid juris habeo vel habere possum
vel debeo in toto Castro de Rocoyra, cum
omnibus suis pertinentiis. Et ego Ray-
muiidus, dictus filius domini comitis, ip-
sius domini patris mai maiidato... praesens
doiium sive istam praesentem donationem
specialiter laudo & confirmo, &c. Acta
sunt haec in villa de Gaillac, coram istis
testibus, &c. scilicet Bermundo de Salve,
Hugone d'Alfara, Raymundo de Viceno-
brio, Bertrando de Barre, Augerio de Cas-
tilio, Guillelmo de Lalbareyra, Guillelmo
de Regordana causidico, & coram me Guil-
lelmo Delpi, notario publico praedicti do-
mini Raymundi comitis & domini Ray-
mundi, &c.
2o3.
Accord entre l'abbé de la Grasse
6- Amauri de Montfort'.
CAUTA WILLELMl ABDATIS CRASSENSIS
ET SUCCESSOKUM SOIS (sle)
IN nomine domini nostri Jesu Christi,
amen, anno Incariiationis ejusdem
M'ccxviir, VHP kalendas marcii. Notum
sit omnibus présentes litteras inspecturis,
quod nos Guillelmus, Dei gratia Crassen-
sis abbas, per nos & omnes successores
nostros abbates & (sic) Crassa, volunfafe
& assensu conventus Crassensis, concedi-
mus vobis & heredibus vestris, domine
Amalrice, Dei providentia dux Narbone,
cornes Tholose & domine Montisfortis,
castra infeudata quondam dominis Car-
cassone & quibusdam militibus eoriim a
monasterio Crassensi, que castra & (sic)
instrumentis continentur per alfabetuiu
divisis & sigillis nostris & inclite recorda-
tionis domini Symonis patris vestri sigilla-
tis, ut ea vos Si vestri a nostro monasterio
' JJ. XIII, f" ûi r", n. pj; copie d'environ iiôo.
in feudum teneatis cum omnibus honori-
bus & feudis eorumdem castrorum, salvo
seinper in omnibus dicto monasterio jure
feudi. Et propter hoc fecistis nobis & ec-
clesie ('rassensi pro vobis & heredibus
vestris homagium & jusjurandum fidelita-
tis, scilicet quod vos eritis nobis & ecclesie
Crassensi fidèles vassalli. Unde promitti-
mus vobis bona fide, quod predictos hono-
res & feuda garantizabimus vobis & erimus
vobis boni domini & fidèles. — Et nos A.,
Dei providentia dux Narbone, comes Tho-
lose & dominus Montisfortis confitemur
quod predictos honores & feuda, sicut su-
perius continentur, tenemus de vobis &
ecclesia Crassensi, & juravinuis vobis fidc-
litatem & heredes nostri vobis & succes-
soribus vestris abbatibus Crassensibus &
ecclesie Crassensi facient istud idem. Quod
ut ratum sit, duo instrumenta per alpha-
befum divisa fecimus inde fieri, & sigillis
dicti abbatis & conventus & nostro sigil-
lari. Actum Paleraco, anno & die quibus
supra, per manum Guillelmi notarii.
204. — CXXXI
Hommages rendus à Amauri de Mont-
fort ' .
I. tN nomliie Domini, amen, anno Incar-
1 nationis Domini M'ccxix", iiir ka-
lendas julii. Noverint universi présentes
pariter& futuri,quod nos Henricus, comes
Ruthenensis, dimittimus & relinquimus to-
tam terram nostram & castra nostra sub
custodia & deffensione venerabilis patris
domini P. episcopi Ruthenensis. Conce-
dentes & mandantes eidem episcopo, ut
quandocumque dominus noster, dominus
Amalricus, Dei providentia dux Narbone,
comes Tolose & dominus Montisfortis,
castrum vel castra que tenemus ab ipso
jure doirrinii petierit, dictus dominus epi-
scopus absque contraditione qualibet sibi
rcddat, Si dictus dominus noster dominus
' Originnl scellé, J. 890, n. 14. — Rcg'ntruni
curiac Franciae, JJ. xxx>, f" 17 v".
An
1219
Kd.Olig.
t. m,
col. 263.
An
2S juin.
An
1219
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
KJ.orig
t. m,
col. 20 1
An
IÏ20
ij avril.
Amalriciis ita faciat de Castro 5cu de cas-
tris, 8: eade]ii teiieat ut bonus dominus
facere débet & teiietur. Vohinuis preterea
& proniittimus, mandantes quod si dictas
dominas noster A. aliquam querelam vel
]5etitionem de nobis vel de nostris honii-
nibus seu de terra nostra fecerit, procura-
tbr noster quem dimittemus dicto domino
coniiti ubi ik in curia qua debebit respon-
deat, ratuin habituri ciuicquid per ipsum
actum fiierit agendo seu respondendo.
Precipinius etiam, ut dictus dominus epi-
scopus faciat servitium fieri dicto domino
nostro domino A. de terra quam tenemus
ab eo, sicut in instrumentis inde confectis
& sigillo inclite recordationis domini Sy-
monis patris ejusdem domini A. & nostro
plenius continetur. Et nos P. episcopus
Ruthenensis, predicta omnia concedentes
& confirmantes, dictam terram & castra in
custodia & defensione nostra recipimus.
Et nos Amalricus, Dei providentia dux
Narbone, cornes Tolose & dominus Mon-
tisfortis, concedentes predicta omnia ap-
probamus, promittentes ut bonus dominus
in omnibus nos habere. Ut autem predicla
omnia robur obtineant perpétue firmitatis,
presens instrumentum per alphabetum di-
visum inde confectum est, quod nos très
predicti sigillorum nostrorum munimine
fecimiis communiri. Actum in obsidione
Tolose, anno & die quibus supra.
II, In' nomine Domini, amen, anno
Inc^rnationis ejusdem MCCXX, xvii ka-
lendas maii. Ego B. de Andusia, filius do-
mini B. de Andusia, notum facio universis
présentes litteras inspecturis, quod ego
recipio a vobis, domine A., Dei providen-
tia dux Narbone, cornes Tolose & domine
Montisfortis, de dono vestro in feodum &
homagium ligium turrim & medietatem
ville de Alesto, que fuit Pétri Bermundi,
ita quod eam tenebo de vobis & heredibus
vestris ego & heredes mei in feodum &
homagium ligium. Et propter hoc facio
vobis homagium ligium contra omnes ho-
mines & presto vobis juramentum fideli-
tatis. Juro etiam vobis quod non cro in
consilio, auxilio vel favore, t[Uod vos aiuit-
7>4
tatis \itam vel membra vel terram, imnio
pro posse meo hec omnia vobis bona fide
servabo, sicut homo ligius & fidelis débet
facere suo domino ligio & fideli. Predic-
tam etiam turrim & domum reddam vobis
iratis & paccalis, quociens volueritis, vel
certo nuncio vestras super hoc litteras de-
ferenti, & cum eam tenueritis bona fide,
vos michi eam reddetis ita munitam, sicut
eam vobis tradam. Et hec omnia supradicia
vobis & heredibus vestris post vos ego &
heredes mei similiter faciemus. Predictis
etiam omnibus addo, quod homines de
Alesto in bonis novis & antiquis consue-
tudinibus suis tenebo. Addo etiam omni-
bus supradictis, quod ego Raimundo Pe-
let compartiario meo & heredibus suis
erimus ego & heredes mei boni & fidèles
pro posse nostro, & jura sua servabimus
bona fide. Si vcro aliqiie querele inter nos
orirentur, de quibus non possemus nos
per nos vel per amicos nostros invicem
concordare, nos non presumeremus mo-
vere arma contra dictum R. Pelet vel he-
redes suos vel guerram facere contra ip-
sos, immo de hiis omnibus stabimus judicio
vel arbitrio curie vestre. Sub eodem etiam
juramento promitto, quod stratas publicas
ad dominiuni Alesti pertinentes cum pre-
dicfo Raimundo bona fide pro posse meo
servabo. Hec autem omnia siiprascripta
super sancta Dei evangelia me pro posse
meo in perpetuum servaturum juravi. Quod
nisi facerem & judicio curie vestre emea-
dare non vellem, quicquid de vobis feneo
vobis caderet in commissum, Hec omnia
facta sunt, salvo domini régis Francoriim
niandato, quod vobis faceret de Alesto.
Sciendum est etiam quod quasdam. pactio-
nes quas mecum habetis, sicut in litteris
vestris quas super hoc habeo continetur,
mihi cum locus affuerit teneatis. Ad majo-
rem predictorum omnium firmitatem pre-
scntem cartam feci sigilli mei munimine
confirmari. Actum apud Alestum, in eccle-
sia beati Johaiinis baptiste, anno & die
quo supra.
III. In ' nomine Domini, amen, anno In-
carnationis Domini MCC XX., XVII kalendas
An
1 220
An
I 230
i5 avril.
' Original scelle, ]. 890, n. î8.
turac t'i anche, JJ. x\\*, f' y y".
Rigistruni ' Original scelle, T. ?ço, n. 27
curiaç Franctae, JJ. xxx>, {" 10 r".
A.1
1220
725
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
7 2(
Au
An
1219
3 sep-
tembre.
maii. Ego Remundus Pelet uotum facio, &c.
quod ego recipio a vobis, domine A. Dei
providentia diix Narbone, &c. in ieodum
& homagium ligium tiirrim & medtetafem
ville de Alesto, ita quod eam teaebo, &c.
Addo etiam omnibus supradictis, quoJ ego
Bernardo, filio domini Bernard! de Andii-
sia, compartiario meo & heredibus suis
erimus ego & heredes mei fidèles, Sic.
comme dans l'acte précédent.
2o:>.
Accord entre l'évêqne d'Agde & le
comte de IMontJdrt' .
f tN nomlne domini nostri Jesu Christi,
1 anno Incarnat, ejusdem H°cc°x°ix",
Iir nonas septerabris. Manifestum sit om-
nibus presentem paginam inspecturis,
quod pro bono pacis & quietis inter no-
bilem virum dominum Amalricum, ducem
Narbone, comitem Tolosanum, Biterren-
sem & Carcassonensem vicecomifem & do-
minum Mojitisfortis, pro se ac heredibus
suis sive successoribus, & venerabilem pa-
trem T. episcopum Agathensem, pro se ac
suis successoribus, talis concordia & com-
posicio intervenit : — videlicet quod ipse
cornes castra de Florensaco & de Pomer-
roliis cum suis pertinentes omnibus & ju-
ribus, que castra sunt ultra flumen Eravi
in^vicecomitatu Agathensi, & niedietatem
castri de Aviatio racione archidiaconatus
Agathensis & castra de Becano & de To-
roUa cum omnibus suis pertinentiis & juri-
bus, que sunt citra Eravum iii vicecomitatit
Biterrensi, recipit & tenet in feudum ab
episcopo & ecclesia Agathcnsibus, & pro
isto feudo tenetur episcopo jurare fideli-
tatem & homagium facere, & juvare & de-
fendere ipsum 8c ecclesiam Agathensem &
omnia bona 8c jura, que habet idem episco-
pus in diocesi Agathensi, bona fide, contra
omnem hominem, excepto domino rege
Francorum. In mutatione etiam episcopi
' J. 890, n. 25; original. Voyez plus loin à
V.,nnic 1234, n. CCXlil.
Agathensis tenetur rccognojccre dictiim
ieudum Se facero homagium, &c juramen-
tum fidelitatis prestarc & dare unum anu-
lum aureum ad valorem unius marche ar-
genti pro recognitione feudi memorati, 8c
tune episcopus tenetur ipsum & suos do
codem feudo investire, 8c ad presens inves-
tit. — Item episcopus recipit 8: tenet in
feudum ab ipso comité quicquid idem co-
rnes habet vel habere débet in civitate Aga-
thensi 8c ejus territorio, racione comitatus
vel vicecomitatus Agathensis vel quocum-
que alio modo, & quicquid habet vel habere
débet in castris de Marcelliano, de Lu-
piano, de Mesua, de Sancto Poncio, de
Castronovo, de Almis, in forcia de Bozigis
8c in eorum terminis seu territoriis 8c
quicquid habet vel habere débet in insula
de Seta, 8c generaliter quicquid habet vel
habere débet per se vel per alium vel ali-
quis nomine ejus, sive in feudalibus sive
in personis sive in rébus sive in actionibus
sive in juridictionibus, in terra, in mari, in
stagno, in portu, in flumine, in usaticis, in
leudis, justiciis, vel quocumque alio modo
Si loco in toto episcopatu Agathensi, ra-
tione comitatus vel vicecomitatus Agathen-
sis, exceptis jamdictis duobus castris de
Florenciaco 8c de Pomerroliis, que ipse
cornes, ut jam superius dictum est, in feu-
dum ab ipso episcopo recepit. Et nomina-
tim recipit dictus episcopus in feudum a
comité quicquid habuit ultra Eravum do-
minus de Andusia in episcopatu janidicfo,
Se pro isto feudo tenetur idem episcopus
8c successores ejus dicto comiti 8c heredi-
bus ejus juramentum fidelitatis prestare 8c
consilium, ubique cum presens fuerit 8c
requisitus, 8c auxilium bona fide in toto
episcopatu Agathensi Se Biterrensi contra
omaem hominem nolentem jus suuiii re-
ciperc, excepto domino papa 8c domino
rege Francorum. Et in recognitione tociuS
feudi antedicti episcopus ipse dabit annua-
tim comiti 8c heredibus suis unum saurum
austurem vel iinam marcham argenti, si
fuerit requisitus. Si vero non fuerit requi-
situs 8c non prestiterit austurem vel mar-
cham, non poterit propter hoc episcopo
vel ecclesie Agathensi prejudicium aliquod
g:Mierari. — Item de Castro Montiniaci fa-
liter conveneruut, quod si quando ad ma-
An
1219
727
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
728
nus dicti comitis vel heredum suoriim quo-
ciimqiie modo seu cisii redierit, ipse cornes
& sui heredes teiieiitiir castnim ipsum red-
dere ipsi episcopo, bona fide, omni occa-
sione & exceptione remotis, ita videlicet
quod episcopus teneat illud castrum a co-
mité ac heredibus suis in feudum, sicut
castra tenet jamdicta. Si vero idem episco-
pus intérim voluerit contra detentorem
seu detentores castri Montiniaci experiri
de jure, liceat ei, & si obtinuerit, in feu-
dum teneat castrum ipsum, sicut superius
est expressum. — Ad hec alberguas, quas
dictus cornes ratione vicecomitatus Biter-
rensis vel alio modo exigebat in Castro de
Nasignano & in forcia de Proguis, eidem
episcopo & successoribus suis in perpe-
tuum & ex toto remitit. Dictus vero epi-
scopus perse ac successores suos cancella-
riam comitis Tolosani & totum jus quod
habebat in ipsa dicto comiti & heredibus
suis solvit omnino & in perpetuum dere-
linquit. — Item instrumentum sive instru-
menta, que dictus episcopus habebat, in
quo vel quibus continebatur quod viceco-
mes Biterrensis eidem prestabat fidelitatem
& homagium pro honorabili feudo, nec
tamen exprimebatur, évacuât & irritât ex
toto 8i cessât. — ScienJum preterea, quod
dictus cornes homagium fecit ipso episcopo
& fidelitatis prestitit juramentum & omnia
supradicta, que ad ipsum & suos pertinere
noscuntur, juravit tactis sacrosanctis Evan-
geliis se bona fide in perpetuum firmiter
observaturum. Et episcopus similiter ipsi
comiti, Evangeliis coram positis, fidelitatis
prestitit juramentum, & omnia expressa
superius, que ad ipsum episcopum & suc-
cessores suos pertinere noscuntur, eodem
juramento bona fide se perpetuo firmiter
servaturum promisit. — Insuper nobilis
mulier d[omin]a A., comitissa, mater sepe-
dicti comitis, omnia & singula, que su-
perius exprimuntur, voluntate spontanea
iaudavit &; confirmavit. — Et ut hec omnia
robur obtineant perpétue firmitatis, me-
morati dominus cornes & domina comitissa
& dominus episcopus & capitulum Aga-
thense presentem paginam sigillis propriis
nmnierunt. — Acta sunt hec anno & die
quo supra, apud Castrumnovum de Lauria-
censi, in claustro, in presentia & testimo-
nio venerabilis patris domini B., tituli
Sanctorum Johannis & Pauli presbiteri
cardinalis, Apostolice sedis legati, & do-
mini G., episcopi Carcassonensis, & ma-
gistri Ugonis de Miramar, canonici Are-
latensis, clerici dicti domini cardinalis, &
domini P. abbatis Sancti Affrodisii Biter-
rensis, & Bernardi Caprasii, canonici Aga-
thensis, & magistri Deodati canonici Ru-
tenensis, & Geraldi de Pis, diaconi, &
domini comitis Guidonis de Monteforti,
domini Lamberti de Tureyo, domini do
Lombers, & domini Clarini, cancellarii
sepedicti domini comitis & Rainaldi de
r
aissi
206.
Accord entre le roi 6 Pons de Mont-
laur '.
"nGO Pontius de Montelauri notum fa-
il.
cio universis presentibus pari ter &
futuris, quod karissimo domino meo Ph.,
illustri Francie regi,feci hominagium con-
tra omnes homines qui possunt vivere &
mori, & tactis sacrosanctis juravi eidem
bonum & fidèle servicium faciendum, vide-
licet de hiis castris : de Monteboneti, de
Mirmande juxta Montemboneti, de Va-
bres, de Agran, de Monteauroso & do
Chambon, & eadem castra teneor ei red-
dere ad magnam vim & ad parvam, quo-
cienscumque ab eodem domino rege vel
ejus certo mandato super hoc fuero requi-
situs. Dominus autem rex, ad peticioiiem
& consensum domini mei R. Aniciensis
episcopi, concessit eidem episcopo & suc-
cessoribus ejus Si michi & heredibus meis
quoddam pedagium levandum in strata pu-
blica, juxta castrum de Charboneriis, in eo
loco ubi strata propinquior est Charbone-
riis; & ibidem, scilicet in strata, fiet borda
communis ad levandum pedagium, salva
eidem episcopo & successoribus suis justi-
' Trésor des chartes, J. 304, Toulouse, II, n. 5o;
original. — Teulei, Lj.ycttci du Trésor des Charu-s,
t. I, p. 4<yi-
An
An
1219
iiovem
brc.
An
1219
729
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
700
cia sua ejiisdem loci & jure suo, ita quod
ibidem niiUa construi poterit fortericia.
Sic autem levabitur dictum pedagium per
me & heredes raeos & episcopum Ani-
cieiiseni & successores suos : de qualibet
grossa bestia, que portabit trossellum vel
mercaturani, levabuiitur quindecini Claro-
nioiiteuses qui valent trigiiita Podienses,
& de qualibet parva bestia, que portabit
sal vel bladuni, très Podienses. De quibus
omnibus capiet episcopus Aniciensis ik
successores sui terciam partem, & ego &
heredes mei duas partes. Et istud peda-
gium levabitur de grossa bestia & de parva
ad usus & consuetudines, quibus levautur
recta pedagia in partibus illis. Et ad hoc
pedagium levandum habebit episcopus me-
moratus servientem suum proprium & ego
meum. Ego etiam & heredes mei dictas
duas partes, quas habebimus in dicto pe-
dagio, tenebimus in perpetuum ab episcopo
Aniciensi & successoribus ejus. Preterea
ego & successores mei tenemur conducere
Ik custodire mercatores transeuntes de la
Ceouche usque ad Podium & ab Argente-
ria usque ad civitatem Aniciensem. Quic-
quid autem forefactum fuerit mercatoribus
transeuntibus infra predictas metas, epi-
scopus Aniciensis & ego tenebimur emen-
dare, unusquisque pro parte sua. Dicto
autem episcopo Aniciensi & successoribus
ejus licet firmare castrum suum de Char-
boneriis, herbergare & augmentare pro
voliîntate sua. Et sciendum quod pax per-
pétua & firnia facta est inter me & prefa-
tum episcopum coram domino rege, de
omnibus controversiis & querelis hactenus
habitis inter nos, salvis privilegiis a do-
mino papa & a domino rege episcopo &
Aniciensi ecclesie concessis in omnibus
aliis. Insuper dedi plegios & securitatein
domino Archambaudo de Borbonio, pro
domino rege, de quingentis marcis argeiiti,
de bono & fideli servicio facieiido domino
régi & de supradictis conventionibus fir-
miter tenendis tali condicione, quod si
contra eas aliquatenus venirem, plegii mei
tenerentur solvere domino régi vel ejus
mandato dictas quingentas marcas argenti
înfra quadraginta dies subraonicionis ejus,
& dominus rex posset assignare ad ea om-
nia que de ipso teneo & ea tamdiu tencre
quousque esset ei emendatum per judi-
cium curie sue. Hec autem omnia supra-
dicta, tactis sacrosanctis, juravi me bona
fido 8i fideliter servaturum, Actum Pari-
sius, anno Domini millesimo ducentesimo
nono decimo, raense novembri.
207.
Promesse d'Amauri de Montfort au
vicomte de Narbonne, au sujet dit
château de Léiignan' .
NOVERINT univers! présentes litteras
inspecfuri, quod nos Amalricus, Dei
providentia dux Narbone, comes Tolose
ac vicecomes Biterris, dicimus & promitti-
mus vobis, domine A., vicecomes Narbone,
tanquani fideli & ligio honiiiii nostro,
quod nos post Pascha proximo venturum,
bona fide & sine malo ingenio laborabimus
ut habeatis castrum de Lezignano, quod
karissimus avuncuhis noster tenet. Quod
si facere non poterimus, nos trecentas li-
bras Mergolienses vobis dabimus annua-
tim, donec super dicto castro satisfactura
sit vobis, nec super Castro predicto impc-
diemus jus vestrum. Propter quod vos pro-
mittitis nôbis, quod vos sitis homo noster
ligius, manutenebitis & defendetis nos &
homines nostros & omnia jura nostra &
impendetis nobis & nostris de toto posse
vestro consilium, auxilium & favorem. —
Et nos A., vicecomes Narbone, pro co
quod promittitis nobis, domine A., Dei
providencia dux Narbone, comes Tolose
ac vicecomes Biterris, quod vos bona fide
& sine malo ingenio laborabitis, quod
habeamus castrum de Lezignano, & si hoc
facere non poteritis, quod trecentas libras
Margolienses nobis recompensabitis an-
nuatim, & quod super predicto castro non
impedietis jus nostrum, promittimus vobis
bona fîde & sine malo ingenio, quod nos
cum toto posse nostro & omnibus viribus
nostris manutenebimus & defendemus vos,
homines vestros 84 omnia jura vestra, &
' Archives nationales, J. 890, n. z3; origiiiiil,
An
j 219
An
1220
janvier.
An
73i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
732
vobis tanquam domino nostro Hgio impeii- mus abbati, homines dicte ville seniel taii-
demiis auxilium ik favorem, & pro predictis tiini in anno in excercitu nos sequeiitur.
de vobis nos tenemus plenarie pro pagatis. Servicium aiiiej^, quod nobis pro sepedicta
— Et ut hec omnia robur optineant per- villa debebatur^ tenetur facere nobis &
petue firmitatis, nos A., Dei providentia successoribus nosfris Petrus Singlarius &
dux Narbone, cornes Toloso ac vicecomts heredes sui de residua terra sua. Quod ut
Biterris, & nos A., vicecomes Narbone, robur obtineat perpétue firmitatis, presen-
rogamus vos, domine B., Dei gratia tituli tes litteras sigilli nosfri munimine robora-
Sanctorum Johannis & Pauli presbytcr nuis. Actum Carcassone, anno ab Incarna-
cardinalis, Apostolice sedis legate, quod cione Domini M" cc° XX°, xv° kalendas
vos cum nostris similis huic carte per julii, per manum Clarini cancellarii nosfri.
alphabetum divise vestrum apponatis sigil- II. Ludovicus", Dei gratia Francorum
lum. — Et nos B., Dei gratia tituli Sanc- rex, notum facimus universis fam presen-
torum Johannis & Pauli presbyter car- tibus quam futuris, quod nos litteras nos-
dinalis, Apostolice sedis legatus, vestris tras sigillo nostro antiquo sigillatas vidi-
precibus pro bono pacis grato concurren- mus in hec verba.
tJ.orig.
t. 111.
col.2û5.
An
I 220
17 juin.
tes assensu, huic pagine nostrum apponi-
mus sigillum. — Actum Biterris, anno
Domini i\i<'CG°XlX", IIII nonas januarii.
208. — CXXXII
Chartes d'Amauri de Montfort\
I. A MALRICUS, Dei providentia dux Nar-
AMALRICUi
bone, cornes Tholose & Leycestrie consiliariis nostris, donamus & tradimus,
& dominus Montisfortis, universis pré-
sentes litteras inspecturis salutem in Do-
mino. Noverit universitas vestra, quod
nos intuitu pietatis & pro remedio anime
inclite recordationis carissimi genitoris
nostri, necnon pro salute nostia & pa-
rentum & amicorum nostrorum concedi-
mus & confirmamus, salvo jure in omnibus dem loci presenti & future, quicquid ha-
alieno, illorum dumtaxat qui contra jiacem bemus vel habere debemus vel tenere, per
& !ios arma sumpserunt & modo catholici nos vel per alias personas, in castro &
reputantur, venerabili patri & amico nos- in villa & in suburbio Montisolivi & in
tro Petro abbati & conventui Villelonge, terminiis & pertinentiis eorumdem, vide-
& successoribus eorumdem ibidem Deo licet dominium, fidantias, leudam & ses-
servientibus, venditionem illani de villa taragium, albergas, homines & feminas
Carlipagii, quam memoratis abbati & cou- cum suis pertinentiis, & generaliter omnia
ventui fecit Petrus Singlarius miles noster, que ibi habemus vel tenemus ad usum vel
ut predicti abbas & conventus ac succès- utilitatem hominum pertinencia, ut vos
sores ipsorum dictam villam cum pertineu- vestrique successores habeatis & possidea-
tiis suis teneant & possideant in perpe- tis libère ac quiète in perpetuum pleno
fuum libère, pleno jure, hoc retento quod jure. Retinemus tamen nobis nostrisque
ad submonitionem nostram, quam facie- successoribus cavalcatam & excercitum
An
1220
In nomine sancte & individue Trinita-
tis, amen. Ludovicus Dei gratia Franco-
rum rex. Noverint universi nos litteras
dilecti & fidelis nostri Amalrici, comitis
Montisfortis, Francie consfabularii, vi-
disse sub hac forma :
Noverint universi présentes pariter &
futuris, quod nos Amalricus, Dei providen-
tia dux Narbone, comes Tolosaïuis & do-
minus Montisfortis, voluntate spontanea,
nulla deceptione vel dolo ad hoc inducti,
habita deliberatione cum baronibus & aliis
An
1 220
23 sep-
tembre.
in honorem Dei omnipotentis & béate
semperque virginis Marie genitricis do-
mini nostri Jesu Chrisfi & omnium sanc-
torum, monasterio Sancti Johannis Vallis
Sigarii, quod hodie appellatur Montis-
olivi, & vobis domino Ermengaudo abbati,
vestris successoribus & conventui ejus-
' Registrum curiae Franciae. [Lat. 9996, p. 74.] ' Manuscrits Colhert, n. 2275. [Lat. 9996, p.5i.]
An
'-'7
733
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
734
UJ.orijj.
I. III,
col. :66.
An
izio
23 sep-
tembre.
rescallus domini coniitis, ex niniidato do-
mini comitis Montisfortis proinittinnis in
iide bona tibi domino G., abbati Montis-
olivi, & monachis ejusdem loci, cfuod do-
nationeni & traditionem factam vobis &
vestro monasterio dominii & jiiris, qiiod
cornes habebat in Castro & villa & subur-
bio Montisolivi & pertinentiis eorumdem,
facienius a matre ejiis & suis fiatribus,
quandocumque ad partes istas accesserint,
infra mensem per suas litteras légitime
confirmari. Et ut hoc firraiter observetur,
sigillis nostris fecimus confirmari. Datum
in obsidione Castrinovi, ix''kalendas octo-
bris.
209.
CXXXIII
tantum & nihil aliud in hominibus jam-
dicti castri nobis ab ipsis faciendum,
quando homines de Crassa & de Caunis &
de Electo vel de duabus ex his tribus villis
nobis facient excercitum vel cavalcatam.
Predicte donationis & traditionis nos &
nostri successores erimus boni & legitimi
& fidèles guirentes vobis vestrisque suc-
cessoribus de omnibus amparatoribus 8i
contradictoribus, & faciemus a karissima
matre uostra & nostris fratribus cum suis
litteris omnia predicta légitime confir-
mari. Et confitenuir cum bac scriptura nos
accepisse a vobis pro dicta donatione &
traditione Xl"* & c solides Melgoriensis
monete,de quibus est nobis plenarie satis-
factum. — Et nos E., Dei gratia abbas Mon-
tisolivi, gratias referentes Deo 8c vobis,
jamdictam donationem & traditionem rcci-
pimus, promittentes quod omni tempore
diebus singulis faciemus semel niissam ce-
lebrari in prefato monasterio pro anima-
bus inclite recordationis carissimi genito-
ris vestri & fratris vestri G., quondam
comitis Bigorre, & pro vobis & pro ante-
cessoribus & successoribus vestris, ut om-
nipotens & misericors Deus eis tribuat
quietis beatitudinem & luminis claritatem.
Et ut omnia predicta & singula perpe-
tuam obtineant firmitatem, nos A, cornes
predictus & E. abbas Montisolivi, pre-
sentem cartam sigillis nostris fecimus co-
muniri. Actum in obsidione Castrinovi,
anno Domini M°CC°XX'', IX" kalendas oc-
tobris.
Nos autem predictam donationem & tra-
ditionem, sicut facta est, ratam & firmam Montisalbani & Altimontis & Montisacuti
habentes, ipsam sigilli nostri autoritate & Insulaeamatae, quod donum predictus
confirmamus. Actum Parisius anno Domini dominus comes Raimundus pater nostcr
M°cc''XXX''I'', mense aprili.
Nos autem, quia de consumptione su-
pradictarura litterarum timebatur, eas
transcribi fecimus sicut superius contine-
tur & scriptum presens sigilli nostri im-
pressione muniri. Actum Parisius, anno
Domini WCCLX" primo, mense marcio.
IH. Noverint ' universi presentem pa-
ginam inspecturi, quod nos G. Dei gratia
Carcassone episcopus, & G. de Levis ma-
vobis dédit & concessit, ut illud donum
habeatis & teneatis & possideatis, sicut in
instrumento a notario suo Petro Arnaldo
composito habetur & coniinetur. Ut autem
hoc firmum & stabile permancat, presen-
tem paginam nostro precepimus corrobo-
rari sigillo. Hujus rei sunt testes Pilifortis
de Rabastencs & Ugo de Alfaro & Geral-
dus de Gordono & Raimundus de Salas de
Lordad 8c Beriiardus Rogerii de Causaco
An
1220
Chartes de Raimond, fils du comte de
Toulouse, en faveur du comte de
Foix & de son fils ' .
LxTOSCANT omnes homines cartam is-
1n tam videntes sive audientes, quod
nos Raimundus, filius domini Raimundi,
Dei gracia ducis Narbone, comitis Tolose,
marchionis Provincie, 8c filius domine re-
gine Johanne, nostra propria ac spon-
tanea voluntate, damus 8c concedimus 8c
confirmamus vobis 8c Raimundo Rogerii,
eadem gratia comiti Fuxi, 8c Rogerio Ber-
nardo filio vestro, 8c filio dicti Rogerii
Bernardi, totum illud donum, videlicet
An
I 220
24 juin.
■Archives de l'ubbaye de Montolieu. [Doat, 'Château de Foix, caisse 11 Oont, vol lûg,
vol. 69, f° 160.] (> 216. j
An
I220
735
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
786
& Arnaldiis de Merglos & Bernardus Rai-
nuindus Baraiihos & Anialdus Molis coii-
sules Tolose, & Rainuindus Faber, qui
niandato praedicti d. Raimuiidi cartam
istam scripsit & sigillavit. Facta haec carta
An
1220
i3
juillet.
li'd.orig.
t. m,
col. 2C7.
!IO.
&dataapudGallacum,mensojunii,fenaTV ^^'^^^ ^ l encan par les consuls de
in die festo s. Jolianiiis Baptiste, anno
M" ce xx° Verbi incarnati.
II. In' Dei nomine. Manifestum sit,
qiiod nos Raimundus filius domini R., Dei
gratia diicis Narbone, comitis Tolose, mar-
chionis Proviucie, donamus vobis Rogerio
Bernardo vestrisque successoribus in per-
petuuni, omneni lionorem qui fuit Pétri
Martini & Willelmi fratris ejus, scilicct
donios, terras &vineas & omnia jura, que-
Toulouse des hiens d'un partisan
du comte de Montjort' .
NOVERINT universi tam présentes qiiam
posteri, hoc presens publicum instru-
mentum lecturi sive audituri, quod post-
quam consules Tolosani a consilio & quani-
pluriniis probis hominibus urbis Tolose &
suburbii consilium habuerunt, quod ipsi
consules venderent & alienarent honores
m possessionem vos niittinius omnium pre-
dictorum, erimusque boni guirentes ab
omnibus amparatoribus semper de omni-
bus supradictis. Et donamus vobis licen-
tiam vendendi, dandi, impignorandi & alie-
nandi dictum honorem & omnia jura ad
ipsum honorem pertinentia, salvo jure
nostro, dominio atque jure, secundum
consuetudinem Castrinovi. Hoc actum iuit
intus Castrumnovum xili die ab initio Tolose, quas idem consules hucusque fece-
mensis julii, feria II & anno Verbi incar- rant & toto tempore sui consulatus, vide-
nati M° ce xx°, Philippo rege Francie, licet usque ad venions festum natalis Do-
Raimundo comité Tolose, Fulcone epi- mini facturi erant, ipsorum consulum
scopo ejusdem civitatis. Hujus rei sunt cognitione & quod omnes venditiones &
testes Arnaldus de Villamuro & Bernardus alienationes, quas idem consules de illis
de Rupeforti, vicarius Castrinovi & Ber-
nardus de Sancto Martino & Willelmus
Arnaldi de Sopes & Arnaldus Mancipus
qui hanc cartam scripsit.
' ChSfP.iii "le Foix. [Doat, vol. 169, (" 218.]
honoribus & debitis & aliis bonis mobi-
libus & immobilibus supradictorum ho-
minum & mulierum facerent pro dictis
missionibus communibus complendis &
persolvendis essent ita bone & firme & in-
violabiliter in perpetuum observarentur,
ac si domini, de quibus illi honores & dé-
bita & alla bona mobilia & immobilia
erant vel fuerant, venditiones illas & alie-
nationes présentes fecissent. Post his om-
nibus supradictis (.sic) & pro his omnibus
consules suburbii Tolose, videlicet Azal-
bertus & Pelrus de Ponte & Raimundus
Gamiscius & Stephanus de Cadullo & Ber-
nardus de Miirello & Willelmus Petrus
An
1220
28 octo-
bre.
cumque habebant ipsi vel aliqui pro eis in & débita & alia bona mobilia & immobilia
Castronovo & terminis ejus, quando de illorum hominum & mulierum qui de To-
Castronovo recesserunt, & cum hac carta losa exierant & recesserant pro negocia-
tionibus sive aliis de causis & ad commu-
nem deffensioneni Tolose contra hostes
non interfuerant, nec etiam communes
missiones Tolose ipsi nec aliquis nec ali-
qua pro eis fecerant prout debebant & Ca-
cere tenebantur, & in alienis partibus Si
etiam in villis & opidis foris Tolosam mo-
rabantur vel moram fecerant, ad complcn-
das & persolvendas communes missiones
' Archives Ae la Haute-Garonne, E, 679; par-
chemin original.
An
1120
787
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
733
Rainardus & Ugo Aiisbergeriiis Si Petrus
Sobaccus & Vitalis Willelnnis & Willelnius
Baibadellus & Petrus Rogateriiis, cuni pro
coninuini iiegocio siiburbii Tolose niultas
& iiinunierabiles missiones fecissent & co-
tidie facere tenerentur nec haberent iinde
illas persolvereiit, habito prius super bis
omnibus suprascriptis commuai ac f^enc-
rali consilio plurium proborum hoiiiinuia
ejusdem suburbii, pro seipsis & pro Rai-
mundo GuifVedo socio suo & pro tota uni-
versitate ejusdem suburbii Tolose, veiidi-
derunt pro coniplendis 2i. persolvendis
supradictis commuiiibus suburbii missioiii-
biis, ac justo & irrevocabili titulo veudi-
tionis trndiderunt Poucio de Capitedena-
rio & Bernardo da Priileto 8c Peiro de
Pruleto fratri suo & eorum ordiuio totuni
illum honorem, qui erat Poncii Palmate,
Azalberti & Pétri de Ponte 8c r\ainuiiidi
Gaiiiiscii 8c Stephani de CaduUo 8c Ber-
nardi de Murello 8c Ugonis Ausbergerii
8c Pétri Sobacci 8c Vitalis Willelmi 8c Pétri
Rogaterii sunt testes Eernardus Petrus de
Cossano 8c Raimundus Aimericus ejus fi-
lius 8c Raimundus Belengerius 8c Raimun-
dus de Capitedenario 8c Bernardus de
Marcillo. Et de laudamento Willelmi Pelri
Rainardi 8c Willelmi Barbadelli sunt testes
Ugo Johannes 8c Bernardus Siguarius 8c
Raimundus Bertrandus de Suburbio publi-
cus notarius. Bernardus Gastoni est de
toto festis qui banc cartam scripsit. Item
Poncius de Capitedenario 8f Bernardus de
Pruleto 8c Petrus de Pruleto recognove-
runt 8c concesîeruat iuter se quod in hoc
predicto honore habet idem Poncius de
Capitedenario niedietatem 8c Eernardus de
An
1220
aliam medietatem. Testes sunt hujus rei
Raimundus Petrus Astro 8c Benedictus Ar-
naldus 8c idem Bernardus Gastoni, qui hoc
scripsit.
2 11. — CXXXIV
Lettres du pape Honoré III touchant
les albigeois' ,
I
qui est ad Castellum Moltonum inter ho- Pruleto 8c Petrus de Pruleto frater ejus
iiorem Willelmi Raimundi Raiaardi qui
fuit 8c hoDorem Pétri de Murello qui fuit
8c inter honorem niagistri Bernardi 8c
carrairolam, quia idem Poncius Palmala
ad communem Tolose deffensionem non
interfuerat 8c pro missionibus conimuni-
bus suburbii Tolose, cjuas ipse nec aliquis
nec aliqua fecerat pro eo, facta prius tibi-
cinalione de hoc predicto honore par ur-
beii) Tolose 8c suburbium. Et de hoc su-
pradicto honore vendito prefati consules
suburbii convenerunt 8c debent facere gui-
renciam pro seipsis 8c pro Raimundo
Guifredo socio suo 8c pro tola universitate
8c communi ejusdem suburbii Tolose jam-
dicto Poncio de Capitedenario 8c Bernardo
de Pruleto 8c Petro de Pruleto fratri suo 8c
eorum ordinio de omnibus amparatoribus,
libère si liber est, 8c si de domino tenefur
de omnibus amparatoribus, excepta parte
dominationis. Item prefati consules subur-
bii tenuerunt se pro bene paccatis de eo-
dem Poncio de Capitedenario 8c Bernardo
de Pruleto Si Petro de Pruleto de precio8c
de toto hoc, quod pro predicto honore eis
dare debebaut, sine retenfu quem ibi non
f;cerunt. Hoc fuit ita positum 8c conces-
sum mi die exitus mcnsis octobris, rég-
nante domino Philippo rege Francorum 8c
domino Raimundo Tolosano comité 8c do-
mino Fulcone episcopo, anno ab Incarna-
lione Domini M" ce" xx". De laudamento
HONORIUS, Sec. universis Christ! fidc-
libus tam clcricis quam laicis, in
ferra legationis vcnerabilis fratris nostri
C. Portuensis episcopi constitutis, 8cc. Ali-
quando altitudo celestis consilii, de bis
que mala videntur bona fréquenter eli-
ciens, negotium fidei, pro quo in Provin-
cie partibus tanto jam tempore iaborant,
quasi de summo ad inia corrucre occulto
judicio, sed utique justo permisit, forsan
in ejus relevationem salutem previdens
plurimorum, qui subveniendo ipsi negotio
in personis aut rébus peccatorum suoruni
veniam hoc salubri compendio merebuii-
tur. Hortamur igitur ununiquemque ves-
trum 8c obsecramus in Domino ac in re-
' Bibliothèque du roi j Baluze, Bulles, n. 2j;.
[Auj. Baluze, v. 385, n, liy, pièce 2Ô; copie ;in-
cienne.J
Kd.or'g,
t. III.
col. -lui.
An
I2JO
VIII.
34
An
1220
739
PREUVES DE L'FIISTOIRE DE LANGUEDOC.
740
niissioiiem vobis iiijunginnis peccatorum, tiim & per quorumdani malitiam prelato-
quatenus aggredientes viam veiiie, qmni rum status Proviiicie sit graviter perturba-
divina provideutia vobis offert, ad subveii- tus, fraternitati tue per Apostolica scripta
tionem dicti negotii vos indefesso studio niaiidannis, quatenus si que ecclesia cathe-
accingatis, coUectam intérim {corr. inter) dralis in provinciis vacare contigerit,
vos, prout Dominus inspiraverit,facientes, quandiu in partibus illis officiuni legatio-
iit ii qui ad dicti negotii subventioneni ne- nis exerce[bi]s, autoritate nostra inhibeas
quiverint proficisci, proficiscantur saltem capitulis earum, ne ad electionem proce-
per pie subventionis auxilium, secundum dant sine tuo consilio & consensu, decer-
devotionis affectum & subsidii quantitatem
coaseciittiri suorum veniam peccatorum.
Ut autem collecta hujusmodi ad subventio-
nem dicti negotii, & salutem vestram ma-
gis meliusque procédât, scribimus venera-
bili fratri uostro C. Portuensi episcopo,
Ed.orig.
t. III,
col. 26S.
nendo irrilum, si quid contra hujusmodi
prohibitionem fuerit attemptatum.
IV. Eidem. Cum' quidam Christiane fidei
zelatores ordinem militum institui deside-
rent in Provincia, qui sicut Templarii con-
tra Sarracenos pugnant in partibus Orien-
Apostolice sedis legato, ut ipse ad id eu- tis, ita in partibus illis decertent contra
ram specialem impeudat. Quare devotio- hereticam pravitatem, nos eorum laudabili
nem vestram monemus & hortamur in
Domino, ut tara sibi quam illis, quos huic
miaisterio duxerit deputandos, pro divlna
reverentia & sainte intendatis Si acquies-
catis humiliter & dévote.
desiderio favorem Apostolicum impenden-
tes, constituendi hujusmodi ordinem se-
cundum aliquam de religionibus approba-
tis liberam tibi concedimus autoritatem,
pro facultate illis juxta morem, quem ele-
II. Honorius &c.' C. Portuensi episcopo, gerint vivere milites memorati, nullatenus
Apostolice sedis legato. Non sine amaritu- per hoc jurisdictionem habituris in ipsos,
dinc mentis audivimus & recepimus, quod nisi forte se illis subjicerc voluerint spon-
quidam episcopi aliique prelati & eccle- tanea voluntate,
siastici viri adversari fidei negotio non V. Honorius" &c. consulibus & populo
vcrentur, hereticis eorunique fautoribus Tholosano spiritum consilii sanioris. Ex-
impendendo favorem, coasilium & auxi- pectanfes expectavimus, ut censuram ca-
lium nunc publiée, nuac occulte. Quos si nonicam, de vestra salute solliciti, for-
sedis Apostolice reverentia, que tan.tuni midantes, tandem aliquando ad unifateni
pro ipso negotio laboravit, ab illorum fa- ecclesiasticam rediretis, ac ideo licet vobis
vore non revocat, diutius saltem timor 8i fuerimus comminati, quod civitatem ves-
amor proprie famé ac salutis debuerat re- tram privaremus episcopalis dignitatis ho-
vocare. Cum igitur tante perversitatis ma- nore, diocesim vestram per circumslantes
litia & tam malitiosa perversitas remanere cpiscopos divisuri, hacteaus tandem sus-
non debeat impunita, inquirendi & corri- peadimus nostre comminationis effectum,
gendi ac puaiendi excessus talium, tam ne possitis conqueri quod ad penam hu-
regularium & exemptorum quam aliorum jusiiiodi promptiores debito fuissemus. Sed
i]uorumlibet, prout ipsi negotio videris vos, abutentes nostre longanimitatis jia-
[xpediils, privilegio seu appellationis dif- tientia & thésaurisantes vobis indignatio-
fugio nonobstante, liberam tibi concedi- nem & iram, nec emolliri blaaditiis neque
mus autoritate presentium facultatem, eo niinis aut flagellis corrigi hacfenus poiuif-
duntaxat excepto, ut ad depositionem epi- tis. Licet igitur Apostolica comminatione
scoporum nianum sine nostra spécial! li- reddideritis vos indignes, nos tamen, non
centia non extendas, alias eos, prout rcs quod vestra mereatur duritia, sed quod
excgerit, libère puniturus. Apostolicam caritatem deceat attendentes,
III. £/.-/em. Cum" per quorumdnm deffec- infra dies humiliter redeatis ad eccle-
An
I2Z0
' Bibliothèque du roi; Baluze, Bulles, n. iji). ' Bibliothèque du roi; Baluze, Bulles, n. iBp.
[Au). Bahize, v. 385, n. zSp, pièce 23.] [Auj. Baluze, v. 335, n. liy, pièce 2.4.]
' JkiJ, pièce 27. . ' Ihi.i. pièce 28.
An
1220
741
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
74^-
tamur iu Domino, per Ajîostolica tibi
manibus v. f. n. C, Portuensis episcopi scri])ta mandantes, quatenus apiid temet-
Apostolice sedis legati, ac postmodo alias ipsiim recogitans quanti periciili sit quod
siasticam unitafeni, précise jurando
n
idoneas cautiones, quod parcbitis nianda-
tis omnibus, que nos vel ipse legatus vobis
duxerimus facienda, scientes, &c. Alioquin
pro certo noveritis, quod predicte digin-
tatis honore civitateni vestiani privabiimis.
precisus es ab ecclesiastica unitate, ad
sinum ecclesie, que parafa est recipere
redeuntes, humiliter revertaris, in mani-
bus venerabilis fratris nostri C. Portuensis
episcopi, Apostolice sedis legati, précise
ejus diocesini cum vicinis diocesibus appli- jurando & prestando alias idoneas cautio-
cantes, ac insuper per sententiam expresse nés, quod parebis mandatis omnibus, que
vobis abjudicabimus omnia bona vestra, nos vel ipse tibi duxerimus facienda. Sciens
quod si sano usas consilio intra menscm
feceris quod hortaniur, nos tuorum obli-
viscemur excessuum & ad provisionem
tuam, de qua sedes Apostolica, ut predic-
tum est, pie ab initio cogitavit, taliter in-
cum & vestra perversitas & statutum ge-
neralis concilii contra hereses & eonira
fautores edilurn id exposcant, &c.
Itim eodem modo consuUbus £• populo Ns-
mauser.si, consuUbus & populo Avenionensi.
VL Honorius' &c, nobili viro Raimundo, tendemus, quod Romanam ecclesiam crga
filio R. quondam comitis Tolosani, spiri- te matris viscera fateberis habuisse. Alio-
tum consilii sanioris. Cum Tolosa & alla quin habeas pro constanti, quod etiam spo
terra, quam pater tuus ultra Rhodanuni reservate provisionis te omnino privabi-
obtinuit, sibi & heredibus suis per Aposto- mus & per sententiam expresse tibi abju-
licam sedem fuerit abjudicata perpetuo, dicabimus etiam dicfam terram citra Rho-
exigentibus culpis suis,& eadcm Apostolica danum existentem. Nec confidas in eo quod
sedes sperans quod ipsius patris tui ])er.a nunc tibi successisse videtur, quasi contra
te ab ejus vesligiis abstcrreret, in niani- Deum valeas prevalcre, quia, si tibi abjur-
bus suis retinu[er]it terram illam, quam dicari contigerit terram ipsam, numquam
citra Rhodanum idem pater tuus obtinuit, illam excommunicatus diu poteris reti-
nt videlicet terra tibi provideret eadem, si nere, cum ab ea possessione sit facile de-
te dignum do hujusmodi gratia exhiberes; jici, que sine justo titulo noscitur detineri.
tu vero ejusdem patris tui vestigiis desc- Y^L Honorius", &c. nobili viro comiti
rendis inherens, fovisti & foves hereticos, Fussensi & filio ejus spiritum consilii sa-
fideles autem impugnasti & incessanter «ioris.Expectavimus ut excommunicationis
Éd.orig. impugnas, ita ut non solum hcreticorum sententiam, culpis vestris exigentibus ia
coi 260 fautoi"» sed & hereticus videaris, & tam vos latam, aliquando tandem de vestra sa-
terram ipsi patri tuo & heredibus ejus, ut lute soUiciti recogitantes, hereticos fovere
nredictum est, abjudicatam omnino, quam atque deffendere cessaretis & rediretis ad
eam que fuit pro tua provisione servafa, sinum Ecclesie matris vestre. Sed vos tan-
violenter invadens & in ca favens herc- quam filii alieni pugnantes pertinacitor
ticis & receptans, excommunicationis sen- contra eam, sic in ipsorum hereticorum
tentiam propter hoc in te latam a multis favore ac deffensione persistitis, ut non
jam annis pertinaciter contemnendo, ita solum deffensores ipsorum, sed etiam ex
exhibuisti Apostolice sedis gratia te indig- ipsis non immerito existimari possitis. Li-
luim, ut spe provisionis, quam tibi in prc- cet igitur tanta fuerit conturaacie vestre
fata terra citra Rhodanum reservavit, jam- duritia, ut juste jamdudum potuerimus
dudum justissime potuit te privare. Adhuc contra vos severius processisse, adhuc ta-
autem experiri volentcs, utrum blanda nio- nien experiri volentes, utque blanda coer-
nitio emollire possit cordis tui duritiam citio vos ad viam rectitudinis valeat re-
teque ad viara rectitudinis revocare, no- vocare, nobilitatem vestram monemus,
tum tibi facimus & mouemus 8c exhor- rogamus & obsecramus in Domino, per
' Voir Rayiialdi, an. 1221, n. j,3 £< setj.
Liz;, ut siiyra, charie 21.
Ba- ' Voir Rnynaldi, an. 1221, n"' ^3 & seq. —
Eahizc, ut :upra, charte 22.
An
I 220
An
I j;o
74J
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
744
Éd.orlg.
t. m,
col. 270.
An
1221
5
ftvricr.
Aposiolica ?cripta mandantes, qiiatenus in-
fra nieuseni redeatis ad ccclesiasticani uni-
fatem, précise jurando ia nianibus venera-
bilis fratris nostri C. Portiiensis episcopi,
Apostolice sedis legati, ac prestanJo alias
idoneas cautioiies, quod parebitis manda-
tis omnibus, que nos vel pape legatus vo-
bis duxerinuis facienda. Scientcs quod si
sano usi consilio nostris acquisicritis nio-
nitis & mandatis, nos eam curabinuis erga
vos mansuetudinem exhibere, quod cete-
rum gaudebitis vos Apostolice sedis jugo
colla humilitcr submisisse. Ailioquin pro
certo novcritis, quod par sententiam vobis
sine spe restitutionis expresse abjudicabi-
mus castrum Fuxense ac aliam terram
vestrani, cuni castrum ipsum in ecclesie
nostrc commissum inciderit, & alias se-
cunduin constitutionem concilii generalis,
promulgatam contra hereticos & eorum
fautores, abjudicari vobis possit & debcat
terra ipsa. Nec confidatis, &c. (.ut supra.)
212.
Promesse du maître de la milice
de la foi au comte de Montfort ' .
FRATKR P. Savaricus, humilis & pauper
magister milicie ordiuis fidei Jesu
Christ!, univcrsis hominibus ad quos pré-
sentes littere pervenerint salutem in Do-
mino. Noverit universitas vestra, quod
consilio & assensu fratrum nostroruin nos
& omnes fratres nostri concessimus do-
mino A., Dei providentia duci Narbonc,
comiti Tolose & Leycestrie, Montisfortis
domino & omnibus heredibus suis sucur-
sum & adjuvanien nostrum ad deffendon-
dnm & observanduni corpus suum & ter-
ram suam pro posse nostro, bona fide, &
adquirenclum & destruenduni pravos here-
ticos & terram ipsoruni & etiam illos,'qui
contra fideni sancte Ecclesie sunt rebelles.
Et si forte alique gentes, sive sint Chris-
tiane vel alie, contra dominum comitcm
gucrram aut bellum promoverint, nos ip-
sum in negociis suis in castris & villis
nostris firmiter recipercmus & contra ip-
sum juvamen vel auxiliiim alicui persone
nullo modo prestaremus. Et de cetero suam
terram vel feoda sua non possimus sumero
absque sui licentia, exceptis helemosinis
rationabilibus, quod saiicta Ecclesia con-
cedere & douare potest. Quod autem fir-
mum sit & stabile, sigilli nostri miuiimine
has litteras corroboramus, anno M ce xx
Licarnatiouis Doniiiii, nouas febroarii.
2 1 3. — CXXXV
Chartes de Ralmond VI, comte de
Toulouse, ô* de son fils\
L tN nomine Domini nostri Jesu Christi,
1 anno Incarnationis ejusdem MCCXX,
VIII kalendas aprilis, existentibus in civi-
tate Avinionis consulibus Ugone Ber-
mundo, Raimundo de Bulbone, Guillelmo
Raimundo de Avinione, Bertrando Mata-
roue, Guillelmo Aberto, Bertrando Tor-
tosa Urtica & Raimundo Marino, & judice
Rostagno de Morus. Nos Raimundus, filius
domini Raimundi, Dei gratla ducis Nar-
bone, comitis Tholose, niarchionis Pro-
vincie, & domine regine Johanne quondam
uxoris ejus, attendantes fidei puritatem !k
devotionis affectum, quem vos consules
Avinionis & tota universitas ejusdem civi-
tatis erga nos St dominum R. patrem nos-
trum preniemoratum habuistis, considé-
rantes etiam & habenfes pre occulis grala
plurimum & accepta servicia & expansas
inestimabiles, quas vos milites & probi
honiines & tota universitas predicte civita-
tis Avinionis nobis exliibere non dubitas-
tis, consilio patris nostri Se generalis &
jurati consilii civitatis Avinionis, donanius
& concedimus in feudum in perpetuum
absque omni exceptione & retinimento,
bono animo & spontanea liberalifate, om-
iiem dominationem & omne jus, quantum-
An
1 121
liJ.oric.
t. 111.
col. ^70.
An
1221
25 mars.
' Original scellé, J. 890, n.
ca.'/'.ic Friuicitic, JJ. \\\>.
If-c^'ntrum ' Trésor des chnrtes, Toulouse, sac 7, n. 71
[J. JI.J, co^iic du temps.]
An
1:21
74-
PREUVES DE L'HISTOIRE J)E LANGUEDOC,
746
ciinr[uo vcl quodcunique habenius miiic &; predecessorum noslrorum possidcbaiit,
vel habere debemiis, vel pater noster mine eas nobis & predecessoribus nostris lacère
habet vel habere débet in Castro & in villa consueverunt, ita tanien quod pro caval-
Cavimontis 8c in toto ejus teneniento vel
territorio, item in villa de Thoro & in
toto ejus tenemento, & in villa de Girmai-
gnanegiies & in toto ejus tenemento, & in
Castro de Thozono Si in toto ejus tene-
mento, & in villa de Junqueriis & in toto
ejus tenemento. Item donanuis & conce-
cata ]-)redictorum locorum non tenebuntur
coiisules Avinionis nobis prestare redemp-
tionem , nisi probaretur quod predecesso-
res nostri habuissent redemptionem pro
predictis cavnlcatis. Et hec omnia debe-
bunt nobis facere consules, salvis omnibus
libertatibus & franquisiis, quas memorata
dinius, ut a Valleaquaria ci ira usque ad civitas Avinionis usque modo consuevit
Rodanum & usque ad Sanctum Victorem habere. Promittimus etiam vobis consuli-
& usque ad Riippemmauram, & usque ad bus & judici, 8c per vos predicte civitati
Aramonem possint universi & singuii, pre- Avinionis, nos curaturos & effecturos,
sentes & futuri, habitatorcs Avinionis col- quod dominus Raimundus pater noster
ligere ligna & pascere animalia sua sine supradictam donationem approbet & ju-
preciOjSalvo omni jure omnium hominum,
qui infra prcdictos terminos aliquid juste
habent & possident sive jure alodii vel
jure feudi vel jure pignoris vel alio jure.
Donamus incjuam omnia predicla vobis
consulibub & judici & per vos toti univer-
sitati Avinionis in perpefuum. Preterea
rejurando confirmet; promittentes ctiaiu
vobis aliqua cxcogitata rafione, & nomi-
n;\tim raliono minoris etatis vel summo
cxccdentis D aureos contra predictam do-
nationem & couccssionem ullo unquani
tempore nos non venturos. Renunciantes
omni juri scripto & non scripte, civili &
dominationem & jus, quod donamus vobis canonico, promulgato & promulgaudo, &
in predictis locis, donamus vobis & conce- nominatim illi juri, quod fortasse posset
dimus hoc ralvo quod Petriis Amiens & competere, nobis allcgantibus nos vel po-
liberi quondam Geraldi Amici & alii, qai
in prédictif locis aliquid nomine nostro
possident, non teneantur vobis nisi in eo
tantum quod nobis facere tenebantur &
omnia jura sint eis salva, que iiunc habent
pulum Avinionenscm esse nunc excommu-
nicatiouis sentencia innodatos. Omnia su-
pradicta universa & siugula nos firmiter &
bona fide scrvaturos & contra non ventu-
ros vobis scpcdietis consulibus ik judici, &
& tenent in predictis locis, & omnia que per vos toti universitati Avinionis presenti
consueverunt habere in militibus & homi- c< future, per soUcmpnem stipulationem
nibus predictorum locorum. Et pro hiis promittimus & super sancta Evangclia
que donamus vobis & conccJimus, quando tacta manu propria juramus. Et ad per-
ex parte nostra mutabitur dominus in co- hempncm hujus rei mcmoriam & ipsius
mitatu Tholose vel quando mutabitur do-
minus vel domini in predictis locis, tene-
buntur consules, qui tune in civitaîe Avi-
nionis erunt, pro se & pro tota universi-
tate Avinionis illi domino suecessori nostro
jurarc fidelitatem, illam videlicet fîdeiita-
tem & eo modo, quomodo consules acci-
pient a dominis predictis locorum, qui ea
nomine nostro possidebant, & omnia que
in sacramento fidelitatis contineiitur. Et
quando alla terra nostra faciet nobis vel
donationis firmitatem, prenominatam do-
nationem scribi & bulle nostre & vestrc
muniminc precepimus ro!)orari. Facla fuit
predicta donatio in aula nova domini epi-
sccpi, presentibus omnibus consulibus &
judice supradictis, & présente jurato con-
silio gencrali.
Anno quo supra, videlicet V idus apri-
lis, in bescalmo staris quondam Guersi
Garncrii, dominus cornes predictus prcce-
pit AlJeberto de Novis, ut hane cartam
successoribus nostris cavalcaîas, consules bulla ipsius domini comitis. confirniaret.
Avinionis tenebuntur nobis facere caval- Testes affuerunt Guido de Cavelhone,
catas de illis locis predictorum locorum, Dcrtr. de Avinione & Arnaudus frater
que nobis tenebantur facere cavalcatas, ejus, Guillelmus de Barreria, Rostagnus
sicut illi, qui predicta loca nomine nostro de Prato CO) Aimericus Multonis, Catellus,
An
1 22 1
A a
1 221
y aviil.
An
I 221
747
PREUVES DE L'IIÎSTOÎRE DE I ANGUEDOC.
74^
An
1 22t
4 avril.
KJ.orig.
t. m,
col. 271.
Berlraiidus de Porfis. Et ego A. de Novis,
domiiii U. comitls Tholose judex & caii-
cellariiis in Venaissiiio S: citra Pvodaniim,
hnnc cartam niandato ipsiiis domiiii conii-
tis sigiiavi & niaiiii propria sigillavi. Do-
mine Deiis Jesu Christe, custodi vias meas ut
non ddinquam in lingua mea. (Signum nota-
rii.) — Et ego Bertrandus notarius omiiibii.s
supradictis testis interfui & auctoritate &
niandato domini comitis & consuluni scribi
feci 8r confinnavi biilla consiilum & sig-
navi.
I!. Notiim' sit omnibus tam presentibus
quam fiituris, quod dominus Kaimiindiis,
gratia Dei cornes Tolose, duxque Narbone,
iiiarcliio Provincie, filius domine regine
Conslancie, sua bona propria voluntate
dédit & dando solvit & concessit Guillelmo
Saiseto de Vauro & Aimerico de Castello-
novo 8i fratri suo Petro de Castellonovo
& Guillelmo de Castellonovo, filio Arnaldi
de Castellonovo qui fuit, & eorum ordi-
nio, castellum qui dicitur Pulcruni Castel-
lum, cum omnibus hedificiis & bastimentis,
que ibi sunt & ibi pertinent, & cum om-
nibus his que ad illum castellum pertinent
vel pertiuere debent, sive sint homines
vel femine vel eorum infantes vel eorum
fenencie, terre culte vel inculte, nialoles
vel vinee, prata vel pascua, nemora vel
barte, fontes vel aque vel piscarie vel nio-
lendina, oblie vel directaciones, censiis
vel usus, queste vel albergi, quartos vel
quintos décima vel primicie, propriotas es-
casutas, introitus vel exitus,& deni([ue to-
tum hoc quod ad predictum castellum per-
tinet vel pertinere débet, quicquid sit &
ubicunque sit uUo modo, ad oninem eorum
voluntatem inde faciendam, scilicet dicti
Guillelmi Saiseti & Aimerici de Castello-
novo & Pétri de Castellonovo & Guil-
lelmi de Castellonovo & eonim ordinii,
Sicuti melius Guillelmus Olricus avus eo-
rum & sui infantes predictum castellum
cum omnibus juribus illius castelli melius
habuerunt & tenuerunt, retenta ibi sua
alberga comitali & retento ibi, quod dic-
tus Guillelmus Saisetus 8c Aimericus de
Castellonovo 8j Petrus de Castellonovo &
' Trisor Aai chnrtes, Toulouse, sac 17, n, 23.
[J, 32(ij originnl.J
Guillelmus de C'astelloiiovo v:ilcaiit inde
ei de bello Si de placito. Et de hoc dono
hujnsmodi facto & de solucione dictus
dominus Raimundus comes débet & coii-
venit eis Se eorum ordinio esse guirens de
omnibus amparatoribus. Et est sciendum
quod in predicto dono habet Guillelmus
Saisetus solus terciani partem & Aimericus
de Castellonovo 8c Petrus frater ejus 8c
Guillelmus de Castellonovo eorum nepos
duas partes. Hoc fuit ita positum IV die in
introitu mensis aprilis, feria I, Philipo
rege Francorum régnante, 8c R. Tolo-
sano comité Se Fulcone episcopo, anno
i\i''CC°xx°i'' ab Incarnacione Domini. Hu-
jus rei sunt testes Aimericus de Cas-
tellonovo probus horao 8c Jordanus de
Vilianova & Raimundus de Recaldo 8c Ugo
Johannes qui tune erat vicarius Tolose, 8c
Andricus Baldoinus de Vauro 8c Raimun-
dus de Castronovo Se Petrus de Roaxo
illius Bertrand! de Roaxo 8c Ugo de Roaxo
Se Germ[er]ius de Roaxo, 8c Raimundus
Ferriolus qui cartam istam scripsif.
III. Conoguda" causa sia a totz los pré-
sents e als endevenidors, que nos Ramons,
fils del senhor Ramon, per la gracia de
Deu dug de Narbona, comte de Tolosa,
marches de Proensa, e fils de la dona re-
giiia Johana, avem mandad e autreiad a la
universitad d'Agen, de totz entro a I o de
I entro a totz, que nos bos senher e leials
e drciturers lor siani, e que tort ni forsa
no lor fassam nos ni hom per nos ni per
nostre coselh, abans si autre o fazia, nos
les ne defendriam ab cors e ab aver e ab
amigs. E lor mandam e lor autreiam, els
gardarem dins Agen e defora que nostres
leials amigs, que si nuls homs que fos
lor enemigs, lo coms de Montfort o autre,
que lor meses seti, que nos nos metrem
dins la ciutad e defendrem la vila els ha-
bitants de la vila ab cors e ab aver e ab
amigs, a nostra messio. E sobre lotas
aquestas causas mandam lor e lor au-
treiam, que si la ciutads aura (.rie) guerra,
que mester lor aia garnizos, que nos lor
bailarem garnizo de xx cavaers garuids del
' Hôtel de ville de Montaubnrt. [Orlglnnî scellé
.Tux archives municipales d'Agen j Mageil & TIio*
lin, Chartes d'Amen, t. 1, p. 16. J
An
I 221
An
1221
3 3 août.
A.i
1221
749
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
::.)0
tôt e de XXX sirvenfs aniiads a caval e de tramio de Montelanardi Si Gauzbc; to de
X balesters a caval. E si giicrra era tant Teziaco & Anialviuo de Pestiliaco. Qiio
graiis, que mais i agiies obs garuizos, nos facramento peracto, Iiomiires Moisiaci ut
metram lo mais a nostre poder, e aisso de- fidèles sacrameiitum, fidelitatem, vitam &
vem a nostra messie far. Et aquesla sobre- membra, & contra omnes homines consi-
dita garnizo dels XX cavaers garnids del lium 8i auxilium ut bono domino ei fece-
tot e dels XXX sirvents armads a caval e runt, & super sacrosancta Evaugelia quid-
An
I 222
An
1222
jyrnars.
lid.oriff.
I.ll!,
col. 373.
dels X balesters a caval, autreiam e crezem
que devem far per la renda del sali e de
las eminas e de las punheras. Autreiam Ec
volem que nulhs hom d'Agen no sia mar-
cads per autrui en tota nostra terra, en
tant que nos poder aiam, si per causa co-
iioguda no era que el mcteiss o agues a far.
E que aisso sia plus ferm, nos avem fait
sagelar la présent carta ab nostre sagel, e
lor n'avem dad a mandadors le Capitol de
To'osa & la avem faita sagelar del lor
sagel de Tolosa. Aisso tôt fo pausad e
autrciad en la ciutad de Tolosa, VU dias
a l'issid del mes d'aost, ea dimercles, en
l'an de la Encarnacio de nostre Senhor
M"cc°xx"r.
IV. Notum' sit, quoi anno ab Incarna-
tione Doiiiini M°CC''xx.''i'>, V die exitus
martii, Rainuindus filius Raymundi, Dei
gratia ducis Narbone,' comitis Tholose,
marchionis Provincie, Johaniie regine
filius, recuperavit villam Moisiaci. & tac-
tis sacrosanctis Evangeliis juravit atque
promisit omnibus hominibus Moisiaci,
presentibus atque futuris, quod eos non
capiat nec faciat capi, nec occidat nec
occidi faciat, nec vim aliquam eis faciat
vcl fieri faciat, nec pecuniam suam eis ul-
tra justiciam auferat vel auferri faciat,
nec malam consuetudinem eis mittat nec
mitli faciat, nec aliquam lauzengam de eis
credat, usquedum illi qui lauzengam dixe-
rit in presentia sua & hominum Moisiaci
illam presentialiter tenuerit & dixerit.
Cognovit preterea dominus Raimundus
predictus, quod dominus Moisiaci, cum
villam Moisiaci recipit, hoc sacramentinn
facere débet cum x de baronibus suis,
quod sacramentum ipse Raimundus fecit
cum Bertrando fratre suo & Ottone Leo-
manie & Hespanio fratre suo & Guidone
da Cavalhs & B. de Rupeforti & Pelforti
de Rabastencs ik B. de Duroforti 84 Ber-
' Hôiel d» viUs d* Moijsac. [Doat, v, 1 27, f ^.}.]
quid boni homines bono domino jurare
possuiit, juraverunt & promiserunt. De
cetero dominus cornes Raimundus juvenis
& homines Moisiaci bonum finem, bonam
pacem <k bonam concordiam per se &
per predecessores suos fccerunt in invi-
cem. Acta & compléta sunt omnia bec in
monasterio bcati Pétri apostoli Moysiaci.
214.
CXXXVI
Règlement fuit par le fils du comte
de Foix, touchant la ville de Mon-
tauban '.
NOTUM sit atque sciant omnes preseiUes
ac posleri, quod nos Rogerius Beriiar-
dus filius domini Rogerii, gratia Dei comi-
tis Fuxensis, mandam & establem, que se
liins om ni lunha femma de Moiitalba
doiiava terra ni onor que agues, que fos
dins Montalba ni de la onor defora, a luii
ome d'ordre ni a la maiho de luy, ni aïs
nialautes degitafs (.sic) ni a las maihos de
lor, que aquel, que recobrio lo do de terra
ni de la honor, la aguessa venduda diiis
un mes quel do aurio resseubut. Car en
aissi o mandet & o dis & o establit fer-
mament R. Berna, & aisso fe ab consselh e
ab volontat de sept prusomes, que ero ala-
donx de capitol de Montalba : so es a sabcr
d'en W. Aribertz & d'en G. de Castillo
& d'en Jorda de Sapiac & d'en Arnaud de
W. & d'en B. d'Aussac e d'en R. B. de
Gaulena & d'en W. G. & d'en R. Mag,
que era bailes de Montalba, & d'en Ar-
naud R. d'Escalquenx de Tolosa, & d'au-
tres prusomes de Montalba, d'en Mostet e
d'en Joan Tozet e d'en Engilbautz e d'en
' Archives «Je la caihs.liul« de Montaubail, —
[D'.;it, Yol. 8p, f li.]
An
I 221
II
odobrc.
An
1221
I 22 1
i iuin.
yai PREUVES DE L'[IISTOIRE DE LANGUEDOC. 75'
' An
]l. V7. Carbonelh c d'en B. Tozet e d'en M" cc xx° Vil", exitus mciisis martii die '^'^
Jagmez Carbonell , li cal aisso mandero & socuuda.Cum milliis in carne positus, &c,
o tengo per boîk per fcrm. 'Aisso f'o paujat idcirco ego Bernardus Jordaniis, filius Jor-
dins la gleiza de S. Jagme, sies dias a l'in- dani de Iiisula qui fuit, gravi morbo de-
traut d'octobre, anno ab Incarnatione Do- tentus, mori timens, &c. in praesentia
mini wccxx-i", régnante Philippe Fran- uxoris meae dominae Endiae, &c. mcum
corum rege & Raiiinindo Tolosano comité, facio testamentum. In priniis ego B. Jor-
W. Caturcensi episcopo. Petrus de Ru- danus dono me corpore & spiritu Domino
vinhargas publicus scriptor scripsit. Deo & beatae Mariae & domui Grandis-
silvae, ibique jubeo me sepeliri, & dono
' ' ~ eideni domui meum equum, & domui niili-
tiae Templi de Tolosa mea muniminia, &
^ t- PVYYVTT domui Gemontis meum muhim, &c. Prac-
terea ego B. Jordanus volo quod de
j-, , , meis boiioribus... reddant\ir dominae En-
Lxtrait de quelques chartes touchant ji^^ ^^p^i meae & persolvaniur iUi x™ so-
la maison de l'Isle-Jourdain' . lidi Morlanenses vel Tolosanenses, quos
eis laudavi & concessi nomine dotis, &c.
^'~' I. A NNO Verbi incarnati MCCXXI, menss Item ego B. Jordanus rolinquo meo fiiio
^" /\ junii, ivdie ad introitum suum, Bcr- Bernardo Jordano villam Insuiae & Me-
nardus de Marestagno & domina Alasaicia renvilhm &: Castellare, &c. Item relin((uo
uxor ejus mandaverunt & convenerunt filio meo Jordano & ejus ordinio Mon-
dare unam de filiabus eoru:n in uxorem temacutum & Legamium, & omnia il!a
Bernardo Jordano, filio scilicet domini jura, quae liabeo & habere debeo in Gi-
Bernardi de Insula, ad commonitioncm moes & ultra flumen Garonae, de parte
quam idem Bernardus Jordanus & amici Tolosana, &c. Ego B. Jordanus dono &
ejus faciant eidem Bernardo de Mare- relinquo cum infante, de quo est praeg-
siagno, & dcderunt cum filia eonim fo- nans domina Endia uxor mea, si filius
tum hoc, quod ipsi habebant vel habeie fuerit, Domino Deo & conventui domus
debebant ad Iiisulnm &: in Castro do Ando- ccclesiae Sancti Stcphani de Tolosa si
fuilla, &c. Eodem vero modo dictus domi- infans crit fiiia, dono 8-t relinquo eani cum
nus Jordanus mandavit & convenit daie ccc solidis Tolosanis Domino Deo & con-
Mascarosam filiam suam in uxorem Ber- vcntui domus Spinassiae, & fiât & stet ibl
nardo de Marestagno, filio dicti Eernardi monacba, &c. Item ego B. Jordanus mitlo...
de Marestagno, quando fuerit perfecta omnes meos infantes & universos & sin-
aetate matrimonii, & convenit ei dare cum gulos corum honores S: jura ipsorum in
ea M solides Morlanens. Hujus rei sunt posse & baillia & sub tutcla & procura-
testes Petrus de Molnare, Vitalis de Blan- tione dominae Endiae uxoris meae, & in
caforte, &C. ejus spondaratico, &c. Hoc testamentum
II. Conoguda cosa sia, &c. aquest sobre fuit lactum in praesentia Bernardi, vicarii
dich accordamen rccognogio & autrogero de Porlello, &c.
al segnor en B. Jorda de la Illa que ille IV. Noverint, &c. quod Raimundus de
juillet, pro ipso que eu Guillcms B. de Lavaur Insula dédit Bernardo Jordano, filio
ÛJ.orig. ])enria la dona na Mascarona, filha del sei- domini Bernardi de Insula qui fuit, & ejus
coi.ï73. gnor en B. Jorda predich, per molher, &c. ordinio omiicm illam partem,quam ipse
mense julii, V dias a la yssida, die do- Raimundus de Insula habebat in domi-
, minica, anno ab Incarnatione Domini natione villao de Insula. Hoc totum fuit
,2j3 MCCXXII, factum inter eos VIII die introitus menîis
3omars. III. In nominc &c. Incamationis ejusdcm januarii, anno m ce xx VJII ab Incar::::-
An
1222
-7
licne Domini , &c.
' Arrliivoj du ciomaiiie de Moiiipellicr, cartu-
luir: ds lIslc-Jo;ird,iiii.
753
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
704
216.
Amnistie accordée par le jeune comte
de Toulouse, Raimond, à ceux des
habitants d'Jgen qui avaient pris le
parti du comte de Montfort '.
An
122 I
35 août.
blids, e si alciis contra aisso aiiava, nos ne
serian contra lui el tindriani per enemig.
Apres aisso volem e autreiam a las prega-
rias (lel maior e del coseilh e de la iinivcr-
sitad d'Agen, que las questas que seraii
faitas per las despessas de la vila sian trai-
tas e rendudas liura per liura dreiturera-
nicnt, segoii que cadaus aura, E aisso nos
autreiam e juram sobre sants Evangelis,
que o lindrem bonanient. E per que aisso
RAMONS, fils del senhor Ramon, per la sia plus ferm , nos avem faiia sagclar la
gracia de Deu dug de Narbona, comte présent carta de nostrc sagel, e lor n'avem
de Tolosa, marches de Proensa, e iils de c!ad a mandadors le capitol de Tolofa, e la
la dona regina Johana, a tots aquels qui avem faita sagelar del lor sagel de Tolosa.
aquesfas letras veiran e auziran, salus en Aisso tôt fo pausad e autreiad en la ci\;rad
iiostre Senhor. Nos fam saber a lots homes Je Tolosa, vu dias a l'issid del mes d'aost,
présents e avenidors, que sil maier el co- en dimercles, en l'an de la Encarnacio de
selhs e ia universilads d'Agen, per la oc- nosire Senhor M" ce" xxi".
caiso de la senhoria del comte de Montfort
e de l'abesque d'Agen, en latiual avian cstad
longament, avian fait ni dit a nos tort ni
damnatge ni per nulha autra causa per
defalhiment de lor metcisses sa en arcire,
nos lor o asolvem ah bona volontad, els o
quitiam bonament per ara e per tots temps,
per nos e per les nostres, a lor e a tots
actuels qui saran habitans en la ciutad, ni
nulha demanda non farem, ni nulha que:-
tio per nulh dreit escriut ni no escriut,
ni re que aian fait a nos ni als nostres nols IV gracia de Deu dug de Narbona, comte
r-'comtarem per mal. Atresi si nulhs hom de Tolosa, marches de Proensa, & filhs de
de la ciulad ni autre estrains avia près ne- la dona regina na Johana, a totz aquels
gi'S damnatge, que l'agues fait alcus hom qui aqucstas letras veiran e ausiran, saluz
de la ciutad O tuch per occaiso de nos ni en notre Senhor. Nos demostran a la vos-
de lor mefeisses en la senhoria del comte tra universitad per las presens letras que
de Montfort & de l'abesque, nos lor o i;os, per nos e per nostres successors, al
pi'rdonam franchanient, els o asolvcni que maior e al coselh e a la universitad d'Agen
nulhs hom no lor ne puscha nulha de- autreiam els cofermam totas lors costu-
manda far, e nos serem lor ne bo guirent mas, aissl quo melhs las an agudas e ten-
e ajutori per nos e per les nostres, e si gudas ilh ni li lor ancessor ab los nosires
nulhs hom contra aisso anava, nos le ten- ancessors, e melhs, si melhs podian a
driam per nostre enemig. Atresi volem que l'enfeudament del coselh c dels autres
fi nuls hom de la ciutad ni femna a peins proshomes d'Agen. E si sobre las costu-
d'un autre nil deu diners en fjue aia nsura, n:as de la ciulad d'Agen se movia con-
que sia dclcrmenad en forma de dreit, e frast entre nos els ciufadas o entre los
de las veuvas e dcls orphanoUis atresi per ciulaJas e nostre badlcs, nos ne creirem
dreit e devant lo coselh sian aqucstas eau- los Xii proshomes del coselh. E si cosel'i
sas determenadas o devant jutges esta- no avia en la vila, nos ne creirem los
An
■ 221
217.
Confirmation de ses coutumes L- oc-
troi de divers privilèges à la ville
d'Agen '.
■TRAMONS, fils del senhor Ramon, per la
An
1 22 1
li août'
' Archives municlpnles d'Agen j parchemin ori- ' Archives municipales d'Agen ; pjirchemin ori-
ginal jadis scellé. — M.igcn & Thclin , Ciimus ginal jadis scellé. — Magen & Tholin, Chartes
JAgen, t. I, pp. l2-i3, n. 10, d'Agen, t, 1, pp. i.(-i j, n. 11.
An
1224
739
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
760
sfagni 8: qiionimJam nliorum locoruni ,
taiii Narboneiisis quam Biterreiisis diocc-
suni, pro danmis illalis eisdem civibus pro-
mulgavit, Apostolico dignareniur nuini-
miiie roboiare. Ideoque discrétion! vestrae
per Apostolica scripta niandanius, quatinus
sentciitiam ipsam, sicut ratioiiabilitor e: t
prolata, faciatls authoritate lîostra usque
ad satisfactioiiem coiidigiiam, appellalione
remota, inviolal)iliter observari, luillis lit-
teris veritati & justitiae praejudiciaiitibus
a sede Apostolica impetratis. Quod si non
onines exequendis potueritis interesse,
duo vestriini ea nihilominus exequanîur,
Datuni Laterani, VIII kalendas novembiis,
pontificatus nostri aniio nono.
An
1 222
l(i j;iin.
l-'d.oriq.
t. III.
col. 276.
220.
CXL
Lettre de Ra'imond, fils du comte
de Toulouse, au roi Philippe-Au-
guste '.
SERENISSIMO domino siio Philippo, Dei
gratia régi Franconnii, Rainiundiis filins
domini comitis Tolozani, saluteni & nmn-
datis ejus semper contiiiiio oheJirc. Ad vos,
domine, sicut ad nieuin unicum & princi-
pale recurro refugiuni, capud nieuni, do-
iiiinura & niajoreni, & si auderem dicere
consanguineuni, umiliter vos deprecans &
eNOrans, quatinus mei mizereri vetilis &
intuitu Dei me dignemini restituere sacro-
snncte Dei Ecclezie unitati, lit exhereda-
tionis opproljrio sublato per vos mcam
recipiam hereditatcm. Deum cnim, do-
mine, & sanctos tester, quod semper vestri
& vestrorum, in quantum potero, ero ad
beneplacitum. Et libentissime vestram adi-
vissem presenciam, sed ad presens, quod
multum affcctarem, facere non possum.
Vestre supplice majestati, quatinus fideli-
bus mcis Guidoni de Cavcllione & Isnardo
Aldegario, presencium latoribus, in is que
ex parte mea, domine, vobis dixerint, cre-
dere dignemini, sicut mihi. Datum apud
' Trîsor des chartes de Toulouse, sac 3, n. 54.
[J, 3o5; original.]
Monteni])essulanum xvi" kalendas julii,
anno M" cc" XX." Il» ab Incanuicionc Do-
221.
CXLI
An
I 222
Lettre du cardinal légat t" des évoques
de la Province au roi, touchant
l'ajfaire d'Albigeoise
ExcELLENTissiMO domino & karissimo
in Christo Ph[ilippoJ, Dei gratia illus-
tri Francorum régi, C. ejusdem misera-
tione Portuensis & Sancte Rufine episco-
pus, Apostolice sedis legatus, Lodovensis,
Magalonensis, Biterrensis, & Agathensis
episcopi, salutem in Christo Jesu. Cum vir
nobilis & fidelis vester in Christo cornes
Almalrricus supplicaverit vobis per litte-
ras suas & per nuntios, videlicet dilectos
filios [nosfros] C. cancellarium ejusdem
comitis & fratrem Johannem penitentia-
rium, ut dignemini juxta beneplacitum
vestrum terram recipere vobis & heredi-
bus vestris imperpetuuni, quam tenuit vel
tenere debuit ipse vel pater suus in par-
tibus Albigenen!;iuin & sibi vicinis, gaude-
mus super hoc, desiderantes Ecclesiam J^£
terram illam siib umbra vestri nominis gu-
bernari, & rogantes affectuose <[uantum
possumus, quatinus celse majestatis vestre
regia potestas, intuitu Régis regum & pro
honore sancte matris Ecclesie ac rcgni
vestri, terram predictam ad oblacioncm 84
resignacionem dicti comitis recipiatis. Et
invenietis nos & ceteros prelatos parafes
vires nostras cffundere in hoc négocie pro
vobis, _& expendcre quicquid Ecclesia in
partibus illis habet vel est habitura. De
statu autem terre, Ecclesie, comitis & nos-
tre latoribus presencium adhibere digne-
mini fidem indu])itatam. Datum Bitcrris',
quarto nouas decembris.
' Rrgiitrum cur'iac Franciac. [JJ. x\X*, (" 27 r".]
— M. Delisle, Catalogne ties actes lîe Pk'tVtfpc-
Auguste, p. 467-8, n. 2108, donne à cette pièce
la date de 1 22 1 . [A. M.]
' Le ms. porte Bitcrrcnsi,
An
2 no-
vembre.
761
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
76:
Vers
1 21 8-
12 19
22:. — CXLII
Lettre du roi fhilippe -Auguste au
comte de Champagne touchant la
même ajjaire ' .
PHILIPPUS comiti Theobaido Trecensi.
Misistis ad nos literras vestias de cre-
denfia per Lambertiini Bochiltum, qui no-
bis dixit quod fegatiis Albigensis locutiis
f'iierat ciim comitissa niatre vestra, ut vos
iniroiuitteretis de négocie terre Albigesii
& caperetis super vos aff'arium Albigense,
& vos nuilfa & magna haberetis auxilia a
legato & clero & ecclesiis ad istud factuni
facicndum. Nos auteni vobis ad hoc res-
pondemiis, quod coniiiioduin & honoreni
vestrum volumus, & si genfes vestre &
consiliuni vestrum dederint vobis, quod de
hoc vos introniittatis, id nobis non displi-
cebit, salvis tamen nobis in omnibus feodis
& servitiis nostris sine questione, (juo-
ciens & quando ea habere volenius. Et
sciatis (juod de nulla proniissione volunius
in hoc affario nos Hgari, quia guerra nos-
tra que in promptu est, vel treuga non
duret inter nos & regem Anglie, nisi ab
instanti Pascha in unum annum. Nec de-
cet nos ut aliquas imprisias faciamus, cjuia
ad dcf'fensionem nostram & regni summo-
pere intendere valeamus, omnia alla né-
gocia nostra pretermittentes.
' Mil. Colicrt, n. i66<). — Collât, aux arch. nat.
tur JJ. .\xvi, f" 328. — Dom Vaissete avnit daté
cette pièce d'environ l'an 1222; M. Delisle, Ca-
talcguf des actes de Philippe- Auguste , n, iS.'iS,
p. 411, préfère, pour plusieurs bonnes raisons, la
dite de 1218-1219. C'est ainsi que la trêve dont
parle le roi, conclue entre lui & le roi Jean le
r8 septembre 1214 (voyez ut supra, p. 3^3, n. i5o6),
devait prendre fin à la fête de Pâques de l'an 1220,
La pièce en question est donc antérieure à la Pâ-
ques de l'an 1219, & probablement des premiers
mois de cette dernière année. [A. M.]
2:3.
Donation faite à l'hôpital de Saint-
Jean de Narhonne ',
IN nomine Domini, anno Incarnatîonis ^~~~
ejusdem M CC xxii, rege régnante Phi- ^^"3
lippo, mense januarii. Notum sit hec au- .■,,|,v:^,r_
dientibus quoniam ego Guillelmus Fag &
ego Fidas uxor ejus, pari voto & voluntate,
& non inducti vi vel dolo aut suggestiono
alicujus persone nec circumventi in ali-
quo, bona fide, cum omni animi delibera-
tione damus, tradimus & cum hac pu-
blica valitura scriptura reddimus atque
concedimus nos ipsos, personas scilicet
nostras cum omnibus rébus nostris mobili-
bus & immobilibus, quas habemus & habe-
bimus & lucrari & adquirere poterimiis in
vita & fine, per homines proprios Domino
Deo & sancte Marie & sancto Johanni
Baptiste, & .hospitali Jerosolimitano &
domui ejusdem hospitalis Sancti Johannis
de Narbona, in manum scilicet & potesta-
tem tui donipni Rainaldi , comendatoris
ipsius domiis, in cujus manus junctis ma-
nibus, flexis genibus de presenti facimiis
hominiscum. Cui domui & fratribus dabi-
miis annuatim in recognitionem ominisci
XII denarios Narbonenses semper ad na-
tale Domini. Et sic nos simus homines
proprii Hospitalis & teneamus Hospitale
per nostrum proprium dominum & Hospi-
tale sit noster proprius dominus carnalis
& teneat nos per suos homines proprios.
Et ego Rainaldus, comendafor domus hos-
pitalis Sancti Johannis de Narbona, as-
sensu & voluntate & in presentia fratium
nostre domus recipiens vos anibos vinim
& uxorem Guillem Fag & F'idas per homi-
nes proprios hospitalis Jherosolimitani &
domus Narbonensis, dono vobis hominibus
nostris & cuique vestrum ad habcndum &
tenendum & possidendum in vita vestra &
faciendum ibi ncgotiaturam unam domuin,
que vocatur Sala infra iiiansum nostrum
' Archives de la Haute-Garonnej ordre de S. int-
Jean, Narbonnc, liasse 2, n. 7j original,
An
tzzi
763
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
764
l-J
t.
u^'-
col
1.27;.
An
1
2ï3
25
OVlil.
de Coirnno, qui fuit Eriucsseiidis Talapp.-
iies, tali vero tciiore pacti ([uod habeatis
& teneatis hauc Salani in oniiii vita vestra,
& c[uicunique vestrum prior dccesserit se-
peliatiir in ciniiterio Hospitalis cuni lielc-
mosina XX solidorum Melgoriensiuni , &
superstes faciat negotia sua ciim consilio
comendatoris & fratruni, & vir non possit
ducere uxorem neque uxor acciperc virum
sine consilio & voluntate domus, & cuni
omnibus rébus suis possit intrare donnini
& esse frater vel soror. Cognoscinius etiani
nos & nostram donuim habuisse pro dono
dicte domus a vobis predictis ce solides
Melgorienses, quos cum ampliori peccunia
in eodem [r]eparando manso convertemur.
Post dies vestros, vel quando alter vestrum
fortasse vivens seculo reuuntiaverit & do-
mum nostram ingrcssus fuerit, ad nos &
domum nostram predictaSala libère rever-
tatur. — Et ego Guillelmus Fag & ego
Fidas uxorejus pariter, hec omnia prcdicta
sic laudantes & recipientes & nos ila de
hoc toto per paccatos tenentes, nos sic
attendere & observare super sancta Dei
Evangelia corporaliter tacta bona fide ju-
ramus. Testes ad hoc fuerunt in domo
Hospitalis, in porticu ante ecclesiam, Guil-
lelmus Essalabra, Raimuudus Alseu, Geral-
diis Faber sacerdos & donatus Hospitalis.
— ?ctrus Martini scripi-it.
224. — CXLIII
Lettre du roi d'Aragon aux hahiîans
de Millau ' .
JACOBt'S, Dei gratia rcx Anagonum, co-
rnes Barcinonensis ik dominus Montis-
pessulani, dilectis & fidelibus suis consu-
libus & probis hominibus Amiliavi, salutera
& gratiae largitatem. Si statum ])raesentem
& praeteritum comitatus Amiliavi & terrae
circumjacentis attendat aliquis diligenter,
inveniet manifeste, quod recta fuerint ves-
tra consilia, quae nobis per vestras litteras
' Bonal, Histoire manuscrite des contes Je RoJc^y
t. I [A.»), (r, 2633, p. 23j ]
exprcssistis, & nostra mandata sccundum
vestra consilia processerunt, & per utnim-
que, nedum comitatu'm Amiliavi, scd alias
terras circunijacentes ad nos spectantes'
credimus retinere. Verum quia de novo
nobis super praemissis dedistis per litteras
& per dilectum nostrum fratrem J., lato-
rem praesentium, consilium salutare, vide-
licet ut aliquem virum discretum, instruc-
tum in facto & jure, mitteremusad curiam
Clarimontis, qui comitatum Amiliavi répé-
tât a domino cardinali, & se opponat co-
miti Tolosano,sollicitudinem & fidelitatem
vestram quani geritis in praemissis pluri-
nium commendantes, vobis taliter respon-
demus, quod vos habemus pro viris sa-
pientibus & discretis & in jure & facto
instructis, & habetis copiam sapientum, &
hoc negotium vestrae fidei committiniuâ
procurandum cum consilio venerabilis pa-
tris & cousanguiiiei nostri charissiiyi Guil-
lermi episcopi Mimatensis, cui s'iiper co-
deni scribimus, sicut illi per cvijus curam
& sollicitudinem vobiscum pariter omnia
credimus féliciter promovenda. Scribimus
etiam specialiter dilectis ac fidelibus nos-
tris Bernardo Geraldi & Stephano Du-
randi ac Kaimundo Besseda,\viris utique
in utroque jureperitis, eosdem plurimum
deprecantes, quatenus illi curiae intersint
vobiscum & hoc negotium proponari-t^^n
praesentia domini cardinalis & comilis
Tolosani, sicut Raimundus comes, pater
ipsius, totum comitatum Amiliavi & jus
pignoris remisit liberalifer patri nostro,
& vos penitus absoluti, nomine & man-
date ejusdem patris nostri, ecclesie jura-
vistis, quando comitatum praedictum eidem
ecclesiae commendavit, adjungentes alla
adjungenda, quae vos didistis" pariter &
audivistis, per quae possit lotuni negotium
salubriter expediri. Ideoque devotionis &
fidelitatis vestrae constantiam plurimum
deprecamur, dantes vobis firmiter in iiian-
datis, ut praemissa omnia fideliter procii-
retis ad honorem & utilitatem nostram &
ad ea promovenda totis viribus detis ope-
ram eiticacem, non parcendo expensis ne-
' Bonal porte par erreur expectantes. [A. M.]
' Sic dans Bonal j il faut probableinent corriger
diMcistis. [A. M.]
An
1 22J
An
1223
765
• PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
766
Cj.orle.
t. III,
col. 278.
An
1223
i"mal.
cessariis & honestis, quia de ejusdem red-
ditibus, & iii eorum deff'ectu de nostris
propriis onines curabiiiuis emendare, &
iiisuper reddetis vos digaos praemio & ho-
nore ad c|uae nos novimus obligatos. Et
damus vobis pleiiam & liberam potestatem,
quatenus, nullo alio niandato nostro ex-
pectato, de ipsis redditibus praesentibus &
fiituris expensas onines praedictas niodis
omnibus faciatis, ne pro deffectu expensa-
rum nostrae vel vestrae negligentiae pos-
ait aliquid impiitari, quia coniitatu recu-
perato & alia terra nostra, credentur
omnia dilecto nostio fratri Joanni, latori
praesentium, nostro noniine gubernanda,
quousque nostriim aliud niandatuni vide-
bitis. Datum Oscae, septimo kalendas nia-
dii, anuo M" cc" XX" m".
2 2 5. — CXLIV
Lettre du cardinal Conrad &■ des évê-
ques de Nimes, d'Agde 6 de Lodève
au roi Philippe-Auguste, touchant
l'affaire d' Albigeoise
GLORIOSISSIMO ac serenissimo domino
suc Ph., Dei gratia ilhistri régi Fran-
corum, C. miseratione divina Portuensis
& Sancte Rufine cpiscopus, Apostolice se-
dis legatus, [Arnaldus] Nemauseiisis, [Te-
disiusj Agatensis, & [Petrusj Lodovensis,
ejusdem gratia episcopi, sahitem in eo qui
est rex regum & dominus domiiiantiuni.
Dum dudum & diu soli sederenuis in Biter-
ris civitate, singulis momentis mortem ex-
peclantes, optataque nobis fuit in deside-
rio, vita nobis existente in supplicium,
hostibus fidei & pacis undique gladios suos
in capita nostra exerentibus, ecce, rex ré-
vérende, in kalendis maii intravit cursor ad
nos, qui solo Deo duce transiens per mé-
dium eorum, qui ex omni latero sedcnt in
iiisidiis ut interficiant innocentes, iiuncia-
vit nobis verbum bonum , verbum conso-
lationis & tocius miserie nostre allevia-
tionis, quod videlicet placet celsitudinis
vestre magniiicencie, convocalis prelatis
& baronibus regni vestri apud Meledununi
ad tractaiidum super renicdio & sucursu
terre, que facta est in horrendam desola-
tionem & in sibilum sempiternum, nisi
Domiiuis niinisterio régie dextere vestre
cicius succurrat. Super quo, tanto meroro
scalidi, tanta lugubratione def'ecti, respi-
rantes, gratias primum, elevatis occulis ac
nianibus in celum, referimus Altissimo, in
cujus manu corda regum consistunt, scien-
tes hoc divinitus vobis esse inspiratum, ut
Deus, qui per vos multociens operatus est
salutem in medio terre, his temporibus
quibus ad hoc vos rcservavit, sanctam Ec-
clesiam catholicam, sponsam Christi,quam
Crucifixus cruoris sui precio redemit, ite-
rum captivatam ab eis, qui iterum in Albi-
gensium partibus Christum crucifigunt,
ope vestra liberet, fidei Christiane cultum
restituât, & perhennibus glorie vestre
titulis christianissimum regnum Franco-
rum pre ceferis augeat & sublimet, gloria-
que proavorum vestrorum inmortalis, qui
vires invictas semper in ministerium Ec-
clesie dedicaverunt, redivivis anipliata co-
ronis, mirabilius in tanto successore ini-
micos Ecclesie debellando, ecclesiasticam
suis titulis sub sancte strenuitatis prero-
gativa sibi vendicet liberationem. Flexis
igitur genibus, reverentissime rex, lacri-
niis in torrentem deductis, & singultibus
lacerati, régie supplicamus niagestati, qua-
tinus vobis inspirate gratie Dei non déesse
velitis. Certissimum enim teneatis, quod
herctici ifa invalucrunt & in tanfum mul-
tiplicati sunt, quod universaiis Ecclesie
immiuet subversio in regno vestro, nisi
vos occurratis & succurratis. Et sciatis
quod inimici Dei & vestri obsident Pen-
nas in Agenesio & Vcrdunum; ville &
castra us(|uequaque vocant & recipiunt
inimicos, ideoque rogamus vos, & per as-
persionem sanguinis Jesu Christi obsecra-
mus, quatinus efficax concilium & nuxi-
An
1223
Hum apponere curetis. Datum
kalendis maii.
Biter
'Trésor des chartes; Albigeois, n. ii. [Ai)j.
J. 428; original scellé.]
767 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 768
& sine vobis habenuis licentiam & potes-
tateii) c[uod janidicfiini castrum diruamus
f PYT V totuiii iisque ad turreni, qtiando cognove-
rinuis quod sit factiini ad commodiim a
. » 71 . . nobis & vobis, & ita vos ipsos cum nobis
Promesse des seigneurs de Mirepoix & sj^g „obis babetis licentiam & potesta-
au comte de Foix'. fem diruendi piedictum castrum & forti-
tudines ejiis absque turre, quando vos
' i* ?U^' T'^ iiomine Domini, anno Incarnationis cognoveritis quod sit factum ad commo-
C0I.279. 1 ejusdem M°CC"XX°II'', régnante Philippe dum a nobis & vobis. Item quando boc
rege. Noiiiicetiir cunctis, tam presentibus fuerit transactuni, sicut dictum est, jamdic-
An c[uani futuris, quod nos domini bujiis cas- tum statutiim & couventiones siiit soluta
'^* tri Mirapiscis, videlicet Petrus Ilogerius & & dif'finita ex unaquaque parte a vobis &
37mar!,. yg^j-mu ^j^j frater, & ego Lupus de Fuxo nobis, & iste carte scindentur, sed tantuni
pro me & pro Bernardo de Durban, & ego solum quod teneamus nos &A'0s taies con-
Raynuindus Sancius de Kavato, & ego Ar- ventiones, sicut patres nostri quondara
naldus Uogerius pro me & per consubri- habuerunt ik tenuerunt, sicut melius in
neam meam Galardam,& ego Bernardus cartis nostris & vestris continenlur. Et ita
Batala de Mirapeis, & ego Ato Arnaldus mandamus vobis & vestris per nos & per
de Castroverdiino, & ego Ysarnus de Cas- omnes uostros dominationem 8i fidelita-
tello, & ego Bernardus de Arvinhano per tem, omni tempore !k sine omni inganno a
nie & per Arnalduni de Lurdato, nos om- vobis & nobis bec omnia jamdicta firmiter
nés prescripti, siraul in unum, per nos ac fenebimus & servabimus & contra non ve-
per omnes nostros successorcs, bono animo niemus nec venire faciemus nostro inge-
ac voluntate gratuita, non decepti neque nio vel consilio. Et bec juramus bis tactis
coacti ab aliquo, facimus lirniuiii pactum & sacrosanctis quatuor Dei Evangeliis cum
firmum statutum vobis domino Raimundo nianibus nostris dextris corporaliter. Hoc
Rogerio comiti Fuxi & filio vestro Roge- fuit factum in manu & in presentia Ar-
rio Bernardo & vestro succedenti hordi- naudi Barbe & Guillelmi Poncii de la
nio, quod castrum de Mirapisce, forciam Coassa & Vifalis Boni Pueri, qui de hoc
& fortitudines jamdicti castri vobis redde- facto testes sunt. Item Isarnus de Caste-
nnis, quando vestra voluntas fuerit, cum lone juravit jamdictas couventiones in pre-
paucis vel cum multis, cum delicto & sine sentia Primargui de Mirapeis & Arnaldi
delicto, a nocte vel in die. Item cuicumque Eerenguarii & Arnaldi Barbe & Guillelmi
ex nobis dominis jamdictis prenominatum de Adalone, qui de isto facto testes sunt.
castrum petieritis vel requisieritis, ibimus Item Isarnus de Fanojovis & Bernardus
in illa hora sine consilio alterius & sine de Arvinhano juraverunt & mandaverunt
omni dilatione, vobis vel vestris ipsum prescriptas couventiones in posse Bernardi
castrum jamdictum & fortitudines que ibi Amelii de Palers junioris & Guillelmi de
fuerint reddenuis sine qualicumquc" ma- Camels & Pétri Raimundi Rubei & Arnaldi
luerimus, fi nostra voluntas fuerit, habe- Sutoris & Bernardi deBerga, in capite cas-
mus & habebimus licentiam diruendi près- tri Pamiarum. Jussu omnium predictorum
criptum castrum usque ad turrem, scilicet Carbonellus de Alsono banc cariam scripsit
omnes fortitudines, que ibi sunt vel fue- in novissima ei.domada istius mensis mar-
rint, prêter turreni sicut olim, anfequam tii, ferla seciinda.
crucesignati fuissent in ista patria, stabat.
Preterea quando nobis placuerit, vobiscum
'Château de Foix, caisse ii. [Doat, vol. 169,
' Ici le copiste de Doat a du omettre qiielcjue
choi.-. [A. M.J
An
I 223
769
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
770
227.
CXLVI
An
I2Z3
i3 sep-
tembre.
Éd.orig,
t. III,
col. itio.
accord touchant la ville d'Alaïs entre
les maisons d'Andu-^e ^ de Pelet ' .
IN nomine Domini nostri Jesu Christi,
amen. Anno Verbi incarnati Mccxxiii,
idus septcmbris. Notuni sit, &c. quod ciiiu
domiiius Honorius summus poniifex super
compositione, inter nobilem virum PetiHim
Bermundum ex una parte & haeredes 110-
bilis viri Beriiardi de Andiisia avuuculi sui
ex alia facienda, C. Portiiensi & Sanctae
Kuffinae episcopo, Apostolicae sedis le-
gato, & si ipse intéresse nollet vel non
posset, domino A. Dei gratia Neniausensi
episcopo, & domino P. Lodovensi epi-
scopo, super controversia , querela seu
querimoiiia, quod inter ipsos super villa
Alesti vertebatur, mandatum & potesla-
tem & autoritatem commisisset, niaiidans
taie faciendiim, ([uod nobilis vir Petrus
Bermundus villain Alesti sibi vi ablalam
recuperaret; dicto domino C. Dei gratia
Portuensi & Sanctae Ruffinae episcopo,
Aposlolico sedis legalo, quod non poterat
interesse, litteris suis se excusante, sed &
dicto domino Lodovensi episcopo, quod
nae dato,sibi adjuncto, respondente, quod
jure suo villa dicta ad haeredes domini
Bernardi de Andusia ejusdemque infantes,
tum quia dominas A. cornes Montisfortis
jus quod in villa dicta habebat ex occu-
patione a se vel auxilio ejus facta, quam
sibi licitam asserebat patri eorum con-
fulerat, tum etiam quia jure successionis
& proprietatis & falcidiae, eo quod pater
ipsorum a domino Bernardo de Andusia,
avo ipsorum, ex dicti avi testamento mi-
nus légitima sua fuerat consecutus, & aliis
modis, juribus & rationibus pertinebat;
subjicientes etiam similiter habere jus
petendi jure dictae donationis, a dicto do-
mino A. comité Montisfortis in dictum
doniinum Bernardum patrem illorum col-
latae, item jure successionis, proprietatis
& falcidiae in aliam terram a domino Pe-
tro Bermundo & a pâtre suo possessam &
obtentam, & se de juris apicibus, inspecta
série commissionis supradicfae dictis epi-
scopis a domino papa factae, dominus A.
Nemausensis episcopus de aliis querimo-
niis quam de villa Alesti non posset so
intermittere; utraque pars hinc inde hoc
sacramento corporaliter praestito consen-
sum praebuit, quatenus super omnibus
praemissis querelis dominus A. Nemausen-
sis episcopus cuni domino Bermundo Viva-
riensi episcopo & domino Bernardo do
Andusia monacho Mansiadae, super hoc
An
I2Z3
ex justis causis iinpeditus similiter non
poterat interesse & c|uod vices suas dicto arbitris seu conipositoribus ab utraquo
domino Nomausensi episcopo committe- parte assumtis, posscnt coniponere& tran-
bat, litteris suis manifestante, dictus do- sigendo discernere quidquid vellent, dicto
minus A. Nemausensis episcopus ex parte etiam Arberto de Gaudiaco super omnibus
sua & dicti domini Lodovensis episcopi, praedictis querelis & aliis, quae inter ip-
ciijus vices in hac parte gerebat, die VI sos exortae fuerant vel oriri poterant, a
idus septembris utrique partium & locum
apud Argentariam assignavit. Qua die utra-
que parte se représentante, dictus nobilis
vir Petrus Bermundus dictam villam petit
sibi restitui, adversa parte, scilicet do-
mina Vierna, uxore quondam domini Ber-
nardi de Andusia, & tutrice liberorum suo-
rum, & Arberto de Gaudiaco, curatore ad
causam & conipositioneni ipsam a domino
A. Neniausensi episcopo, ex antoritate
quam habebat, & a dicto domino Bermundo
Vivariensi episcopo dictae dominae Vier-
' Manuscrit A'Auiays, n. lû.
Vin.
dictis dominis Neniausensi & Vivariensi
episcopis, ad petitionem dictae dominae
& amicorum ipsius & infantium ipsorum
curatore dato, similiter utraque partium
expressum praebente consensum, quod do-
minus Arnaldus Nemausensis episcopus
vices dicti Lodovensis episcopi, velut &
ipse si praesens adfuisset, plenarie gerere
posset. Unde visis & auditis meritis, pro-
positionibus & allegationibus utriusque
partis, dicti très viri, scilicet dominus A.
Nemausensis episcopus, tam ex potestate
a domino ])apa super villa Alesti, quam ex
cojicessione a dicta tutrice & curatore su-
ai
An
1223
771
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
772
peraliisquerelis sibi concessa cognoscens,
& dominus Bermundus Vivariensis episco-
pus & dominus Bernardus de Andusia mo-
iiachus Mansiadae, de consensu partiiim
dicto domino Nemausensi episcopo super
omnibus querelis associati, sic eos amica-
biliter composuerunt. Videlicet quod dic-
tus dominus nobilis Petrus Bermundus, ex
causa compositionis, donet libère dictae
dominae Viernae, nomine dictorum libe-
rorum, & dictis liberis suis VI denarios
Melgor. de suo justo & antiquo pedagio
stratae de Alesto in singulis trossellis &
in singulis bestiis donet eidem dominae
col. 281.
cere, & quod mutatione domini vel vassalli,
dicti liberi & successores illorum tenean-
tur recognoscere dictum feudum nobili Pe-
tro Bermundo memorato, praecoaisato seu
exclamato a suis in dictis castris signo suo,
& elevato & producto vexillo ejus in eis-
dem castris. Et quod dicta domina Vierna,
nomine dictorum liberorum pro illis, &
Arbertus de Gaudiaco, curator eisdem li-
beris datus, absolvant, cédant, & absque
orani retentione specialiter & universali-
ter djcto nobili Petro Bermundo villam
Alesti & castrum de Covileria & castrum
de Turre & villam Mansi Dei, cum omni-
que
nomine dictorum liberorum & liberis suis bus pertinentiis eorumdem, & omnia jura
jus percipiendi, aequali portione sive parte & universa, quae ratione vel occupationis
in praedictis bestiis sibi remanenti pro- occasione factae a nobili viro A. comité
portionaliter & quantitative, secuudum Montisfortis vel a nobili viro Bernardo
quod majus sive minus ex antiquo pedagio de Andusia, pâtre dictorum liberorum, vel
de illis percipiebatur ab ipso, salvo tamen a quolibet alio, vel cujuslibet successionis
dicto nobili Petro Bermundi antiquo do- vel falcidiae, vel donationis seu cujuscum-
minio stratae de Alesto. Donet etiam dic-
tus dominus Petrus Bermundus dictae do-
minae & dictis liberis castrum de Calberta
cum omnibus pertinentiis suis & cum toto
mandamento integro, universa jura, vide-
licet quae dictus dominus Petrus Bermundi
in dicto Castro & in pertinentiis suis &
mandamento habebat vel habere debebat
ratione rei vel cujuscumque possessionis.
Donet iterum dictus dominus Petrus Ber-
mundus dictae dominae & dictis liberis
concessionis, a comité Montisfortis
vel a quolibet alio factae nobili viro Ber-
nardo patri dictorum liberorum, vel alio
quolibet modo petere poterant in univer-
sis bonis vel rébus, quae nobilis vir Petrus
Bermundus bonae memoriae pater ipsius
tempore mortis suae possidebat, volentes
etiam dictam cessionera & concessionem,
super praemissis dicto nobili Petro Ber-
mundo factam, easdem vires & idem robur
obtinere,ac si singulae res & personae, de
suis jus seu autoritatem, quam habet super quibus vel propter quas inter praedictos
pedagium apud Portas. Donet iterum die- erat vel esse poterat discordia, fuissent
tus dominus Bermundus dictae dominae & specialiter designatae. Quibus omnibus
dictis liberis castrum de Bellagarda cum perlectis & recitatis, utraque pars, corpo-
omnibus pertinentiis suis & suo manda- rali praestito juramento, expressum prae-
mento, & vallem de Bleigs, & castrum de buit assensum, & tam domina Vierna quam
Roberia cum omnibus pertinentiis suis & dictus Arbertus curator dictorum filiorum,
mandamento suo, & omnia quae dictus concesserunt dicto nobili Petro Bermundo,
Petrus Bermundus habebat in omnibus cas- quod possessionem, Alesti scilicet & staris
tris supradictis & mandamentis ratione cum turre pertinent!, & castri de Covile-
rei vel cujuscumque possessionis; ita ta- ria, turris & villae Mansi Dei [&] perti-
men quod dicti liberi habeant & teneant nentium eorumdem, libère adipisceretur
dicta castra & vallem cum omnibus perti- & obtineret, & adeptam seu adipiscendam
nentiis illorum & tenementis ad feudum retineret,cedentes etiam eidem jus, si quod
a dicto domino nobili Petro Bermundo & dictis liberis ratione quondam obtenfae
a suis, & teneantur ipsum & terram suam possessionis vel alio modo in supradictis
pro ipsis adjuvare, & illi auxiliari & suis competebat, ratificantes etiam quidquid
in negotiis suis & causis & guerris, & super traditione seu redditione dictorum
quod dictus nobilis Petrus Bermundus pos- factum fuerat a domino Bermundo Viva-
sit de illis guerram facere, placita exer- riensi episcopo & domino Bernardo de
An
1223
An
1223
773
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
774
Cd.orig.
Mil,
C0I.2S2.
Andusia monacho Mansiadae, absolventes
eosdem compromissionibus super iis sibi
factis. Similiter dictus nobilis Petriis Ber-
muiidus concessit praedictis, scilicet dictae
dominae Viernae & Arberto de Gaudiaco
curatori dictorum liberorum, & verbo tra-
didit possessionem dictorum castrorum,
scilicet de Calberta & de Bellagarda, & de
valle de Bleigs, & de Roberia, & pertinen-
tium illorum, sicut superius designantur,
& pedagii superius ei assignat!, sicut su-
perius est expressum. Praeterea sciendum
est, quod utraque pars pacem & iinem
fecit universaliter super omnibus damnis
datis & malefactis sibi invicem, & coadju-
toribus & auxiliaforibus suis, & specialiter
hominibus de Alesto. Sub juramentis dictis tractatum concordiae inter nobiiem vuum
haec omnia juraverunt ex parte nobilis viri A. comitem Moiitisfortis, & R. quondam
Pétri Bermundi : ipse Petrus Bermundus R. comitis Tholosani filium perduci con-
pro ipso, Petrus de Navis, Guido de Chas- tingeret ad effectum, provideas quod jus
228, — CXLVII
Extraits de diverses lettres du pape
Honoré JII'.
l, TTONORius episcopus servus servorum
.n. Dei, venerabili fratri C. Portuensi
episcopo, Apostolicae sedis legato, &c. Li-
cet credamus quod es ad conservandum
ecclesiarum jura soUicitus per teipsum, ex
abundanti tamen fraternitatem tuam solli-
citandam duximus & hortandam, per apos-
tolica tibi scripta mandantes, quatenus si
seriis, Robertus deVenejano, Follalque-
rius, milites, Guillelmus de Montiliis,
Bernardus Cavirtus. Haec omnia jurave-
runt ex parte dominae Viernae & libero-
rum suorum, & pro ipsa & ipsis liberis :
ipsa domina Vierna, Arbertus de Gaudiaco,
Caudiacus, Petrus de Navis junior, milites,
Durantus Pesantus. Haec acta fuerunt in
Argentaria, in solerio doniini Bermundi
Vivariensis episcopi, ante ecclesiam. Tes-
tes ad hoc fuerunt Guiraudus de Sancto
Caesario archipresbiter Nemausensis, Guil-
lelmus de Tornello archipresbiter Viva-
riensis, Guillelmus de Campogrisio baju-
lus domini Bermundi Vivariensis episcopi,
Vivariensis episcopi tum in aliis, tum spe-
cialiter in Castro de Fanjau in Argentaria
cum pertinentiis ipsorum, in ipsa concor-
dia conservetur illaesum, prout illi per
Apostolicam sedem adjudicatum esse nos-
citur [&] .concessum, niandatum nostrum
taliter impleturus, quod diligentia tua
inde possit mérite compleri, &c. xiv ka-
lendas julii, pontificatus nostri anno vu.
II. Honorius', &c. archiepiscopo Nar-
bone... Angit nos communiter omnium
ecclesiarum Provincie communis afflictio,
sed inter eas Magalonensis ecclesia curani
non indigne sibi vendicat specialem, Castro
Melgorii, quod ab Apostolica sede tenet
Raimundus de Costa, &c. & ego Petrus de in feudum, temere spoliata. Mandamus
Visac publicus notarius Argentariae. Et igitur fraternitati tue & per apostolica
ego Guillelmus de Monteacuto, notarius scripta firmiter injungendo mandamus,
& cancellarius domini Bermundi Viva- quatenus nobili viro R. filio quondam R.
riensis episcopi, his omnibus supradictis comitis Tholosani, qui castro ipso eccle-
praesens interfui, & mandate ipsius bul- siam spoliavit, eandem diligenter osten-
lam suam huic instrumento apposui. Et
ego Bertrandus de Argentico publicus no-
tarius mandate domini Pétri Bermundi,
domini Salvii, buUam domini Bernardi de
Andusia paterni avi sui, quam generalitor
publiée in Andusiensi ' munimine
apposui & subscripsi.
' Ici il y a une lacune dans le texte de dom
Vaissete. [A. M.]
' Bibliothèque du roi, Baluze, portefeuille de
Viviers. [Auj. Armoires, v. 19, f" 108.]
' [Baluze, Armoires, v. 385, n. iSp, pièce 7.] — -
Ce document est un rouleau écrit au treizième
siècle & renfermant la copie d'un certain nombre
de bulles d'Honorius & d'actes divers relatifs aux
affaires d'Albigeois (en tout vingt-huit). Les pre-
mières pièces (1 à 19) sont copiées sur les origi-
naux, & les dates & les formules y sont complètes.
Les neuf dernières semblent prises sur des minu-
tes. [A. M.]
An
1223
18 juin.
773
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
776
lid.orig.
1. 111,
col. 283.
An
1224
3i ian-
dens, qiiam specialiter ista nos tangat in-
juria, eundeni, ut castrum ipsuni cum per-
tiiieiitiis suis ecclesie restituât antedicte
ac de dampnis irrogatis eideni coiidignam
satisfactioneni impendat, moueas efiicaci-
ter & inducas, ita quod diligcncia tua cla-
reat in effectu & nos gratum habere nierito
debeamus. Datum Laterani, V idus... poa-
tificatus nostri anno viii.
in. Honorius', &c. archiepiscopo Nar-
bone. Recepinius litteras nobilis viri R.,
filii quondara R. comitis Tholose, conti-
nentes, quod est soUempnes nuntios ad
nostram presentiam transmissurus, factu-
rus pro ipso nostre beneplacitura volunta-
tis. Cum ergo de te, tamquam magno &
iionorabili ecclesie Dei membro gerimus
fiduciam specialem, certiusque responsum
a te, oui jamdudum super hoc direximus
litteras, expectenuis, fraternitatem tuam
sollicitandam duximus & hortandam, per
apostolica tibi scripta mandantes, quate-
nus secundum datam tibi a Deo pruden-
tiam des operani efficacem, ut terra ila
purgetur hereticis, & ita ecclesiis fiât res-
titutio ablatorum, & cum nobili viro A.
comiti Tholosano taliter componatur, quod
ad audiendos jamdicti nobilis nuntios au-
res apostolicas inclinare merito debeamus.
Et quod super iis factum fuerit, nobis per
litteras tuas fideliter intimare procures, ita
quod ipsi nuntii nobis falsa pro veris ]ion
valeant siiadere.
Item ejusdem tenoris archiepiscopis & ep'i-
scopis ac abbaiîbus & aliis ecchsiarum pre-
îaiis per Frovinciam consthutis.
IV. Honorius", &c. nobili viro R., filio
R. quondam comitis Tholosani, spiritum
consilii salutarem. Venientes ad Apostoli-
cam sedem G. vicecomitem Cavellicenseni,
B. d'Avinione, P. Martini & magistrum G.
nuntios tuos, viros utique soUicitos & pru-
dentes, audiri fecimus diligenter, & iis que
tue nobis pereos misse littere continebant
ac iis que ipsi viva voce dixerunt provide
ac prudenter cum diligentia intellectis,
dilectuni filium nostrum R., Sancti An-
geli diaconum cardinalem, virum & titulo
' Bibliothèque du Roi, bulles, n. 23^. [Bahize,
385, pièce 5.]
' [B.tUizc, 383, n. 239, pièce 19]
generis & scientia morumque venustate
preclarum, in regnum Francie & Provin-
ciam, concesso sibi plene legationis officie
duximus destinandum, ut que deformata
suut in partibus illis, per industriam ejus
auctore Domino reformentur. Tu igitur
eidem, cum ad partes illas pervenerit, sic
reverenter & obedienter intendas, sicque
humiliter & efficaciter acquiesças ejus sa-
lubribus monitis & mandatis, quod Dei &
Apostolice sedis gratiam valeas promereri.
Predictos autem nuntios tuos tibi in sol-
licita diligentia & diligenti sollicitudine
reddimus commendatos. Datum Laterani,
pridie kalendas februarii, pontificatus nos-
tri anno Vlir.
V. Honorius', &c. archiepiscopo Nar-
bone, &c. Etsi negotium pacis & fidei in
Provincie partibus videatur graviter cor-
ruisse, nos tamen de illius potencia confi-
dentes, qui suos in tribulatione dilatât, &
facit ut cum videntur consumpti, velut Lu-
cifer oriantur, neque in hujusmodi tribu-
latione deficimus , sed sperantes quod di-
vina misericordia faciat in ipsa tentatione
proventum, venerabilem fratrem nostrum
C. Portuensem episcopum, Apostolice sedis
legatum, ad carissimum in Christo filium
nostrum Lcdovicum regem Francorum il-
lustrem, qui ciare memorie progenitorum
suorum vestigia iiiiitahdo non deserens,
sed sicut regni, sic Scvirtutis ac devotionis
eorum se comprobans successorem, in hoc
se totum beneplacito Apostolice sedis ex-
ponit pro ipso negotio relevando, duximus
destinandum. Ceterum quia nobilis vir R.,
quondam filius R. comitis Tholosani, man-
datis apostolicis, & utinam vera devotione,
se offert, litteris super hoc nobis & nun-
tio destinatis, ipsi legato dedinnis in man-
datis & scripsimus eliam dicto régi, ut si
prefatus nobilis voluerit apostolicis obe-
dire mandatis, ita quod terra purgetur he-
reticis & satisfaciat ecclesiis ac viris eccle-
siasticis de dampnis & injuriis hactenus
irrogatis, & provideatur libertati ecclesie
in futurum ac honori dilecti filii A. comi-
tis Tholosani, cui, cum pro divino & nos-
tro servicio exposuerit semetipsum, nec
debemus déesse nec volumus, congrue de-
' [E.nUize, 385, n. t3ç, pièce i.]
An
1224
An
1224
Éd.orig.
t. III,
col. 284.
777
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
778
feratiir, id nobis non différant intimare,
ut si cuni Dei & ecclesie honore id fieri
posse viderinius, parcamus dispendiis eo-
rum & personarura periculis, quae, nisi
aliter fuerit a divina benignitate provisum,
videmus ex hoc negocio imminere, ac de
Terra Sancta subsidium liberius intendere
valeamus. Ideoque per apostolica tibi
scripfa mandamus, quatenus cum pruden-
tia tua excellens, que in hujus negotiis
principio enituerit, experiens si forte di-
vina providentia, que in sacrificiis precipit
caput & caudam offerri, in ejusdem nego-
tii fine velit ministerii tue sollicitudinis
iiti, super premissis studiose tractes cum
nobili memorato, adjunctis tibi aliquibus
ex episcopis Provincie, si videris expedire.
post quod sollemn'es nuntii ad nostram
debent destinari preseatiam, sicut nobis
tuis litteris intimasti, tibi apostolica auc-
toritate mandamus, quatenus des operam
efficacem, ut dictus nobilis & ea que ob-
tulit & alia que facienda fuerint sic stu-
deat adimplere, quod adventus nuntiorum
ejus possit existere fructuosus. Veritatem
omnium, que gesta fuerint in ipso coUo-
quio, nobis fîdeliter rescribatis.
VII. Hoiiorius',&c.dilectis filiis decano
& cantori Valentinensi & sacristae Roma-
nensi, Viennensis diocesis, salutem, &c. Ex
parte R. fîlii quondam R. comitis Tholo-
sani fuit coram nobis propositum tam fré-
quenter, quod desiderat Deo & ecclesiae
satisfacere de commissis, & redire ad ec-
Et si eum veraciter offerre conspexeris, clesiasticam unitatem, a qua suis culpis
que ab Apostolica sede sint merito accep- exigentibus est praecisus. Sed certe ipsius
tanda, ad ipsum legatum festinanter accé-
das, & que inveneris sibi ac prefato régi
fîdeliter ac diligenter exponere ac nobis
etiam non différas intimare, circa hec om-
nem curam, omnem sollicitudinem, omncra
diligentiam impensurus, sciens quod cari-
tatis affectus, quos predicto A. comiti
Tholosano in egressu suo de terra illa
exhibere curasti, sicut ipse nobis non sine
grafiarum actionibus insinuare curavit, no-
bis Si fratribus nostris gratus fuit non mo-
dicum & acceptus. [Datum Laterani, nonis
aprilis, pontificatus nostri anno vril".]
Item ejusdem tenons archlepiscopis fi- epi-
scopis per Provirtciam con'slitutis, ut diligen-
ter ac sollicite predicto archiepiscopo Nar-
bonensi assistant in predicto negotio, illis
e)us,
&
qua
eoder
pâtre ipsius pro
vitio pravitatis haereticae, quasi pro laesae
crimine majestatis totaliter sua terra pri-
An
1224
opéra verbis hujusmodi penitus contradi-
cunt. Cum enim Deum & ecclesiam sic
vehementer offenderit, quod dignara satis-
factionem exhibere non posset, si totum
in hoc suum constaret, adhuc offensis of-
fensas, injuriis injurias aggerat, incessan-
ter in ecclesiarum reliquiis debachando. Et
ut ad praesens de aliis taceamus, Vivarien-
sem ecclesiam, sicut intelleximus, usque
adeo nititur conculcare, ut villam Argcn-
tariae, quae est praecipuum bonorum ip-
sius, auferre moliatur eidem, occasione
cujusdam partis ac quorumdam alioruni,
quae olim in ea tenuisse proponitur pater
preseriim qui ab eo fuerint requtsiti. Datum vato, sedes Apostolica ipsi ecclesiae, in
cujus dominium de jure reciderant, spe-
cialiter contulisse dicitur & privilegii sut
munimine confirmasse. Ideoque discretioni
ut supra.
VI. Honorius', &c. arch. Narbone, &c.
Recepimus litteras, quas tua nobis fra-
ternitas destinavit, stiper responsione
quam tibi fecit nobilis vir R. filius quon-
dam R. comitis Tholosani, necnon quam-
dam scripturam sigilli ejus & ([uorumdam
aliorum appensione munitam, in qua ea
expressius continentur, que coram te ob- persecutione ecclesiae supradictae luni in
tulit se facturum, cui nihil duximus hu-
jusmodi scripture occasione scribendum.
Cum autem in octavis assumptionis béate
Marie sit supsr iis coUoquium ordinatum,
' [Baluie, 385, n. iSp, pièce 4.]
aliis, tum specialiter super villa memoiala
désistât, eique, nisi monitis acquieverif,
manifeste denuntietis, quod quandiu super
' Bibliothèque du roi, Bnluze, portefeuille de
Viviers. [Auj. Armoires, y. ip, f" iic]
KJ.orîc.
t.Ill.*'
col. 283.
vestrae per apostolica scripta mandamus,
quatenus diligenter moneatis nobileni mc-
moratum, ut attendens c[uod sibi cogi-
tandum esset, non de ingerendis novis
offensis, sed de veteribus emendandis, a
An
779
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
780
villa ipsa & aliis piaedictam ecclesiam nio-
lestaverit, frustra sibi de reconciliationis
gratia blandietur & frustra de assequendi
eani fiducia se jactabit. Deiiique si dictus
nobilis iiequiverit monitis vestris induci,
ut super villa ipsa & aliis cesset a moles-
tatione hujusmodi, par censuram ecclesias-
ticam, appellatioae remota, sicut justum
fuerit, compescatis, cum fortius ligari va-
leat jam ligatus. Quod si non omnes his
exequendis potueritis intéresse, duo ves-
truni ea nihilominus exequantur. Datum
Laterani, Viii kalendas septembris, ponti-
ficatus nostri anno nono.
Il y a un autre bref tout semblable daté :
IV kalendas martii anno IX (Baluze, ibidem,
f. 114).
An
1224
U jan-
vier.
omnes alii prelati hujus terre & clerici,
ubicumque sint, possideant que modo te-
nent, sicut superius est notatum. Et Nar-
bona &Agatensis & Pena Albiensis & Roga
de Vallecerga & Terme & tota alla terra,
quam Amalricus tenet & que nomine ejus
possidetur, excepta Carcassona & Mi-
nerba & Pena Agennensi, remanet in
treuga usque ad duos proximos menses ;
hoc videlicet modo, quod nos vel nostri
possessiones vel personas dicta castra &
villas tenentes non impugnemus vel ira-
pugnari permittamus, nec etiam castra vel
possessiones recuperemus, nisi de volun-
tate custodientium & hominum inhabitan-
tium ipsa loca. Possumus etiam ingredi
Narbonam & Agatham, quandocumque no-
bis placuerit, ita tamen quod ecclesiis vel
hominibus ipsarum civitatum jura sua non
auferamus, vel aliquam violentiam infera-
mus, nec in ipsis civitatibus infra duos
menses aliqua jura nostra de novo recupe-
remus. Et nos debemus restituere tam mi-
litibus quam aliis, qui sunt exheredati pro
eo quia adheserunt comiti Amalrico, he-
reditates suas, specialiter illis de Biterri,
de Narbona, de Carcassona & Amaneo de
N nomine Domini, anno ab Incarnatione LebretQ & R. de Canesuspenso 8c R. B.
ejusdem M°cc°xx°iii°, xix" kalendas de Rovinano & Berengario de Montelauro
An
I 224
229. — CXLVIII
Traité entre les comtes de Toulouse
£- de Foîx, d'une part, &- le comte
Amauri de Montfort, de l'autre '.
I ,
februarii. Noverint univers! , &C. quod
conventiones facte sunt inter nos comités
Tolose & Fuxi ex una parte, & comitem
Amalricum & suos ex altéra : scilicet quod
de his que promittimus pro pace sancte
Romane ecclesie & comitis Amalrici ha-
benda, débet idem Amalricus consulere
amicos suos de Francia & facere quod
pro consilio sibi dabunt, & débet procu-
rare bona fide, ut nos pacem Ecclesie &
suam habeamus, & non débet ullatenus
contra ire, & infra proximum venturum
festum Pentecostes débet nobis responsum
reddere, quid super his sit facturus. Et
usque ad prefixum tempus omnes eccle-
sie debent esse in eo statu, in quo nunc
sunt, & tenebunt in pace quicquid modo
possident, & specialiter dominus archiepi-
scopus Narbonensis & omnes suffraganei
ejus & dominus episcopus Agennensis, 8c
Êd.oric.
t. iir
col. 2t>â.
& comitisse Ruthenensi & suo filio 8c Rai-
mundo Arnaldi de Saissago, 8c generaliter
omnibus aliis, qui sunt exheredati pro eo
quia adheserunt comiti Amalrico, sicut
melius poterimus, sine violentia, bona
fidej nec aliquod malum ea occasione, quia
ipsi comiti adheserunt, eis uUo tempore
faciemus, dum tamen ipsi nobis fidelita-
tem faciant 8c fidèles existant. Promittimus
etiam ipsi comiti Amalrico, quod si nobis
8c nostris valitoribus pacem Ecclesie ple-
narie habere fececit, dabimus sibi decem
mille marchas argenti, temporibus inter
nos 8c ipsum constitutis. Et ut hec omnia
firmiter observemus, tactis corporaliter
sacrosanctis Evangeliis juramus & sigillo*
rum nostrorum munimine roboramuSi
■ Château de Foix, caisse 20. [Doat, vol. 169,
f 246-]
78i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
78:
An
1224
. '+
janvier.
23o. — CXLIX
Chartes d'Amauri de Montfort '.
1. tN nomine Domiiii mei Jesu Christi
1 aiino Incarnat, ejusdem m°cc"xx°hi".
Pateat universis, quod nos A. Dei gratia
dux Narbone, cornes Tolose, Biterrensis
& Carcassonensis vicecomes & dominus
Montisfortis, gratis & bona voluiitate, ha-
bite consilio & deiiberatione cum caris-
sinio avunculo meo, domino G. Montisfor-
tis, & quibusdam aliis aniicis nieis, donamus
& concedimus pura Si niera donatione in-
ter vivos & in perpetuum valitura, pro
uobis & omnibus nostris successoribus, in
remissionem peccaniinum & parentum nos-
troriim vobis domino H., Dei gratia abbati
Fontisfrigidi, omnique conventui ejusdem
monasterii omnibusque vestris successori-
bus omnia pascua Minerbe & totius Mi-
nerbensis in montanis, totum scilicet
quidquid juris & rationis in dictis pascuis
habemus vel habere debemus ratione domi-
nationis vel jurisdictionis. Ita tamen quod
de cetero vestra animalia & vestrum bes-
tiarium dicta pascua pascant & utantur in
pace 8i sine inquietatione & exactione ali-
cujus persone, nuUa alia animalia vel aliud
bestiarium in dictis pascuis pascere pos-
sint sine vestra voluntate, & sicut amodo
omnia predicta pascua dictarum montana-
rum Minerve scilicet & Minerbensis ha-
beatis & possideatis in vestro proprio alo-
dio ad utendum & perpétue pascendum
pro voluntate vestra. Ad majorem autem
iirmitatem, hanc cartam sigilli nostri mu-
An
1224
i5
janvier.
nam inspecturis, quod nos Amalricus, Dei
gracia dux Narbone, comes Tholose, Bit-
terrensis & Carcassonensis vicecomes, &
dominus Montisfortis, intuitu pietatis &
pro remedio animarum inclite memorie
S. patris & G. fratris nostri, & matris
nostre, & similiter pro nostra & omnium
nostrorum progenitorum salute, venera-
bili & karissimo in Christo patri nostro &
domino B. Bitterrensi episcopo, castrum de
Casulis, in Bitterrensi diocesi situm, cum
toto territorio suo & cum omnibus que ad
ipsum pertinere noscantur, pleno jure do-
namus, ab ipso & successoribus ejus possi-
dendum perpetuo & habendum, quidquid
juris habemus vel habere debemus in eo-
dem Castro in dictum episcopum & succes-
sores ejus sine retentione aliqua transfe-
rentes. Et recognoscimus quod dictum
castrum a sepedicto episcopo tenebamus.
Volumus insuper & plenam potestatem &
licentiam concedimus ipsi episcopo, ut
auctoritate sua possessionem ipsius castri
quando voluerit & potuerit appréhendât,
Et ut hec donatio & concessio nostra ro-
bur habeat perpétue firmitatis, presentem
cartam sigilli nostri raunimine fecimus ro-
borari. Datum Carcassone, anno & die quo
supra.
2JI.
CL
Lettre de plusieurs prélats de la Pro-
vince au roi, touchant Amauri de
Montjbrt' .
SERENISSIMO atque piissimo domino L.
Dei gratia illustri Francorum régi, fra-
ter A. permissione divina Narbonensis ar-
chiepiscopus, & Nemausensis, Uticensis,
Biterrensis & Agatensis episcopi, salutem
& sponsam Christi in suo regno merentem
suis auxiliis velociter consolari. Cum no-
bilis vir comes Montisfortis ad succuisum
Carcassone obsesse cum multis militibus
ultra numerum, quem adducere proposue-
rat, quoniam campale bellum invenire cré-
ante Carcassonam, mense januarii, in festo
sancti Ilarii.
II. In' nomine Domini nostri Jesu
Christi, amen. Anno Incarnationis ejus-
dem M'ccxxoiir, xvilio kalendas februa-
rii. Notum sit omnibus presentem pagi-
' Archives de l'abbaye de Fontfroide. [Doat,
vol. 59, f" 212.]
' ArchiTcs de l'évèché de Béziers. [Doat, y, 62,
f" 118 r" & f" 207 (copie de 1267).]
An
1 224
An
1 224
23
janvier.
VA. orîq,
t. ]li;
Rcgiiirum curiae franciae. [JJ, xxx*, (^ 27.1
An
1224
783
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
784
débat, venisset hoc aniio, neque hélium
sicut sperabat inveiierit, ipse obsidionem
posuerit viriliter & potenter iii qiiadam
villa forti, ubi nuilti conveneraiit pacis &
fidei inimici, confidens de illius misericor-
dia qui per suam potentiam humilium ac-
tus prospérât & superborum colla propria
virtute coiiculcat, & credens facere per
quod Christi negotium coiivalesceret &
susciperet incrementum, Sed invalescente
aeris intemperancia & pluviarum inun-
daiitia, & precipue victualium iiiopia,
immo famé validissima increscente, contra
ipsum & suos nichil omnino facere potuit,
quia omnia castra & villas contra ipsum
munitas invenit, pro eo quod eisdem ini-
niicis mandatum fuerat de Francia, ut fama
erat, quod milites diu non poterat reti-
nere. Et cum de obsidione oporteret rece-
dcre, vellet nollet, Carcassonam intravit.
Et cum nec ipse nec milites qui cum eo
vénérant, propter expensarum defectum
& nimiam victualium inopiam possent ip-
sam civitatem custodire ulterius contra
hostes vel remanere in terra, ad preces
ipsius comitis, ad treugam aliquam vel
pacem, quia aliud facere non poterat, in-
fer ipsum & comités juvenem & Fuxen-
sem, & ego archiepiscopus & abbas Fon-
tisfrigidi interposuimus partes nostras.
Propter quod supradicti episcopi a me ar-
chiepiscopo festinanter vocati fuerunt, ut
cum ipsorum consilio de treuga, ut dictum
est, tractaretur vel pace. Intérim vero pre-
dicti comités juvenis & Fuxensis cum no-
bili viro A. vicecomite Narbonensi, nobis
nescientibus, fraudem 8c dolum locuti fue-
runt in tantum, quod comiti juveni fideli-
tatem juravit & fecit hominium pro du-
catu, promittens fideliter quod redderet ei
Narbonam. Quod cum ad notitiam mei ar-
chiepiscopi pervenisset, civitatem ipsam
sine mora intravi, factumque est per gra-
tiam Jesu Christi, iniuisterio meo & dili-
gentia proborum hominum de villa, qui-
bus quod juraverat & promiserat dictus A.
vicecomes plurimum displicebat, quod so-
pedicti comités & alii faiditi predictam
civitatem minime habebunt. Et cum me-
moratus cornes Montisfortis, qui tune erat
Carcassonam cum suis, ad multos nuntios
mei archiepiscopi & litteras, quas ei dévote
An
1224
fréquenter direxi, cum militibus suis ean
dem Narbonam venisset, proliibente sepe-
dicto vicecomite, per biduum non fuit infra
Narbonam receptus. Postmodum tandem
ad instantiam mei archiepiscopi & dicto-
rum episcoporum & proborum hominum,
Narbonam cum suis hominibus introivit.
Ex tune ego & memorati episcopi & cle-
rus ipsius ville cepimus inquirere diligen-
ter, utrum pecuniam aliquam invenire
possemus, per quam civitas Carcassonensis
custodiri valeret & cornes usque ad Pas-
cha vel per aliquod tempus cum militibus
remanere. Licet igitur personas nostras vel-
lemus in hostagio & possessiones pignori
obligare, prestando etiam alias cautiones
& securitates pro pecunia ipsa creditoribus
quascumque possemus sic querebamus mu-
tuum, non potuimus reperire, Similiter &
dictus comes Montisfortis exposuit terram
suam de Francia & personam pignori oblt-
gandara, ut ad retinendos milites, quos
jam peraliquot septimanas super impigno-
ratione terre sue pro tribus M lib. retinue-
rat, ut dicebat, posset aliquod consilium Éd.orlg.
adhibere, ac insuper offerebat quod solus ^ôi Vss
remaneret Narbone, quamvis alii recédè-
rent, dum tamen ipsum cives in sua fide
reciperent, & dictus A. vicecomes, qui est
capitalis inimicus ejus, civitatem non in-
traret cum ipso. Et quia nimia ruina nimis
paucis reliquiis ecclesie, que in nostris
partibus remanseranf, imminebat, & sepe-
dictus comes Montisfortis sine magno dis-
crimine exire non poterat de terra, propter
multitudinem mulierum & parvulorum qui
comitabantur cum eo, & quia tune tempo-
ris flumina non poterant transvadari, nec
posset idem comes cunj suis, prohibentibus
hostibus qui totam fere terram occupave-
rant, victualia inveniro, de consilio pre-
dictorum episcoporum & capituli ecclesie
Narbonensis, ego A. archiepiscopus unam
de melioribus possessionibus meis, quam
tempore administrationis mee acquisieram,
pro XX"' solidis obligavi, & ex alla parte
niutuo ce libras accepi, molendina mea
& quasdam alias possessiones pro C libr.
nichilominus aliis creditoribus obligando.
Quam pecuniam totam ipsi comiti & sti-
pendiariis suis dedi, ut exinde saltem per
allquot dies possent in terra morari, &
785
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
^ intérim ad aliquam relevationem negotii
posset aliquod remedium inveniri. Piete-
rea cum niemorato A. comité Montisfortls
& stipendiariis militibus, ego archiepi-
scopus & memorati episcopi Carcassonam
perreximus, daturi operam, si possemus
aliqua ratioiie, ut posset usque ad Pascha
saltem eadem civitas custodiri, ubi iterum
dictus cornes Montisfortis, de extermiiia-
tione negotii tristis & doleiis, exposuit
militibus suis personam siiam & terram
de Francia pigiiori obligandam, & ego ar-
chiepiscopus in propria persona remanere
volebam cum ipso, & intérim alias posses-
siones meas pro M libris persolvcndis
c militibus, qui renianerent in custodia
Carcassone, pignori obligare, ut saltem
usque ad Pascha Dei & vestrum consilium
expectare possemus. Sed ut audivimus, nul-
liim militem privatum vol extraneiim, ex-
cepte avunculo suo, marescallo, Lamberto
de Turreyo & quibusdam aliis usque ad
XX milites, invenire potuit dictus cornes,
qui in tanto discrimine vellet remanere
cum ipso. Cum igitur comes neque victua-
lia neque pecuniani aliquam posset ha-
bere, nec nos similitcr possemus aliquod
subsidium vel remeJium invenire ad cus-
todiendam vel teneiidam ulterius civita-
tem, cum predictis inimicis pacis & fidei
treugam fec'.t ipse comes, videlicet ut Nar-
bonensis civitas & Agathensis usque ad
duos menses & pauce reliquie ecclesie, ut
dictum est, que usque hue remanserunt in
terra, usque ad festum Pentecostes treu-
gam & pacem generalem talem qualem ha-
berent, adhibitis cura & diligentia & sol-
licitudine, tam a comité quam a nobis,
quecumque debebat & poterat adhiberi,
ut servaretur& teneretur dicta civitas Car-
cassoncnsis, cum non posset ad hoc consi-
lium aliquod inveniri, ([uamvis ego archie-
piscopus & memorati episcopi & ipse
comes personas nostras & possessiones vcl-
lemus militibus, ut dictum est, pro magna
pecuiiia obligare, qui saltem usque ad Pas-
cha Carcassonam servarent. Tandem civi-
tatem ipse comes, valde iuvitus & violen-
ter compulsas, tristis reliquit & dolens, 8t
cum suis de terra exivit, in Francia re-
meando. Et sicut ex premissis vestra sere-
nitas potest intelligere evidenter, & nos
786
secundum testimonium consclentie uostre
constanter dicimus, quod dictus comes,
qui bella Jesu Christi pro juribus suis
gessit, hue usque omnem diligentiam,
omnem cautelam & omne posse suum
adhibuit, ut non amitteretur Carcassona
civitas vel alla terra, & Jesu Christi ne-
gotium non periret, & in tantum, sicut
nobis videtur & credimus, ad promo-
rendum negotium & regendum se habue-
rit prudenter & caute & viriliter, quod
secundum opinionem humanam amissio
terre sibi aliquatenus imputari non débet
nec potest. Quid plura? recedentibus ca-
tholicis & fugatis, in locorum (sic) ipsoruni
heretici successerunt, credentes, fautorcs,
deffensores & receptatores eorumdem, &
quod nimis tristes & dolentes dicimus,
Pharaonis dracones draconem Moysi dé-
vorasse videntur, quia spiritus immundus,
qui de provincia Narbonensi & partibus
adjacentibus per ecclesie Romane ministe-
rium & vestrum & regni vestri potentiam
quondam ejectus fuerat, mirabilitcr& po-
teuter nunc rediens cum aliis septem ne-
quioribus, domum olim scopis mundafam
& ornatam ingressus iiihabitat. Et fada
sunt novissima nostra multum pejora prio-
ribus, dum archa Domini capta sit ab Allô-
phitis, & non solum juxta Seth', sed etiam
sub pedibus Dagoii nimis contumeliose fe-
neatur captiva. Proinde magnificentiam
vestram, serenissime princeps, adjuramus
per Jesum Christum quantum possumus,
voce singultosa & lacrimabili supplicantes,
quatinus secundum polestatem a Deo vo-
bis traditam, excitari dignemini cum auxi-
lio illius qui imperat ventis & mari, &
ostendere per effectum operis evidenter,
quantus dolor sit in pectore vestro de
tanta contumelia Jesu Christi, non despe-
rantes quin terra possit acquiri per ves-
trum miuisterium & aliorum fidelium &
reduci ad ecclesiasticam unitatem. Datum
Montispessulano, X kalendas februarii.
' Il faut corriger AUoi>hyli & Ceth. •— Voir
Psalm. LV, 1. [A. M.]
An
1224
Éd.orig.
t. III,
col. 289.
787
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
788
Éd.orig.
t. 111,
col. 290.
282.
CLI
Trencavel, vicomte de Bé-^iers,suhstitue
tous ses liens au comte de Foix '.
ANNO Jii" ce xx° m" Incarnacionis do-
niinice, Noverint uuiversi présentes
atqiie futuri, quod nos Trenchavellus, Dei
gratia vicecomes Biterris, dominus Carcas-
sensis, Redensis & Albiensis, profitemur
& in rei veritate recognoscimus, relatione
videlicet virorum prudentium, tani mili-
tum quam burgensium, vobis domino Ro-
gerio Bernardi, comiti Fuxensi, consan-
guineo nostro, quod dominus Raimundus
Rogerii vicecomes, quondam pater noster,
cum multa sui animi deliberatione, firriium
fecit votum & stabile pactum domino Rai-
niundo Rogerio quondam patri vestro, scî-
licet in presentia domini Raimundi, Dei
gratia comitis Tholosani, & plurium alio-
rum virorum nobilium, quod si forte ex
60 sine infante légitime decessisset, omnis
terra sua, hereditas & dominatio, quectim-
que & ubicumque essent, absque omni
retentu, eidem domino Raimundo Rogerio
patri vestro & suis illico devolverenturj
prout melius & plenius in quodam instru-
mento inde ei facto continetur, Ideoque
nunc attendentes 8c considérantes amo-
rem, nutrimentum & servitia, que sepe &
sepius nobis omnique terre nostre tam vos,
quam ipse dominus cornes pater vester
fecistis, & vos quotidie facitis, dignum
duximus vos respicere, & si non ad plé-
num, saltem in parte merito remunerare.
Idcirco quia bene meruistis, cum ista pre-
senti publica scriptura, nunc & semper
vobis & vestris valitura, fide bona omni-
que fraude sublata, non utique circura-
venti in aliquo nec inducti dolo aut vi vel
suggestione alicujus persone, sed nostra
propria & spontanea voluntate & cum
multa animi deliberatione, scilicet in nos-
tro palatio Carcassone, in pleno coUoquio
omnium hominum ipsius ville & plurium
' Château de Foix, caisse 22, [Doat, vol. lûp,
f M9-]
militum ipsius terre nostre, concedimus &
donamus vobis domino Rogerio Bernardi
predicto consanguineo nostro, quod si
forte, turbato ordine nature, de nobis de-
cesserit antequam de vobis sine légitime
infante, omnis terra, dominationes, here-
ditates & possessiones nostre, prout melius
& plenius nobis contingunt & contingere
debent ex parte dicti patris nostri quon-
dam Raimundi Rogerii seu aliorum ante-
cessorum nostrorum, quecumque & ubi-
cumque sint, in patriis videlicet Biter-
rensi, Carcassensi, Redensi & Albiensi,
sive in aliis quibuslibet locis, vobis & suc-
ccssoribus vestris statim devolvantur, ad
omnem voluntatem vestram perpétue fa-
ciendam. Tamen, si forte contra hanc ces-
sionem vel donationem, ratione testa-
nienti seu nostre ultime voluntatis vel
alio quolibet modo venire tentaverimus,
nuUo modo facere possimus. Nam illud
totum quidquid est vel esse videtur, con-
suetudo vel jus, sit ecclesiasticum, civile
vel pretorium, légale vel canonicum, spé-
ciale vel générale, di . inum aut humanum,
seu quodlibet aliud scriptum vel non scrip-
tuni, quod nobis posset adjuvare ad infrin-
gendum,& etiam expressim omni beneficio
minime etatis scienter & consulte prepo-
nimus & renunciamus. Et quod ita hec
omnia supradicta & singula, prout melius
& plenius scripta sunt, aut dici, scribi aut
intelligi possunt, ad vestram vestrorumque
utilitatem firmiter observemus & tenea-
mus, & nuUo modo contra veniamus vel
veniri faciamus, aliquo ingenio occulto
vel manifeste, firmiter per solemnem sti-
pulationem promittimus, & supra hec
sancta Dei quatuor Evangelia corporaliter
tacta juramus, scientes & cognoscentes,
nos scienter etatis esse XVIH annorum &
pluris. Harum omnium rerum testes sunt
Jordanus de Cabarez & Petrus de Lau-
rano, vicarii dicti domini vicecemitis, Isar-
nus de Aragone, Petrus de Fenolefo, Isar-
nus Jordani , Jordanus de S, Felice &
Guillermus de S. Felice frater ejus, Rai-
mundus de Cabarez, Petrus Rogerii de
Mirapisce, Bernardus Sermon, Isarnus ce
Prolano , Guilhermus Pétri de Fanjaus,
Petrus de Podio, Raimundus ArnaUlus do
Podio, Raimundus de Aniort, Petrus do
An
1224
An
1224
789
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
790
S. Columba, Ermeugaudus de Barbairano,
Beriiardus de Montelauro, Guilhermus Ar-
iialdi Morlane, Ugo Ferrol, Bernardus
Ferrol, Jordaiius Ferrol, Bertraiidus Fer-
rol, Guilhermus Ferrol, Raimimdus Ar-
naldi Barbebruiie, Sancius Morlane, Bru-
netus de S. Felice, Arnaldus Raimundi de
Moliiio & Raimundus Arnaldi frater ejus,
Guillermus Faber, Bertraiidus Guiraldi,
Bernardus Barravi, & Guillermus Stephani
de Burgo, Petrus de Gogencis subvicarius
afque Petrus Martini scriptor publicus
Carcassonne, qui hoc scripsit vice domini
avunculi sui Arnaldi Sartoris notarii pu-
blici, cui dominus Trencavellus & predicti
testes scribi jusserunt & cui idem dominus
Trencavellus suc sigillo proprio presen-
tem cartam communiri mandavit, mense
februarii , régnante Lodovico rege. Ego
Arnaldus Sartor publicus notarius sub-
scribo & sigillum domini comitis appono.
ÉJ.orig.
I. m,
col. 291.
234.
CLIII
Lettre du roi Louis VIII aux hahitans
de Narbonne' .
LUDOVICUS, Dei gratia Francorum rex,
dilectis & fidelibus suis consulibus &
universitati civitatis & suburbii Narbonae,
salutem & dilectionem. Noveritis quod
amicus & fidelis noster A., cornes Montis-
fortis, nobis viva voce asseruit, & a multis
aliis id ipsum audivimus, quod semper
fideliter ac bénigne vos habuistis in nego-
tio Jesu Christi contra haereticos Albigen-
ses, propter quod vobis universis & sin-
gulis grates referimus copiosas. Praeterea
scire vos volumus, quod dominus papa de
novo nos rogavit, ut ad impugnandum hae-
reticos & hostes fidei in partes Albigesii
existentes, amore Jesu Christi & pro ho-
nore sacre sanctae Ecclesiae, maturum &
bonum consilium apponere curaremus. Nos
autem, communi baronum nostrorum con-
silio, ire proposuimus contra haereticos
Albigenses, & si Deus annuerit, totam ter-
ram Albigensem ad opus nostrum acqui-
rere & viriliter impugnare, & post très
septimanas Paschae instantis illuc iter ar-
AMALRICUS dominus Montisfortis, om- ripere festinanter. Propterea fidelitatem
nibus présentes litteras iiispecturis sa- vestrani, quam in multis casibus scimus
233.
CLII
Cession d'Amauri de Montfort au roi
Louis VIII du comté de Tou-
louse, S-c. '
lutem. Noveritis, quod omnia privilégia &
dona, que pie recordationis Symoni geni-
tori nostro & nobis fecit Ecclesia super
comitatu Tolosano & alla terra Albigesii,
quitta clamannis karissimo domino nostro
Ludovico, régi Francie illustri, & heredi-
bus suis in perpetuum, ad faciendum vo-
luntatem suam, si dominus papa peticiones,
quas dominus rex ipsi facit per venera-
biles patres archiepiscopura Bituricensem
& Lyngonensem & Carnotensem episco-
pos, fecerit & efficaciter impleverit. Quod
si non fecerit, sciatis pro certo, quod nul-
lam alicui facimus de premissis quita-
cionem. Actum Parisius, anno Domini
RfCC^XX"!!!", mense februarii.
probatam, attente rogamus ik instanter
rec[uirimus, quathinus civitatem Narbo-
iiensem & totam terram adjacentem ves-
trae ditioni subjectam, sicut semper con-
suevistis, custodire, munire ac manutenere
velitis, necnon & totam terram vicinam
vobis cum onini diligentia & sollicitudine
ad Dei servitium & nostrum, amore nostri,
niodis omnibus inducatis. Actum Parisius,
anno Domini mccxxiii, mense februario.
' Hàtel cl« ville de Narbonne. [Doat, vol. 5o,
f" 27.1
An
1224
lévrier.
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 5, n. 43.
[J. 3ioj original.]
791
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
792
An
1224
7 mars.
235. — CUV
Promesse des consuls de Toulouse à
ceux d'Albiy en faveur du comte
Raimond\
NOVERINT univers! preseiitem pagînam
inspecturi sive auclituri quod nos coii-
sules urbis Tholose & suburbii, per nos
& successores nostros & universitateni
nostram, de consensu & voluntate com-
niunis consilii tam urbis Tholose quam
suburbii, maudamus, fidejubemus & bono
aiiinio & sano intellectu civibus Albiensi-
bus & universitati Albie proniittimus, quod
illustri domino nostro Raimundo, Dei gra-
tia duci Narbonensi, comiti Tholose, mar-
chioni Provincie, faciemus omnes pactio-
nes atque transactiones, quas cum populo
Albiensi composuit, & omnes donationes,
concessiones atque libertates, quas uni-
versitati Albie dcdit & conccssit, in inle-
grum adiniplere & firmiter observare, sicut
in illis autenticis instrumentis divisis per
alphabetum, factis inter ipsum dominum
ÉJ.orig. nostrum R. comitem Tholosanum & uni-
tôi. so's. versitatem Albiensem, quos Nicolaus nola-
rius Albie ad nos scripserat, continetur.
Et hoc mandamus tantummodo pro domino
nostro R. comité Tholosano. Erant autem
tune consules Poncius Arnaldus de Noerio
& Bernardus Raimundus Baranonus &
Willelmus de Posano & Poncius Ortola-
nus & Raimundus Molinus & Petrus Rai-
mundus Major & Arnaldus PuUerius &
Willelmus Poncius Mascalcus & Geral-
dus de Samatano & Bernardus Arnaldus
mercator & Bernardus Willelmus Gaita-
podium & Bernardus Martinus & magister
Bernardus & Azalbertus & Bernardus Cur-
tasoleria & Bernardus Arnaldus Pelegri-
iius & Bernardus Gastonus & Willelmus
Petrus, Rainardus Vitalis, Robertus &
Poncius Palmata & Willelmus Bartadel-
lus & Laurentius de Coquinis & Joannes
de Montelanderio & Raimundus de Rivis.
Ad majorem autem horum omnium firnii-
tatcm , presentcm paginam sigilli nostri
munimine fecimus insigniri. Datum vu"
die introitus mensis martii, anno Verbi
incarnati M°cc"xx''ltr. Willelmus de Ne-
niore, publicus tabellio, mandato ipsorum
consulum hec scripsit.
236. — CLV
Négociations entre le roi Louis VIII
&• le pape, touchant l'ajja'ire d'Aï-
higeois' ,
PETITIO AD PAPAM PRO REGE CUM IBIT IN
ALBIGESIUM CONTRA HERETICOS.
PRIMO petit dominas rex, quod ipse &
omnes alii, qui cum eo ibunt in Albi-
gesium, habeant eandem indulgentiam 8c
remissionem peccatorum quam habentcru-
cesignati de partibus transmarinis. Item
petit quod archiepiscopi Bituricensis, Re-
mensis, Senonensis & quilibet eorum per
se habeant plenariam potestatem excom-
municandi personas & interdicendi terras
omnium illorum, qui regem Francie in-
quietabunt vel turbabunt seu personas vel
terras eorum, qui cum eo ibunt, sive sint
de regno Francie sive extra regnum, vel
qui in regno Francie inter se moverint
guerram, nisi ad mandatum domini régis
pacem fecerint vel treugam. Item petit do-
minus rex, quod si qui astrinxerint se ad
eundum cum eo in terram Albigesii vel ad
morandum ibidem, quod predicti archie-
piscopi habeant potestatem cohercendi eos
per excommunicationem & interdictum ad
solvendum id, ad quod se astrinxerunt.
Item petit quod habeant potestatem excom-
municandi personas & interdicendi terras
baronum Francie & aliorum hominum
suorum, qui in propriis personis cum ipso
non perrexerint in Albigesium, vel si iro
non possint, qui competens subsidium non
fecerint ad expurgandum hostes fidei &
regni in Albigesium, maxime cum per
hommagium & juramentum teneantur do-
An
1224
An
1224
Hôtel de ville d'Albi. [Doat, vol. io3, f' 11.] ' Mis. Colhert.n. 2669. [Ai.j. Lit. 9778, f" 8 c]
An
1224
793
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
794
éd.orig.
t. III.
[al.3ç|3.
mino Régi ad expugnandum impugnatores
regiii, & nulla sit major impugnatio regni
quam ista, que est de hostibus fidei & iii
regno, & onines supradicte seiiteiitie re-
laxari non poterunt, donec priiis satisfac-
tum fiierit competenter. Item de treuga,
quam dominus papa & dominas rex Jero-
soliniitanus & rex Anglie petunt proro-
gari, vult dominus Rex & petit, quod ab
instanti in x. annos prorogetur inter se &
heredes sucs ex una parte & regem An-
glie 8c heredes sucs ex altéra, & firmetur
utriusque juramento, ita quod dominus
Rex, & heredes sui & imprisii remaneant
in eadem teneura & saisina, in qua sunt
modo & fuerunt tempore alterius treuge.
Et tantam vult habere prorogationem, pro
eo quod nescit quantum durabit negotium
& in ipso negotio nudabit se & regnum
suum pecunia & hominibus. Item petit
quod habeat litteras doniini pape paten-
tes de abjudicatione comitatus Tholose
cum omnibus pertinentiis suis, ab utroque
Raimundo, scilicet pâtre & lilio & eoruin
heredibus in perpetuum, & totius terre
de qua dictus Raimundus pater & Raimun-
dus filius fuerunt tenentes, que est in
regno domini Régis, & totius vicecomita-
tus Biterrensis & Carcassonensis cum om-
nibus pertinentiis in regno domini Régis,
& omnium terrarum in eodem regno exis-
tentium eorum, qui guerraverunt aperte
cum eis vel pro eis, & similiter omnium
eorum qui huic negotio se opponunt vel
de cetero opponent, vel guerram faciunt
seu de cetero facient, & per predictos ar-
chiepiscopos liât dicte abjudicationis de-
nunciatio. Et petit dominus Rex, quod
omnes terre predicte sibi & heredibus
suis in perpetuum confirmentur & illis
(|uibus eas dabit, si eas dare voluerit, re-
tento sibi & heredibus suis hommagio,
tamquam domino principali. Item petit
sibi dari archiepiscopum Biturricensem le-
gatum, qui inter cetera habeat poteslatem
reconciliandi omnes illos qui ad debitam
Ecdesie satisfactionem venerint, & habeat
legationem suam super omnes archiepisco-
pos & episcopos totius terre, que se op-
ponit catholice fidei in partibus illis, &
omnium terrarum adjacentium que pos-
suat ccdcre in utilitatcm istius negotii vel
impedimentum, & habeat eandem legatio-
nem, quam habuit Corraudus, episcopus
Portuensis, legatus Albigesii, & fiât predi-
catio per totum regnum Francie pro sub-
sidio terre Albigesii. Omnia supradicfa
fiant, appellatione remota. Item petit do-
minus Rex, quod cum expense sint infinité
& inestimabiles, ecclesia Romana provi-
deat ei in LX"" lib. paris, singulis annis
usque ad X annos, que convertentur in
usus illius terre. Item petit quod dominus
papa procuret erga imperatorem, quod
terre sue vicine Albigesio non noceant
Régi in hoc negotio nec aliquo modo ne-
gotium impediant, & si ei nocuerint vel
negotium impedierint, quod de voluntate
imperatoris possit dominus Rex eas impug-
nàre, sicut alias, salvo jure imperatoris.
Si hec omnia supradicta facta fuerint [&]
domino Régi assecurata & confirmata, do-
minus Rex ibit in propria persona in Albi-
gesio & in predicto negotio bona fide
laborabit bona fide, ipse vel heredes sui a
Romana curia non capienfur ad occasio-
nem ex tune in antea moram faciendi vel
remanendi in terra illa vel denuo rever-
tendi, nisi ad voluntatem suam. Ad dictas
siquidem petitiones faciendas & impetran-
das in curia Romana, mittit dominus Rex
dilectos & fidèles suos archiepiscopum Bi-
tiiricensem, Lingonensem & Carnotensem
episcopos, ita quod si petitiones iste non
fiant hac vice, qua modo mittuntur, ex
tune in antea non tenebitur dominus Rex
ire in Albigesium, nisi voluerit.
RESPONSIO QUAM DOMINUS REX FECIT EPISCOPO
PORTUENSI DOMINICA TRIUM SEPTIMANARUM
PASCHE, DE AFFARIO ALBIGEIS, ANNO DOMINI
M ce XX IV.
Noverifis' quod karissimuS dominus &
genitor noster Philippus, pie memorie
rex quondam Francorum illustris, in prin-
cipio non est aggressus negotium Albige-
sii, & quod onus illud numquam recipere
voluit, quamvis mulfa expenderit in eodem
negotio, & multi milites de regno Francie
ibidem mortui sunt & multa expenderunf,
& quod semel & secundo in propria per-
An
1224
An
1224
4 mai.
lid.oriff.
t. III,
col. 294.
■[Lat. 9778, f9f.J
■^ 795 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 796
'^^'^ sona in eadem terra pro dicto negotio, in miserant domino imperatori, quod nullur
An
I 224
quantum potuimus, fideliter laboravimus.
Et cum genitor noster vite sue diem ulti-
mum clausit, dominus Portuensis veuit ad
nos, supplicans nobis humiliter, ut consi-
lium apponeremus in negotio Albigesii,
quia prelati Francie idem negotium ag-
gredi volebant, si assensum & voluntatem
nostram super hoc haberent. Nos autem,
quamvis essemus incerti de statu regni,
dedimus prelatis nostris licentiam aggre-
diendi negotium supradictum. Postea idem
Portuensis petiit a nobis, ut coiisilium
negotium postponerent negotio Terre
sancte. Preterea nobis significavit domi-
nus papa per eundem dominum Portuen-
sem & per litteras suas, quod si Remun-
dus crederet quod totis viribus uteremur
ad ipsum deprimendum, non auderet nos
expectare, sed rediret ad mandatum Eccle-
sie, & propter hoc nos instanter monuit
& rogavit, ut comminationibus & comrao-
nitionibus studeremus eum inducere ad
pacem Ecclesie, hereticos eliminandos,
ecclesiis & personis ecclesiasticis satisfa-
apponeremus in munitionibus castrorum, ciendo & libertatibus ecclesie in posterum
que cornes Amalricus tenebat in partibus providendo & cum Amalrico Tholosano
Albigesii, ut illos salvos posset reducere
qui in illis erant munitionibus, ita quod
morti non traderentur. Tune nos fecimus
eidem Amalrico dari decem millia marca-
rum de elemosina patris nostri. Tune dic-
tus Amalricus auxilio dicte pecunie reduxit
milites & servientes, qui erant in dictis
munitionibus, & reddidit castra & muni-
comite componendo. Nos autem eidem
Portuensi respoudimus, quod ex quo do-
minus papa petitiones nostras rationabiles
ad negotium pertinentes ad presens exau-
dire nolebat, quod absoluti sumus ab onere
hujus negotii, & hoc publiée protestati
sumus coram omnibus prelatis & baroni-
bus Francie. De pace siquidem, ad quam
tiones quas tenebat in partibus illis. Pos- dominus papa voluit quod induceremus
tea venit ad nos archiepiscopus Bituricen-
sis & episcopus Lingonensis, déférentes
secum litteras domini pape, in quibus con-
tinebatur, quod dominus papa multis auc-
toritatibus & aliis persuasionibus nos in-
ducere nitebatur ad hoc quod negotium
istud personaliter assumeremus, & etiam
viva voce nobis promiserunt ex parte do-
mini pape & cardinalium, quod thesauros
Ecclesie nobis exponerent & alia auxilia
impenderent & consilia quantum secun-
dum Dominum facere possent. Nos autem,
communicato consilio cum prelatis & ba-
ronibus nostris, petitiones quas vidiiiuis
negotio Albigesii expedire transmisinnis
domino pape. Dominus autem papa nobis
mandavit per dominum Portuensem, quod
ipse paratus erat petitionibus nostris om-
nino satisfacere, cumque hoc ipsum in-
junctum esset domino Portuensi, quod ac-
cederet ad nos & satisfaceret petitionibus
nostris, supervenit nuntius domini impe-
ratoris, tôt & tanta promittens & propo-
nens ad subsidium Terre sancte, quod opor-
tuit dominum papam & curiam Romanara
intendere negotio Terre sancte & ad pre-
sens postponere negotium Albigesii, quia
dominus papa & curia Roraana talia pro-
comitem Remundum comminationibus &
commonitionibus, respondimus domino
Portuensi, quod non erat necessarium
examinare articulos fidei nec tractare de
compositione que ad negotium fidei per-
tinet, sed benevolumus quod ecclesia Ro-
mana, ad quam pertinet examinatio fidei,
componat cum predicto Remundo, sicut
viderit expedire, salvo jure nostro & sal-
vis feodis nostris, sine aliqua diminutione,
ita quod eis nuUum onus novum vel in-
solitum imponatur. Ad ultimum dicimus
eidem domino Portuensi, quod de celero
ad nos de negotio Albigesii luiUum ver-
bum reporlaret, a quo sumus penitus ab-
soluti.
Éd.oriB
1. 111'.
col. 295.
797
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
1224
C mai.
237. — CLVI
798
cornes Coiivenarum & dominus Bernardus
ejiis filius debent totum hoc facere laudare
& jurare hominibus Murelli, & dividuntur
de hoc due carte per alphabetum. Hoc fuit
factum VI die introitus niensis madii, fe-
Contrat de mariage entre Bernard, ria ii,aiino abIncarn.DominiM°cc»xx°iv>,
fils du comte de Comminges, 6- Cé~ régnante Ludovico rege Francorum, Rai-
cile de Foix', mundo Tholosano comité, Fulcone epi-
scopo. Hujus rei sunt testes Petrus de
Mezoa & Petrus Rogerius de Mirapisce &
Bernardus de Chastras & Petrus de Insula
& Arnaldus de Campranhano & Raimun-
dus de Capella & Arnaldus Mascaronus
bajulus Murelli & Thomas de Dalbs &
LEGALis est ordo & eterno de jure tene-
tur, ut conjugium cum dote & dona-
lione semper fiât & dos sine matrimonio
nuUum habeat effectum. Idcirco in Dei
nomine, ego Bernardus Convenarum, filius
domini Bernardi Convenarum comitis, con-
silio & voluntate predicti domini patris
mei Bernardi, comitis Convenarum, donc
in dote Sezelie uxori mee, sorori domini
Rogerii Bernardi comitis Fuxi,si supra me
vixerit, xvii"' & D solidos Tholosanorum
bonorum, vel Melgorienses duplos bonos
& largos, ad electionem mei predicti Ber-
nard! Convenarum & domini patris mei.
Et si Tholosani vel Melgorienses habate-
bantur de penso vel de lege, habeatis ra-
tione XXV solidorum Tholosanorum mar-
cam argenti fini, & de plus eadem ratione.
Quos predictos xvir" & D solidos poui-
mus & laudamus & damus vobis Sezelie, si
supra me Bernardum Convenarum vixe-
ritis, ego Bernardus cornes Convenarum
& ego Bernardus Convenarum ejus filius
super villam Murelli & super pertinentiis
Murelli & aiodii & territorii, sicut de
Noerio usque ad Peireriam & de fluvio de
Tog usque ad Lesam , scilicet castra &
villas & omnes dominationes & homines
& feminas & omnes eorum tenentias, ter-
ras cultas & incultas, boscos, barlas, do-
mos, casalaggios, estaggiles, vineas &
prata,.... boscarias, ripparias, décima &
agraria, quartos, quintos, questas, alber-
gas, oblias, dominationes, omnes proprie-
tates, alodia, successiones, ademprivum &
expletivum, census, usus, introitus & exi-
tus & omnes redditus, & denique totum
quantum inf'ra predictas adjacentias inclu-
ditur, quidquid sit vel esse debeat aliquo
modo. Et predictus dominus Bernardus
Vitalis Pontii Geraldi
scripsit.
qu
i hanc cartam
j38.
CLVII
Actes de Raîmond VU, comte
de Toulouse' .
1, A NNO Incarnat. Domini M°cc''xx''iv°,
XV mense julii.Notum sit omnibus pre-
sentibus & futuris, quod ego Raimundus
de Andusia, mera & spontanea voluntate
iiec dolo nec fraude nec aliqua machina-
tione inductus, a vobis domino R., Dei
gratia duce Narbone, comité Tholose, mar-
chione Provincie, filio quondam domine
regine Johanne, in feudum recipio quar-
tam partem castri & ville de Andusia &
omnium pertinentium dicti castri, & om-
nia que in dicto Castro vel pertinentiis
ejus habeo vel habere debeo vel in futit-
rum habebo. Item medietatem castri de
Agrifolio & ville & omnium pertinen-
tium ad dictum castrum, & omnia que in
dicto Castro habeo vel habere debeo vel
in futurum habebo. Item medietatem castri
& ville de Calcadiz & omnium pertinen-
tium ejusdem castri, & omnia que in dicto
Castro vel in pertinentiis ejus habeo vel
habere debeo vel in futurum habebo. Item
medietatem castri & ville de Cerveira &
omnium pertinentium, &c. Omnia, in-
An
1224
liJ.orîff.
t. 111,
col. 296.
■Château de Foix, caisie 12. [Doat, vol. 169, 'Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 5,
fo 253.] n. 44. [J. 3iOj original.]
An
1224
799
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
800
quam, predic(a, cum omnibus tenementis
& pertinentiis suis & cum omnibus incre-
mentis futuris, quacumque occasione ad
nie pervenieiitibus, per me & per omnes
successores meos, perpetuo & irrevocabi-
non scripto, pronuilgato & promulgando
& Omni statuto facto vel in posterum fa-
ciendo.
Et nos R., Dei gratia dux Narbone, co-
rnes Tholose, marchio Provincie, omnia
liter a vobis dicto domino R, & a succès- supradicta, sicut scripta sunt, recipientes
soribus vestris in feudum recipio; donans
& ex causa perfecte donationis concedeiis
& tradens vobis majus & principale domi-
nium omnium predictorum & civilem pos-
sessionem, quod vel quam in suis fendis
domini habent vel habere debent. Dono
siquidem vobis domino R. comiti supra-
dicto sub hac forma omnia supradicta, do-
natione simplici & inter vivos facta &
sollempniter insinuata, renuntians specia-
liter illi legi, si obstare posset, que do-
nationem inhibet fieri sine insinuatione
siuiimam quingentorum aureorum exce-
dentem. Promitlens insuper bona fide &
par soUempnem stipulationem vobis, do-
mino R. comiti Tholosano présent! & in-
terroganti, quod ego per me & per succes-
sores meos vobis & successoribus vestris
de predictis fendis iidelis existani, & quod
feuda predicta, & vos Raimundum de An-
dusia in fidelem vassallum recipimus, pro-
mittens bona fide & per sollempnem sti-
pulationem, per nos & per omnes succes-
sores nos tros, vobis & successoribus vestris,
quod dominationem predictorum feudo-
rum vel feuda predicta seu dominatio-
nem, quam in vos habemus pro predictis
feudis, a dominatione comitatus Tolose
in totum vel in partem non mutabimus,
nec aru(ua specie alienationis seu conces-
sionis in aliiim transferenuis, prêter nos &
illos qui nobis in comitatu Tholose suc-
cèdent, set semper sub dominatione co-
mitatus Tholose immédiate retinebimus.
Proniittimus preterea bona fide & per sti-
pulationem vobis R. de Andusia prenomi-
nato, quod si aliquis jura vestra insistcnJo
vel resistendo diniiniiere vellet vel vos
guerram & placitum pro vobis & successo- contra justitiani inqiiietaret & nollet juri
ribus vestris contra omnes honiines faciaiii, stare vel justiciam vobis facere vel a vobis
& quod in mutatione domini ex parte recipere sub examine competenti, nos vo-
vestra, & feudatarii ex parte mea, feuda bis contra illum auxilium & consilium
predicta vobis vel successoribus vestris re- preslaremus. Proniittimus etiam vobis,
cognoscam, & pro recognitione castra pre- quod si forte contingat vos habere causam
dicta & niunitiones présentes Se futuras in cum aliquo super predictis feudis vel oc-
territoriis seu tenementis eorumdem res-
tituam atque tradam. Promittens vobis spe-
cialiter illa sex que in forma fidelitatis
continentur, videlicet incolumej tutum,
honestum, utile, facile & possibile, & om-
casione predictorum feudorum vel ad pre-
dicta feuda pertinentium, vobis consilium
& auxilium prestabimus bona fide. Actum
fuit hoc apud Rupem de Vallecerga, in
presentia Deodati de Castlucio & Ozilî
nia que vassallus seu feudatarius pro se Garini & Guigonis Mesquin & Guillelmi
vel pro feudo domino suo débet facere de Castronovo & Boumoii & Mirandi do
vel tenetur. Et pro omnibus supradictis
complendis & servandis, vobis domino R.
comiti sepedicto homagium facio & fide-
litatem juro & ad id faciendum vobis &
successoribus vestris me & successores meos
Chiraco & Oliverii de Chiraco & Peiri
de Capella & Gauscelmi de Malobosco 8c
Audeberti de Senaret & Andrée Cardina-
lis & Bernardi Guillelmi de Rodella &
Arnaldi Feda & Poncii Astoaudi & ma-
proprescriptis feudis in perpetuum obligo. gistri Guillelmi de Avinione & Pétri Am-
Promittens vobis bona fide, sub fidelilate blardi. Johannes Aurioli scriptor domini
jurata, sacrosanctis Evangeliis corporali-
ter tactis, quod contra predicta vel aliqiiid
de predictis nullo jure, nuUa ratione ve-
niam °< quod omnia supradicta firmiter &
fideliter teneam & observem, renuntians
çmni juri canouico & ciyili, scripto 8i
comitis supradicti hoc scripsit. Et ego R.
de Andusia sepedictus, ad eîernam rei me-
moriam & ad plenissimam firniilatem, pre-
sentem cartam fcci sigilli mci muniiiimc
roborari.
An
1224
8oi
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
80:
H. In' nomine Domini. Nos R. Dei gra-
tia dux Narbonae, cornes Tolosae, marchio
Provinciae, proclivi optantes desidcrio
juxta manJatum apostolicum & nostrae
salutis incrementum restituere ecclesias
in integruni, constituti in praesentia ve-
nerabilissimi patris nostri A. Dei gratia
Narbonensis archiepiscopi... interponen-
tis partes suas de speciali jussu domini
papae, per nos & per omnes nostros, ad
honoreni Dei & pacis reforniationem &
testinioniuni hujus publici instrunicnti,
tibi A. Nemausensi episcopo venerabili
patri nostro & tiiis successoribus, & per
te mensae episcopali Nemausensi restitiii-
mus iu perpetuum absqiie uUa retentione
& exccptione, videlicet villam totam do
Amiglano ciim hominibus, &c. Adhuc
Bjinardo Ybilofo carissimo vicario nostro
districte praecipimus, ut ad istorum oxe-
cutionem de nostro mandato vos inducat
in corporalem possessionem dictae villae,
Pontio etiam Austoaldo, fideli cancellario
nostro, mandanius & injungimus, ut ad pe-
rennem firmitatem bullae nostrae plum-
beae patrocinio hanc cartam non différât
insigniri, &c. Acta sunt haec apud Mon-
tempessulanum, in domo militiae Templi,
IX kalendas septembris, anno Incarnatio-
nis Domini M" CC°XX.°IV<', in praesentia &
testimonio domini de Cavaillone, &c.
III. Notum* sit tam futuris quam prc-
sentibus, quod nos R., Dei gratia dux Nar-
bone, cornes Tholose, marchio Provincie,
restituimus vobis venerabili in Christo pa-
tri ].,Dei gratia Carpentoratensi episcopo,
castrum de Baucio cum villa Sancti Desi-
derii, & castrum do Malamorte cum villa
Sancti Felicis, 8i quicquid ratione dominii
ad dicta castra pertinet, retento tamen
jure nostro, quod in predictis castris &
villis habemus, videlicet calvalcatis & ilia
summa peccunie c[ue consuevit dari pro
albergo, prohibentes omnibus bajulis nos-
tris & districtius inhibentes, ne aliquid
aliud in predictis castris & villis accipiant,
nisi quod supradictum est. Facta est au-
' Archives du domaine de Monfpellierj vigiie-
rie de Nimcs, liasse 1, n. 2.
' Mss. Je Colhcrt, n. 1067. [Collât, sur le cartul.
de Raimond VII, JJ. xix, f" io5 r".]
tem hec restitutio apud Montempessula-
num, anno dominice Incarn. M"cc."XXim"
VIII° kalendas septembris.
IV. Cum' juxta verbum sapientis umbre
transitus est tempus nostrum & transibit
vita nostra tanquam vestigium nubis, &
sicut nebula que fugata est a solis radiis,
dissolventur conventiones que inter nos
Tedisium, episcopum Agathensem, & vos
Raimundum, comitem Tholosanum, pro
bono pacis super vicecomitatu Agathensi
facte fuerint, in scriptis authenticis sunt
redacte, secundum quod inferius confine- _
tur, ad perennem niemoriam futurorum.
Cum itaque nos Tedisius, episcopus Aga-
thensis, eundem vicecomitatum habeamus
& habere debeamus ex donatione bone mc-
morie Bernardi Atonis quondam vicecomitis
Agathensis & ex concessione similiter dure
memorie Raimundi, quondam comitisTho-
losani, avi vestri, & a multis dicatur quod
idem vicecomitatus in feudum tenebatur a
comité Tholosano, nos pro bono pacis, ut
dictum est, predictum vicecomitatum in
feudum a vobis recognoscimus , scilicet
quidquid predictus vicecomes habcbat in
civitate Agathensi & in Castro de Marsi-
liano, castrum de Lupiano, castrum do
Montaniaco ik villare de Pabirano, & gc-
neraiiter omnia que predictus vicecomes
habebat vel habere debebat, sive in mari
sive in stagno sive in flumine sive in terra
in tota diocesi Agathensi. Et promitlimus
quod vos, bona fide ac ordine nostro
salve, pro dicto feudo & heredes ves-
tros comités Tholosanos juvabimus contra
quemlibet hominem, prêter dominum pa-
pam & ecclesiam Narbonensem. Hanc re-
cognitionem faciet episcopus Agathensis
comifi Tholosano, quotiens electus fuerit
& substitutus de novo, cum fuerit ab ipso
comité requisitus. Prcmittimus etiam vobis,
quod si quando configerit colligi compen-
sum pacis in diocesi Agathensi, medietatom
illius conipensi dabimus vobis & nobis re-
tinebimus aliam medietatem. — Et nos
Raimundus, Dei gratia cornes Toiose, dux
Narbone, marchio Provincie, supradictum
vicecomitatum, totum & integrum, cum
' Archive» de l'évêché d'Agde, n. 33. [Lnt. 9999,
An
I 224
EJ.oriff,
t. m,*'
col.:;y7.
vm.
t6
An
IZ24
8o3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
804
omnibus pertînentiis suis & juribus in
terra & ia mari & in stagno & in flumini-
biis, cum lesdis, pedagiis, usaticis, domi-
niis, potestativis, albergis, laudimiis, talliis,
qiiestis, iiivestituris, firmanciis & justiciis
omnibus tam in civilibus quam in crimina-
libus questionibus & omnibus, que ad ju-
risdictionem & ad merum & mixtum im-
perium pertinere noscuntur, & expresse
quidquid predictus vicecomes habebat in
civilate Agathensi & in castris supradictls,
prout unquam idem vicecomes Bernardus
Atho vel aliquis antecessor ipsius plenius
habuit vel habere debuit, & generaliter
quidquid nos habemus vel babere debemus
in tota diocesi Agathensi, pro anime nos-
tre & progenitorum nostrorum remedio,
vobis & successoribus vestris habendum,
perpetuo pro feudo possidendum lauda-
mus. Concedimus insuper & expresse lau-
damus, ut omnes homines, tam dictorum
castrorum quam aliorum, & ceteri homi-
nes ipsius vicecomitatus hominium 8c fide-
litatis vobis faciant sacramentum, de novo
relaxatis & sublatis omnibus juramentis
que nobis forte aliquando vel progenitori-
bus nostris fecerunt, & castra, villas, mu-
nitiones & feuda omnia vobis & successo-
ribus vestris, tamquam veris dominis, pro
feudo recognoscant vel recognoscere te-
neantur. Promittimus preterea & jura-
niento firmamus, quod vos & successores
vestros & ecclesiam Agathensem & omnia
bona & jura & expresse totum vicecomita-
tura Agathensem defendemus ab omni ho-
mina & contra quemlibet hominem, bona
lide, prêter dominum papam. Hoc etiam
Dei Evangelia a nobis corporalîter tacta.
Acta sunt hec anno dominice Incarnacio-
nis M''cc<'xx''lV'', VIT lialendas septembris,
in presentia & testimonio Pontii de Co-
cone, archidiaconi Agathensis, Bernardi de
Moresio precentoris, J. camerarii Aga-
thensis, B. Guillelmi & Baudi canonico-
rum Agathensium, Poncii Ricardi, G. de
Pinu, Gaucelmi de Marcilliano, Guillelmi
Ausebii, magistri Thome clericorum Aga-
thensium, Guidonis de Cavalione, Poncii
de Villanova, Bertrandi de Avinione, Be-
rengarii de Cerviano, militum, magistri
Guillelmi de Avinione, Raimundi de Lacu
& Bernardi Boteti, publici Montispessu-
lani notarii qui rogatus a partibus hoc
scripsit. {Sigïllum comitis tantum est hic'.)
239.
Réconciliation du jeune comte Rai-
mond Vil avec l'EgUne^,
IN nomine Domini nostri Jesu Christi,
anno Incarnationis ejusdem millesimo
ducentesimo xx° IIII°. Nos R. Dei gralia
dux Narbone, cornes Tolose, marchio Pro-
vincie, cum sacrosancta Romana ecclesia
pacem summo desiderio facere délibéran-
tes, ad honorem Dei & ejusdem Romane
ecclesie & sanctissimi in Christo patris nos-
tri Honorii summi pontificis, puro corde
& vera devocione, per nos & per omnes
An
I2Î4
homines & valitores nostros, offerimus
juramentum defensionis débet prestare co- vobis domino Narbonensi archiepiscopo &
mes Tholosanus episcopo Agathensi, quo- per vos sancte Romane ecclesie & domino
tienscumque, defuncto pâtre, hères fue-
rit substitutus. Insuper cancellariam quam
episcopus Agathensis a progenitoribus nos-
tiis longis rétro temporibus habuit & pos-
sedit, vobis domino episcopo Agathensi
restituimus pleno jure, a vobis & succes-
soribus vestris habendam & perpetuo te-
nendam. Ad majorem horum firmitatem &
auctorltatem, presentem paginam sigilli
nostri munimine precepimus roborari. Hec
omnia etiam predicta & singula nos dictus
R. comes Tholosanus firmiter tenere &
contra non venire juramus super hec sancta
pape, quod fidem catholicam sicut eam
sancta Romana prédicat & docet ecclesia
servabimus & per totam terram nostram
servari pariter faciemus. Terram insuper
nostram hereticis lideliter purgabimus ad
cognicionem Ecclesie, videlicet bona eorum
publicando atque corporaliter puniendo.
' Ces mots en italique sont une note du ré-
dacteur du catalogue, dont le lat. 9999 est la
copie. [A. M.]
' Baluze, Armoires, 385, n. 229; charte 3. —
Castrucci, Istoria délia citta d' Avinione, t. i , p. I 3o.
An
■ 224
août.
An
1224
8o3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
806
Item pacem plenam & iiitegram in totam
terram nostram servabimus & servari pla-
Harie (sic) faciemus, ruptarios de nostris
finibus expellendo. Ecclesiis eciam & viris
ecclesiasticis restituemus plenarie omnia
jura, libertates qiioque ecclesiarum & alio-
rum locorum religiosorum plenissime in
posterum & in perpetuum servabimus &
servari faciemus. Preterea pro dampnis Si
injuriis ecclesiis & viris ecclesiasticis irro-
gatis,
& ut ob reverenciam & hoiiorcm
Romane ecclesie & domini pape provideri
valeat honori comitis Montisfortis in terra
nostra vel valitorum suorum, facit do-
minus papa nobis absolvi, & instrumenta
que a domino papa vel a domino rege
Francorum vel pâtre ipsius idem comes
Montisfortis vel pater ipsius super eo di-
citur impetrasse, summus pontifex faciat
nobis reddi. Verum si supradicta que obtu-
Hmus domino pape sufficiencia non viden-
tur, cum servire sancte Romane ecclesie
regnare sit, nos in omnibus & per omnia
misericordie & mandatis domini pape obe-
diemus umiliter & dévote, salva domina-
tione serenissimi domini nostri régis Fran-
cie & domini imperatoris & salvo jure
nostro & nostrorum hominum & valito-
rum in biis, quibus Ecclesiam restituemus.
Quod autem omnia predicta attendamus &
compleamus bona fide, plene cavebimus &
per securitates ydoneas ad cognicionem
domini pape super hiis pignoraticiam cau-
tionem domino pape in Provincia tria cas-
tra, videlicet Opedam, Montem Ferrandum
& castrum de Furcis, item in partibus To-
losanis tria castra, videlicet Montem Cu-
cum, Montem Ferrandum & Montem Acu-
tum [trademus]. Et licet sola restitucionis
cblacio contineatur in litteris domini pape,
directis ad venerabilem in Christo patrem
iiûstrum A. archiepiscopum Narbonenseni,
îk nos beneplacito domini pape obedire in
omnibus cupiamus, ad honorem Dei &
sancte Romane ecclesie & domini Honorii
pape & domini archiepiscopi Narbonensis,
rsstituimus in presenti domino episcopo
& ecclesie Vasionensi civitatem Vasionen-
sein & castrum. Item restituimus castrum
de Valleclusa ecclesie Cavallionensi, & si
qua alla restant restituenda in archiepi-
scopatu Arelatensi, restituemus ea plene ad
cognicionem domini archiepiscopi Arela-
tensis. Item restituimus villam Sancti Egi-
dii domino abbati Sancti Egidii. Ponimus
castrum Melgoriense in manu domini ar-
chiepiscopi Narbonensis, ut compositio in-
ter nos & ecclesiam Magalonensem trac-
tata in concilio Sancti Flori perficiatur ad
cognitionem domini pape. Restituimus
Agatensi episcopo civitatem Agatensem &
castrum Lupiani & castrum Marcellani
cum pertinenciis suis. Item restituimus
villam Sancti Poncii & castrum de Salve-
tate & Montemolerium & Rourosam do-
mino abbati Sancti Poncii. Item restitui-
mus domino abbati de Quadraginta Ceme-
reacum. Item restituimus domino abbati
Sancti Tyberii Mansum Sanctarum Puella-
rum, salvo jure & possessione dominorum.
Item restituimus domino episcopo Albi-
gensi castrum de Viatis, quod pater noster
eidem episcopo dédit quantum ipse viveret
possidendum. Item restituimus domino
abbati de Gallaco ea que ipse consueverat
tenere in burgo de Gallaco. Item restitui-
mus domino episcopo Ruthenensi Villam-
novam & omnia jura sua. Item restitui-
mus domino archidiacono Ruthenensi
Montembasencura. Item restituimus do-
mino episcopo Agennensi ea que consue-
verat habere & tenere in civitate Agenensi
& in episcopatu. Item restituimus domino
abbati de Clairaco burgum de Clairaco.
Item restituimus priori de Manso redditus
priorafus Mans), ipsum vero Mansum non
audemus ei restituere propter homicidia
& maleficia ab hominibus Mansi inter se
facta, donec inimicicie per dominum pa-
pam vel legatum ipsius pacificentur. Item
restituimus domino episcopo Tholosano ea
que consuevit habere vel tenere, si qua
sunt ei a nobis ablata, exceptis hereditati-
bus illis, quas dominus episcopus Tolosa-
nus dicit sibi esse donatas a quibusdam
nobilibus dominis Tolosanis tempore co-
mitis Montisfortis. Item restituimus do-
mino abbati Sancti Saturnini & priori
Sancte Marie Deaurate de Tholosa ea que
consueverunt habere vel tenere. Item lay-
cis, qui pro defensione ecclesie sunt spo-
liati, restituimus possessiones suas, excep-
tis Tholosanis quibus ad presens sine diffi-
cultate maxima restituere non possemus,
An
1224
An
1224
807
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
808
f|uia distracte sunt & oportebit ea nos re-
dimere, & excepto P. Judeo cui similiter
sine niaximo scandalo restitucio non pos-
set fieri ad presens propter niortem iiiul-
torum nobilium, quorum niortem dicitur
procurasse. Faiditis etiam de Manso Agen-
nensi reddimus redditus suos, ita tameii
quod villam de Manso ad presens non in-
grediantur, set per bajiilos suos redditus
recipiant, & hoc decernimus propter homi-
cidia inter ipsos & alios homines de Manso
perpetrata. Item restituimus omnibus ec-
clesiis & omnibus clericis terre nostre
redditus suos. Si qua vero alia restituenda
restant in tota terra nostra, ea plene res-
tituemus ad cognicionem domini pape vel
cujuslibet legati sui. Set in Narbonensi
provincia si qua sunt restituenda, restitue-
mus ad cognicionem domini archiepiscopi
Narbonensis, & si qua sunt similiter resti-
tuenda in episcopatu Agenensi, restituemus
ad cognicionem abbatis Grandissilve. Eo-
dem modo si qua sunt restituenda in epi-
scopatibus Albiensi, Rutinensi, Catorcensi,
restituemus ea ad cognitionem episcopi
Ruthinensis. Item restituimus-abbati Mon-
tisalbani ea que habuit &; tenuit perti-
nencia ad monasterium dicte ville. Omnia
predicfa restituimus, salvo jure nostro &
nostrorum hominum ac valitorum.
Et nos R. B., Dei gratia cornes Fuxensis,
& T., eadem gratia vicecomes Biterrensis,
pro nobis & omnibus hominibus ac valito-
ribus nostris idem & eodem modo nos pro-
mittimus in terra nostra per omnia serva-
turos, & restituimus incontinent! domino
B. R. quondam episcopo Carcassonensi
villam de Vallerta & domino abbati Ville-
magne castrum de Alignano & castrum de
Caissano &molendinum cum Bastida. Item
restituimus domino abbati de Sancto Poli-
carpo villam Sancti Policarpi. Item resti-
tuimus domino abbati de Castris ea que
consuevit habere & tenere apud Castras &
castrum de Saiss. Et si qua sunt resti-
tuenda, plene ea restituemus ad cognicio-
nem doiiiinorum Biterrensis & Albieusis
cpiscoporuin.
240.
CLVIII
Actes de Roger-Bernard, comte de
Fo'ix, au nom du vicomte Trenca-
vel, son pupille ' .
I.-ktOTUM sit omnibus hominibus hec lîd.orig.
IN audientibus sive hanc cartam legen- côi.298.
tibus, quod ego Rogerius Bernardi, cornes .^_^_
Fuxi , custos Trencavelli vicecomitis & An
terre sue, per me & per ipsum & per onines ' 224
successores meos & suos, bono animo & octobre.
bona volunlate & sine omni inganno, mitto
in pignus tibi Raimundo de Lorda & fratri
tuo Petro Hatoni & tibi Rubeo de Palai-
raco & omnibus vestris heredibus, pro duo-
decim milibus solidorum Melgoriensium
totum castrum de Balager& totum Balagai-
res cum omnibus suis fortiis & tenentiis,
& Montemjardinum cum omnibus suis
forciis & pertincntiis, & quidquid predictis
locis pertinet, videlicet homines ac mulie-
res, terras & vineas, ortos & ortales, prata
& pascua, nemores & garriguas, heremos
& cultos, arbores fructiferas & infructife-
ras, aquas & riparias, introitus & exitus,
molendina & molinaria, venationes & pes-
chita, census & usaticos, foriscapia & in-
tratus, & omnes portiones terrarum & vi-
nearum, toltas & questas & justicias, ad-
empriva & décimas, & generaliter omnia
in omnibus, usui hominum & pecorum
pertinentia. Quidquid vero in predictis
locis Trencavellus vicecomes habet vel
habere débet, & sicut melius Bertrandus
Saxiaci & Isarnus Bernardi pro pignore
habuerunt & tenuerunt, sic vobis totum
sine omni diminutione uxoribusque vestris
& infantibus omnibusque vestris infaiiti-
bus omnibusque vestris successoribus & cui
dare vel dimittere, vendere seu impigno-
rare volueritis, pro vestra predicta pecu-
nia & convenientiis pro pignore vobis trado
& mito jure & more pignoris pro supra-
dictis duodecim milibus solidorum Melgo-
riensium, quos pro me persolvistis Isariio
' Château de Foix, caisse 22. [Doat, vol. 169,
{" 255.]
An
•"4
809
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 810
curam & plenariam administrationem to-
An
1Z24
24 octo-
bre.
Bcrnardo a qiio oniiiia predicta liio & re-
dimo, & bene a vobis ex hac pecunia per
pacatum me teneo. Et de omiii predicto
pigiiore ego & mei successores erimus vo-
bis & vestris successoribus pro nobis &
pro Trencavello vîcecomite boni guirentes
ab omnibus amparatoribus & ei laudare
vobis faciemus, & sic totum vobis habcre &
tenere faciam, & convenientiam firmani &
bonam vobis facio, quod dum predictuin
pignus tenueritis, nihil ibi ego vel viceco-
mes vel aliquis nostro consilio auferanius
vel forciemus vel capiamus seu petamus
seu adempremus vel hospitemur sine ves-
tro consilio, unde querimoniam audiafis;
quod si factuni fuerit, vobis reddam &
emendabo ad vestri voluntatem. Tempus
rediniendi hujus pignoris est de festo om-
nium Sanctorum in alio. Si vero tune pre-
dicta moneta fuerit mutata aut pondère
aut legc deteriorata, dabo vobis argentum
pro valitudine, ad computum unius marche
pro singulis quingenfis solidis Melgorien-
sibus, donec ita in bonis marchis puri ar-
genti totum vobis persolvatur. Omiies vero
redditus & adempriva Si omnia alla, que de
predicto pignore habueritis, queque sint,
impcrpetuum vobis dono jure boni [ac]
pcrfecti doni, ut non compu(entur vobis
in paccamentiim vestre peccunie. Et pro-
mitto vobis quod contra non veniam ali
An
1224
tius vicecomitatus Biterrensis, Carcassone
& Redensis & Albiensis pro domino vice-
comité Trench^vello, consobrino meo,fide
bona omnique fraude sublata, & per eun-
deni dominum Trencavellum, & pro évi-
dent! utilitate sua, & per me ipsum atque
peromnem nostram posteritatem, cum hac
publica scriptura in perpetuum valitura
dono & concedo & nunc de presenti irre-
vocabiliter trado vobis duobus fratribus,
scilicet Frotardo & Poncio de Sancto Fe-
lice, filiis quondam Sicardi de Oronzaco
& domine Aicelene uxoris ejus, & omni
vestre vestrorumque posteritati, scilicet
ad feudum honoratum, totum ipsum hono-
rem quem Bernardus Amalricus de Oron-
zaco quondam habuit & tenait seu aliqua
persona pro eo in Castro de Oronzaco
atque in omnibus suis terminiis & in
omni patria Minerbensi, scilicet homines
& feminas ubicumque sint & permaneant
de illa dominatione, terras atque vineas,
mansos ac mansiones, ortos, ortales, prata
& pascua, cultum & incultum, aquas & ri-
parias, nemora & garrigas, molendina &
molendinaria, censa & usatica, dominafio-
ncs 8: foriscapia, exitus atque introitus,
munitiones & fortezas & omnia alia jura
& terre mérita, quecumque nominari pos-
sint expresse usui hominum pertinentia.
quo jure divino vel humano vel aliqua prout mcliiis & plenius ipse Bernardus
consuetudiiie, & sic ex certa scicntia re-
nuncio & spontc promitto non invilus.
Testes hujus rci sunt rogati & vocati
Isarnus de Aragone, Petrus Rogerii Mira-
piscis. Lupus Fuxi, Raniundus Cato, Isar-
nus Bernardi, Petrus R. deTonenx, Petrus
de Sancto Michaeli, Ramundus Garsias,
Isarnus de Prolano, Bernardus Hugo, Ra-
mundus Rogerii Orssantii, Bernardus de
Pomars. Facta caria ista mense octobris,
feria septima, régnante Lodovico rcge
Francie, anno ab Incarnationc Christi
millesimo ducentesimo vigesimo quarto.
Guillelmus Hugo de Fanojove scripsit.
II. Anno' M° ce XX" IV Incarnacionis
dominice. Cunctis bec audientibus sit ma-
nifestum, quod ego Rogerius Bernardi, Dei
gratia cornes Fuxensis, habens & gerens
■ [Doat, vol. 169, P' 253.]
Amalricus tcnebat & possidebat in supra-
dictis locis in vita sua, scilicet ratione
hereditatis vel successionis seu adquisitio-
nis sue vel alio quolibet modo. Sub îali
quidem pacto & forma totum prescriptum
honorem vobis concedo & laudo & per
firmam donationem confirmo, ut illum a
modo teneatis & habealis & pro vestro
jure possideatis & quod domino Trenca-
vello viccconiiti fidèles milites, & homines
sitis, & quotieiis in suis negotiis ipse vel
aliquis pro eo vos commonuerit, fideli-
ter ratione hujus doni quasi milites sui ei
serviatis & quod ipse dominus vicecomes
faciat vobis ipsum honorem tenere & ha-
bcre, & erit vobis guirens de omni ampa-
ratore. Et etiam ego teneor vobis pro eo
{[uod sim vobis guirens in predicto honore,
si forte aliqua persona in vestris juribus
aliquid revocaverit. Igitur nos predicti
An
1224
811
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
812
duo fratres, scilicet Frotardus & Poncius
de Saiicto Felice, super omnibus predic-
tis accipientes prescriptum laudamentum,
concessionem & donatioiiem a te domino
Rogerio Beniardi comité, piomittimus do-
mino Trencavello vicecomiti & firmiter ei
tenemur servira in omnibus promovendis
suis negociis, sicut fidèles milites & ho-
mines sui, quociens ipse vel aliquis pro eo
nos comonuerit, pro posse & viribus nos-
folentz, que ex causa dicte permutationis
mihi dedistis & tradidistis, sic quod inde
me teneo pro paccafo & exceptioni rei non
accepte seu tradite renuntio. Et pro dicta
permutatione insuper mihi dedistis tria
milia solidorum Caturcensium, de quibus
confiteor mihi satisfactum esse a vobis
vera & reali numeratione, renuntians ex-
ceptioni non soluté & non numérale pe-
cunie, & exceptioni in factum, & omni
tris in eternum. Et quod ita sicut domi- alii juri mihi super hoc competenti. Per-
num nostrura illum teneamus & servia-
mus & istud presens hominium, quod ei
nunc pro predicto dono in presenti fa-
cimus, fideliter honori & utilitati sue ob-
servemus, in nostra bona fide promitimus.
Horum omnium testes sunt Bernardus
Otonis de Monteregali, Bernardus Sancti
Laurentii, Petrus de Sancto . Laurencio
consobrinus ejus, Raimundus Amelius de
Alsona, Guillelmus Arnaldi de Sopez, Pe-
trus de Gogencis, subvicarius Carcassone,
Poncius de Caunis atque Petrus Martini,
scriptor publicus Carcassone, qui hec
scripsit, présente avunculo suo Arnaldo
Sartore notario publico, quinta feria, nono
muto siquidem & ex causa permutationis
trado vobis domino comiti supradicto &
successoribus vestris partem meam dicti
casfri, pleno jure & perpetuo possiden-
dam, libère & quiète, & eam de meo jure
in vestrum transfero. Permuto, inquam,
dictam partem meam liberam & absolutam
& absque omni impedimento, per me &
per omnes successores meos, cum omnibus
pertinentiis suis, videlicet munitionis &
ville, & hominum & mulierum, & edificio-
rum, sensuum (sic') & justiciarum, & fir-
mantiarum & toltarum & quistarum &
ademprivorum , & juriditionis & tocius
dominationis & juris ad me pertinentis in
rege.
kalendas novembris, régnante Lodovico predicto Castro , intus & extra , scilicet in
molendinis, aquis aquarumve decursibus,
nemoribus, patuis, prediis cultis & incul-
tis, & tocius dominacionis & juris ad me
pertinentis in tenemento & honore seu
territorio dicti castri, & in omnibus hic
expressis & non expressis, que occasione
predicti castri ad me pertinent vel perti-
241,
CLIX
Promesse de mariage entre la fille de „ere debent, excepte jure quod ego habeo
Mainjroy de Rahastens &• Bertrand,
frère du comte de Toulouse\
IN nomine Domini. Certum sit & mani-
festum presentibus & futuris presentem
paginam inspecturis, quod ego Matfredus
de Rabastenx, mera & spontanea volun-
tate, nec fraude nec aliqua machinatione
inductus vel dolo, permuto & ex causa
apud Rocam vel aliquis pro me, cocum-
que modo 5 pro quo jure, quod ego ibl
habeo vel aliquis per me, debeo vobis fa-
cere albergam singulis annis ad decem
equos; & excepto eo quod Berengarius de
Sancto Gervasio habebatapud Paracoll, &
excepto eo quod habeo apud Pennam &
apud l.ussnag & in honore. Promitto in-
super per soUemnem stipulafionem & sub
permutationis firme & inrevocabilis trado obligatione omnium bonorum meorum,
vobis domino Ramundo, Dei gratia duci
Narbone, comiti Tolose, marchioni Pro-
vincie, totam partem meam castri de Po-
diocelso pro castris de Cestarol & de Co-
' Trésor des chartes j Toulouse, sac 21, n. 11.
[J. 33o, original.]
per me & per omnes successores meos, vo-
bis domino comiti supradicto & succes-
soribus vestris , me dictam partem cum
omnibus pertinentiis suis jure salvare 8c
defendere, & ratione evictionis in totiim
[vel] in partem contingentis, me vobis
oblige me & omnia bona mea, si forte
An
1224
An
1224
8i3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
814
Kd.oric.
t. 111,
col. 299.
uxor niea vcl aliquis homo seu millier
aliquid peteret vel jure evinceret. Et si
dicta pars plus valet eo , quod niihi datis
ex causa dicte permutationisj illud totum
vobis & vestris gratis dono donatione
firma inter vivos facta, renuntians omni
juri scripto & non scripto, canonico &
civili, promulgato & promulgando, com-
petenti & competituro. Predicta autem
castra de Sestarol & de Coffolentz ego &
onines heredes & Successores mei tene-
bimus a vobis in feudum, & inde erimus
vestri milites & vestri homines, & inde
exercitum & cavalgadam & placitum 8c
guerram, contra quoslibet facere volueri-
tis, faciemus. Et quod predictam permuta-
tionem & omnia supradicta, sicut melius
ad utilitatem vestram intelligi possunt ,
teiieam & observem , & contra ea nullo
jure nullaque ratione veniam, per me vel
per interpositam personam per stipula-
tionem, sub obligatioiie omnium bonorum
meorum vobis promitto & sacrosanctis
Evangeliis corporaliter tactis gratis juro,
cognoscens sub eodem sacramento quod
totum dominium ipsius castri & totum
quicquid habebam in ipso Castro & quic-
quid ad me pertinebat pro ipso Castro ,
tenebam a vobis in feodum & inde eram
vester miles & vester homo. Et ego Wil-
lelmus de Rabastenx , filius Matfredi de
supradicto & successoribus tuis dicta cas-
tra de Sestarol & de Cofolentz, pleno jure
& perpetuo possidenda, libère & quiète,
& ea de nostro jure in tuum transferimus.
Permutamus, inquam, dicta castra nostra
libéra & absoluta & absque omni impedi-
mento & sine alberga & quisfa, quam ibi
vel inde non habeamus, & sine exercitu
vel cavalgada, nisi de aliis locis Albiensis
diocesis exercitus vel cavalgada exiret, de
quibus aliis locis si pro ipso exercitu vel
cavalgada pecuniam haberemus, de ipsis
castris nullam pecuniam habeamus, sed tu
inde t:bi servias & de alberga, sicut volue-
ris. Permutamus siquidem predicta castra
per nos & per omnes heredes & successo-
res nostros, cum omnibus pertinentiis suis,
& totum quicquid ibi habemus, videlicet
homines & mulieres & edificia & census
& justicias & firmantias & toltas & quis-
tas & adempriva & strafas & pedagia terre
8i aquarum & juridictiones & omnes do-
minationes & jura ad nos pertinentia in
predictis castris, intus & extra, in molen-
dinis & aquis aquarumve decursibus, ne-
moribus, patuis, prediis cultis & incultis,
& omnes dominationes & jura ad nos per-
tinentia in tenemento & honore seu terri-
torio dictorum castrorum & in omnibus
expressis & non expressis, que occasione
predictorum castrorum ad nos pertinent
An
1224
Rabastenx supradicti, cognoscens me esse vel pertinere debent. Promittimus insuper
XV annorum, dictam permutationem &
omnia supradicta laudo, concedo & con-
firmo. Et quod ita teneam & observem &
contra nullo tempore veniam, tactis cor-
poraliter sacrosanctis Evangeliis, juro.
Idcirco nos Raimundus, Dei gratia dux
Narbone, cornes Tolose, marchio Provin-
cie, gratis & bona fide, nec dolo nec
fraude nec aliqua machinatione inducti,
permutamus & ex causa permutationis
firme & inrevocabilis tradimus tibi, Mat-
fredo de Rabastenx, castrum de Sestarol &
de Cofolentz pro tua parte castri de Podio-
celco , quam ex causa dicte permutationis
mihi dedisti & tradidisti, sic quod inde nos
tenemus pro paccatis & exceptioni rei non
accepte seu tradite renunciamus & omni
alii juri nobis super hoc compétent!. Per-
mutamus siquidem & ex causa permuta-
tionis tradimus tibi Matfredo de Rabastenx
per sollempnem stipulationem, per nos &
per omnes successores nostros, tibi Mat-
fredo, supradicto & successoribus tuis nos
Je jamdictis castris & pertinentiis suis
jure esse guirentes & defensores. Et si
iicta castra plus valent eo, quod nobis de-
Jisti ex causa dicte permutationis, illud
totum tibi & tuis donamus donatione firma
& inter vivos facta, renunciantes omni
juri nobis compétent! vel competituro. —
Promittimus insuper tibi Matfredo supra-
dicto & tuis, quod aliquem hominem vel
homines de Roca, qui sit tuus vel illonim
qui per te aliquid ibi tenent, nec aliquem
hominem seii homines de Garda vel de
honore nunquam admittemus in libertati-
bus , quas forte daturi sumiis hominibus
Podiicelsi. Pro qua permutatione , quam
tu, Matfrede supradicte, fecisli nobis de
Podiocelso , damus Comtoresse filie tiio
An
1224
8l5
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
816
An
1225
Bertraiidum fratrem nostrum in virum, &
eidem Bertraiido & iiifantibus quos a dicta
filia tua habuerit & eoriim ordinio in
perpetiiuni damus & concedinuis Bruni-
quellum & lionorem & Salvaiiiaciim &
honorem, eo videlicet modo, qiiod si pre-
dicfa filia Bertrando fratii nostro siiper-
vixerit & ex ea infantem vel infantes ha-
buerit, quanidiu sine vire stare voluerit,
habeat & teneat predictam hereditatem. Si
vero alii vire adherere vellet, laudamus &
concedimus & donamus predicte filie tue,
cum infante & sine infante, ad faciendum
suam voluntatem, decem niilia solidorum
Caturcensium, quos eidem assignamus su-
per Salvaniacum & super honorem , ut
ipsum casfrum habeat & teneat & hono-
rem, quousque nos eidem filie tue predic-
tam pecuniam persolvamus. Et quod ita
hcc omnia teneamus & nullatenus unquam
contraveniamus, tactis corporaliter sacro-
sanctis Evangeliis, juramus. Actum fuit
hoc & laudatum mense decembri, anno
Incarnationis dominice M''CC°xx"lV''. Ho-
rum omnium suiit testes Sicardus vicc-
comes Lautricensis, Poncius de Olargio,
Pilusfortis de Rabastenx, Hugo del Faro,
Bernardus de Penna, Calvetus de Malafal-
guerra , Berengarius de Sancto Johanne,
Azemarius de Rabastenx, Poncius de Ra-
bastenx, Arnaldus de Monteacuto, Guillel-
mus Saisset, Galterius Guitardi, Ysarnus de
Tauriaco, Guillelmus de Brolio, Galterius
de Sancto Johanne, Petrus de Galliaco,
Bertrand us de Monasterio & Johannes
Aurioli, notarius domini comitis supra-
dicti, qui maudato utriusque partis hec
scripsit.
542. — CLX
Mémoire sur le concile de Bourges \
ANNO M ce XXV' convocatum est conci-
lium Bituricis a Romano, (ituli Sancti
Angeli diaconi cardinali, in quo fueruut
principaliter xiv archiepiscopi & duo ab-
sentes, de quorum provinciis cpiscopi in-
terfuerunt. Fuerunt autem omnes episcopi
pariter cxiii, abbates vero D & xx, excep-
tis procuratoribus. Et traclatum est ibi
de comitis S. Egidii & de terra Albi-
gensi. Hoc anno mortuus est filius Phi-
lippi Ludovicus rex Franciae & multi alii
nobiles in terra Albigensium, & eodem
anno successit ei in regnum Ludovicus
filius suus habens annos xil.
243. — CLXI
Avis des barons du royaume touchant
l'ajfaire d' Albigeois \
PHILIPPUS , comes Bolonie & Clarimon-
tis, comes Petrus Britannie, comes
Robertus Drocensis, comes Carnotensis,
comes Sancii Pauli, comes Rociaci, comes
Vindocinensis, Matheus de Montemoren-
ciaco Francie constabularius, Robertus de
Cortenaio buticularius Francie, Ingeran-
nus de Cociaco, senescallus Andegavie,
Joannes de Nigella, vicecomes Sancte Su-
sanne, vicecomes Castriduni, Savaricus de
Maloleone, Thomas de Cociaco, Rober-
tus de Cociaco, Galterius de Jovigniaco,
Galterius de Rinello, Henricus de Soliaco,
Philippus de Nantolio , Stephanus de Sa-
crocesare , Renatus de Montefalcone ,
Guide de Ruppe, Renatus de Ambianis,
Robertus de Pissiaco, Bochartus de Mal-
liaco, Florentins de Hangesia, omnibus ad
quos littere présentes pervenerint salutem
in Domino. Novcritis, quod propter amo-
rem Jesu Christi & fidei Christiane necnon
& honorem karissimi domini nostri Ludo-
vici, régis Francie illustris & '"egni, lau-
damus ei & consulimus, ut negotium terre
Albigesii sibi assumât. Et promittimus su-
per fidem quam ei debemus, quod nos ju-
vabinius eum bona fido, sicut dominum
nostrum ligium, usque ad ipsius negotii
consummationem vel quamdiu in eo ne-
An
1220
An
I 226
janvier.
l'M.oric.
t. III,
col.Joo.
Mss. 171 Ae la reine tïe SuèJe à Rome,
Le ms. porte Mctxxv.
' Trésor des chartes) Albigeois, n. 1 ih,[h 428 j
origiiiiil scellé.]
An
I2ZÛ
817
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
818
An
I 226
janvier.
gotio laborabit. Acfum Parisiiis, auno Do-
niiiii M° ce xx° V», mense jaiiuario. Scellé
de vingt-neuf sceaux.
244. — CLXII
Lettres du légat 6" des évêques du
royaume, touchant l'affaire d'Albi-
geois ' .
I.TiOMANUS, Dei miseratione Sancti
Xv Angeli diacoiius cardiaalis, Aposto-
lice sedis legatus, Remensis, Bituricensis,
Senonensis, Rothomageiisis, Turonensis
archiepiscopi, Belvacensis, Lingonensis, de décima illa, nec prelati nec clerici de
competentem prestent satisfactionem do-
mino regi & suis, & regnum egrediantur
illi guerreatores vel invasores qui sunt de
extra regnum. Item excommunicamus om-
nes illos qui sunt de regno Francie, qui
iiiter se guerram moverint, nisi treugam
vel pacem lacèrent ad mandatum domini
régis. Quia vero negotium istud magnum
est 84 magnos sumptus exigit & expensas,
promisimus & promittimus domino rcgi
dare decimam omnium proventuum eccle-
siasticorum legationis nostre usque ad
quinquennium, si tantum negotium dura-
verit, deductis expensis illis que prove-
niunt ex cultura vinearum & agrorum.
Hospitalarii autem & Templarii, Cister-
cienses & Premonstratenses nihil solvent
An
122(5
Laudunensis, Noviomensis, Sylvanecten-
sis, Morinensis, Carnotensis, Parisiensis,
Aurelianensis, Altisiodorensis, Meldensis
episcopi, omnibus présentes litteras ins-
pecturis salutem in Domino. Noverit uni-
versitas vestra, quod cum dominus noster
Ludovicus, rcx Francorum illustris, ad ho-
norem Dei & fidei Christiane negotium
Crucis assumpserit contra Albigenses here-
ticos & pravitatem hereticam expugnan-
dam , nos ipsum regem , familiam suam &
familia sua qui personaliter in hoc negotio
laborabunt, nec alii clerici quos legatus ik
dominus rex elegerimus idoneos ad perso-
naliter laborandum in hoc negotio. Fict
autem solutio décime duobus terminis, in
festo omnium Sanctorum. Pecuniam autem
illam proveuientem ex illis proveutibus
percipiet & cxpendet dominus rex pro
voluntate sua, quamdiu erif in negotio
illo, ])er se vel per suos, bona fide, sicut
negotium illud cxegerit memoratum. Ut
lid.orid.
t. iiir
col. 3oi.
regnum suum & omnes, qui cum eo in hoc autem hec nota sint & inconcussa perma-
negotio ibuut & laborabunt, in ecclesie
protectione suscepimus, quamdiu fuerint
in servicio Jesu Christi , & conccssimus
eisdem autoritate Dei omnipotentis &
beatorum apostolorum Pétri & Pauli &
nostra, indulgentiam quam habent cruce-
signati de terra Jerosolimilana, sicut etiam
continetur in Laterancnsi concilio. Et ex-
communicavimus 84 excommunicatum de-
nuntiamus Raimundum, lilium Raimundi
quondam comitis Tholosani , fautores,
complices suos & omnes , qui consilium ei
ilederint contra Ecclesiam & fidem Chris-
tianam & regem Francie, qui pio ea def-
fendenda laborat. Item excommunicamus
omnes illos, qui guerrearent vel invaderent
regnum Francie, sive sint de regno, sive
sint de extra regnum, statiientes ut a sen-
tentia excommunicationis nullatenus ab-
solvantur, donec de damnis & injuriis
' Mis. Colhert, n, i6C<). [Lat. 9778, f" 272 c]
néant, presentibus litteris sigilla nostra
fecimus apponi.
II. Romanus' Dei miseratione Sancti
Angeli diaconus cardinalis, Apostolice se-
dis legatus, Remensis, Bituricensis, Se-
nonensis, Rotomagensis, Turonensis ar-
chiepiscopi, & Belvacensis, Lingonensis,
Laudunensis, Noviomensis, Silvanecten-
sis, Morinensis, Carnotensis, Parisiensis,
Aurelianensis, Altissiodorensis, Meldensis
episcopi, omnibus ad quos littere présen-
tes pervenerint salutem in Domino. No-
verit universitas vestra, quod cum dominus
noster Ludovicus, rex Francie illustris, ad
honorem Dei & ad exhoriationem nostram
contra Albigenses & inimicos fidei signum
crucis de manu nostri legati susccpisset,
ante reccptionem dixit & protestatus est,
quod ex ista crucis assumptionc & tali
' Trésor des chartes; Albigeois, n. 1. []. .(28 j
original.]
An
I 226
An
1226
8ig
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
820
An
122Ô
vestre niansuefo moderamini liberaliter
committentes. Preterea noscat vestra su-
blimitas, quod P. de Laurano domiuus Ca-
baret! & P. Rogerii frater ejus & Jordanus
Cabaret! & multi alii sunt iii omnibus &
per omnia gressuum nostrorum vestigia
secuturi. Et si quis clericus vel laicus (sic)
ad nostros fines volueritis destinare, per
eumdem super premissis magestatis vestre
celsitudinem certificare, remotis ficte men-
tis ambagibus, copiosius satagemus, si vos
nobis in mandatis dederitis guerram con-
tra hostes vestros quoslibet, postposita
cunctatione, quibuslibet viribus peracturi.
Et super hoc nobis, si placet vestre celsi-
tudini, voluntatis régie beneplacitum res-
cribatis.
II. Sit' presentibus & futuris manifes-
tum quod ego B. de Alion, tactis corpora-
liter sacrosanctis IV Evangeliis, juravi in
manibus venerabilis patris G. abbatis Ar-
durelli, me stare voluntati & arbitrio
sancte Romane ecclesie in omnibus & per
omnia, sicut a principio crucesignatorum
juravi in manus domini S. bone memorie
comitis Montisfortis, & etiam in manibus
domini nostri A. comitis filii ejus. Et sicut
fidem sancte matri Ecclesie & dictis nobi-
libus dominis nostris usque modo servavi,
item fidem integram domino meo Ludo-
vico, illustri régi Francorum, me exhibitu-
I. QERENISSIMO domino Ludovico, Dei rum proraitto, me & omnia castra mea po-
O gratia régi Francorum, B. Otonis, nens & exponens arbitrio voluntatis sue,
voto emisso non vult nec intendit obli-
gari ad niorandum in terra Albigesii, nisi
quantum sibi placuerit, nec ad reverten-
dum illuc, cum inde redierit, & quando
placuerit ei de terra recedere, possit sine
scrupulo conscientie quantum ad Deum
& Ecclesiam redire, & heredes suos, si de
eo contingeret humanitus, non vult ex bac
crucis assumptione & voto aliquo modo
teneri. Nos autem,attendentes pium ipsius
propositum & sanam intentionem, & quod
nullus ex voto nisi voluntarie obligatur,
nec etiam filii ex patris voto tenentur, nos
legatus signum crucis ei dedimus, non in-
tendentes nec volentes ipsum obligari ex
hac crucis assumptione, nisi secundum
quod ipse superius est protestatus. Ut au-
tem hec nota sint & inconcussa perma-
neant , presentibus litteris sigilla nostra
fecimus apponi. Actum Parisius, anno Do-
mini M" ce xx" V, mense januario. Scellé
de dix-sept sceaux.
245. — CLXIII
Soumission de divers seigneurs de la
Province au roi Louis VI1I\
An
1226
Éd.orig.
t. 111.
col. 3o2.
dominus castri de Laurac , salutem & tam
voluntariam quam debitam in omnibus
subjectionem. Ad nostram audienciam no-
verit majestatis vestre serein tas pervenisse,
quod dominus cardinalis decrevit totam
terram Tolosani comitis vestro doniinio
maucipandam. Super quo totis visceribus
exultamus, quia utilitatis hune fructum
non modicum exoptnmus, & maxime quia apud castrum de Soni.
sub umbra alarum vestrariim ac moderato
regimine subsistere affectamus. Verumta-
men cum nos plurima in istis finibus pos-
sideamus , ego & fratres mei cum pâtre
iiostro dicta castra faciendis voluntatis
vestre beneplacitis, salvo jure nostro, offe-
rimus, nosmetipsos ac nostra serenitatis
' Registrum curiae Franciae. [Original, Trésor
ùcs chartes, J. 400 j promesses, n. 71.]
III. Pateat' universis, quod anno domi-
nice Incarnationis M''cc"'xx''Vl", ego Pon-
tius de Tezano, non coactus neque cir-
cumventus, sed ex mea & propria voluntate
juro, tactis sacrosantis Evangeliis, in mani-
' Manuscrits Colhert , n. 2422. [Latin 998S,
{" 91 a.]
'Trésor des chartes; Toulouse, sac 3, n. i,
[J, 3o5j original.)
An
1226
16 mars.
promittens me per sacramentum corpora-
liter prestitum obedire & obsequi manda-
tis ipsius per omnia. Et ad majorem firmi-
tatem, presentem cartulam sigilli nostri
munimine roboravi. Et ego G., dictus abbas
Ardurelli predictus, qui hoc sacramentum
recepi , sigillum meum apposui , anno
Christi m" cC xx" V°, xvii kalendas aprilis,
An
1226
821
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
822
bus domînî Bernardi Biterrensis episcopi, Pierre liaimonJ de Cornelîlan, Pons d'O-
recipieiitis pro domino Petro Narbonensi largues, Guillaume-Pierre de Vintron, Bé-
electo, me parère universis & siiigulis renger de Puiserguier, Frotard d'Olargues,
An
r 226
mandatis domini Romani, Sancti Angeli
diaconi cardinalis, Apostolice sedis legati,
super illis omnibus, pro quibus sum & fui
excommunicatus per legatum vel legatos
ecclesie Romane vel etiam per delegatum
seu delegatos eorumdem, aut etiam per
judicem seu judices ordinarios, vel etiam
ipso jure. Item juro, sacrosanctis Evan-
geliis manu tactis, quod ego parebo simi-
liter omnibus mandatis domini Ludovici
régis Francie & omnimode voluntati ip-
sius, absque conditione aliqua. Promit-
tens quod ex quo recepero mandatum,
non recipiam Raimundum , filium Rai-
mundi quondam comitis Tolosani, & co-
mitem Fuxi vel Trencavelhim, quem vo-
cant vicecomitem Biterrensem, vel alios
inimicos ecclesie vel eorum fautores &
coadjutores, nec eis arma seu victualia
ministrabo, nec in aliqiio eisdem impen-
Pierre de Villeneuve, &c. firent une semblable
soumission, le même jour ou quelques jours
après.
IV. Serenissimo ' & preclaro viro Ludo-
vico , Dei gratia illustri régi Francie, sui
fidèles O. Guarini & G. Meschini frater
ejus, salutem & devotam ad obsequium
voluntatem. Cum nos habeamus ab eccle-
siis Dei totam terram nostram, & maxime
ab ecclesia Mimathensi & a monasterio
Sancti Egidii, propter quam dictis ecclesiis
feudales sumus pariter & fidèles, & cum
prcdictarum ecclesiarum jurisdictio & do-
minatio ad coronam regni vestri nuUo
mediante pertineat, fidem & devotioaem
atque servitium quod vobis placuerit vobis
offerimus, tamquam domino principali, &
si exercitum vestrum transire contigerit
per episcopiam Aniciensem & Mimathen-
sem , ipsum recipiemus & tractabimus cum
dam consilium vel auxilium contra volun- honorificencia, & ut brevius nos expedia-
tafem domini régis & domini cardinalis. mus, quidquid preceperitis faciemus. Ad
Et quandocumque dominus rex vel alius quod plenius intimandum & responsum
nomine suo venerit, ipsum recipiam, para- seu mandatum vestrum reportandum, sta-
tus obedire in omnibus tam ipsi quam do- tuimus coram vobis dominum nostrum P.
mino cardinali, & omni devotione débita abbatem Sancti Egidii, qui optime novit
[ac] subjectione servire, ponens & expo- devotionem nostram ad negotium pacis &
nens personam 8c totam terram meam ad fidei, & quod non est nobis pax nec con-
omnera voluntatem & mandatum eorum, cordia cum R., filio quondam Raifnundi
ut proraissa fideliter compleantur & sine comitis quondam Tolose. Datum apud
fraude serventur. Quod si forte contrave- Montemfortem, x^vii" kalendas maii.
nero, volo quod tota terra mea cadat in V. Ego' Petrus Bermundus, dominus Sal-
commissum, absolvens homines meos ab vii, notum facio omnibus, quod ego recog-
hominio & fidelitate qua mihi tenentur. nosco me tenere Salvium, Andusiam, & id
Item juro quod parebo mandatis domini
electi Narbonensis vel episcopi diocesani
super decimis , quas teneo vel alius tenet
nomine meo, & cum requisitus fuero, fa-
ciam inde instrumentum solutionis. Et ad
de quo sum tenens apud Alestum, & om-
nia alia castra mea de domino rege Fran-
cie 8c heredibus suis, exceptis illis que
sunt de episcopo Lodovensi, videlicet Ma-
derias, 8c que sunt de episcopo Nemau-
majorem firmitatera predictis apposui si- sensi, videlicet Montempesatum, 8c de epi-
gillum meum. Datum apud Aspiranum, in scopo Uticensi, videlicet Sorberiam , 8c de
ecclesia Sancti Romani , in presencia Be- episcopo Agathensi id quod habeo in dio-
rengarii" de Podiosoriguerio , Poncii de cesi sua, 8c de episcopo Vivariensi id quod
Olargio, Frotardi de Olargto fratris ejus, habeo in diocesi sua, salvo jure domini
Pétri Ramundi de Corneliano, G. Pétri de
Vintrono, Engelberti archidiaconi Biter-
rensis, G. de Aurasica, scriptoris domini
episcopi Biterrensis, qui hec scripsit aipio
quo supra, xvni kalendas maii.
régis quod habet in Argcntaria ; 8c de om-
nibus supradictis recepit me dominus rex
' Registrum curiae Franàae. [JJ, 3o*, D, n. Xlii.l
■ [JI. 3oS D, n. ixi.J
Éd.orîff.
t. iiir
col.3o3.
An
1226
i5 avril.
An
I 22(5
An
t'xiô
823
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
824
An
I 226
avril,
apris
le ig.
An
I 226
avril.
lij.orig.
t. III,
col. 304.
Fraiicie Ludovicus in homineni ligiuni,
salvo in omnibus jure suo. Et ego super
sacrosancta juravi domino régi, quod om-
nia castra que teneo de ipso tradam ei &
heredibus suis, ad magnam vim & ad par-
vam, pro gravandis hostibus suis, quotiens
inde a domino rege vel heredibus suis
fuero requisitus, salvis tamen mihi reddi-
tibus & aliis possessionibus meis. Hiis tes-
tibus P. abbate Sancti Egidii , P. de Navis
milite, Hugone de Mirabellis milite, Rai-
muiido de Beceda causidico, B. de Baire.
Quod ut ratum sit & slabile, presentem
paginam sigilli mci munimine roboravi.
fidelitatis per manum fratris Ebrardi tem-
plarii latoris prescntium... nobis & jure
nostro fideliter conscrvandis & de villa
vestra contra inimicos nostros viriliter
couservanda. Actum apud [Sanctum Ger-
manunijinLaya, annoDomini M"'CC"xx°vi",
mcnse aprilis.
III. Ludovico' Dei gratia régi Franco-
ruiii, invictissimo & gloriosissimo, scmper
augusto, domino suo carissimo, dilecto &
soinper diligendo , G. prior ecclesie Sancti
Antonini & commune totius ville conci-
lium, salutem in Domino & ad omnia
prosperum eventum. Quantam gratiam, qua
non meruimus, totius benignitatis autor
contulit nobis invenire in conspectu ma-
jestatis vestre , ut ecclesiam nostram &
nos & villam & omnia nostra in jus &
proprietatem vestram & vestrorum in per-
petuum transferretis, gratiam referimus
Jctes^ de la soumission de la ville de jjjjj ^^j^ri totius boni & vobis in quantum
Saint- Anton'm, en Rouergiie, au possumus & in quantum sufficimus, noti
246.
CLXIV
roï Louis VIII'.
I. T7GO Guido de Monteforti notum facio
Cl universis tam presentibus quam fu-
turis , quod Sanctum Antoninum & quic-
quid juris habeo in eodcm quitto & con-
eedo in perpetuum karissimo domino meo
Ludovico, régi Francie illustri , & heredi-
bus suis. Actum anno Domini M"cc''xx°vr,
mense aprili.
II. Ludovicus', Dei gratia Franconim
rex, dilectis suis priori ecclesie Sancti An-
tonini que sila est in valle nobili ville
ipsius, salutem & dilectionem. Super eo
quod, sicut ex tenore litterarum vestrarum
accepimus, vos a nobis requirentes quod
vos sub nostra protecfione & dominio re-
ficantes benignitati vestre, quod ad dictum
fratris Ebrardi templarii & latoris pre-
sentium fecimus fidelitatem vobis & ves-
tris in manu prioris ecclesie nostre, tactis
sacrosanctis, nos duodecim- consules prc-
dicte ville, scilicet S. de Caissac, Joanncs
iilius ejus, Deodatus de Caissac, G. Ra-
nuindi, Bertrandus de Fontanis & R. fra-
tcr ejus & Bertrandus filius ejus, Johanncs
de Fontanis, J. de Maillac, P. dei Vallat,
P, dei Trufe, G. Bernardi, Donatus & alii
xviil quorum nomina hic scripta sunf,
quos elegimus de melioribus ipsius ville :
S. Grimai de Valautris, B. fratrem ejus,
Grimaldum de Paillirels, G. Donadieu, P.
dei Bosquet, P. Foie, P. G. Bertrandus de
Granoillet, Poncium de Trofe, G. Boreti,
ciperemus, universitati vestre grates refe- G. de Maillac, G. Bernart, P. de la Berau-
rimus ex af'fectu, vobis au notum, quod dia, Bernardus de la Roca, S. de Bordels,
vos sub protectione nostra & dominio gra- Daide Alanian. Et volumus quod omnes
tanter recipimus & volumus esse tutos,
sicut villis nostris vobis concedentes,
quod villam vestram non mittemus extra
manum nostram vel heredum nostrorum...
niandamus ut fidelitatem & sacramentum
' Trésor des chartes du roi; Languedoc, n. 3.
[J. 29-5; original scellé.]
' Hôtel de ville de Saint-Antoniii. — [Doat,
vol. 1.^6, (' 12a. J
idem facerent a xv anno & qui supra
cssent in ipsa villa, nisi fratris Ebrardi
consilium nobis adesset, ne res ista proce-
deret ad presens, quia factum_ istud non
posset latere R. comitem, unde maximum
detrimentum posset evenire nobis in sego-
tibus & in vineis nostris aninialibusque.
Et ideo distulimus fidelitatem istam publice
' Rr^istrum curittc Frjrtciae, JJ. 3o', C' .)5 1),
An
1226
An
1226
S mai.
An
I2Z6
825
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
826
facere, quoad usquead partes nostras acce-
datis & occurramus vobis apud Caturciim
vel longius, V vel VI de nostris burgciisi-
biis, & tune illi, quem ad villam nostram
de vestris niilitibus delegaveritis, publiée
omnes & insimul fidelitateni vobis & ves-
tris prestito sacramento faciemus.Sed quia,
domine rex , benivolentia vcstra maximum
gaudium contulit nobis, supplieanius pie-
tati vestre, ut gaudium predictum nobis
augmentare dignemini, ut eeelesia nostra
de eetcro, inipetrata licentia a domino
cardinali & per vos acceptata , audeat di-
vina offieia celebrare & ea nobis facere in
vita, que eatholicis & ehristianis facienda
sunt. Nam, lieet eastra que eirca nos sunt
heretica pravitate imbuta sint, numquam
gratia Dei villa nostra hujusmodi morbo
tabefacta est. Dàtum apud Sanetum Anto-
ninum, VIII" idus maii.
IV. In' nomine sancte 8c individue Tri-
nitatis, amen. Ludovicus Dei gratia rex
Franeorum. Noverint universi présentes
pariter & futuri, quod nos villam Saneti
Antonini & universitatem burgensium dicte
ville sub nostra protectione & dominio
recipimus, & ipsos volumus esse tutos si-
cut alios burgenses nostros de aliis villis
nostris, concedentes eisdem bonas con-
suetudines eorum, approbatas videlicet
hacteuus & obtentas, & quod predietam
villam non mittemus extra manum nos-
tram vel heredum nostrorum. Quod ut
perpétue stabiliiatis obtineat firmitatem,
presentem earfam sigilli nostri autoritate
& regii nominis karactere inferius anno-
tato confirmamus. Actum Parisius, anno
dominice Inearnaeionis M" ce xx° Vi",
mense januarii, regni vero nostri anno 1",
astantibus in palatio nostro quorum no-
mina supposita sunt & signa. Dapifero
nullo. Signum Roberti buticularii. S. Bar-
tholomei camerarii. S. Mathei constabu-
larii. Data per manum Guarini, Silvanec-
tensis episcopi , caneellarii.
'Hôt.' Je ville de Saint-Antonin. [Dont, V. 1^6,
f.27.]
>47.
Charte de partage pour les villages
du Fousseret 6* de Sénarens',
NOTUM sit omnibus tam presentibus
quam futuris, quod Rogerius de Noe-
rio & Bernardus de Saysses & Bernardus
de Orbessano feeerunt inter se eum sacra-
mento convenientias de Castro de Fosse-
reto&de Castro de Sanars. — Convenientie
autem taies fuerunt ; quod dictus Rogerius
de Noerio mandavit & firmiter convcnit
dieto Bernardo de Saysses & Bernardo de
Orbessano & eorum ordinio, & idem Ber-
nardus de Saysses & Bernardus de Orbes-
sano illud idem mandaverunt & convene-
runt eidem Rogerio de Noerio & ejus
ordinio, quod non auferant unus alteri
predictum castrum de Fossereto nec de
Sanars, nec auferri faeiant ullo modo, nec
oceidant unus alterum nec vulnerent nec
capiant infra predicta castra nec infra
alodios nec infra terminos ejusdcm castri
de Fossereto nec de Sanars. Et si forte
dictus Bernardus de Saysses & Bernardus
de Orbessano vel unus eorumdem dictum
Rogerium de Noerio occidebant vel vul-
nerabant vel capiebant, vel etiam predicta
castra eidem Rogerio de Noerio aufere-
bant, vel aliquis vel aliqua pro eis vel eo-
rum consilio illud faciebant, ipsi & eorum
projenies debent esse exheredati predicto-
rum castrorum, & hereditas & pars predic-
torum castrorum & de toto hoc quod ad
predicta castra pertinet illius, qui illud fa-
ceret, débet redire & remanere eidem Ro-
gerio de Noerio & ejus ordinio. Similiter,
eodem modo, si di£tus Rogerius de Noerio
occidebat vel vulnerabat vel capiebat Ip-
sum Bernardum de Saysses nec Bernardum
de Orbessano vel etiam predicta castra eis
auferebat, vel aliquis vel aliqua pro eo vel
pro suo consilio illud faciebat, débet esse
exheredatus idem Rogerius de Noerio &
An
1126
2(> jan-
vier.
' Trésor des chartes, J. ii8. Toulouse, xi\, n. 8 .
orig. — J. 3ï7, Toulouse, xviii, n. 2. Copie. —
Teulet, Layettes du Tn'sor Ja chartes, t. 1, p. 6(5,
An
I 226
8.7
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
828
progsuies ejus predictoriim castrorum, &
hereditas & pars predictoriim castrorum
ipsius Rogerii de Noerio similiter débet
osse & redire & remaiiere eidem Bernardo
de Saysses & Bernardo de Orbessano &
eorum ordinio. Et ultra hec, umis alteri
maivdavit & firniiter coiivenif quod illo,
qui hec uti dictum est transierit, quod
débet esse & remanere proditor in oiiini
loco & in tota curia, & non débet se inde
defendere aliquo modo cum aliquibus ar-
mis. — Preterea mandaverunt & conveiie-
runt inter se quod unus alteri non auterat
suos homines nec feminas nec blatuni uec
vinuni nec aliquid aliud, nec faciat auferri
infra predicta castra nec infra alodios nec
infra terminos predictorum castrorum. Et
si hoc faciebant vel facere faciebant, de-
bent illud totum reddere & reficere unus
alteri, postquam unus de alio vel de ejus
nuncio fuerit commonitus. Et si facere
noluerit, débet tenere & explectare unus
partem alterius, nomine pignoris tantum,
donec illud ei totum sit intègre redditum
ad ejus voluntatem. — Et si unus predicto-
rum dominorum venerit in predictis cas-
tris sine alio vel etiam cum alio, & non
invenerit cum suis hominibus ea que sibi
iiecessarie (j/c) fuerint ad vivendum, débet
emere de aliis ea que sibi necessarie fue-
rint consilio vicinorum & fidejussere (sic)
per suos homines & persolvere precium
infra I mensem. — Et si aliqua femina vene-
rit ad maritum in casali Rogerii de Noerio,
& illa talis femina fuerit Bernardi de Says-
ses & Bernardi de Orbessano, illa talis fe-
mina & progenies que de ea exiret débet
esse libéra ab eodem Bernardo de Saissez
& Bernardo de Orbessano. Et demum illa
talis femina & projenies que de ea exierit,
débet esse & servire ipsi Rogerio de Noe-
rio & ejus ordinio, sed non débet trahere
terram illa talis femina de illo casali, de
quo exierit. — Et similiter, si aliqua femina
venerit ad maritum in casali Bernardi de
Saissez & Bernardi de Orbessano, & illa
talis femina fuerit Rogerii de Noerio,
illa & progenies que de ea exierit débet
esse libéra ab eodem Rogerio de Noerio,
& deinde illa talis femina & projenies,
que de ea exierit, débet esse & servire ipsi
Bernardo de Saysses & Bernardo de Orbes-
sano & eorum ordinio, sed non débet
trahere terram illa talis femina de illo ca-
sali, de quo exierit. — Et predictus Bernar-
dus de Sayssez & Bernardus de Orbessano
frater ejus debent operari predicta castra,
per destreit & mandate ipsius Rogerii de
Noerio vel ejus ordinii, de terra & de ligno
bona fide. Et si hoc facere noluerint, idem
Rogerius de Noerio & ejus ordinium débet
operari illa eadem castra de terra & de
ligno bona fide similiter & tenere deinde
partem ipsius Bernardi de Saissez & Ber-
nardi de Orbessano, donec inde habeat re-
cuperatum totum illud gravium qtiod ibi
pro eis factum habuerit, bona fide. — Et
predictus Bernardus de Orbessano nec
Bernardus de Sayssez nec eorum ordinium
non debent de predictis castris guerreiare
prefatum Rogerium de Noerio nec suos
homines nec suam terram, nec etiam Ar-
naldum Poncium de Hermo nec suos ho-
mines nec suam terram, nec dominura
comitem Tolosanum nec suos homines
nec suam terram, nec comitem Convena-
rum nec suam terram nec suos homines,
nec dominos de Montealto nec eorum
homines nec eorum terras, si tamen isti
jus facere voluerint eidem Bernardo de
Saysses & Bernardo de Orbessano precibus
ejusdem Rogerii de Noerio. — Item dic-
tas Rogerius de Noerio nec ejus ordinium
non débet guerreiare de predictis castris
dictum Bernardum de Sayssez nec Bernar-
dum de Orbessano nec eorum homines
nec eorum terram, nec dominum de Asta-
raco, nec dominos de Pinu, nec Amalvi-
num de Blancafort nec Wilelmum de To-
ges nec fratres suos, nec eorum homines
nec eorum terram, si tamen isti jus facere
voluerint ipsi Rogerio de Noerio precibus
predicti Bernardi de Orbessano & Ber-
nardi de Saysses. — Et predictus Bernardus
de Saysses & Bernardus de Orbessano &
eorum ordinium debent tenere in eorum
posse predicta castra, de introitu mensis
septembris usque ad exitum februarii. Et
predictus Rogerius de Noerio & ejus ordi-
nium débet tenere in suo posse illa castra
de introitu mensis marcii usque ad exitum
mensis augusti, & hoc totum unus ad uti-
litatem & fidelitatem alterius. Et in pre-
dictis castris habet Rogerius de Noerio
An
122Ô
An
IZ26
8:9
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
83o
niedietatem, & Beniardus de Saysses &
Bernardus de Orbessano aliam niedieta-
tem. — Et si Rogerius de Koerio vel ejus
ordiuium vendere vel inipignorare voluerit
predicta castra & ea que ad illa castra per-
tinent, scilicet suam partem, dicat hoc per
II meiises ante de venditione & de pig-
nore per i mensem dicto Bernardo de
Saysses & Bernardo de Orbessano. Et si
fuerit venditio, habeant illud totiim minus
quam alter home c solidis Tolosanis, &
pro plgnore minus l solidis Tolosanis
quam alter homo. — Et siniiliter, si Bernar-
dus de Saysses & Bernardus de Orbessano
vel eoruni ordinium vendere vel impigno-
rare volueriiit predicta castra & ea que ad
predicta castra pertinent, scilicet eoruin
partem, dicant hoc idem Rogerio de Noe-
rio per 11 menses ante de venditione, &
de pignore per l mensem. Et si fuerit ven-
ditio, habeat illud totum minus quam alter
homo c solidis Tolosanis, & pro pignore
minus L solidis Tolosanis quam alter homo,
si voluerit. Sia autem, quod quisque illo-
rum deinde post predictam commonitio-
ueiii factam faciant inde eorum voluntatem.
— Item Bernardus de Saysses & Bernardus
de Orbessaiio frater suus posuerunt inter
se, consilio & voluntate ipsius Rogerii de
Noerio & in ejus presentia, quod si unus
alteri partem suani vendere vel inipigno-
rare inde voluerit, liceat ei. Et dicat hoc
unus alteri, si fuerit venditio, per 11 men-
ses, & de pignore per i mensem. Et ha-
beat illud totum unus de alio ante alios
homines & feminas, si voluerit. — Hec au-
tem omnia, ut melius prescripta sunt, dic-
tus Rogerius de Noerio & Bernardus de
Orbessano ik Bernardus de Sayssez, quis
Tornerius & Martinus de Podio & Bonus-
homo de Batinala, quisque illorum plivito
per fidem sui corporis, tactis sacrosanctis
Dei Evangeliis, juraverunt vitam & mem-
bruni & honorem & fidelitatem Bernardo
de Saysses & Bernardo de Orbessano, fra-
tri suo, & dominium talem qualeni (,sic)
eis facere debent nec consuetum est. Hu-
jus rei sunt testes : Guimascius de Saysses
& Willelmus Ramundus de Claustro & Ar-
naldus Ramundus del Pel & Bernardus de
Saysses filius Arnaldi de Hernio qui fuit,
& Ato de Blancafort, & Fuiella, & Petrus
de Orbessano, & Galterius de Noerio, &
Arnaldus Willelmus de Montetotino &
Willelmus de Nemore qui cartam istam
scripsit. Hoc fuit ita positum vi die exitus
mensis januarii, feria 11, régnante Lodo-
vico Francorum rege, & Ramundo Tolo-
sano comité & Fulcone episcopo, anno
M''CC''XX''V'' ab Incarnatione Domini.
248. — CLXV
Charte du roi d'Aragon sur l'affaire
d'Albigeois' .
JACOBUS, Dei gratia rex Aragonie, cornes
Barchinone & dominus Montispessu-
lani, dilectis suis universis baronibus, mili-
fibus, bajulis, vicariis, judicibus & omnibus
hominibus civitatum, burgium, castrorum
8c villarurn in regno nostro constitutis,
salutem & gratie complementum. Quanto
nos sumus spéciales filii sancte Romane
An
Ml6
Éd.orîg.
t. 111,
col. 3o5.
An
I 22(5
i5 avril.
ecclesie & sub ejus protectione & custo-
que illorum plivito per fidem sui corporis, dia specialius constitiiti, tanto tenemur ei
tactis sacrosanctis Dei Evangeliis, jurave- attentius obedire, & que fidei & pacis sunt
runt quod inde unus alteri sit verus & & honestatis cum matre nostra sancta Ro-
fidelis & quod hec omnia, uti melius mana ecclesia efficacius promovere, & oui
prescripta sunt, teueant & exequantur in manum porrigit manuiii porrigere, & cui
perpetuum bona fide, & quod si aliquis obviât sollicite obviare. Hinc est quod
homo equitabat vel maleficia aliqua in ad preces domini Romani cardinalis, Apos-
predictis castris alicui illorum triura sive
omnibus faciebat, quod unus alteri sit
forsa & adjutorium infra terminos predic-
torum castrorum, totum bona fide. — Item
Ramundus de Terreno & Petrus Willel-
mus & Ramundus de Tolosa & Willelmus
tolice sedis legati, & illustris régis Fran-
chie, ad honorem Dei & e.xaltationem fidei
Crisliane, vobis quantacumque districtione
'Trésor des chartes; Albigeois, n. ^. [J. 428)
original scellé.]
An
iiz6
83 1
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
83:
possumus, firmiter& districte precipiendo pertinent ad salutem anime nostre, perso-
mandamiis, quatinus non receptetis nec nam iiostram, terram & homines servitio
recipi sustineatis hereticos & iiiimicos Ec- vestro exponinius ad extirpandos fidei ini-
clesie, aut fautores seu coadjutores eorum
in posse vestro aut doniinio, nec eis coiisi-
lium vel auxilium inipendatis, sed potius
ut inimicos Dei & sancte Romane ecclesie
eos quanto arcfius poteiitis devitetis. Alio-
quin, si quis conlra hoc eis presiimpserit
impendere consilium & auxilium vel favo-
rem, ex tune ipso facto se sciât indignatio-
nem nostram graviter incurrisse, & nos
suo tempore studebimus acriter severifate
regia auimadvertere in edicti regii trans-
gressores. Datum Barchinone XVII kalcii-
das may, anno Domini m" cc° xx° vi.
micos & ad vindicaudas Salvatoris inju-
rias & ejus negotium proraovendum, qui
pretioso suo sanguine nos redemit. Nam
terra nostra ad servitium vestrum & juva-
men per mare & per terram valde vobis
idonea est atque apta. Ceterum quia vox
viva prefertur mortue & fidelis interpres
nostre mentis secretum expressius intima-
bit, venerabilis abbas Crasse statum nos-
trum & firmum propositum vobis plenius
explicabit, cui ex parte nostra vestra celsi-
tudo, si placuerit, fidem adhibeat plenio-
rem. Datum Barchinone, m kalcndas madii.
An
izz6
ICd.orig.
t. 111,
col. 3o(j.
249.
CLXVI
An
1226
29 avril.
Lettre de Nugnès-Sanche, comte de
Roiissillon, au roi Louis Vlll ' .
ILLUSTRISSIMO & excelleiitissimo & rc-
verentissimo domino Ludovico Dei pro-
videntia régi Franchorum, Nuno Sancii
per eandem cornes Rossilionis, Vallisperii,
Cerritanie & Confluentis, cum salutc &
summa reverentia se & sua. Litteras, quas
nobis ex parte vestre celsitudinis obtulit
venerabilis abbas Crasse, cum summo gau-
dio acceptavimus, & super his que de vo-
bis retulit, quantum ad persone vestro
mérita & morum excellentiam & propo-
siti sanctitatem, ultra quam possemus ex-
primera congaudemus, attendentes quod
per vos magnalia antecessorum vestrorum
pro defensione fidei & exaltatione Eccle-
sie Omnipotentis clementia innovabit, &
vestro miiiisterio fidem, pacem & justi-
tiam, que in partibus hereticorum pêne
penitus perierunt, ad sui nominis gloriam
relevabit, & quanto ignominiosius & gra-
vius corruerat, tanto gloriosius & salu-
brius confirmabit. Cum igitur in omnibus
siiblimitati vestre velimus totis viribus de-
scrvire & in his precipue teneamur, que
25o, — CLXVII
Donation du château de Saint-Félix
par le comte de Toulouse au comte
de Foix '.
NOVERINT universi tam présentes quam
futuri, ([uod dominus Raimundus, Dei
gratia dux Narboneiisis, comes Tholose,
inarchio Provincie, filius domine rogine
Johanne, sua sponte dédit & solvit domino
Rogerio Bernardo, comiti Fuxensi, & ejus
ordinio, castellum Saucfi Felicis & omnia
castella & villas & forcias & omnem ho-
norem & dominationem pertinentem ad
illud castrum Sancti Felicis & illis castel-
lis & villis pertinentibus, scilicet Sanctum
Paulum & Casse & Montemraaurum &
Airosum & Sopez & Solhanum & medie-
tatem Solhanelli & Druillani & Roniencs
& Malserias & S. Julianum & Nogare-
tum & Baucium & Totencs & Sessalas
& omnia alla castella & villas & forcias,
ad honorem & dominationem Sancti Feli-
cis pertinentes; videlicet totum suum jus
& rationem, quam ipse prefatus dominus
comes Tholose vel aliquis vel aliqua de
eo vel pro eo habebat & habere debebat
uUo modo in predicto castcllo Sancti Feli-
An
1 226
iS mai.
' Trésor des chartes; Albigeois, n. |3. [J. 428; ' Château de Foix, caisse 3. [Dont, vol. i6j>,
original.] f" i(>\.]
An
1226
833
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
834
cis & honore & doniinatione illius castelli
pertinentibus, & in preiiominatis castellis
& villis, & in honore & doniinatione illis
castellis & villis pertinente, sicut ipse do-
minus Raimundus cornes Tholose illud
totum meliiis ibi habebat vel habere vel
tenere debebat, & quondam plenius ha-
buerat & tenuerat ipse dominus cornes vel
dominus pater ejus, qui fuit, vel aliqUis
vel aliqua sui generis vel de eis vel pro
eis ullo modo, vel etiam doniini illius cas-
telli Sancti Felicis quondam illud totum,
quod ipse dominus cornes modo ibi habe-
bat, melius ac perfectius habuerant & te-
nuerant, vel aliquis vel aliqua de eis vel
pro eis ullo modo. Ita bene predictus do-
minus cornes Tholose, pro se & pro suis,
dédit illud & solvit prefato domino comiti
Fuxensi & ejus ordinio, ad omnem suam
voluntatem inde perpetuo faciendam, ipsius
domini comitis Fuxensis & ejus ordinii,
sine aliquo retentu, quem ibi non fecif,
excepta principali dominatione comitali,
quam sibi retinuit, quam deinceps ibi ha-
beat, sicut melius habet & habere débet
in aliis castellis & villis & forciis Tholo-
sani. Et convenit inde ei & ejus ordinio
esse bonus guirens de omnibus amparato-
ribus, qui de eodem domino comité Tho-
lose vel ex suis partibus ibi ei vel ejus
ordinio aliquid ampararent vel peterent.
Et pro hoc honore & pro hoc dono jam-
dictus dominus comes Fuxensis specialiter
sua sponte fecit homagium domino pre-
dicto comiti Tholose, ita scilicet quod re-
cognovit & concessit se inde esse militem
& hominem ipsius domini comitis Tholose,
& mandavit & convenit ei, & etiam affir-
mavit per fidem sui corporis , & super
sancta Evangelia corporaliter juravit, quod
predictum castrum Sancti Felicis & pre-
nominata alla castella & villas & cetera
alia castra & villas & forcias, honori &
dominationi Sancti Felicis pertinentes,
reddat & tradat benigniter & dévote ei-
dem domino comiti Tholose vel nuntio
suo vel bajulo, iratus & pacatus, cura
pace & treuga, & cura guerra & sine
Éd.orig. guerra, & in omnibus modis & tempori-
coi. 307. bus, quotiens ipse dominus comes Tholose
illud voluerit & petierit, totum bona fide,
sicut bonus vassallus débet facere suo
bono domino. Et débet ei & ejus ordinio
esse bonus & verus & fidelis in omnibus,
& débet se inde gerere de toto erga eum
légitime, absque omni dolo & fraude, to-
tum bona fide. Hoc fuit factum in presen-
tia consulum urbis Tholose & suburbii,
videlicet Raimundi Garini & Pétri Aonde (?)
& Raimundi Catalani & Pétri Aimerici &
Durandi de Lavis & Tolosani de Siolto
juvenis & Raymundi Pétri Moyseti &
Arnaldi de Parranis ik Ugonis de S. Anian-
tio & Pétri de Vindemiis & Willelmi
Girberti juvenis & Arnaldi de Nemore-
mediano & Poncii Gairaldi & Vitalis Fa-
verii & Raimundi Ramerii & Stephani
de Camarada & Raimundi Guidonis &
Willelmi Ugonis & Willelmi de Monte-
bequino & Pétri Vitalis Blasini, qui hoc
locuti fuerunt & voluerunt quod ita esset
factum. Et fuit factum hoc & locutum ita
& positum XIV die exitus mensis madii,
ferla II, régnante Ludovico rege Franco-
rum, & eodem Raimundo Tholosano co-
mité & Fulcone episcopo, anno Mccxxvi
ab Incarnatione Domini. Hujus rei sunt
testes ipsi prcnominati consules, & sunt
etiam testes Bernardus Jordanus de In-
sula & Bertrandus frater ejus, & Bernar-
dus Amelius de Palheriis & Petrus de
Durbanno & Sicardus de Podiolaurentio
& Geraldus de Gordono & Aimericus de
Castronovo major & Raimundus de Cns-
tronovo, & Jordanus deVillanova & Ai-
mericus de Castronovo juvenis & Bertran-
dus de Montibus & Petrus Martinus de
Castronovo & magister Bernardus & Ar-
naldus Barravus & Ugo do Roaxio & Rai-
mundus Siguarius & Bernardus Arnaldus
de Portaria & Ugo Johannis tune vica-
rius & Poncius de Prinhaco Si Martinus
de Capitedenario, & Arnaldus de Sancto
Felicio & Calvetus Astro, & Raimundus
Donatus c(ui niandato ipsius domini comi-
tis cartam islam scripsit.
An
1226
vui.
>7
835
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
836
An
I 17.6
21 mai.
Éd.orig.
t. 111.
col.3oS.
2 5i. — CLXVIII
Traité entre le comte de Toulouse
&
la ville d'A2en\
CONOGUDA causa sia a totz los presens
& als avenidors, que nos R. per la
gracia de Deu dux de Narboiia, coms de
Tholoza, marques de Prohensa, autreiam
e coviiiem e prometem, de bo grad e de
boiia voluntad e no deceubud, al maior e
al coselh e a tota la universitad d'Agen,
de la ciutad e del borg, que nos bos senher
e leials lor siam, e que tort ni forsa no lor
fassam, nos ni hom per nos, e que totas
lors costumas lor gardem & lor salvem, e
que de totz homes que tort ni forsa lor
t'esso, los defendam. E sil reis de Fransa o
la crozada o alcus autre hom volia mètre
seti a la ciutad d'Agen, o li metico, nos
non intrarem dins per défendre la ciutad
ab tans de companhos e ab tantas d'arma-
duras & ab tanta de vianda, que nos pus-
cani défendre dels nostres enami.t o dels
lor, e nos nostre cors estarem en la ciutad,
tant quant le setis i estaria. Empero, si ta
grans forsa nos creissia, que nos el mager
ol coselhs e li autre prohome de la ciutad
d'Agen conoissiam que tener no nos po-
guessem , que nos non issiriam ab totz
aquels homes que ab nos seii volrio issir,
els fariam bes & honors an totz locs, els
en mal ni quan fosso forfagh contra nos.
E totz aquestz covens sobredighs nos avem
maiidads e autreiads e jurads sobrels sanhs
Evangelis, que nos en aissi o tengam e o
compliam, com sobredigh es, a tota bona
fe. E nos mager e coselhs e tota la uni-
versitads d'Agen, de la ciutad e del bore,
avem reconogud, de bo grad e de bona
voluntad e senes forsa e no decebud, sen-
horia a nostre senhor lo comte de To-
loza, e avem li niandad e autreiad feal-
tad e valensa e ajutori enconfral rei de
Fransa e encontra totz autres homes. E
sil reis de Fransa o la crozada o autres
gens intravo en la terra de nostre senhor
lo comte, nos senes lui ni senes son co-
selh ni senes sa voluntad patz ni acorder
ab lor no fariam, ni de la sua senhoria ni
de la sua iieltad no nos partriam, e totz
temps remandrem fiel e leial a la sua sen-
horia. E autreian tugh en i coratge, que si
per aventura la Gleia o alcus prélats de la
Gleia nos volia asol ver dels covens, que nos
avem faghs a nostre senhor lo comte, nos
no non tendriam per assout ni per revo-
cads los sobredighs covens. E totz aquestz
covens sobredighs, nos mager e coselhs e
tota la universitads d'Agen, de la ciutad
& del borg, avem mandads e autrejads e
jurads sobre sanhs Evangelis, que aissi o
tengam e o compliam, coin sobredigh es,
a tota bona fe. E a major fermetad de las
avantdichas causas, so ne fâchas il cartas
partidas per abc, lasquals nos R. sobre-
dighs e nos mager e coseliis e tota la
universitads d'Agen navem sageladas e ef-
com sobredigh es, X dias al issit de magh.
aiiuo Verbi incaniati M" cc xx" vi°.
gardariam coma nostres amix, e az aquels
que remandrio en la ciutad no fariam tort forsadas del garniment de nostres sagels
ni forsa, ni la ciutad no fondriam ni ar- Aisso fo fagh e pauzat e en aissi acordad,
driam ni malafacha no i fariam, nos ni li
nostri, nils o recomtariam en mal, nils ne
tendriam per forfaghs enta nos, si fazio al
melhs que poirio. E sil setis venia a la ciu-
tad d'Agen, e nos nous i metiam dins, aissi
com sobredigh es, el mager el coselhs el
comunal d'Agen de la ciutad e del bore
conoissia, que tais forssa vengues sobre lor,
que ilh nos poguesso défendre, e fazio als
mels que poirio, nos nols o recomtariam
An
II?. 6
'Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 3,
n. 57. [J. 3o5; original.] — Voir Magen & Tho-
lin, Chartes d'Agen, p, 23.
837
PREUVES DE 1,'HISTOÎRE DE LANGUEDOC,
838
KJ.orin.
t. III.
COI.JCK).
2j:
CLXIX
Engagement fait aux podestats d'Avi-
gnon par les officiers du comte de
Toulouse '.
NOTUiM sit omnibus, quod anno Dominl
M° cc° xx° Vi°, vi" kalendas junii, iii
civitate Avinionensi potestatibus Willelmo
Raimuiido de Avinione & Rainiundo de
Riali, nos Bertrandus de Avinione & Rost.
de Podio Alto, bajuli domini comitis To-
losani, obligamus & pignoii supponinius
vobis Willelmo Raimuado de Avinione &
Rainiundo de Riali, potestatibus Avinio-
nensibus predictis& pro cunctis Avinionen-
sîbus creditoribus domini comitis, totum
castrum Belliquadri & bailliam totam ip-
sius castri, cum omnibus pertineiitiis suis,
castrum de Malaucena, totum Venaissi-
num ac aliam terram totam, quam dominus
cornes habet citra Rodanum, cum omnibus
pertinentiis ejusdem terre. Volumus autem
& concedinuis pro nobis & pro domino
comité Tolose, ut vos, potestates predicti,
pignus memoratum tamdiu teneatis pignori
obligatum, donec prefatis creditoribus de
sorte totius debiti, quod dominus cornes
eis débet, intègre fuerit satisfactum , sic
quod obventiones que de predicto pignore
provenerint eisdem creditoribus in solu-
tum nullatenus computentur, sed eas ha-
beant tam pro lucro denariorum suorum,
quam pro expensis in tenendo predicto
pignore faciendis. — Et nos Willelmus Rai-
nuindus & Raimundus de Riali, potestates
predicti, pignus supradictum in modum
prescriptum habendum & fcnendum a vo-
bis predictis bajulis accipimus, & ut ipsum
pignus bene & fideliter pro posse nostro
custodiamus ipsumque domino comiti To-
losano, facta solutione predictorum debi-
torum, restituamus, bona fide per solemp-
nem stipulationem vobis predictis bajulis,
& per vos eidem domino comiti sepedicto,
promittimus, & super sancta Evaiigelia
"Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 5, n. 4.
[J. 309 j original.]
tacfa juramus. Factuni fuit boc in virida-
rio, ante cameram piclam staris episcopa-
lis, in presentia Bertrandi Mataroni &
Rotberti de Besaclavariorum , Bertrandi
Ferreoli & Willelmi Gaucelmi judicum. Et
ego Bertrandus de Ponte notarius & testis
interfui & auctoritate predictarum par-
tium & earum mandate hoc instrumentuni
scripsi, bullavi & signavi. (Signum notarii.)
253. — CLXX
Manifeste du cardinal légat contre les
habitans d'Avignon '.
ROM ANUS, miseracione divina Sancti
Angeli diaconus cardinalis, Apostolice
sedis legatus, omnibus présentes litteras
inspecturis salutem in Domino. Ad univer-
sitatis vestre notitiam credimus pervenisse,
cives Avinionenses jam per decem annos
& amplius excommunicationis sentcntia
fuisse ligatos, pro eo quod R. filio R.,
quondam comitis Tolosani, non solum fau-
tores, sed etiam adjutores extiterant, ita
quod tota terra que de mandato Ecclesie
fuerat, exclusis hereticis, acquisita, fuit
postmodum per ipsorum factum amissa.
Qui etiam Waldenses a longis rétro tcni-
poribus receptaverunt & adhuc etiam non
verentur publice receptare. Quorum om-
nium satisfactionem ficte, ut ex postfacto
apparuit, promittentes, nuncios suos ad
nos in Franciam destinaverunt, per quos
obsides in tuto loco & castra pro securi-
tate satisfactionis ad mandatum Ecclesia
faciende promiserunt. Ad que recipienda
cum nostrum specialem nuntium misisse-
mus, rétro more solito abeuntes adim-
plere oblata penitus recusarunt. Tandem
autem, prout nostro incumbebat officio,
personaliter accessimus ad partes ipsorum,
ut probaremus si forsitan eorura indurata
malilia reciperet medicinam, maxime cum
ipsi, sicut prediximus, per nuntios & lit-
teras cmendationem pluries proraisissent.
' Trésor des chartes; Albigeois, n" 5 & 6. [J.
428; originaux scellés.]
An
An
1226
9 juin.
U-
An
1270
839
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
840
Éd.orig.
t. m,
col. 3io.
Et licet pofestatos & quidam alii pro se &
pro tota universitate nobis jurassent, quod
nostris pareront précise maiidatis, castra
restituèrent Se etiam obsides darent, venire
tanien contra juramentuni prestitum non
verentes, quedam castra occupata ab ipsis
dederunt, non tamendederunt obsides quot
& quales fuerat consfitutum ; quin immo
ad sue iaiquitatis augmentuni, nobis, régi
Francie & exercitui crucesignatoruni per
civitatem suam transitum negaverunt, licet
a dicto rege per patentes litteras de in-
demnitate sua & omnium bonorum suorum
plena eis fuisset securitas reproinissa, no-
bis, dicto régi & aliis cnicesignatis & parii
exercitus, qui non sine magno discrimine
pontem eorum transierat, victualia con-
tra promissum suum penitus denegantes,
victualia quoque, que familia dicti régis
& alii quidam crucesignati in civvtate ipso-
rum emerant, dimittere noluerunt, ipsum
pretium cum victualibus retinentes. Non-
nuUos etiam de Christianorum exercitu
interficere presumpserunt, alias dampna
gravia & injurias nobis & exercitui irro-
gando, quod emendare contempserunt, per
fratres Predicatores & alios religiosos ex
parte nostra diligentius requisiti. Ne ergo
tôt injurie in christiani nominis injuriam
relinquerentur inulte, & ex hoc herelica
pravitas perniciosius pulularet, que de ip-
sorum auxilio & favore potissimum confisa,
tanto tempore in suo perduravit errore, de
prelatorum & aliorum bonorum & reli-
giosorum virorum consilio, dicto régi &
aliis crucesignatis injunximus & sub de-
bito voti emissi districte precipimus, ut
accingentes se pro Christi nomine viriliter
& potenter, civitatem Avinionensem pur-
garent ab heretica pravitate, & illatam
exercitui Christiano injuriam vindicarent,
salvo jure ecclesiarum, imperatoris & alio-
rum catholicorum. Nos aiitem, in hujus
rei noticiam pleniorem, présentes litte-
ras exinde confectas nostro & prelatorum
necnon & magnatum qui aderant sigillis
fecimus sigillari. Datum inter Pontem Sor-
gie & Avinionem, V" idus junii, anno Do-
mini M''CC°XX.''VI",
Il y a deux originaux de cette charte scellés
du sceau du cardinal légat, & de dix-neuf
autres sceaux, savoir : de l'archevêque de
Reims, des évègues de Langres, Chartres^
Laon, Treguier, Src. [No/e de dont Vaissete.']
— Le n. 5 était scellé de dix-neuf & le
n. 6 de vingt sceaux; la plupart ont dis-
paru; ne subsistent plus que les sceaux du
légat, de Guillaume de Joinville, arche-
vêque de Reims, d'Anselme de Mauny,
évêque de Laon, de Hugues de Montréal,
évéque de Langres, de Gautier, évêque de
Chartres, & de Pons, évêque d'Arras. Cf.
ïeulet, t. 2, p. 86. [A. M.]
254. — CLXXI
Lettre des prélats £,• barons de l'armée
de Louis Vlll à l'empereur pour
justifier leur conduite touchant le
siège d'Avignon ' .
SERENISSIMO domino Frederico, Dei gra-
tia Romanorum imperatori & seraper
augusto, G. divina permissione Remensis,
& G. Senonensis archiepiscopi, Laudunen-
sis, Lingonensis, Carnotensis, Attrebaten-
sis, Aurelianensis & Meldensis episcopi;
Philippus cornes Bolonie, Th. cornes Cam-
panie, G. cornes Sancti Pauli, comes Namur-
censis, comes Montisfortis, comes Guide
Sagiceensis, comes Vindocinensis,Robertus
de Cortenaio Francie buticularius, Inge-
raninus de Cociaco, Stephanus de Sacroce-
sare, Ursio cambellanus & Johannes de
Nigella, salutem & cum omni honore sin-
cère dilectionis jilenitudinem. Cum, sicut
ad vestram credimus pervenisse notitiam,
karissimus dominus noster Ludovicus, rex
Francie illustris, ad inslantem pelitionem
reverendi in Christo patris Romani, Sancti
Angeli diaconi cardinalis, Apostolice sedis
legati in Francia, signum crucis assump-
sisset ad expugnandam de feudo suo here-
ticam pravitatera & relevandam in eo fidem
Christianam, que penitus ibidem esse di-
noscitur suffocata, de consilio nostro &
omnium eorum, qui cum eo erant cruce-
signati, ordinatum est per Avinionem diri-
' Trésor des chartes; Albigeois, n. 10. [J. 4^8;
original scellé.]
An
122Û
An
1 226
juin.
An
1226
841
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
842
KJ.orig.
t. III,
col.3i I.
gerc ifer stiiim & nostrum, eo quod in
feodiim siiiini liberiiis & expedilius quam
per alibi transiret pcr poiitem ciim exer-
citii siio, eo poiissimo considerato, qiiod
cum adhuc esset rex in Francia, ab ipsis
domini legati & ad preces nostras &: laiida-
nientum & aliorum criicesiguatoium exer-
citus Christian!, Avinionenses obsedit tam-
quam hereticos & hereticorum receptato-
res & fautores. Ne autem serenitati vestre
Aviiiionensibus super hoc pluries fiierat falso suggeratiir aliter fuisse factum, ne-
requisitus. Tandem per Avinionem, sicut
dictuni est, direxit doiuinus rex iter suum,
& cum jam esset in procinctu itineris, oc-
currerunt ei apud Montellum Aymardi
ipsi Avinionenses, domino régi & excrci-
tui suc per viam Avinionensem transitum
promittentes & ab ipso legato beneficium
absolucioiùs instanter postulantes. Qui li-
beater & liberaliter promisit eis benefi-
cium absolucionis, recepto ab eis jura-
mento, quod starent mandate Ecclesie &
mini super hoc fidem adhibere velitis, cum
per litteras ipsius legati ac domini régis
& présentes litteras nostras totius veritas
processus vobis liqueat manifeste, quas vo-
bis deferunt presentium portitores. Novit
etiam Deus, qui cordium novit abscondita,
quod dominus rex & nos cum eo sicut pe-
regrini solummodo hoc facimiis, propter
Deum ac promocionem fidei christiane, ad
quod omnes catholici tenentur astricti,
salvo in omnibus & per omnia jure vestro,
quod domino régi & exercitui suc liberum contra quod dominus rex ullo modo venire
per Avinionem transitum exhibèrent. Et nec vellet nec dcberet.
ad majorem securitatem promiserunt ei-
dem obsides se daturos. Cum igitur domi-
nus rex & nos, de juramentis & promis-
sis eorum confisi, ipso die Penthecostes
veiiientes Avinionem & libère transire
credentcs, transire non potuimus, dictis
Avinionensibus contradicentibus & contra
prestitum juramenfum temere venientibus,
verumtamen obsides tradiderunt, sed non
quot vel quales promiserant, sed a ju-
ratis convcntionibus rétro penitus abeun-
tes, cuidam parti exercitus domini régis
& nostri, quam transire perniiserant pcr
pontem ligneum quem extra villam fccc-
rant, & domino régi ac nobis victualia &
alia venalia contra promissum denegarunf,
& plures de crucesignatis interfecerunt,
& pontem ligneum quem fecerant con-
fregerunt, nullatenus permittentes quod
crucesignati, quos Avinione per pontem
ligneum proditiose transire permiserant,
possent ad exercitum reverti, nec nostros
ad illos qui transierant venire permitte-
bant, dampna domino régi & nobis quan-
tum poterant & gravamina irrogando, licet
dominus rex patentes litteras suas dedisset
cisdem, per quas ipsos & omnia bona eo-
rum & muros ville penitus assecurabat de
se & nobis & omni exercitu cruccsigna-
forum. Cum igitur videretur ab omnibus
negotium pacis & fidei sic per Avinioncn-
sium malitiani ac violentiam impediri, do-
minus rex ad pc-titionem Se instantiam
La lettre est scellée de vingt sceaux, parmi
lesquels est celui d'Amauri de Montfort.
[Note Je dom Vaissete.]
255.
CLXXII
Ligue entre le roi Louis VIII £- U
comte de Provence^ contre le comte
de Toulouse '.
EGO Raimundus Berengarii comes& mar-
chio Provincie ac cornes Folcqueri,
notum facio universis me jurasse illustri
domino Ludovico régi Francorum, quod
ego juvabo bona fide, pro viribus meis
dominum regeni & suos in partibus Pro-
vincie, citra fluvium Rodani, contra Rai-
mundum dictum comitem Tholosanum &
fautores suos, & defendam & faciam de-
fendi pro posse meo terram quam domi-
nus rex tenebit vicinam fluvio Rodani,
salvo honore & salva fidelitate & reveren-
tia imperatorie majestatis.
Ludovicus, &c. Noverit universitas ves-
tra nos carissimo amico nostro Raimundo
Berangarii, comiti & marchioni Provincie
& comiti Fulquatorum, creantasse & per
présentes litteras concessisse, quod nec
' Mis. Je Colbert, n. 26(19. [Lat. 9778, f" 1 52 v".]
An
122(5
An
juin.
i:d niff
t. 111,
col 3l2
An
1226
843
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
844
An
1226
juin.
Éd.orig.
t. III,
col. 3 12.
An
122(5
29 avril.
pacem nec (reugam faciemus cum Rai-
mundo, filio Raimuiidi quondam comitis
Tolose, qiiiii ipse esset in treuga & in
pace. Actum in obsidione Avinionis, aniio
Domini M°cc"xxvi°, niensc junio.
256.
Soumission du châtelain de Cavcas-
sonne '.
O
terri & fota universitas ejusdem cîvitatis,
de consilio & voluntate domini Pétri Nar-
boiiensis electi, juramentum prestiterunt
domino Bernardo Biterrensi episcopo, de
mandate ejusdem electi recipienti, sub hac
forma, ita quod quilibet ipsorum persona-
liter sic juravit : « Ego Aimericus Bofatus
promitto bona fide vobis, domino episcopo
Biterrensi, recipientibus {sic) pro domino
Petro Narbonensi electo, & tactis sacro-
sanctis Evangeliis, me paritunim universis
mandatis & singulis domini Romani, Saiicli
MNIBUS présentes litteras inspectiiris Angeli diaconi cardinalis, Apostolice sedis
legati, super his omnibus, pro quibus sum
excommuiiicatiis per legatos ecclesie Ro-
mane vel etiam ipso jure. Similiter pro-
mitto & juro, quod universis & singulis
mandatis domini Ludovic! régis Francorum
parebo bona fide, & specialiter de non re-
cipiendis inimicis Ecclesie vel juvandis in
aliquo contra voluntatem domini régis &
domini cardinalis, ponens & exponens per-
sonam meam & omnia bona nica ad volun-
tatem & mandatum eorum, ut premissa a
me iideliter compleantur & sine fraude
serventur. Juro etiam quod fideliter custo-
diam civitatem & omnes habitantes in ea &
bona ipsorum ad honorem Dei & Ecclesie
utilitatem, nec ego faciam vel sustinebo
juxfa posse meum quod aliquis faciat se-
ditionem in civitate vel aliquid unde ci-
vitas perturbetur. Et si contra premissa
venero vel non observavero universa &
singula, volo quod omnia bona mea cadant
in commissum. Sic me Deus adjuvet &
hec sancta iiii'" Evangelia. » Hoc idem &
eodem modo juraverunt universi & singuli
homines predicte civitatis. Et nos Aymeri-
cus Bofatus, Johannes de Boiano, Guil-
lelmus Pétri de Narbona, Poncius Sege-
rius, &c. {sequuniur quinquagînta nomina)^
Ut predicta a nobis fideliter compleantur,
promittimus & juramus nos tenere ob-
statica apud Narbonam vel ubi dominus
electus voluerit, ad comonitionem domini
episcopi vel ipsius electi. Promittiniug
etiam quod plures jurabunt obstatica, si
dominus electus voluerit vel vidcrit expe-
dire. Ad majorem vcro firmitatem, ])rescnti
carte sigillum nosire coniimilatis fccimus
npponii
An
1220
Raimondus Arnaudi de Podio sahi-
tem in Domino. Noverit universitas vcstra,
quod ego juravi stare mandatis Ecclesie &
venerabilis patris domini Romani, Sanct'
Angeli diaconi cardinalis, Apostolice sedis
legati, pro causis omnibus, singulis & uni-
versis, pro quibus sum excommunicatus,
& pro aliis omnibus de quibus iinpeterer
quod essent contra ecclesiam Dei. Et pro
hiis observandis dabo securitates & cau-
tiones ad voluntatem dicti domini legati,
& propter hoc volo quod dominus rex
teneatur pro me, ita c[uod si predicta ad
mandatum dicti legati non servavero, ipse
per personam meam & feodum & res meas
faciat omnia predicta servari. Item juravi
domino régi, quod ego castrum Carcassone
restituam domino régi vel nuntiis suis ad
mandatum ipsius, quod castrum, donec
ipsum restituam, teneo nomine domini
régis. Actum in obsidione Avinionis, anno
Domini M'CC" vicesimo sexto, mense junio.
257. — cLxxin
Soumission des villes de Béjiers, Àlbi,
Nimes & Carcassonne, à l'église 6-
au roi Louis VIII'-.
I.-vTOTUM sit omnibus, quod anno do-
IN minice Incaniationis m"cc''xx°vi",
IH° kalendas maii, probi homines de Bi-
' Trésor des clinrtcs, J. 899; promesses, n. 27;
Orig. scellé.
'Trésor des chartes dii roi) Deniers, n. 2. [J.
337) original.]
An
I2zâ
juin.
845
II. I.udovicus
KJ.orig.
I.Ill,
col. 3 1 3.
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
Dei gratia Francorum
846
rex, dileclis & fidelibus suis consulibus &
universitati civitatis Albiensis, salutem &
dilectioiiem. Ex eo quod dilectos concives
vestros ad nos niitere curavistis, vos omni-
mode voluntati nostre penitus exponetvtes,
universitati vestre grates referimiis ex af-
fecta scieiites quod vos honorare, fovere
& diligere affectamus, sicut alios cives
nostros. Mittimus autem ad vos & ad par-
tes illas dilectum nostrum episcopum AI-
bicnsem, R. prepositum, R. Scriptorem
archidiaconum Villemurensem & R. Mir
militem, ad recipiendum fidelitatem ves-
traiu a vobis sub forma, quam vobis scrip-
tam mittimus per eosdem, & hoc facto
recipimus personas vestras & omnia bona
vestra in protectione iiostra & securitate.
Actum in obsidione Avinionis, anno Do-
mini M'ccxx" vi", mense junio.
III. In* nomine domini nosfri Jesu
Christi, amen, anno ab Incarnatione ejus-
dem M''CC"'xx''vr, m" nouas junii. Fiat
omnibus & singulis manifestum, quod nos
consules castri Flarenarum & civitatis Ne-
niausi & nos omnes & singuli habitatorcs
eorumdem castri & civitatis Nemausi, tac-
tis a nobis singulis & universis sanctis
Evangeliis, bona fide & sine dolo proniit-
timus tibi domino Arnaldo Nemausensi
episcopo, nomine sancte Romane ecclesie
& venerabilis patris domini R. cardinalis
Apostolice scdis legati recipienti, nos pa-
rère universis & singulis mandatis prcdicti
domini R. Sancti Angcli diaconi cardinalis,
Apostolice sedis legati, super illis omnibus
pro quibus sumus vel fuimus excommuni-
cati per legatos ecclesie Romane vel Icga-
tum seu delegatum ejus aut judicem vel
judices ordinarios, vel etiam ipso jure.
Item juramus tactis sacrosanctis Evange-
liis, quod nos parebimus similiter om-
nimode voluntati domini régis Francie
bus & coadjutoribus eorum, qui Ecclesiam
impugnabant & comitem Montisfortis, tra-
dentes & restituentes tibi, domine, castrum
& civitatem Nemausi, ut ipse dominus rex
Francie de eis suam sicut dominus faciat
volunfatem, de ejus misericordia & be-
nignitatc confidendo, sperantes c[Uod sub
ejus dominio gaudeant in perpetuum & le-
tentur.
IV. Illustrîssimo' & reverentissimo do-
mino suoL., procurante divina gratia Fran.
corum régi, consules & universitas Carcas-
sone seipsos ad omnimodum tam devotum
quam debitum famulatum. Noverit vestre
niagnificentie celsitudo, quod cum nuper
ex parte vestra nos monuit venerabilis in
Christo pater abbas Crasse, ut ad fidelita-
tem vesfram & devotionem matris Ecclesie
rediremus, cum summa devocione monitio-
nem vestram recepimus & monentem, &
ad ipsum statim accessimus pro suo ex parte
nostra beneplacito adimplendo. Et licet
an te tam ipse quam dominus archiepisco-
pus Narbone vestras & suas nobis litteras
destinassent, machinante inimicorum ver-
sucia vel nuntiorum negligentia pigri-
tante, nulla ad nos consules vel univer-
sitalem ville monitio vestra pervenerat
umquam ante. Et licet comes Fuxensis
teneret castrum in manu sua arraatorum
mulfitudine stabilitum, & ad defendendum
tam nos quam alios terre milites & homi-
nes instantissime provocaret, nos tamcn,
postposito personarum & rerum periculo,
ex parte nostra omnino exposuimus man-
dato & beneplacito prelibati abbatis, &
univers! ac singuli in manu ejus juravimus
sub hac forma : « Noverint universi, quod
ego Bernardus Feirollus de Carcassona
promitto & tactis sacrosanctis Dei Evan-
geliis corporaliter juro vobis B., abbati
Crasse, ex parte domini Romani Sancti An-
geli diachoni cardinalis, Apostolice sedis
An
1226
absque conditione vel exceptione aliqua, legati, & domini L. régis Francorum reci-
super eo quod fecimus & auxilium presfi-
tinius Raimundo comiti Tholosano aut
etiam Raimundo ejus filio & aliis fautori-
' Manuscrit! Je Coliert, n. 2275. [Lntln ççp'î,
J). 192.]
'Trésor d«s chartes du roij Nim«s, n. i. [J,
335.]
pienti, quod ego stabo & omnino obediam
universis & singulis mandalis dicti domini
cardinalis super universis & singulis ex-
communicationibus, quibus excommunica-
tus fui quibuscumque ex causis. Et item
promitto & absolute juro, c[Uod stabo oni-
' [J. 627, n. iS, Original scellé.]
An
I ii6
16 juin.
An
\21t'
847
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
848
KJ.ori
t. 111,
col. 3i
niniode voliintati & mandate & boue mi-
seratioui prescripti doniini régis Franco-
rum super uiiiversis, que ad secularem
pertinent dignitateni, & specialiter super
consilio, auxilio vel favore, si quod alL-
quando prestiti pacis, iidei & Ecciesie ini-
inicis, nec eis dabo consilium & auxiliuni
vel f'avorem in prejudicium Ecciesie vel
\i- negocii Jesu Christi. Et ut bec iideliter
1. observem, trado meipsum & oniiiia bona
iiiea in manu vestri, B. abbatis Crasse, n
Eodem modo juramus nos XII consules,
videlicct Guillelmus Faber, K. Arn. Bar-
babruiia, P. de Bramo, K. Lucius, G. Isar-
iius, G. Vitalis, Ar. de Roffiaco, Poniiiis
Francus, Ar. Andréas, Symoii Toriierius,
B. Marlinus, Pontius RestolUis; & nos
probi bomines, videlicet Hugo Feirollus
{sequuntur sexagînta quinque c'irciter nci-
mina). Et insuper nos tota universitas Car-
cassone promittimus sub eodem vinculo
juramenti, quod vobis trademus castrum &
civitatem & totam villam Carcassone ad
vestrum beneplacitum & mandatum, quan-
documque jusseritis, & in possessionem
vos mittemus pro prcdicto domino cardi-
nali & domino rege Francorum, ad omne
ipsorum beneplacitum faciendum. — Ego
igitur B., Dei permissioae dictus abbas
Crasse, promitto vobis toti universitati
Carcassone, quod vos & omnia bona vcstra
faciam recipi & predicta rata haberi a dicio
domino cardinali & domino rege Francie
sub sua bona miseracione. Ei ut omnis
scrupuiositas & ambiguitas de vestris cor-
dibtis abradatur ik etiam in devocione Ec-
ciesie & fidelitate domini régis firmius so-
lidcmini,in bona miseratione intelligimus,
»it jint vobis secure persone vestrc & pos-
sessiones Si omnia jura vestra, que hodie
légitime tcnetis vel tenere debetis, & om-
ncs vestre légitime libertates. — Super
omnia vero nos tota universitas Carcas-
sone, flexis cordium poplitibus, universi &
singuli, bumiliter deprecamur, ut nos sub
vestro speciali dominio, absque medio
aliène persone, nunc & in perpetuum vos,
domine Rex, teneatis. Ad cujus rei niajo-
rem certitudincm 8c testimonium , sigillo
universitatis Carcassone presentem feci-
nius paginam sigillari, & rogavimus ve-
uerabilem dominum B. R. & capitulum
Carcassone, ut cum sigillorum suorum
munimine presentem paginam corrobora-
rent. Datum Carcassone, xvi" kal. julii.
An
1226
2;)
8.
CLXXIV
Soumission ou hommage de plusieurs
seigneurs de lu Province au roi
Louis VJII'.
I. OERENISSIMO ac excellenfissimo do-
O mino suo Ludovico, Dei providenlia
régi Francorum illustrissimo, Sicardus Po-
dii Laurentii, majestatis ac magnificentie
illius servus humillimus, totaque univer-
sitas ejusdem casiri, tam militum quam
burgensium & tolius populi salutem ac
seipsos ad plantas sue gloriose precellentie
deosculandas humo tenus provolutos, ip-
siusque cum suis omnibus subjectos &
omni expositos voluntati. Cum ad partes
nostras rumor novus & acceptus, in tonum
jocunditalis & leticie universe genli geru-
lus, omniumque sibi similes ac sui con-
centivas voluntates nostras inveniens, quod
adventus majestatis vestre gloriosus partes
nostras, imo vestras, précédente miseri-
cordia, illustraret, tantus stupor letitie,
tanta replevit mentes nostras gaudii pleni-
tudo, quod fandi vires supcrat & scribendi.
Super quo, ut tam exubcrantis clemcniie
consortes fieri valeremus, quia processus
vestre magnificentie secundum statuta le-
gis Domini desiderantibus pacem vestram
& sacrosancte matris nostre ecciesie Ro-
mane pacificus baberctur, per venerabi-
1cm dominum Se patrcm nostrum ai)batem
Belliloci, quem Parisiiis majcstati vestre
direximus, affectum nostrum, rei eventum
super precurrentem, duntaxat viam nobis
Dominus aperiret, excellenti precellentie
domini cardinalis & vestre studuimus inti-
mare, nosmetipsos cum omnibus sacro-
sancte niaiulato Ecciesie & vestri diu
exoptato dominio offerentcs. De quo cum
reverendus dominus cardinalis suas nobis
venerandas per dictum dominum abbatem
' Registrum Cttnae Franùae. [JJ. 3o*, f° 62.]
An
1 7-26
8 iiiin.
I M-oric.
t. III,
coI.3i5.
An
I2zâ
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
849
Bellilocî litteras remisisset, in Domino
nos super his conimendaiido, circa littera-
rum calceni addidil, ut quod dictus abbas
venerabilis pro vobis in istis laboraverit,
apertius & diligentius per eumdem sibi &
vestrc- glorie intimaremus. Quod apertius
& diligentius nos servi vestri, cum gaudio
fideli, cum sincera interpretatione intelli-
gentes, ut nostras siquidem animas in ves-
tris manibus poneremus, affectum nostruin
diutissimum in eo instanli promptum de-
duximus ad effectum, offerentes & ponen-
fes & subjicientes in manu dicti abbatis
Belliloci, qui super his domini cardina-
lîs mandatum receperat, Guilalberti Car-
bonelli dilecti & fidelis bajuli domini
eplscopi Tholosani, nosmetipsos & omnia
85o
falutem & pedum oscula cum subjectione
& reverentia & devotissimo famulatu. Ves-
tre régie dignitatis magnitudini présent!
pagina fieri volumus manifestum, quod ad
saluberrimam amonitionem pafris nostri
& domini reverendi G. Dei gratia abbatis
Castrensis, a que olim seu a monasterio
B. Benedicti de Castris detinetur castrum
superius nominafum, & in quo fervor
fidei & Ecclesie erga vos devocio reflo-
rescit, super his, super quibus excommu-
nicati fuimus temporibus retroactis, stare
universis & singulis mandamentis domini
cardinalis, secunduni exactam a nobis super
eo formam, a predicto abbate prudeiiter &
solemniter ordinatam. Vestreque excellcn-
tie fidelitatem juravimus reverenter, nos
An
I 216
castra nostra & homines nostros & ferras & nostra in vestra ponentes benigna vo-
luntate & exponentes vestre pie démentie
nostras & omnia nostra Domino Deo &
mandato sancte Romane ecclesie & do-
mini cardinalis & misericordie & dominio
vestro, jurantes hec & firmantes super
sancta IV Evangelia corporaliter propriis
manibus tacta , tradentes vobis présentes
litteras in testimonium contra nos in per-
petuum valituras, si unquani secus, quod
absit, fecerimuj, aut si unquam mandato
vestro & sancte Ecclesie adversemur, si-
& miserîcordie, quibus novistis judicium
& justitiam temperare, & castrum dictum
predicto domino abbati & claves portalium
dicti castri aomine predicti monasterii
primo tradentes, prisco more, predeces-
sorum nostrorum imitantes vesfigia, cum
castrum dictum do feudo monasterii dicti
sit, & principale dominium castri dicti ad
predictum monasterium pertineat, mul-
gilli nostri ad robur majus munimine con- tosque feudatoresTiaheat in eodem Castro.
firmamus. Quod idem, diu est, fecimus in
minu domini venerabilis I. de Aragone, ar-
chidiaconi Carcassonensis, qui mandatum
in facto nostro receperat domini venera-
bilis pafris nostri P., Dei gratia elccli
Narbone, sicut ejusdem révérende litfere
monstraverant. Vestram idcirco, illustris
domine, necessifudinem exoramus, preci-
bus lacrimosis majestafis vestre pedes irri-
gando cum lacrimis, quatinus nos servos
vestros sub alarum vestrarum dignemini re-
cipere misericorditer velamenfo, numquam
nos amplius, dum vita nobis fuerit, a man-
dato vestro & dominio recedemiis. Datum
npud Podium I.aurentium, vi" idus junii.
II. l,udovico' Dei providentia illustris-
simo Francorum régi, Isarnus de Sancto
Paulo & Sicardus de Podio Laurentio, do-
mini castri Sancti Pauli, & consules &
Postmodum secundario eumdem abbatem
pro nobis recipientem habere voluimus,
concessimus & peroptavimus dictum cas-
trum & claves ejusdem. Hinc est quod
dictum castrum vobis off'erendo, cum dicto
domino abbate G. de Brolliis militom,
& Ermengaudum Imperatorem & G. de
Guiers barrianos, ad vestre excellentie cle-
mentiam duximus destinandos, ex immi-
ncnti viarum periculo itineris proposito
diutius retardato, pietatis vestre consuete
& misericordie plenitudinem erga subjec-
tos flexis genibus implorantes, ut eorum-
dem voces recipientes, misericorditer super
facto dicti castri bénigne audialis, & vestra
eos exaudiat magnitudo, recipiendo cas-
trum & nos & bona nostra sub fida pro-
tections vestra & custodia & securitate,
ut retributionem exauditionis babere me-
fid.orif».
t. m,
col. 3i6.
universi milites & barriani ejusdem castri, reamini ex vestris piis actibus ab illo, qui
fidèles & devoti in omnibus 8c per omnia, dimittit débita sua dimittentibus debitori-
bus suis. Quicquid autem predicti viri a
• [JJ. XXX*, f° 63 y".] nobis legati cum vestra misericordia ege-
An
1226
85 1
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
85:
An
1226
>7 juin.
An
1226
Juin.
rinf, traclaveriiit, fecerint, ordiiiaveriut,
terminaverint, nos omnes, universi siciit ac
singuli hec. juravimiis, ik nomina omnium
per dictiim dominiim abbatem in scriptis
redactn sunt, firmum & ratum habebimus
& tenebimus & contra in aliquo nullate-
nus veniemusj sed vestre voluntatis & pre-
cepti misericordiam in omnibus & per om-
nia pro posse nostro, gratis & voluntate
spontanea exequemur, in devotione vestra
& fidelitate de bono ia melius semper,
auxiliante Domino, procedentes. Nec la-
tere vohimus excellentiam vestram, quod
ciun castriim dictum prope sit satis & vici-
luim Tolose civitati & competenter abun-
det vicftialibus, multum utilitatis afferet
exercitui Jesu Christi, & castrum nostrum,
offcndeiis & impugnans quantum polest
inimicos Ecclesie & vestros, ab eisiiem
insultus sustinet assiduos & fréquentes.
Predicta vero omiiia &: ratihabi'.ionem a
nobis universi & singuli attestamur. In
cujus rei testimonium munimine sigilli
domini Isarni de Sancto Paulo hanc pagi-
nam jussimus roborari. Datum apud Sanc-
tum Paulum, x"Viii" kalendas julii.
m. Serenissimo' & magnifico viro, do-
mino Ludovico, Dei gratia Francorum régi
egregio, B. Peleti suus vassallus salutem
& seipsum sub pedibus. Cum propler in-
firmitatem & nostri corporis debilitatem
ad pedes vestre celsitudiuis accedere non
valeamus, B. primogenitum filium & here-
dem nostrum vestre sublimitati duximus
mittendum, ut ])ro nobis & loco nostri
feuda, que a vestra excellentia habemus &
tenemus, recognoscat, & homagium &
fidelitatem, prout vestre serenitati placue-
rit, faciat. Quam recognitionem & fideli-
talis f'actionem ratam 8c firmam habebimus
& tenebimus semper. Et ut plenissima fides
huic scripture adhibeatur, hanc paginani
sigilli nostri munimine fecimus roborari.
Datum Alesti, anno Domini m''cc"xx°vi'',
XV kalendas julii.
IV. Omnibus' ad quos présentes littere
pervenerint Rostanus de Sabrano salutem,
Noveritis me fecisse homagium domino
régi Francorum Ludovico ligium contra
' [JJ. 3ot, f" 71 r".]
' [JJ, 3oS f" 71 r".]
omnes homines, & me recognovisse quod
teneo de ipso villam de Balueolis & cas-
trum Sancti Victoris & villam de Cavilla-
nicis & totam aliam terram meam, exceptis
quibusdam castris, que teneo de Avinio-
nensi & Uticensi episcopis. Et juravi eidem
domino Régi, quod omnia castra mea red-
dam ei ad magnam vim & ad parvam, quo-
tiens inde ab ipso fuero requisitus. Actum
in obsidione Avinionis, anno Domini
M''cc°xx''vi", mense junii.
V. Ego' Raimundus Gocelini, dorainus
Lunelli, notum facio universis, quod teneo
a carissimo domino meo Ludovico, rege
Francorum illustri,in domanio Marcellen-
cas, Obillons, Ducengues, Sanctum Dioni-
sium, Molinas, Sanctun Bricium, Waren-
nicas, Lunellum veterem, Seurdurenges,
Sanctum Chererium, Sanctum Nazarium,
Lancergas, medietatem castri de Calargues,
Colontegat & Severac, quando eum obti-
nuero adversus eum, qui super hoc mecum
contendit. Preterea teneo de dicto domino
rege in feudo Sanctum Justum & Valletel-
lam, quorum locorum domania de me te-
nentur. De locis siquidem & castris predic-
tis feci domino régi homagium ligium, &
juravi super sacrosancta, quod ea reddam
domino régi & heredibus suis ad magnam
vim & parvam, quotiens & quando super
hoc ex parte sua fuero requisitus. Actum
in obsidione Avinionis, anno Domini
M°CC°XX''VI°, mense junii.
VI. Ego" Guigo, dominus de Torno, no-
tum facio universis présentes litteras ins-
pecturis, quod ego karissimo domino meo
Ludovico, régi Francie illustri, feci homa-
gium ligium contra omnes homines qui
possunt vivere & mori, de Castro meo de
Tornon cum pertinentiis ipsius castri, &
juravi eidem tactis sacrosanctis Evangeliis,
quod ego dictum castrum meum de Tornon
tradam ipsi & heredibus ejus ad magnam
vim & parvam quotienscumque ex parte
ipsius super hoc fuero requisitus. Actum
in obsidione Avinionis, anno Domini
M" ce xx° vr, mense junio.
VII. Ego' Bernardus cornes Convena-
' [JJ. 3oA, r» 75 y".]
' [JJ. 3oA, f° 72 v°.]
î [JJ. 3ov, f» 76 r".]
An
1126
An
1226
juin.
Éd.orio.
t. m,
col. 317.
An
1 226
juin.
An
I 22Ô
août.
An
I22Û
853
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
8
04
rum, notiim facio universis, quod ego pono
me & totam teriam meam & omnia mea
in omnimoda voluntate karissimi domini
mei Ludovic! régis Francorum illustris, &
facio ei homagium ligium contra omnes
homines & feminas qui possint vivere &
mori. Ex eo quod de mera voluntate sua ei
placuerit mihi dare, sive de terra quam te-
nui sive de alia, juvabo ipsum dominum
regem & gentes suas contra inimicos Ec-
clesie & suos, & maxime contra Kaimun-
runt. Actuni anno gracie M" CC''XX°vi°,
mense septembris, die exaltatioiiis sancte
Crucis.
IX. Omiie' quod agitur in fuga tempo-
ris lugit cum tempore, nisi scripti memoria
conservetur. Propterea omnibus présentes
litteras inspecturis manifestum sit, quod
B. Convenarum, dominas de Saves, posuit
seipsum & omncs barones & omnes ho-
mines suos, totam terram suam & quid-
quid habet vel habere débet in voluntate
An
1226
uiiibre.
Tholosani, & etiam ipsum Raimundum &
alios inimicos Ecclesie & domini régis im-
piignabo bona fide, pro posse meo. Hec
autcm omnia, sicut superius sunt contenta,
juravi domino régi coram vcnerabili patie
domino Romano, Sancti Angeli diacono
cardinal!, Apostolice sedis legato. Que
omnia ut perpefuam obtineant iirmitatem,
sigillo nostro presentem cartulam confir-
niavi. Actum in obsidione Avinionensi,
anno Domini m''cc°xx°vi°, mense augusti.
VIII. Ne' quod a bonis geritur, a nialis
quandoque mutiletur, omnibus présentes
iitteras inspecturis sit manifestum, quod
Rogerius d'Aspel posuit seipsum & omnes
barones & omnes homines suos, per totam
terram suam & quidquid habet & habere
débet, in voluntate domini L. Dei gratia
régis Francorum, & domini cardinalis.
Promisit etiam & tactis sacrosanctis Evan-
geliis corporaliter juravitj quod super
universis & singulis, pro quibus erat ex-
communicatus, stabit voluntati 8c mandato
domini cardinalis vel ejus, qui requisierit
pro eo. Item eodem modo promisit & ju-
ravit, quod quamdiu vixerit in hoc mundo,
pro posse suo domino régi 84 ejus succes-
soribus fidelis erit 8c tam suos quam Eccle-
sie inimicos, quantumcumque poterit, ex-
pugnabit. Harum omnium rerum, sicut
melius ad honorem 8c utilitatem domini
régis 8c domini cardinalis possunt intel-
ligi, sunt obsides B,, Dei gratia cornes
Convenarum, 8c B. de Marestan. In cujuj
rei testimonium 8c munimen, ad dicti Ro-
gerii d'Aspel instantiam, comes Convena-
rum 8c abbas Fullensis présentes litteras
sigillorum suoruni muniminc roborave-
' [JJ. 3oS ("64 r".]
An
122a
An
1226
i-l sep-
tembre.
i;d.oris.
t. III.
col.3iS.
dum, filium Raimundi quondam comitis domini Ludovici, Dei gratia régis Francie,
8c domini cardinalis. Promisit etiam 8c tac-
tis sacrosanctis Evangeliis corporaliter ju-
ravit, quod super universis 8c singulis pro
quibus erat excommunicatus stabit volun-
tati 8c mandato domini cardinalis vel ejus,
qui requisierit pro eo. Item eodem modo
promisit 8c juravit, quod quamdiu vixerit
in hoc mundo, pro posse suo domino régi
8c ejus successoribus fidelis erit Se tam suos
quam Ecclesie inimicos, quantumcumque
poterit, expugnabit. Harum omnium re-
rum, sicut melius ad honorem 8c utilitatem
domini régis 8c domini cardinalis possunt
intelligi, sunt obsides B. Dei gratia comes
Convenarum, 8c P. de Moluar 8c A. G. de
Palmens, milites. In cujus rei testimonium
8c munimen ad dicti B. Convenarum ins-
(anciam, comes Convenarum 8c abbas Ful-
lensis présentes litteras sigillorum suorum
munimine roboraverunt. Actum anno gra-
cie M'cc'xx'vi'', mense septembris, die
cxaltationis sancte Crucis.
B. de Marestang, G. de Maurens & Odon
de Pressac firent un semblable serment le
mime jour. [Noie de dom yaissete.J
X. Ego' B. Jordanus dominus de Insula,
omnibus présentes litteras inspecturis no-
tum facio, quod ego in manu 8c in pre-
sontia domini H. abbatis Fullensis posui
meipsiim 8c omnes barones meos 8c vil-
lam de Insula Se totam terram meam, ubi-
cumque sit 8c ubicumque esse debeat, in
voluntate domini Ludovici, régis Franco-
rum, 8c domini cardinalis. Promisi etiam
8c tactis sacrosanctis Evangeliis juravi,
quod super universis 8c singulis, pro qui-
bus excommunicatus eram, stabo voluntati
' [JJ. 3oA, (0 65 r".]
• [JJ. 3oA, (" 65 r°.j
An
12.-6
tembrc.
An
1226
855
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
856
An
1226
26 sep-
tembre.
An
1226
7 octo-
bre.
& mandato dom'mi cardinalis vel ejiis, qui
requisierit pro eo. Et ut omnia ista fide-
liter observem, dedi coiniti Convenaruin
filium meum Jordaiium custodienduni do-
mino régi & dicto cardiuali. Testes qui
interfuerunt dominus M. archidiacoiius
de Saves, & G. & A. monachi de Fullensi-
bus & P. presbiter de Lisula & multi alii.
In cujus rei testimonium & munimen, pré-
sentes lifteras sigillé domini comitis Coii-
venarum & sigillo domini H. abbatis Ful-
lensis fecimus roborari. Actum est anno
gracie M"cc°xx°vr, vi" kalendas octobris,
in ecclesia Beati Martini de Insula.
XL Notum ■ sit omnibus, ad quos pré-
sentes litière pervenerint, quod Bertrandus
Jordanus posuit seipsum & omnes baro-
nes suos & totam terrani suam, ubicunique
sit & ubicumque esse debeat, ad volunta-
tem domini L., Dei gratia régis Francorum,
& domini cardinalis [ut in precedenti]. Ho-
rum omnium obsides sunt B. Jordani, do-
minas Insuie & Sérac de Maurens, &
G. Unaldus de Malsamont. Testes qui in-
terfuerunt G. cellararius FuUensis & A.
monachus & P. presbiter de Insula &
multi alii. In cujus rei testimonium & con-
firmationem, ad dicti Bertrand! instanciam
dominus B. cornes Convenarum & frater
H. abbas Fullensis présentes lifteras sigil-
lorum suorum munimine roboraveruiit.
Actum est anno gracie M°CC°XX°VI°, vi°
kalendas octobris in villa de Insula, in
ecclesia Beati Martini.
XII. Ego' B., Dei gratia comes Conve-
narum, omnibus présentes lifteras inspec-
turis notum facio, quod Guillelnnis Ber-
nardus de Marcafaba in presentia mea &
in presentia domini H. abbatis Fullensis,
Cisterciencis ordinis, constitutus, posuit
seipsum & omnes homines suos & totam
terram suam & quidquid ad ipsum de jure
spectat in voluntate domini Ludovici, Dei
gratia régis Francorum, & domini cardi-
nalis. Promisit etiam & tactis sacrosanctis
Evangcliis corporaliter juravit, quod super
univcrsis & super singulis, pro quibus ex-
communicatus erat, stabit mandato & vo-
luntafi domini cardinalis, &c. Obsides R,
de Tersaco & Bonifacius do Felgaro &
Petrus de Castanhaco. In cujus rei testi-
monium, ad dicti Guillelmi Bernardi ins-
tanciam, présentes lifteras sigilli nostri mu-
nimine & sigilli abbatis Fullensis fecimus
roborari. Actum anno gracie M'ccxx'vi",
nouas octobris.
259. — CLXXV
Lettre du roi Louis VIII en faveur de
l'abbaye de La Grasse ' .
LUDOVicus, Dei gratia Francorum rex,
notum facimus universis, quod nos mo-
nasterium Crassense, eo quia fuit a nostris
antecessoribus fundatum & dotatum, &
propter magnum & fidèle servitium, quod
Benedictus abbas monasterii predicti nobis
fecit non absque magnis laboribus & cx-
pensis, ad conquistandum civitates Car-
cassone & Bifferris & quedam munila
castra illius patrie, affectione diligimus
speciali. Propter que omnia feoda ipsius
monasterii, que fidelis & dilectus nosfer
A. comes Montisforfis & quondam viceco-
nies Bifferris & Carcassone & sui milites
tenebant, monasferio predicto restituimus
& concedimus libère in proprietafem &
perpetuo monasferio antedicto, & omnes
hereses & faidimenta, que de cefero cadcnt
in commissum in domaniis & feodis mo-
nasterii predicti, pro remedio anime nos-
tre & carissimi domini nostri & genitoris
Philippi, quondam régis Francie, in elee-
mosinam libère concedimus monasterio
prenotato, ut monachi ibidem Deo ser-
vientes pro dicti genitoris nostri anima &
pro nobis & regni nostri exaltatione Do-
minum c[uotidie devotius deprecentur. Ce-
terum omnes libertates & regalias, monas-
terio sepcdicto a nostris antecessoribus
concessas, approbamus & eas confirmamus
cum sigilli nostri impressione, sicutplenius
continefur in monasterii predicti privile-
giis 5k preceptis. Et recipimus monasterium
An
I 226
An
122'.
juillet.
lid-orif».
1. III,
col. 319.
' [JJ. 3oA, f" 67 y".]
' [JJ. 3oA.J
'Archives de l'abbays de La Grasse. [Doat,
vol. 66, f" 333 A.)
An
I2iû
857
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
858
prcdictum & omiies honores & homiiies
ipjius monasterii siib nostra & nostro-
lum speciali [ac] perpétua protectione &
garda, & mandamus & firmiter precipi-
niiis universis baillivis nostris, presentibus
& futiiris vicecomitatus predicti, omnia ab
omnibus nialefactoribus & molestatoribus
perpétue défendant, sicut terrain nostram.
Actum in obsidione Avinionis, anno Do-
niini M''CC"xx'' vi", mense julio.
260. — CLXXVI
Partage
entre le roi Louis VIII &■
l'abbé de Saint- André d'Avignon' .
An
1226
scntcin-
brc.
BDei gratia monasterii Sancti Andrée
• abbas & conventus, notum facimus
universis, quod nos pro negocio fidei chris-
tiane & pro defensione terre & ob amo-
rem , quem ad illustrem regem Francie
Ludovicum & regnuni ipsius habenius, do-
namus & concedimus in perpetuum eidem
domino illustri régi Francie Ludovico &
heredibus suis, de carne sua cuicunique
voluerit, ut idem dominus rex possit in
villa Sancti Andrée niuros reparare & pro
voluntate sua f'ortalitiam construere & po
apud Avinionem, anno Incarnatîonis do-
minice M^CC xx." Vi°, mense septembri. Et
nos, B. & conventus supradicti, ad majo-
rem hujus rei firniitatem presenteni pagi-
nam nostri sigilli munimine duximus ro-
borandam.
B., Dei gratia monasterii Sancti Andrée
abbas & conventus, notum facimus, &c.
quod si dominus rex Francie Ludovicus
non fecerit fortereciam in villa Sancti
Andrée nec medietatem justitie predicle
ville receperit, non teneatur nobis red-
dere XL libras Turonenses, assignatas no-
bis ad redditus Bellicadri singulis annis
in festo sancti Andrée per cartam suam,
dum tamen in predicta villa fortereciam
non faciat & medietatem justitie ipsius
ville non percipiat. Actum apud Avinio-
nem, anno Domini M°CC°XX°VI°, mense
septembri.
An
122a
lid.orii;.
I.lll,
col. ?20.
261.
CLXXVII
Renonciation du comte Amaurî de
Montjort au pariage de Pamiers,
en faveur du roi Loui% VIII',
■vtOVERINT univers! présentes litteras
nere raunitionem suam & deponere, quo- 1> inspecturi, quod nos Amalricus, cornes *"-
tiescumque voluerit vel ei placuerit, tam
quam in sua propria fortericia. Insuper
concedimus ei & heredibus suis supradictis
medietatem justicie predicte ville in om-
nibus, salvis juribus nostris, possessioni-
biis & redditibus & omnibus aliis juribus
nostris. Homines autem predicte ville fa-
cient fidelitatem pristinam, quam facere
consueverunt & jurabunt, quod juvabunt
& conservabunt munitioneni régis & gén-
ies suas contra omnes homines, bona fide.
Predicfus autem rex in recompensatione
predictorum donat & concedit nobis &
ccclesie nostre in perpetuum XL libras
Turonensium, percipiendas singulis annis
in festo sancti Andrée de redditibus suis
percipiendis in porta Belliquadri & in
aliis redditibus dicti castri. Actum est hoc
' Registrum curiae Françiae. [JJ. 3o*, f" 47 v°.]
Montisfortis & Leycestne, quittamus ec-
, . c . ■ •'...''. octobre,
clesie oancti Antonini Appamiarum omne
jus & omnem rationem, que nobis compe-
tebant in villa & Castro Appamiarum ex
concessione abbatis & conventus ecclesie
memorate, & litteris, quas super hoc ha-
buimus, abrenunciamus & eas volumus
esse nullius momenti pro conventionibus
& pacfis, que domino nostro régi Francie
fecerunt. Actum Appamie, anno Domini
M°cc"xx''vr, mense octobris.
Romanus, miseratione divina Sancti An-
geli diaconus cardinalis, Apostolice sedis
legatus, omnibus, &c. Noveritis, quod cum
nobilis vir A. cornes Montisfortis castrum
Appamiarum & quidquid juris habebat
canonicis Sancti Antonini quitasset om-
' Archi»es de révêcliédt Pamiers. [Doat, vqI, 9^,
f" 55.]
An
839
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
860
An
1126
aiiio, Si ips'i eum ab honiagio in quo eis Simonis quondam comitis MoiUisfortis. In
tenebatur absolvissent, tandem iidem ca- cujus rei memoriam, présentes litteras si-
nonici, nobis consentieiitibus & autorita- gilli nostri raunîmine l'ecimus confirmari.
toi» impertientibus, idem castrum cum suis Actum apud Albiam, anuo Incarnationis
An
1226
pertinentiis Ludovico, Dei gratia illiistri
regi Francorum, commendanint custodien-
diim in vita ipsiiis, alios quosdam proven-
tus ibidem ad vitam suam concedentes
eidem, ita quod castrum ad ipsos canoni-
cos post decessum ejusdem rsgis cum omni
integritate libère revertatur, sicut in ip-
sius litteris inde confectis plenius conti-
netur, &c.
dominice M"CC°xx"vr, meiisc octobri.
260. — CLXXIX
Extrait de quelques chartes \
I. TTGO, Berardus de Mercorio, notum fa-
-L' cio universis présentes litteras ins-
pecturis, quod karissimus dominus meus
Ludovicus, rex Francie illustris, mihi con-
cessit castrum suum Gredonense cum om-
r> • • jj ^ < • 1 nibus pertinentiis ejus & cum illis, que
Aenonciation a Apties, vicomtesse de *• . i • •. . r^ ^
,° ' „ . pertinent ad vicecomitatum Gredonensem,
tenenda de eodem domino rege per totam
262. — CLXXVIII
Béliers, à sa dot, en faveur du roi
Louis vm\
P
[ETRUS], Dei gratia Narbononsis ar-
chiepiscopus, universis présentes lit-
vitam meam; & post decessum meum hec
omnia ad ipsum & heredes suos quiète &
libère & sine omni contradictione rever-
tentur. Ego autem Berardus prefatum cas-
teras inspecturis salutem in Domino. No- trum dicto domino regi custodire teneor
tum facimus, quod karissimus dominus fideliter & reddere ad magnam vim & par-
noster Ludovicus, rex P'rancie illustris, in vam, sicut alla castra que teneo de eodem,
recompensationem dotalicii, quod dilecta quotiens ab ipso domino rege vel certo
nostra in Christo Agnes, quondam viceco- nuntio suo super hoc fuero requisitus. Et
mitissa Biterrensis, habuerat a Raimundo si contingeret quod aliquis recuperaret
Rogeri marito suo, quondam vicecomite castrum illud per judicium curie domiiii
Biterrensi, & a concessione bone memorie régis, ego Berardus illud redderem omni
Simonis, quondam comitis Montisfortis, occasione remota. Et si dominus rex habe-
per compositionem factam inter ipsum do- ret denarios de pignore, quod R. quondam
minum regem & prefatam Agnetem,dat& comes Tholosanus habebat super Amilia-
concedit eidem Agneti ad vitam suam cen- num & aliam terram régis Aragonum,
tum & quinquaginta libras Melgolensium exinde mihi daret dominus rex quantum
percipiendas singulis annis apud Biterrls ad dictum castrum & ejus pertinentias per-
(_sic) per manum baillivi sui Biterrensis, tineret. In cujus rei memoriam & testimo-
tribus terminis, vidclicet in natali Domini nium, sigillo meo présentes litteras con-
quinquaginta libras, in Pentecosten quin- signavi. Actum Parisius, anno Domini
quaginla libras &; in fesfo sancti Michaelis M° cc° xx» Vi°, mense januarii.
quinquaginta libras. Predicta vero Agnes II. Amalricus', comes Montisfortis & Ly-
îu presentia nostra constituta, propter cestriae, universis, &c. Noverint, &c. quod
hoc eidem domino regi & heredibus suis nos eramus praesentes apud Apamias cum
quitat in perpetuum quidquid habebat & domino Ludovico, bonae memoriae rege
habere debebat nomine dotalicii, ex dono
& concessione predicti mariti sui & dicti . trésor des chartes du roi; Languedoc, n. 5.
[J. 295.]
' Trésor des chartes d» roi; Bézicrs, n. 3. [J. ' Archives du domaine de Montpellier, viguerie
337; original.] de Niracs, liasse 1, n. 2.
Éd.orig.
t. 111,
col. 3^1.
An
1227
janvier.
An
r227
2 lUJi.
An
1227
861
PREUVES DE L'HISTOIRE DE JLANGUEDOC.
862
Hd.orif;.
t. m,
col. 333.
Fraiicorum, quando idem dominus Ludo-
vicus rex Francorum coiicessit & confir-
mavit domino A., episcopo Neniausensi,
qui infirmabat tune apud Carcassonam ,
nliis praelatis provinciae Narbonensis fa-
cientibus fidelitatem praedicto domino
regi, villam de Amiglano, sicut idem epi-
scopus dictam villam habebat de dono in-
clitae recordationis carissimi patris nostri
& nostro, si dictus dominus episcopus sibi
& haeredibus suis fidelitatem faceret, sicut
fecerant alii episcopi de provincia supra-
dicta. Quam utique fidelitatem idem do-
minus episcopus fecit domino Ludovico
filio & haeredi apud Sanctum Germanum
in Laya, praesentibus etiam nobis & aliis.
Acîum apud Sanctum Germanum in Laya,
anno Domini Mccxxvii, vu nonas maii.
III. Anno' incarnati Verbi MCCXXVII,
III nonas junii, Ludovico rage Francorum
régnante. Ego Bernardus Peleti, per me &
perdominum patrem meum & per omnes
homines nostros, promitto vobis Guillelmo
Arveo & Guillelmo de Laucenis, ad haec
recipienda a senescallo Bellicadri & Nc-
mausi procuratoribus missis, quod treuga,
quam abbas Crassae ex parte domini régis
nobis & nobili viro P. Bermundi donavit
& fecit, & postea dominus rex eam donavit
& concessit, firmiter tenebo 84 observabo.
Quae treuga débet adhuc durare & tenere
hinc ad proximum venturum Pascha. Et si
treuga fracta est aut amodo frangeretur, 8c
de omnibus 8c singulis quaerimoniis, qiias
ego Se pater & mater facere possemus de
nobili viro P. Bermundi aut ipse de nobis,
stabo mandato, voluntafi 8c cognitioni cu-
riae domini régis 8c senescalli Bellicadri 8c
Nemausi. Et quod super praedictis paream
8c item cognitioni curiae domini régis 8c
senescalli, usque ad D marchas argenti
praesto 8c dono bas satisdationes, scilicet
Bernardum, dominum de Rossono, Almari-
cum de Claireto, W. de Monteacuto, 8cc. Et
nos P. Miracz, 8cc. si Bernardus Peleti con-
tra suprascripla veniret 8c complere nol-
let, promittimus nos tenere hostagia apud
Nemausum vel Bellicadrum, quousquepro-
missa adimplesset, 8cc. — Et ego dominus
' Archives du domaine d« Montpellier j Alais,
n. 8.
R. Peleti 8c ego domina Sibilia haec omnia
suprascripta, a Bernardo filio nostro pro-
missa, approbamusSc confirmamus. — Item
ego dominus R. Peleti 8c ego domina Sibi-
lia Se ego Bernardus eorum filius promit-
timus vobis omnibus 8c singulis supra-
scriptis, nos vos a dictis hostagiis semper
servaturos indemnes. Acta sunt haec in
Alesto, Sec.
Scellé d'un sceau de plomb, représentant
d'un côté un cavalier la lance en arrêt, avec
ces mots • S. P. Peleti, comitis Melgor. &
au revers, un cavalier armé de toutes pièces,
avec les mêmes mots.
264.
Soumission des habitants de Saint-
Pons au roi Louis VIII',
UNIVERSIS Christi fidelibus, ad quos
presens pagina pervenerit, consules
8c probi homines 8c universus populus ville
Sancti Poncii, salutem in Christo Jesu.
Cum dominus abbas noster litteras, quas
sibi serenissimus 8: illustris dominus L. rex
Francie transmiserat, coram universo po-
pulo ville nostre legeret, 8c que super né-
gocie Ecclesie 8c ejusdem domini régis
esset voluntas nostra a nobis requireret,
responsum fuit ab omnibus hunanimiter,
quod secundum mandatum Ecclesie 8c do-
mini abbatis via regia incederemus non
déclinantes ad dexteram vel sinistram, nec
aliter nos debere facere protestanuir, cum
specialiter villa Sancti Poncii ad Ecclesiam
noscatur nuUo medio pertinere. In fesfi-
monium autem hujus responsionis 8c spon-
sionis a nobis 8c toto populo facte, presen-
tem cartullam sigillo comunitntis duximus
roborandam. Actum apud Sanctum Pon-
cium, anno Domini M" CC xx" Vi", lir ka-
lendas marcii.
' Original icellé Je cire jaune sur double queue,
J. ro22,n.2. — Au dos, en cnractcrcs du treizième
siècle : Nihil yalct.
An
1227
An
1227
février.
863
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
864
An
1117
mai.
Ëd.orig.
t. Ul,
col. 323.
An
IZI7
17 juin.
265.
bus, quoJ nos Trencavellus, Dei giatia
Biterris vicecomes, dominus Albiensis ',
Carcassoiie & Redensis, per nos & per
omnes heredes ac siiccessores nostros, non
An
I2î7
p ^ T j:j't^' "..' r -L 1 ' inducti VI neque dolo, sed spontanea nos-
ùerment de ndelite prête par les nabi- , ' ,,. , . o . ,
-, . ' ' tra voluntate, reddimus, solvimus & det-
tants de I\ajac au comte de Tou- fi„i„us, cedimus & donamus vobis do-
louse, contre le roi de France '. mino Rogerio Bemardo, Dei gratia comiti
Fiixensi, consanguineo nostro, & omni
CONOGUDA causa sia a totz aquels qui vestre successioni ac posteritati, cum hac
aquesta carta veiran, que nos Guillems presenti carta valitura, totam terrani de
Bernad de Najac e Peire Gross, senhors de Chercorbes, cum omnibus pertinentiis
Najac, per nos e per totz nostres amix, de
grat e en bona fe, prendem a captienh
l'ondrat senbor nostre R., per la gracia de
Dieu duc de Narbona, comte de Tholosa,
marques de Proensa, e tôt lo sieu affar
contra totz homes, e li prometem ferma-
ment que ab lo reg de Fransa ni ab la
Gleisa ni ab luns autres enemix sieus plag
ni fin ni acordament no farem ses lui. E
si! plag el acordament, que essems ab nos
a lui séria fags, no li era tengutz, nos lo
teuriam per frag a nos, e lin seriam def-
fendedors e valedors contra totz homes a
bona fe. Et a maior fermetat d'aquesta
causa, aquesta présent caria lin faim sa-
gellar ab nostre sagel. E que en aissi totas
a([uestas causas tengam e gardem e ja con-
tra no vengam, sobre santz 1111°'' Evangelis
de grat e en bona fe o jurani. Fag fou aisso
a Gallac, el mes de mag, anno incarnati
Verbi M°CC''XX.'' septimo.
266. — CLXXX
Chartes de Trencavel, vicomte de Bé-
liers, en faveur du comte de Folx^.
I. A NNO ab Incarn. Christi m°cc°xx°vii°,
XV Lodoyco rege régnante, notificetur
cunctis presentibus & futuris presentem
paginam inspecturis vêla legente audieuti-
' Trésor des chartes, J. 3:)3. — Toulouse, m,
n. Sp; origin-Tl scellé.
" Château de Foix, caisse ïï, [Doat, vol. lôg,
(" 277; Se copie de >^.^6, a«x archives de! Basses-
Pyrénées, E, 3y5.]
ejusdem terre, scilicet castrorum & villa-
rum, que ibi sunt vel erunt, & militum,
& hominuni ac feminarum & dominatio-
num & generaliter omnium pertinentium
eidem terre, sicuti melius antecessores
nostri vel aliqui pro ois habuerunt & te-
nuerunt : quam videlicet terram vos de
vestro proprio averi, ab Isarno Bemardo
de Fanojovis a pignore de quindecim mil-
libus solidis Melgor. redemistis. Et conve-
ninius vobis & etiam hoc cum manibus
nostris propriis corporaliter super quatuor
Dei sancta Evangelia juramus, quod contra
hec, que suprascripta sunt, de cetero nos
vel nostri aut aliquis pro nobis uUo
jure scripto vel non scripto, lege seu con-
suetudine alicujus terre non veniamus
neque venire faciamus, nec ibi aliquid pe-
tamus neque requiramus. Et ad majorem
hujus rei firmitatem, presentem cartam
cum nostro sigillo corroboramus. FIujus
rei sunt testes Boso abbas Electi, Petrus
Rogerius de Mirapisce, Raimundus San-
cius de Ravato, Augerius frater ejus, Ar-
ualdus de Villamur, Guillermus Bernardus
de Atnava, Arnaldus Rogerius de Mira-
pisce, Petrus Guillelmus de Artuina,
Guillermus Bernardus de Luzenac, Ber-
trandus de Mirapisce, Arnaldus de Fla-
ciano & fratres ejus Augerius & Piligrinus,
Raimundus de Tars, Petrus Lumbardus,
Guillermus de Rezas, Arnaldus Homodei,
Arnaldus Raimundus de Arcia, Flacianus
Raimundus de Rezas junior, Bertrandus
de Ecclesia, Petrus de Gojenchis, Petrus
Arnaldus de Sancfo Martine. In testimo-
nium prediclorum Raimundus de Laura-
' La copie de Pau porte Âlie^iiensi!, qu'il faut
lire Alic^ijcitsis. [A. M.]
An
1217
An
IIÏ7
17 juin.
86:
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
866
Éd.orig.
t. 111.
:ol.323.
guello, publicus scriptor Limosi, hoc scrip-
sit x° V° kaleiidas julii.
II. Anuo" ab Inc. Christi M'>cc°xx''Vir,
Lodoyco rege régnante, ego Trencavellus,
Dei gracia vicecomes Biterrensis, doniinus
Albiensis, Carcassonensis & Redensis, non
coactus neque deceptus ad aliqua persona,
sed gratis ac spontanea voluntate niea
trado & mitto in bajulia & custodia ac
protectione & in bona fide & credulitate
tui domini Rogerii Bernard! , Dei gratia
comitis Fuxensis, vicecomitis Castriboni,
villam de Linioso & omnera patriam Re-
densis & omnes homines ac feminas ejus-
dem ville Limosi & patrie Redensis, pré-
sentes & futuros, & omnia eorum bona
presentia & futura, scilicet quamdiu Fran-
cigene terram nostram tenebunt, & ultra
VI annos postquam Francigene Carcasso-
iiam & Biterrim aniiserint. Transacto vero
prefato termine, ego & mei reciiperabinius
a te & tuis prefatam villam Limosi & pa-
triam Redensis, libère & absoliite, absque
omni impedimento. — Insuper ego Roge-
rius Bernardus, Dei gratia Fuxensis comes
& Castriboni vicecomes, recipio, secundum
quod superius dictum est, villam Limosi &
patriam Redez & omnes homines & femi-
nas ejusdem ville & patrie Redensis in
mea bajulia & custodia & protectione &
niea bona fide & credulitate, ad tenendum
& custodiendum ac protegendum pro posse
& viribus meis cum omnibus bonis suis
presentibus & f'uturis. Hujus rei sunt tes-
tes Boso, abbas Electi, Petrus Rogerius de
Mirapice, Raimundus Sancius de Ravato,
Augerius frater ejus, Bernardus de Fla-
ciano & fratres ejus Augerius & Pelegri-
nus, Isarnus de Taxo, Raimundus de Taxo,
Guillelmus frater ejus, Flacianus Arnal-
dus, Ramundus de 'Srcia, Guillelmus de
Redis, Raimundus ejus nepos, Petrus Luni-
bardus, Homo-Dei, Petrus de Gogenchis,
Piligrinus de Electo, Bertrandus de Eco-
gleria, Guillelmus Petrus de Sepiano. Jussu
omnium predictorum Raimundus de Lau-
raguello, publicus scriptor Limosi, hoc
scripsit decimo quinto kalendas julii.
' [Dont, vol. 169, f" 279.]
267. — CLXXXI
Actes touchant la décime promise par
le clergé de France, au concile de
Bourges, pour l'ajfaire d'Albigeois ' .
I. -n» OMANUS, miseratione divina Sancti
R'
Angeli diaconus cardinalis, Aposto-
lice sedis legatus, universis présentes lit-
teras inspecturis salutem in Domino. Ad
relevandum negotium pacis & fidei, quod
penitus corruerat, & ad pravitatem he-
reficam evellendam terre Albigensis &
circumadjacentium regionum, venerabilcs
patres archiepiscopos, episcopos & alios
prelatos & viros religiosos, necnon capi-
tula ecclesiarum cathedralium legationis
nosfre, ut per procuratores idoneos eadeni
capitula in nostra presentia comparent,
olim Bituricis specialiter evocantes, pre-
sentibus ibidem nobilibus viris R., filio R.
quondam comitis Tholosani, & comité
Montisfortis, de pace inter ipsos nobiles
primo, sicut expedire vidimus, tractavimus
diligenter; sed cum non potuerit pax vel
aliqua concordia inter eos cum honore
Ecclesie provenire, nec idem R. obtulit se
ut debebat mandatis Ecclesie pariturum,
auditis & intellectis in publico coram omni-
bus supradlctis, que tam idem R. pro parte
sua quam comes Montisfortis pro se pro-
ponere curaverunt, predicti archiepiscopi,
episcopi , viri religiosi , alii ecclesiarum
prelati & procuratores ecclesiarum cathe-
dralium, adjurati a nobis in virtute obc-
dientie & quod in die judicii coram om-
nium judice responderent, si nobis super
hoc secundum suas conscientias non da-
rent consilium salutare, & nobis dederunt
consiliiim separatum, quod idem R. secun-
dum oblata non erat aliquatenus absol-
vendus, sed bone mcmorie Ludovicum,
regem- quondam Francorum i'.iustrem, in-
duceremus modis omnibus, & supplicaretur
ci ab Ecclesia, ut in se assumeret negotium
memoratum, cum non posset peralium rc-
' Manuscrits de Colbcrt , n, ^6(ll) [l.itin 9778»
(o 271 b\, & 2670 [JJ. 2^;].
VIFI.
>8
A.i
112.7
867
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
868
levr.ri ncc terra illii p\irgari ab hcretica fidei chrisfiane temere venîentes, ad man-
pravitate, & si dictuni iiegotium assume- datinii nostrum decimam ipsam in ])rcdictis
i"ct, décima daretur ci omnium proventuum duohns terniinis jani transactis solvere ad
ccclesiasticorum iisque ad quinquenuium, plénum, pluries admoniti, contempserunt;
si taiitum duraret negotium antedictum, ex parte régis Francie illustris nobis est
prout in illorum consiliis in scriptis re- allata querela, quod cum clare itiemorie
dactis & sigillatis evidenter apparet. Unde pater suus pro ipso negotio maximas ex-
secundum predicforum consilia, ad regem pensas fecerit ac ipse post mortem ipsius,
ipsum cum pluribus archiepiscopis, epi- & magnam multitudinem militum & ser-
scopis & aliis ecclesianim prelatis perso-
naliter accedentes, induximus eum quan-
tum potuimus, ut iii se assumeret negotium
supradictum. Sed quia negotium ipsum
vientium ibidem habuerit & habeat ad ex-
pugnaudam hereticam pravitatem, & bec
per se non possit sustinere sine auxilio
Ecclesie, quod ipsa capitula sibi subtrahero
Ed.oric.
t. 111,
col, 32)..
erat desperatum omnino 8c non poterat nitebantur, super hoc sibi deberemus,
revocari sine magnis periculis & labori- prout eidem negotio expedit & promis-
bus & expensis, nisi Ecclesia ei in magno sum & statutum fuerat, providere. Nos
auxilio subveniret, de consilio eorumdem vero considérantes quod maximum Ecclesie
archiepiscoporum & episcoporum, qui no- periculum immineret & negotium destrue-
biscum présentes aderant, decimam oin- retur omnino, si rex negotium ipsum di-
nium proventuum ccclesiasticorum nostre mitteret, ad quod dimittendum suum con-
legationis usque ad quinquennium, si tan- silium concordabat, nisi promissum sibi
tum negotium duraret, concessimus dicto auxilium ab ecclesiis solveretur, atten-
retri ad magnam instantiam nostri & ipso- dentés nihilominus ipsorum rebellionem
rum prelatorum, imo potius inspirationem pariter & contemptum, qui mandatis nos-
divinam, ut credimus, negotii assurapti, tris parère contemnebant pro sue arbitrio
sicut in nostris & ipsorum archiepiscopo- voluntatis, eidem régi autoritatem conces-
rum & episcoporum litteris super hoc con- simus & potestatem, ut de bonis ipsorum
fectis plenius continetur. Nos autem, hoc capitulorum capiat cathedralium & saisir!
idem prelatis & aliis in nostra legatione faciat pro solutione décime, que fieri de-
constitutis per litteras intimantes, manda- huit in ipsis terrainis jara transactis, donec
vimus ut in festo omnium Sanctor\im me- ipsi de prefata décima & nobis de ipso
dietatem ipsius décime ac reliquam me- contemptu fuerit plenarie satisfactum, ut
dietatem in Pascha nuper preteritis ipsi quos timor jurisdictionis ecclesiastice a
régi vel aliis pro eo, ad mandatum nos- malo non revocat, saltem potestas coher-
trum solverent ad subsidium negotii ante- ceat secularis. Actum die lune ante Ascen-
dicti.Et licet nuUus promissioni dicto régi sionem Domini,anno Domini m°cc'>xx''VII''.
facte & mandatis nostris super hoc pro- II. G. Dei ' gratia Senonensis archie-
mulgatis se aliquatenus ppposuisset, quin piscopus & G. eadem gratia episcopus
imo ipsa capitula medietatem décime, que Carnotensis, omnibus présentes litteras
solvi debuit in festo omnium Sanctorum, inspecturis salutem in Domino. Notum fa-
quamvis non plene post mortem ipsius cimus, quod nos pro utilitate ecclesiarum
régis & post Pascha partem residue rae-
dietatis voluntarie persolverunt, verum
quia capitula cathedralium ecclesiarum
nostrarum & pro conservanda pace &
indempnitate ipsarum, & ne impediatur
succursus negotii pacis & fidei in terra
quatuor provinciarum, videlicet l^emensis, Albigensi, karissimo domino nostro régi
Senonensis, Turonensis & Rothomagen- Francie illustri & nobilissime domine
sis, contra dictam proraissionem régi fac- Blanche regine matri ejus promisimus
tam, de consilio prociiratorum ipsorum & nos soluturos eis vel heredibus eorum ,
fere totius concilii supradicti ab ipsis singulis annis usque ad quadriennium, si
etiam approbatam, ex eo maxime quod dic-
tam decimam spontanée solvere incepe- ■ Trésor des chartes; Albigeois, n, 8. [J, 428;
• unt, in contemptum Dei Se Ecclesie &: original,]
An
III7
An
1 227
.lOÛt.
An
1227
Éd.OJ-ig.
t. 111,
col
869
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
.325.
An
1228
5 juin.
negotium terre Albigensis taiitum dura-
verit, in manu doniiiii resjis vel heredum
suorum M & D libras Parisiensium pro
capitulis ecclesiarum cathedraliiim provin-
cie Seiionensis, ita qiiod unusquisque in
870
Ecclesiae & fidei christianae necnoii etiam
in destructionem negotii supradicti. Ideo-
que paternitati vestrae qua fiingimur aii-
toritate districte praecipiendo ruaiulamiis,
quatinus pœnas, quas olini constituimus
soliduin teneatur, set uno solvente, alter contra hujusmodi contemptores, sicut
liberabitur. Et ad hoc faciendiim obliga
mus personas nostras & bona nostra &
ecclesias etiam nostras & successores nos-
tros, de assensu etiam & auctoritate vene-
rabilis patris domini Romani, Sancti Angeli
diaconi cardinalis, Apostolice sedis legati.
Ita etiam quod si de altero nostrorum in-
fra predictura spatium aliquid humanitus
contigerit, reliquus ad solutionem tocius
predicte siimme nihilominus teneatur, &
bona sua & ecclesie illius qui decesserit
erunt obligata, & successores etiam ea-
dem obligatione tenebuntur. Solutio au-
tem hujus pecunie fiet in duobus termi-
nis, medietas videiicet in festo omnium
Sanctorum & medietas in Pascha, & fiet
Parisius apud Templum, & fiet in instanti
festo omnium Sanctorum prima paga. In
cujus rei testimonium, présentes lifteras
sigillis nostris confirmamus. Actum Pari-
sius, anno Domini M°cc''XX°Vii°, mense
augusfi.
III. Venerabili ' in Christo patri... Del
gratia archiepiscopo Turonensi & ejus
suffraganeis, Romanus eadem gratia Sancti
Angeli diaconus cardinalis, Apostolice sedis
legafiis, salutem in Domino. Cum de con-
litteris super hoc editis videre poteritis,
manifeste coram capitulis ipsis vel illis
qui fuerint in capitulis publiée legi &
publicari facientes, transcriptum ipsarum
litterarum vel etiam ipsas litteras eis nul-
latenus concedatis, sed tam nostras quas
ad vos mittimus, quam alias statim per la-
torem nobis praesentium remittatis. Da-
tum Senonis, nonis junii, anno Domini
M°cc"'xx" vin°.
268.
Privilèges accordés aux habitants de
Pamiers, par Maurin, abbé de
Saint- Antonin '.
IN Christi nomine. Notum sit cunctis
presenfem paginam inspecturis, quod
ego Maurinus, ecclesie Sancti Antonini
abbas, consilio & voluntate tocius conven-
tus ejusdem ecclesie, nos omnes insimul
concordantes in unum, ad honorem do-
mini nostri Jesu Christi & béate Marie
silio venerabilium patrum archiepiscopo- genetricis ejus & gloriosissimi martiris
mm, episcoporum, aliorum praelatorum, Antonini & tocius ville Appamie, concedi-
ecclesiasticorum necnon & procuratorum mus & confirmamus & ratas & bonas &
firmas habere & tenere & observare in-
violabiliter in perpetuum promittimus,
firma stipulacione & solempni, omnes sul).
scriptas consuetudines consulibus Appamio
presentibus & futuris & omnibus habitan-
tibus ibidem, presentibus & futuris : vide-
iicet quod nos deffendemus & custodie-
ecclesiarum cathedralium , quos Bituricis
ad concilium convocavimus pro negotio
fidei atque pacis, sicut in eorum consiliis
in scriptis redactis & sigillatis plenius
continetur, bonae mem. L., régi quondam
Francorum illustri,concesserimusdecimam
omnium proventuum ecclesiasticorum nos-
omnes habitatores ejusdem & omnia eorum
trae legationis usque ad quinquennium, mus ubique, infra villam & extra villani
si tantum duraret negotium memoratum, 1 i-. . • .
prout in nostris & aliorum praelatorum
qui nobiscum praesentes aderant super
hoc litteris evidenter apparet; quidam mi-
nus plene solverunt, quidam contravenire
praesumpserunt in coiitemptum Dei &
' Portefeuille de Baluze, n. 11.
' Archives municipales de Pamiers; copie de
I27r. — Nous devons communication de cette
pièce, éditée d'une manière extrêmement défec-
tueuse par Ourgaud (Histoire de PamiiY$, pp. 173-
182), à notre collèrgue & ami M. F. P^squier, ar-
chiviste du départeijicnt de l'Ariége. fA. M.]
An
1228
An
1228
|5
janvier.
An
87,
PREUVES DE L'IÎISTOIRE DE LANGUEDOC.
872
bona, t;un mobilla quam iiumobilia, nJ
honorem & utilitatem eonim. Et si forte
aliquis de villa exire voluerit sine delicto
ab eo commisso & coiisulibus maiiifesto,
dabinuis ei & bonis suis oundi, qua parte
voluerit, salve & secure ducatuni unius
diei, & bona tam mobilia quam iinmobilia,
que in posse nostro dimiserit, deffendemus
& custodienius bona fide, duni tamen cum
nostris & ville non participet inimicis. —
Item nullam personam accusabinnis, nec
nostre familie nostro nomine permittemus
accusari sine clamore alicujus nianifesto de
aliquo crimine, nisi crimen commissum
fuerit visiim consulibus & aliis bonis viris
Appamie. — Item a nuUo habitatore Ap-
pamie, de quo fides securitatis sit consuli-
bus manifesta, accipiet noster bajulus fir-
niancias, nisi taie crimen & tam intolerabile
ab eo commissum fuerit, quod si differre-
tur, posset iuferri irreparc^bile nocumen-
tum; sed dominus abbas & cellerarius, si
abbas defuerit, poterunt quemlibet cogère
ad dandam firmanciam de omni clamore
sibi facto. — Item nec nos, nec aliquis no-
mine nostro, capiemus aliquem habitato-
rem Appamie, aliqua querela vel clamore
nobis ab eo facto, si nobis idoneain cau-
cioneni prestare voluerit, excepto furto &
bomicidio consulibus maaifesto. — Item si
controversia mota fuerit inter nos vel fa-
miliam nostram & alicjuem habitatorem
Appamie, causa illa audietur a consulibus
Appamie & ab eis juste judicabitur, & eo-
rum judicium tenebimus & observabimus
sine omni contradictu. — Item si contro-
versia inter aliquem Appamiensem orta fue-
rit & aliquem extraneum manentem prope
Appamiam ad très leucas, causa illa audie-
tur ab eisdem consulibus Appamie & recte
judicabitur. — Item nec nos nec familia
nostra debemus hospitari cum aliquo ha-
bitatore, ipso invito, nisi in manifestis
hospiciis ubi dabimus id quod pro hospicio
dandum erit. — Item aquam ad portandum
& rigandum & feronduin ad balneum, ad
piscandum, ad navigandum, & nemora &
pascuaria concedimus libère & absolute &
absque omni servitute omnibus habitatori-
bus Appamie, exceptis nostris piscariis taii-
tum. — Item concedimus & promittimus,
quod judicium ignis nec aquc frigide vel
calide, nec eciam duelUim" nuUi habitato-
rum Appamie inferamus. — Item nec le-
gista sive decretista in aliqua causa Appa-
mie advocatus erit. — Item nuUus mercator
oxtranous vendet in villa Appamie pannos
laneos, particulatim ad incidendum. —
Item' concedimus & plenam libertatem da-
mus omnibus personis, cujuscumque domi-
nii sint, an nostrt vel alieni, qui venerint
habitare Appamiam, quod nuUus dominus
eorum sitausus Ipsum vel res suas invadere
nec amparare pro aliqua servitute, aliquo
loco, nisi prius tercio consulatum requi-
sierit si ipsa persona velit ei facere jus.
Quod si facere velit in posse dictorum con-
sulum Appamie, & ille amparator illud
respuerit, deinde non sit ausus ipsum vel
res suas tangere vel amparare infra villam
Appamie vel ejus termines. Termini Ap-
pamie sunt usque ad domum Templi mi-
licie Nucarete, & deTemplo milicie usque
ad passum Creonis prope Villamnovam
Comitalem, & exinde sicut rivus Creonis
ascendit ad pontem Espahanum & usque ad
ecclesiam de Verneto, & de eadem ecclesia
usque ad flumen Aregie, et de ftumine Are-
gie usque ad cacumen montis de Calam &
de cacumine ejusdem montis, sicut aque
vergunt usque ad foramen de Lupino, & de
foramine Lupino usque ad dictam domum
Nucarete. — Item ex quo aliquis vel aliqua
apud Appamiam causa commorandi adve-
nerit & illud consulibus dixerit, demum
non liceat nobis neque alii alicui pcrsone
ipsum vel ipsam emere a domino suo.
Quod si fecerit, nullius sit valoris. — Item
si aliqua persona in villa Appamie stetcrit
liber & sine servitute, deinde nulli liceat
' Ourgaud imprime hélium; la confirmation de
la charte de 1227 par l'abbé Maurin & le comte
de Foix duellum.
' Voici l'article correspondant de la confirmation
de ces coutumes, en iziz, par l'abhé & le comte de
Foix : Item nullus dominus potest capere hominem,
ecinm siium, in villa Appamie domicilium haben-
tem, nisi prius terciam requisicionem consulibus
fecerit an ille habitator voluerit stare juri illi. Et
si stare voluerit, securiis erit; si autem stare juri
decretaverit (i') vel maliciose distulerit, infra ter-
minos securus erit, extra autem poterit dominus
mnnus in'jicere contra ipsum, si rcpertus fuerit,
sine offensa & injuria ville.
An
1228
An
1228
87:
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
874
ipsam vel res suas laiigere nec amparare,
sed semper sit lilier. — îtem nec nos nec
aliquis nomiiie nostio debemus trabere
exercitum de villa Appamie, nisi inimicus
noster in posse consiiluni nobis stare juri
noluerit, & tune debemus trahere conimu-
nem exercitum per unam diem, ita quod
eadem die reducamus iiifra villam Appamie,
nostris propriis personis in exitu & re-
villa Appamie, & justicia penali ollm nobis
consueta. — Item si lis fuerit interaliquos
habifatores Appamie, & in illa rixa cjuis
verberaverit alium cum petra vel baculo vel
alicfuo ligno, vel modo quo racione illius
percussionis abcissio fiât a sururgiatore,
licet in rixa sanguis non exierit, teneatur
inde sicut de effusione sanguinis, scilicet
LX solidi Tolosani pro pena domino. Et
An
1228
ditii presentibus. — Item omnis habitator similiter, si quis contra alium irato aniiiio
ville Appamie possit rehabere & recupe- & impiis manibus cultellum vel aliud gla-
rare infra termines Appamie res sibi fura- dium in rixa traxerit, teneatur sicut de
tas & ablatas & repetere omne debitum & sanguinis effusione. Tamen si forte cum
omue dampnum sibi illatum ab omni per- pugillo vel manibus in illa rixa sanguinem
sona, que infra terminos fuerit inventa, ita alter alteri abstraxerit, teneatur tantum
quod nulli dabimus neque dari permitte- de commun! justicia domino, nisi forte illa
mus securitatem sive ducatum, nisi prius
sponte sua licenciam inde dederit' actor
rco vel alii persone pro eo. — Item si ali-
quis interfecerit aliquem habitatorem Ap-
pamie, deinde non sit ausus intrare villam
Appamie, nisi prius composuerit cum ami-
cis & propinquis defuncti; quod si forte
fecerit, & amici ejus inde vindictam acce-
perint, in nullo teneantur dominis. — Item
concedimus, quod nuUus habitator ville
Appamie det leudam vel pedagium sive tol-
tam in tota terra & dominacione nosira,
nisi sicut semper consuetum est in villa Ap-
abstraxio sanguinis videretur consulibus
quasi effusio sangi:inîs, & semper restitu-
cio fiât patient! dam])num ad noticiam con-
sulum. — Item si quis créditer de debitoro
suo clamorem fecerit domino vel bajulo
ejus & débiter concesserit debitum, tune
dominus vel bajulus assignet diem debitori
per spacium octo dierum, semel vel bis. Et
si tune cum creditore composicionem inde
fecerit, in nullo teneaturdomino vel baj\ilo
ejus. Nisi autem fecerit, deinde teneatur de
comn.uiii justicia. — Item si aliquis abseiis
fuerit a villa Appamie ex causa necessaria
pamie. — Item nec nos nec aliqua persoiia vel probabili, nuUus creditorum ejus pro-
possit ejtccre aliquem vel aliquam de sua
possessione, dum jus inde facere velit. —
Item si aliquis, qui sub potestate nostra
fuerit, rem habuerit cum aliqua femina
Appamie, inferendo ei vim, si fuerit virgo
& deeuerit, ducct cam in uxoreni aiit dabit
ci virum opportunum. Quod si facere non
potuerit vel noluerit, punietur in propria
persona vel in rébus suis ad cognicioncm
coiisulum. Si conjugata fuerit, concedimus
justiciam fieri de corpore ipsius; & si alia
fuerit, justicia ab ipso fiet, prout consules
noverint. — Item si controversia mota fue-
rit inter duos habifatores Appamie, cla-
more inde nobis facto, causa illa audietura
consulibus ejusdcm ville & recte judicabi-
tur, & judicium illorum teneri & observari
faciemus sine omnibus expensis, quas dictis
personis facere non faciemus sive perniit-
temus, nisi que antiquitus consuete sint in
pria auctoritate capiat bona illius vel sibi
appropriet, nisi prius ille qui absens fue-
rit, commonitus fuerit a curia per spacium
duorum mensium vel amplius, si consules
noverint esse faciendum, & si desideraverit
se presentare curie & stare juri. — Item
nullus possit pignorare vel auferrc alii ves-
tes suas vel pannos status sui, racione ali-
cujus debiti quod ei debeat. — Item nullus
proditor manifestus sit habitator ville Ap-
pamie.— Item omnes habifatores Appamie,
qui proprium larem ibi foverint' per me-
dietatem anni vel amplius, immunes sem-
per sint & liberi ab exactionevel oblacione
ligiiorum, que ante nativitafem Domini ab
eis singulis annis solebat fieri. — Item
nullus habitator Appamie possit vendere
vel donare vel alienare aliquam rem im-
mobilcm infra villam existentem vel extra
in dccimariis alicui domui religionis, nisi
La confirmation de I232 a]oine panui.
Corrige^ habucrint (?).
An
1228
875
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LAKGUEDOC.
876
sub hac condicîone cjuod clomus religiosa,
ciii alienaverit, vendat eam vel alieiiet iii-
fra aunum & dieni tali persone, per quam
villa non amittat collacioiiem suam sive in
custodia ville Appamie vel in operibus &
clausuris vel aliis rébus ad iiniversitatem
pertinentibus, & eciam sub bac condicione
quod, si forte domus religiosa vendere vel
alienare distulerit, consules sua auctori-
tate possint vendere & alienare & precium
ponant in clausura & operibus ville, &
seinper teneantur emptori de guirencia. —
Item nulla persona ausa sit introire in
domum alicujus habitatoris Appamie con-
tra admonicionem ipsiusj quod si feccrit&
certum fuerit, donet L solidos Tolosanos,
scilicet medietatem dominis & aliam me-
dietatem in commun! clausura ville. Quos
L solidos Tolosanos si solvere non pottrit,
punietur ad cognicionem consulum. Et si
secundo vel tercio introierit, semper dic-
tam penam in duplum persolvet. Tamen, si
deinde introierit & habitator illius domus
vindictam ab eo accipiat, in nullo tenebi-
tur dominis ille habitator. — Item domini
alterius vel cum desponsata alteri per
verba de presenti, & illud liquidum fuerit
per testes légitimes vel per personas ido-
neas, ille qui in tali delicto fuerit macu-
latus & illa, nudus cum nuda currant a
porta Loci usque ad portam Stagni per
majorem plateam, & hoc faciant de die &
absque miseracione, & interea verberentur
a nunciis curie. Eadem pena inferatur per
omnia mulieri maritale vel soluté & viro
illi, si cum marito vel sponso alterius per
verba de presenti reperta fuerit in nefanda
carnali commixtione. — Actum est hoc
XV die introitus januarii, régnante Lu-
dovico rege Francorum, anno ab Incarna -
cione ChrisU MCCXXVii". Rei hujus sunt
testes magister Arnaldus de Crampahano,
& Johannes de Fuxo cellerarius, & Ra-
mundus Paya canonicus & presbyter, &
Petrus de Lauraco & Ramundus Seguerius
& Guillelmus de Hospitali & Petrus Ra-
mundus de Cadarona & Faber Flequerius
& Poncius de Milars & Ramundus Guinio-
nus & Arnaldus de Altaripa & Ramundus
de Yillanova & Petrus Menerius & Arnal-
An
1228
pro nullo delicto accipientfictas cauciones dus de Vellena & Petrus de Batheganis &
prestando securitatem actori, quod non
puniant eum si conquestus fuerit de ali-
quo, licet subcubuerit. — Item si aliquis
fur sive latro nocturnus vel amputator vi-
nearum, arborum vel segetum captus fue-
rit, vel per testes idoneos probatus, corpus
ejus & bona sua veulent dominis in com-
missum, restitucione prius facta pacienti
dampnum, sicut de jure est. Tamen si ra-
cemos nocte acceperit vel arborum fructus
vel consimilia malefacta, que ad nos in
commissum pertinent, & si de diebus fur-
tumfecerit, punietur, prout consules nove-
rint, in rébus suis vel in censu. — Item si
causa fuerit inter duos habitatores Appa-
mie in posse dominorum, & alter illorum
Poncius de Lupa, consules; & Arnaldus de
Hospitali & Petrus de Fauros & Ramun-
dus Bernardi & B. Otho. Aymericus tabel-
lio publicus Appamie cartam ipsam scrip-
sit. Et dominus abbas & conventus sigil-
lorum suorum munimine ad majorem
firmitatem habendam paginam corrobave-
runt.
Petrus Cernerii, tabellio publicus Ap-
pamie, transtulit hoc instrumentum ab
originali instrumente sigillato sigilio pre-
dicti domini abbatis, prout in facie appare-
bat, bene & fideliter [de] verbo ad verbum,
nil addens, nil minuens, coram subscriptis
testibus, XVII" kalendas junii, régnante
Philippe rege Francorum, anno Domini
în posse consulum venire voluerit, consu- mCCLXXI". Rogerius de Montealto publi-
les debent ab utroque sportulas accipere&
utrique consilium dare, prout eis melius
fuerit notum bona fide. — Item nec nos nec
aliquis nomine nostro poterimus cogère
aliquem Appamiensem, quod vi vel minis
ab ipso pecuniam extorqueamus vel per
questam sive aliquam coUectam vel alio
aliquo modo. — Item si aliquis conjugatus
Vel sine uxore captus fuerit cum conjuge
eus Appamie notarius subscripsit. Petrus
de Latone tabellio publicus Appamie sub-
scripsit.
877
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
878
Éd.orig.
t. m,
col. 32 5.
An
1228
21 no-
vembre.
Kd.orig
t. III,
col. 'i2h
269.
CLXXXII
Cession du château de Termes au roi,
par Olivier iS* Bernard de Termes'.
IN nomine Domiiii, aiino Incarnationis
ejusdem m°CC" xx" Viii", XT" kalendas de-
cembris. Nos Olivarius & Bernardus de
Terminis fratres, iisque ad diem predtc-
tam existentes domini de Termine, cedi-
mus, solvinius & deffinimus totum jus sive lu eodem vero modo recipimus nobilem
dominium, quod habemus in predicto cas- mulierem Gaudionem, sicut vos O. & Ber-
regis Franchorum, in bona fide & in bona
miseiicordia domini régis superius nomi-
nati , promittentes vobis bona fide ex
parte ejusdem domini régis, quod ipse be-
nefaciet vobis & honorabit vos & quod
nos operam, opem & consilium dabimus
pro fideli posse nostro, quod dictas domi-
nus rex vobis faciat & adinipleat ea que
superius sunt expressa. Promittimus etiam,
quod homines existentes in barrio de Ter-
mes erunt in bona libertate & in bonis
consuetudinibus, & possessiones suas pos-
sidebunt & habebunt sicut modo habebnut.
tro de Termine, domino Ludovico régi
Franchorum & pro ipso domino rege in-
vestimus vos dominum P., Dei gratia Nar-
bonensera archiepiscopum , dominum C.
Carcassonensem episcopum , 8t dominum
G. de Levis marescalchum de predicto
Castro, &mitimus vos in possessionem cor-
poralem de predicto Castro loco domini
régis predicti. Totam vero aliam terram de
Terminis 8c hominum nostrorum, tam mi-
litum quam aliorum, qui sancte Ecclesie
reconciliati sunt & erunt, supponimus in
bona fide & bona volunlate & bona mi-
sericordia ejusdem domini régis, sicut eam
melius tenebamus & habebamus eo teni-
pore, quo dominus Lodovicus rex bone
memorie venit apud Avinionem, & eandem
terram recepimus in comir^nda a vobis
G. de Levis mareschalcho ex parte ipsius
domini régis. Confirmamus & super sancta
Dei Evangelia juramus, quod semper eri-
mus fidèles domino régi Franchorum &
heredibus suis & adjutores sui contra suos
& sancte Ecclesie inimicos. Nos vero P.,
Dei gratia Narbonensis archiepiscopus, &
C. eadem gratia Carcassonensis episcopus,
8c G. de Levis marescalchus, recipientes a
vobis predictum castrum de Terminis &
missi a vobis in corporalem possessionem
de predicto Castro, loco domini régis jam-
dicti, recipimus vos Oiivarium & B. de
Termino & milites ac homines vestros, ex
parte Dei 8c sancte ecclesie Romane 8£
domini legati necnon ex parte domini
' Trésor des chartes du roi; Languedoc, n. 6,
[j. ipS} original.)
nardum, prout superius est expressum. Ad
majorem autem certitudinem hujus rei,
presentem cartam sigilli nostri munimine
sigillamus, 8c faciemus etiam approbari 8c
sigillari sigillis nobilium virorum Imberti,
dor
Bell
ijoci, existentis in par
tibus
istis ex parte domini régis Franchorum, 8c
domini Philippi de Monteforti. Testes hu-
jus rei sunt dompnus B. abbas, 8c prior
Fontisfrigidi , O. senescalcus Carcassone,
P. de Vieillis, Andréas Choleti senescalus
Tolosanus, Johannes castellanus de Co-
sanciis, Rotbertus Sine Avère castellanus
castri de Termino. Actum est hoc die &
anno quibus supra. Et nos O. de Termino
istud instrumentum sigilli nostri pro no-
bis 8c pro fratre nostro B. munimine ro-
boramus.
270. — CLXXXIII
Articles préliminaires de la paix entre
le roi saint Louis, 6" Raimond VU,
comte de Toulouse' .
N'
l'X^ovERiKT universi praesentem pagl-
nam inspecturi, quod nos Raimun-
dus, Dei gratia dux Narbonae, cornes To-
losae, piarchio Provinciae, vera devotione
' Cartulaire de Champagne, à la Chambre des
Comptes de Paris, f» 160. [Ce cartulaire était 1*
célèbre Liher principum, qui a péri dans l'incendie
de la chambre des comptes, en 1737; nous avons
An
1228
An
1228
I o dc-
CJMlbl'C.
An
1228
879
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
880
liJ.orig,
t. )!l,
col. 327.
affectantes ad iiiiitatem sanctae inatris Ec- idem doniinus rex nobis tali modo & tali
clesiae redire & in dominio & fidelitate conditione, quod nos ad praesens trade-
& servitio sereuissimi domini nosfri régis mus domino régi filiam nostram maritan-
Franciae & illustris dominae reginae con- dam uni de fratribus suis, si Ecclesia dis-
sanguineae nostrae, matris ejusdem, fîde- pensaverit & nos a domino legato fuerimus
lifer permanere, ad compositionem cum absolut! usque ad Pascha proximo futurum,
eis faciendam & habendam & ad ea quae ita quod filia nostra habebit fotum episco-
ad pacem & compositionem pertinent per- patum Tholosae post mortem nostram, sive
agenda & ad gratiam ipsorum consequen- habuerimus alios filios sive non. Si autem
dam, mitïimus ad sanctissimum patrem do- filia nostra moreretur antequam nos &
minum Romanum, Sancti Angeli diaconum filios vel filias haberet fratcr domini régis
cardinalem, Apostolicae sedis legatum, & ex ea, habebunt totum ipsum episcopatum,
ad iJlustrem dominum nostrum regem sive habuerimus filios vel filias sive non,
Franciae & ad serenissimam dominam re- post mortem nostram, — Item si filia nos-
ginam, venerabilem & dilectum patrem tra moreretur & non haberemus filios vel
H, abbatem Grandissilvae, latorem prae- filias de legitimo matrimonio procréâtes,
sentium, qui pro ipsa pace diutius labo- nihilominus Tholosa cum toto episcopatu
ravit, quem super his constituimus pro- Tholosano reverteretur ad dominum regem
curatorem, firmiter promittentes, habito vel fratrem ejus, si dominus rex voluerit,
super hoc pleno consilio nostrorum baro- post mortem nostram. Si autem decesse-
num & specialiter consulum Tholosano- rimus sine filiis de legitimo matrimonio
rum, quod quidquid super his confectum procreatis, etiam alia terra remanebit filiae
fuerit ab eodem & cum eodem in prae- nostrae praedictae. Si autem filia nostra
sentia & de consilio & assensu dilectis- praedicta moreretur antequam nos sine
simi consanguinei nostri Theobaldi, Cam- liberis, & alios haberemus filios de legi-
paniae & Briae comitis palatini, ratum timo matrimonio procreatos, ad eos epi-
habebimus atque firmum. Ut autem uni- scopatus Tholosanus devolveretur. Ita ta-
versa & singula, quae super compositione men quod in omnibus casibus supradictis
& pace inter nos & ipsos facienda ik refor- ut verus dominus habeamus plénum jus &
manda per jamdictum abbatem acta fue- iiberum dominium utendi & fruendi &
rint in praesentia, consilio & assensu do- in morte pias elemosinas faciendi secun-
mini comitis Campaniae, a nobis & a
nostris inviolabiliter observentur, per so-
lempnem promissionem promittimus &
tactis sacrosanctis Evangeliis affirmamus.
dum usus & consuetudines aliorum baro-
num regni Franciae, — Item nobis dimittet
dominus rex episcopatus Agennensem &
Ruthenensem; de episcopatu Albiensi di-
Datum Tholosae, IV idiis decembris, anno mittet nobis dominus rex partem illnm
dominicae Incarnationis M" ce" xx" VIII", quae est ultra fluvium de Tart, & civitas
II, Raimundus, Dei gratia Narbonensis Albiensis remanebit domino régi & quid-
dux, cornes Tholosae & marchio Provin- quid est citra istud fliimen versus Carcas-
ciae, universis praesentes litteras inspectu- sonam, Episcopatum Caturcensem dimittet
ris. Noverit universitas vestra, quod nos in nobis, excepta civitate Caturcensi & feo-
pacem, sicut inferius continetur, tractalam dis & aliis quae habuit in eodem episco-
per H. abbatem Grandissilvae, Cistercien- patu rex Philippus, avus istius régis, tem-
sis ordinis, quem ad hoc faciendum procu- pore mortis suae, ita tamen quod super
ratorem juramento corporaliter pracstito hoc stabimus nos & etiam dominus rex
constituimus, firmiter consentimus, quae haut & bas voluntati domini legati & co-
talis est. — Totum episcopatum Tholosae, mitum Campaniae & Marchiae, Quod si
excepta terra Marescalli, quae remanebit ipsi très discordarent, valebit quod factum
tx parte domini régis Franciae, dimittet fuerit a domino legato cum altero eorum.
De villa Sancti Antonini rogabit dominus
coUntiomié la pièce donnée par dom \'aissete sur rex bona fide homines illius villae quod
la copie des Ci;ij cents CoUcrt,v, irt, i" 2Î>^.] revertaiitur ad dominium nostrum; alio-
An
I2 2Ç
An
1229
ÉJ.orig.
t. III.
CUI.32S.
881
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
882
quiii & clominiis rex 8: nos stabimus vo-
luntati domiiii legati & comitiim siipra-
dictorum modo praedicto. — Supradicta
omnia nobis diniittet domimis rex, salvo
jure ecclçsiarum. De donationibus factis
in ferra & juribus aliorum, loqiientur do-
minus legatus & cornes Campaniae ac
nuntii domini régis nobiscum in primo
colloquio quod habebunt. — De omnibus
supradictis, quae remanebunt nobis, facie-
mus domino régi homagium ligium & fide-
litatem, secundum consuetudinem baronum
regni Franciae. — Totam aliam terram,
quae est citra Rhodanum in regno Fran-
ciae, & omne jus quod nobis competit vel
compefere posset in ea, praecise & abso-
lute quittabimus domino régi & haeredibus
ejus in perpetuum. — Terram autem quae
est in Imperio ultra Rhodanum, & omne
jus quod nobis competit vel competere
posset in ea, praecise & absolute quittabi-
mus domino legalo, nomine Ecclesiae, in
perpetuum. — Item omnes' illi qui nati
sunt de terra illa & faiditi' fuerunt pro
Ecclesia & domino rege Franciae & comi-
tibus Montisfortis & adhaereiitibus eis,
vel propria voluiitafe recesserunt ab eadem
terra, nisi sint haeretici, intègre restituan-
tur in statum pristinum, quoad haeredita-
tes, in terra quae remanebit nobis. Si vero
aliqui hominuni qui remanebunt in terra,
quae dimittetur nobis, noluerint redire ad
mandatum Ecclesiae & domini régis, nos
faciïmus eis vivani guerram ' iiec cum ipsis
pacem faciemus sine assensu Ecclesiae &
domini régis. — Nos securitatem praesta-
bimus Ecclesiae & domino régi pro pace
servanda : in primis jurabimus quod bona
fide & sine fraude & malo iiigenio ob-
servabimus omnia supradicta & faciemus
bona fide ab homiiiibus & vassallis & fide-
libus nostris firmiter observari. Faciemus
efiam jurare illud idem omnes cives Tho-
losanos & alios homines terr.ie nostrae,
quae remanebit nobis, & quod dabunt ope-
ram efficacem quod nos servemus ea*, ita
videlicet quod si veniremus contra pacem
istam, ipso facto sijit absolut! a fidelitate
& homagio & omni alla obligalione, quibus
ipsi tenentur nobis, & adhaerebunt Eccle-
siae & domino régi contra nos, nisi infra
XL dies postquam fuerimus moniti, hoc
emendaverimus vel juri steterimus coram
Ecclesia de his quae ad Ecclesiam perti-
nent, & coram domino rege de his quae
pertinent ad dominum regcra. Et haec'
terra ipsa incidet in commissum domini
régis, & erimus in eo statu in que nunc
sumus, quoad excommunicationem 8c om-
nia alla quae fuerunt statuta contra nos S:
patrem nostrum in concilio generali vel
postea. Renovabuntur autem juramenta
praedicta de quinquennio in quinquen-
nium ad mandatum domini régis. — Item
dabimus' pro securitate Ecclesiae 8c domini
régis rn manibus ipsius régis, caput Cas-
trinovi, caput castri Vauri , castrum de
Montecucco, Pennam de Albigensi, Pen-
nam de Agennensi, Rupem-Perucii, cas-
trum de Cordua, castrum de Verdun,
castrum de Villemuro, 8c usque ad decen-
nium tenebit dominus rex ea, ita quod
primis quinque annis solvemus pro expen-
sis custodum quolibet anno M 8c D libras
Turonenses. Si autem domiiuis rex volue-
rit caput Castrinovi diruore, caput Vauri,
Villemuri 8c Verduni', potcrit hoc faccre
8c propter hoc non diminuetur sumnia
praedicta M 8c u librar. Turonens. In aliis
quinque annis, si dominus rex voluerit te-
nere, propriis expensis faciet custodiii;
redditusSc proventus casfrorum erunt nos-
tri. Diruantur mûri 8c inipleantur fossala
istorum castrorum 8c villaruni, scilicet de
Fanojovis, de Castronovo, de la Becede,
de Avinioneto, de Podio Laurentii, de
Sancto Paulo, de Vaiiro, de Rabastenchis,
de Gaillac, de Monfeacuto, de Podiocclsi,
de Verduno, de Castrosarraceni, de Mois-
sac, de Montealbano, de Montecucco, de
Agenno, de Condonio, de Saverduno, do
Altaripa, de Casseiiolio, de Pugeolio, de
Altovillari, de villa Perucii, de Lauraco, 8c
quinque alia ad voluntatcm domini legati,
An
1229
l'-d.orîc,
t. iiir
col. jay.
' Le texte des Cinj cents porte juoJ. [A. M.]
' Ibid. expulsi.
' Ibid. guerram apertam,
' Ibid. seryaiimus.
' Le texte des Cmj cents porte tamcn, au lieu do
& haec. [A. M.]
' Ibid. Jeiemus.
> Ibid. Virduni.
An
izzp
883
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
884
An
1229
12 avril
& non poteriinf reaedificari sine voliintate
domini régis, nec alibi fient novae forte-
ritiao, — Villas tamen non inforciatas bene
facere poterimus in terra quae remanebit
nobis, si voliierimus. Si vero alique villa-
rum vel castroruni, c[uae debent dirui, ut
dictiim est, essent hominum nostrorum &
iiollent quod diruerentur, faciemus eis vi-
vam guerram, nec pacem vel treugas sine
assensu Ecclesiae vel domini régis ciini eis
faciemus, donec diruantur & impleantur
fossata. — Si autem Ecclesia non dispen-
saverit, ut dictum est, & non fuerimus
absoluti a domino legato, non tenebitur
dominus rex servare ])acem istam, & si per
dominum regem steterit quominus serven-
Apostolice sedis legato, nomîne ecclesie
Romane, quod ecclesie & domino nostro
Ludovico régi Francorum & heredibus
ejus devoti erimus & usque ad mortem
fideliter adherebimus, & quod hereticos &
eoruni credentes, fautores & receptatores,
in terra, quam nos & nostri tenemus & te-
nebimus, semper totis viribus expugnabi-
mus, non parcentes in hoc proximis, vassa-
lis, consanguineis nec amicis, & terram
eamdem purgabimus ab hereticis & here-
tica feditate, & juvabimus etiam purgare
terram quam dominus rex tenebit. Promit-
timus etiam quod justitiam debitam sine
niora faciemus de hereticis manifestis &
fieri faciemus per ballivos nostros, viriliter
An
l2Zp
Î7I,
CLXXXIV
tiir supradicfa, non tenebimur servare pa- & potenter inquiri faciemus & inquire-
cem istam. Actum anno ab Licarnaticne mus diligenter de inveniendis hereticis,
Domini M''CC''XX"VIII", mense januario. credentibus, fautoribus & receptatoribus
eorumdem secundum ordinafionem, quam
' super hoc faciet dominus legatus. Et ut
faciliusSi melius heretici valeant inveniri,
promittimus quod solvemus usque ad bien-
nium duas marchas argenti, & exinde in
perpetuum unam ei qui hereticum cepe-
rit, & si per episcopum loci vel alium
qui potestatem habeat ille qui captus erit
fuerit de heresi condemnatus, ita quod si
plures ceperit, pro singulis dabimus aut
dari faciemus fanturadem. De aliis non
manifestis & credentibus, receptatoribus
& fautoribus hereticorum servabimus &
servari faciemus, secundum quod dictus
legatus vel Romana ecclesia ordinabunt.
Item servabimus & servari faciemus pa-
cem in terra, quam nos & nostri tencbi-
mus, & juvabimus servari in terra quam
dominus rex ad manus suas tenebit, &
rupfarios expellemus & puniemus animad-
versione débita & receptatores ipsorum,
ecclesias & viros ecclesiasticos deffende-
mus & deffcndi faciemus a nostris, & jura
& libertates & immunitates quas habent
conservabimus eisdem & faciemus firnii-
ter conservari. Et ne de cetero in terra
illa claves Ecclesie contempnantur, sen-
tentias excommunicationis servabimus &
servari a iiostris & per nostros faciemus,
excommunicatos vitabimus & vitari facie-
mus, sicut in sacris constitutionibus con-
tinefur, & si aliqui per annum in excom-
municatione contuinaciter permanserintj
Traité de paix entre le roi saint Louis
6" Raimond VII, comte de Tou-
louse '.
RAIMUNDUS, Dci gratia comes Tholosa-
nus, universis ad quos littere présen-
tes pervencrint, salutem in Domino. No-
verit universitas vestra, quod cum guerra
inter sanctam Romanam ecclesiam & karis-
simum dominum nostrum Ludovicum regem
Francorum illustrem ex una parte & nos
ex altéra longo terapore fuisset, nos vera
devotione affectantes in unitate sancte
Romane ecclesie & fidelitate & servitio
domini régis Francie permanere, pacem
tam per nos quam per personas interpo-
sitas totis viribus procuravimus , que,
mcdiante divina gratia, inter sanctam Ro-
manam ecclesiam & dominum regem Fran-
cie ex una parte & nos ex altéra est taliter
reformata. Promittimus siquidem domino
Romano, Sancti Angeli diacono cardinal!,
'Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 3,
n. 60. (J. 3o5; original scellé. — Archives des
B^isses-Pyiénées, E, 489, {° 12. Texte du traité
rédigé par la chancellerie royale au nom du xo'u]
KJ.orig.
t. ni,
col.33o.
885
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
'^''^ cxtiinc, ad maiidatiim Ecclesie, ad sinum
niatris Ecclesie redire compcllemus, occu-
paiido omiiia sua niobilia Si immobilia, &
tenebimus, doiiec ad plénum satisfaciant
de causa, pro qua excommunicationis viii-
culo f'ueriiit iiinodati, & de dampnis datis
occasione excommunicationis preiicte. Fa-
ciemus omnes ballivQS nostros institutos S:
instituendos in ipsa institutione jurare,
quod omnia siipradicta fideliter observa-
bunt, ita quod si négligentes in lis reperti
fuerint, pro modo delicti puniemus, & si
culpabiles, puniemus omnium amissione
bonorum. Instituemus etiam ballivos non
Judeos, sed catholicos in terra & nuUa
lieresis suspicione notatos, & taies prohi-
1/iti non possint admitti ad emendum red-
ditus civitatum, villarum vel castrorum
vel pedagiorum. Et si forte aliquis talis
ignoranter institutus fuerit, expellemus
cum & puniemus, cum super hoc fuerimus
certificati. Item promittimus, quod omnia
bona immobilia & jura ecclesiarum & ec-
clesiasticorum virorum ad presens resti-
tuemus & restitui faciemus ad plénum a
nostris & terra tota, quani nos & nostri
tenebimu."!, illa videlicet, que ecclesie vel
ccclcsiastice persone tenebant ante pri-
mum adventuni crucesignatorum , vel de
quibus conslabit eas esse spoliatas. De altis
stabimus juri coram ordinariis vel coram
ipso legato vel ab i])so legato vel a sede
Aposiolica delegatis. Promittimus etiam
quod nos solvemus in posterum intègre
décimas, & solvi faciemus intègre bona
fiJe a nostris, ik quod milites & alii laici
non habeant décimas nec pcrmittennis ip-
sos tenere eas in terra, quam nos & nos-
tri tenemus & tenebimus, sed ad ecclesias
juxta disposilionem ipsiiis legati vel ec-
clesie Romane intègre revertantur. Pro
dampnis vero illatis a nob'fs & nostris
ecclesiis & viris ecclesiasticis, super rébus
mobilibus & destructione domorum vel
villarum vel aliarum rerum, exceptis im-
mobilibus, de quibus débet fieri restitutio,
sicut superius dictum est, solvemus decem
millia marcharum argenti, assignanda bo-
nis personis, idoneis& fidelibus, quas ipse
legatus eliget vel ecclesia Romana, que
quantitatem predictam, de bonorum viro-
rum consilio, propo-rtionaliter & fideliter
886
An
tlivident juxta quantitatem dampnorum, '^^'
ncc poterimus nos vel nostri pro damno
mobilium vel destructione domorum vel
villarum vel aliarum rerum, sicut superius
est expressum, ultra summam illam am-
plius conveniri. Item solvemus abbatie
Cisterciens! Il"' marcarum argenti, ut
emantur inde redditus pro refectione ab-
batum & fratrum in capitule generali-
abbatie Clarevallis D marcas ad emendum
redditus pro refectione abbatum & fra-
trum, qui conveniunt in festo nativitatis
béate Virginis; abbatie Grandissilve M
marchas; abbatie Bellepertice CGC marcas;
abbatie Candelii ce marcas, ad dicta nio-
nasteria construenda, tum pro damnis eis-
dem illatis in rébus mobilibus, tum pro
salute anime nosîre. Item Vl'" marcarum
solvemus, que retinebuntur ad munien-
dum, iiiforciandum & custodiendum Cas- '''^r/'.'S'
trum Narbone[nse] & alla castra, que coi. 3Ji.
dominus rex pro Ecclesie & sua securitate
tcnebit usque ad decennium, prout inferius
coatinetur, sicut visum fuerit expedire.
Supradicta vero xx"" marcarum solvemus
usque ad quatuor annos, ita quod quolibet
anno solventurv™ marcarum. Item IV" mar-
carum deputabuntur a nobis IV magistris
théologie, duobus decretistis, VI magistris
artium Uberalium & duobus grammaticis
regentibus Tholose, que dividentur hoc
modo : singuli magistrorum théologie ha-
bebunt singulis annis L marcas usque ad
decennium; uterque magistrorum decre-
torum habebit xxx marcas usque ad de-
cennium singulis annis; singuli magistri
artium habebunt XX marcas usque ad de-
cennium similiter annuatim; uterque ma-
gistrorum artis grammatice habebit simili-
ter annuatim X marcas usque ad decennium.
Item, statim pôst absolutionem nostram ,
assumemus pro penitentia nostra crucem
de manu dicti legati contra Sarracenos, 8c
ibimus ultra mare ab instanti passagio
mensis augusti usque ad alium passagiuni
mensis augusti proxime futurum, ibidem
per quinquennium continuum intègre mo*
raturi. lUos autem qui adheserunt Ecclesiej
domino régi, patri ejus, comitibus Montis-
fortis & adherentibus eis, occasione hu-
jusmodi quod adheserunt Ecclesie, domino
régi, patri ejus, comitibus Montisfortis 8<
An
891
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
89:
CJ.orig.
t. III,
cQi.3:i-).
castrum de Verduno, castnim de Villa-
niuro, & iisque ad deceiinium tenebit ca,
ita quod primis v annis solvemus ei pro
expensis ciistodum quolibet anno M D li-
bras Turouensium, non computatis in iis
sex millibus marcarum predictisj in aliis
V annis, si voluerit tenere, faciet propriis
expensis custodiri dominus rex ; tamen
poterit, si placet Ecclesie & sibi, diruere
IV castra de predictis, scilicet caput Cas-
trinovi, caput castri Vauri, Villamurum &
Verdununi, & propterhoc non diminuetur
predicta summa M D librarum Turonen-
siuni. Redditus & proventus castroriim &
omnia, que jure dominii percipiuntur,
erunt nostra, & ipse ad sumptus suos te-
nebit capita ipsoruni castrorum & Cor-
duam, & nos habebimus ibi ballivos nos-
tros non suspectes Ecclesie & domino
régi, qui facient justitiam hominibus &
récipient redditus & proventus predictos.
Post decennium autem restituet nobis do-
minas rex capita castrorum dictorum &
Corduam libère, salvis conditionibus su-
pradictis, & si predicta omnia quantum ad
Ecclesiam & domlnum regem fuerint ob-
servata. Pennam autem de Albigesio tra-
demus domino régi infra kalendas augusti
proximas, cum aliis castris detinendam ab
eodem usque ad decennium ; si vero illam
habere non poterimus usque ad terminum
illum, extunc obsideri faciemus & vivam
guerram fieri, famdiu quousque ipsam ha-
beamus, nec pacem vel treugam faciemus
cum ipso, qui tenet & qui tenebit, donec
ipsam habeamus. Non tamen propter hoc
refardabimur a peregrinatione transma-
rina, de qua superius est ordinatum; & si
usque ad annum integrum post dictas ka-
lendas augusti tradiderimus domino régi
castrum predictum, scilicet Pennam de
Albigesio, erit in conditione predictorum
castrorum, scilicet quod reddet illud nobis
dominus rex quando reddet alla castra. Si
vero post annum predictum ipsam Pennam
de Albigesio non poterimus assiguare, ex
tune trademus eam in eleemosinam perpe-
tuo Templariis vel Hospitalariis vel aliis
religiosis, salvis hereditatibus eorum, qui
se tenent ex parte domini régis, possi-
dendam ad voluntatem legati vel ecclesie
Romane, tali cenditione quod ipsi non
aliènent ipsam a manu sua nec de ipsa
guerram faciant nobis, nisi de mandato Ec-
clesie. Et si non potuerint aliqui religiosi
inveniri qui velint eam habere, diruatur
omnino nec possit reedificari sine volun-
tate ecclesie Romane & domini régis &
nostra. Item donec dictam Pennam de Al-
bigesio tradamus domino régi vel Tem-
plariis vel Hospitalariis vel aliis religiosis,
ut dictum est, tenebit dominus rex propter
hoc obligatam Pennam de Agenesio &
Castrum Narbonense. Si etiam infra de-
cennium dederimus Pennam de Albigesio
Templariis vel Hospitalariis vel aliis re-
ligiosis, ut dictum est, tanto tempore, si
voluerit dominus rex, post decennium
sumptibus suis tenebit illa duo castra pre-
nominata, quanto tempore distulerimus
tradere Pennam de Albigesio. Et si post
decennium etiam Penna de Albigesio non
esset acquisifa, tamdiu post tempus me-
moratum tenebit dominus rex illa duo
castra, quousque ipsa Penna sit restituta &
assignata, sicut superius est expressum. Et
dominus rex absolvit cives Tholosanos &
alios homines terre, que nobis dimittitur,
ab omnibus obligationibus factis sibi &
patri suo & comitibus Montisfortis vel
aliis pro eis, & a pena &: incursibus quibus
sibi & patri suo vel episcopo Tholosano
vel aliis prelatis vel comitibus Montis-
fortis se obligaverant, si unquam in domi-
nium nostrum vel patris nostri reverte-
rentur, & a sacramento quantum ad ipsum
pertinet, salvis in omnibus & per omnia
conditionibus supradictis. Et ut bec omnia
perpetuam obtineant firmitatem, presen-
tem paginam sigilli nostri munimiiie feci-
mus confirmari. Datum Parisius, anno ab
Incarnatione Domini M°CC°XX.° VIII", pri-
die idus aprilis.
IL Raimundus ', Dei gratia comes Tho-
lose, universis ad quos présentes perve-
nerint, salutem. Notum facimus, quod per
dictum karissimi consanguinei nostri Th.,
Campanie & Brie comitis palatini, in quem
conipromisimus, viginti cives Tholose de
voluntate nostra & ipsorum in hostagiis
karissimi domini nostri Ludovici, régis
'Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 5,
n. 45. [J. 3io, original scellé.]
An
1229
An
I 229
avril.
893 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 894
'^^' Francorum illustris, remanebunt quoiis- cordiam & gratiam Ecclesie regîsque pre-
qiie quiiigente tesie rapinales nuiroium fati &: non judiciuni postulando, necnon
Tholose sint dirute, & totidem tesie fos- super omnibus, pro quibus excommunica-
lid.orig. satorum sint impiété, in qua parte Tho- tus fuerat, ia die cène Domini ante fores
col. 33'5. losï dominus rex & dominus legatus vo- ecclesie Parisiensis parère précise mandatis
lutrint. Et cura hoc dicto domino régi
constiterit, eos débet a suis ostagiis li-
berare & facere cônduci in terram suam.
Quorum civium nomina supponuntur :
Guido de Cavelleone miles, Raimundus de
Castronovo , Bertrandus de Montibus,
Hugo de Roais, Ugolinus de Ponte, Ernau-
dus d'Ecalquens, Pontius Ortolanus, Er-
naudus Barravus, Raimundus, Ysarnus,
Bernardus de Miremont, Raimundus de
Ponte, Yspanus Guarinus, Bertrandus de
Garrigues, Petrus de Cociano, Petrus de
Montibus, Bernardus de Villanova, Petrus
de Tholosa, Moranz, Raimundus filius
senescalli Ugonis de Alfario, filius Ugo-
nis Johannis. Juraverunt autem preno-
minati cives, quod quam clto ab ostagiis
predictis liberati recesserint, conventiones
de diruendis omnino mûris Tholose &
implendis fossatis , sicut inter sepedictos
(lominum nostrum regem & dominum le-
gatum & nos convenit, bona fide & effica-
citer persequentur. Actum Parisius, anno
Domini M" cc vicesirao octavo, mense
aprilis.
Ecclesie atque nostris soleraniter juravit
coram nobis; nos attendentes humilitatem
& devotionem ipsius, absolutionis benefi-
cium sibi curavimus irapendere, juxta for-
mam Ecclesie consuetam, quem statim post-
modum de voluntate sua, si contra ea vel
eorum aliquod que promisit veniret & non
emendaret, sicut in instrumento pacis
exinde confecto plenius continetur, ex-
communicavimus, reducentes eum ad sta-
tum illum in quo fuerat ante absolutionem
premissam quoad excommunicationem Si
omnia alla, que contra ipsum & patrem
suum in generali concilio vel postea sta-
tuta fuerunt. In cujus rei testimonium,
présentes litteras fecimus fieri & sigillo
nostro confirmari. Datum Parisius, 11° idus
aprilis, anno Domini nrccxx'Vlir.
73.
CLXXXVI
Renonciation d'Amauri de Montfort,
en faveur du roi, à ses droits sur le
comté de Toulouse' .
An
1229
An
I 219
13 avril
272. — CLXXXV
Absolution de Raimond, comte de
Toulouse K
ROMANUS, miseratione divina Sancti An-
geli diaconus cardinalis, Apostolice
sedis legatus, omnibus présentes litteras
inspecturis salutem in Domino. Cum no-
bilis vir Raimundus, filius Raimundi quon-
dam comitis Thoiosani, qui diu Ecclesie
ac régi Francie illustri extitit contumax
& rebellis, ad mandatum Ecclesie, régis
predicti & nostri venerit, humiliter & de-
vote absolutionem suam petens, miseri-
AMALRicus, cornes Montisfortis & Ley-
cestrie, universis présentes litteras
inspecturis salutem in Domino. Noverit
universitas vestra, quod nos libère & abso-
lute quitavimus clare memorie domino
nostro Ludovico, régi Francie illustri, &
heredibus ejus in perpetuum, quidquid
nobis juris competebat vel competere po-
terat in coraitatu Tholosano, vicecomitatu
Biterrensi & in tota conquesta de Albi-
gesio, promittentes quod in rébus supra-
dictis nichil juris nos nec heredes nostri
de cetero poterimus reclamare, nec etiam
pro pace, quam dominus noster Ludovicus
rex Francie illustris, filius quondam su-
pradicti domini nostri régis, fccit cum
avril.
iid.orig.
t. Ul,
col. 33(5,
'Manuscrits de Coliert, n. i66(). (Latin 0778, 'Trésor des chartes; Toulouse, sac 5, n. a6.
{" i6y i.] [J. 3io; original scellé.]
An
IZ2p
895
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
896
avril.
Ralmundo comité Tholosaiio vel facturus
sit in posterum cum aliis de terra. Nec i])se
dominus rex nobis propter hec tenetui- ia
aliquo, nisi ipse, predictani quitationem &
fidèle servicium nostnim respiciens, de
gratia & libéral! tate nobis velit aliquid
elargiri. In cujiis rei memoriani & testi-
inoniuni, présentes litteras sigilli nostri
munimine fecimus roborari. Actum anno
Domini M°cc°xx°lX'', niense aprilis.
274.
CLXXXVII
Hommages du comte d'Astarac £• du
seigneur de Castelverdun, au roi'.
I. T7G0 Centullus, cornes de Asteraco,no-
1j tum facio omnibus présentes litteras
inspecturis, qiioJ pro hominagio quod ka-
rissimo domino nieo Ludovico régi Fran-
coriim illustri feceram apud Meledunum,
super mille libratis terre ad Tiironeiises,
micbi assignandis in Agenesio, si idem
dominus rex coaquireret terram illam, de
qiiibus me decinio militum ei servire de-
bobam, dédit & concessit ipse dominus
rex michi & heredibus meis de uxore mea
légitima centum marchas argenti, perci-
piendas singulis annis apud Carcasonam,
per manum seneschalis sui Charcasonensis,
videlicet quinquaginta marchas in festo
sancti Michaelis & quinquaginta marchas
In Pascha. De quibus centum marchis me
tercio militum servire teneor ipsi domino
régi in conquesta Albigensi. Vel si domi-
nus rex melius voluerit, dictas centum
marchas michi vel heredibus meis in terra
faciet assignari. Et dictas centum marchas
vel terram tenebimus ego vel heredes
meî, quamdiu domino régi placuerit &
quamdiu voluerit dominus rex, quod tenea-
mus dictas centum marchas vel terram ad
valorem centum marcharum, ego vel here-
des mei nichil amplius poterimus exigere
ab eodem domino rego pro hominagio,
quod sicut dictum est feci ei, nichilomi-
' Regiitrum curiac Franciac. [Original; Trésor
4es çhqrtcsi Poitou, I, yj J. 190A,]
nus, sicut dictum est, ego vel heredes mei
faceremus ipsi servitium, me tercio mili-
tum, pro dictis centum marchis vel terra in
conquesta Albigensi. Si vero dominus rex
non vellet me vel heredes meos dictas cen-
tum marchas habere nec in denariis nec
in terra, de dicto hominagio quod ei feci
michi vel heredibus meis faceret quod la-
cère deberet. Et si forte terram Agenesii
conquireret idem dominus rex, ita quod
ad dominium ipsius deveniret, retentis
ipsi domino régi dictis centum marchis
vel terra mihi vel heredibus meis de uxore
mea légitima procreatis, teneret conven-
tiones quas mccum habuit super homina-
gio meo predicto de predictis mille libra-
tis terre, sicut superius est expressum per
servicium me decimo militum, quod ego &
heredes mei ipsi & heredibus suis in con-
questa Albigensi facere teneremur. Actum
apud Vicenas, anno Domini millesimo ce"
vicesimo nono, mense aprilis.
II. Ego' Atho Ernaudi de Castrover-
duno notum facio omnibus présentes lit-
teras inspecturis, quod cum ego suppo-
suissem me bone miseracioni venerabilis
patris domini Romani, Sancti Angeli dia-
coni cardinalis, Apostolice sedis legati,
necnon & karissimi domini mei Ludovici,
régis Francorum illustris, idem rex mise-
ricordiam fecit michi in quinquaginta lib.
Tur. annuatim de bursa sua percipiendis,
donec illas michi assederit conipetenter, &
propter hoc ego hominagium ligium sibi
feci. Actum apud Meledunum, anno Do-
mini M°CC''XX'' nono, mense septembri.
275.
CLXXXVIII
Serment de fidélité du vicomte £• des
luibitans de Narbonne au roi^.
I. y^UONiAM ea quae spectant ad soli-
ve dationem fidei, &c. (Voir Catel,
p. 340 & suiv. de son Histoire des comtes de
' Trésor des chartes, Hommages, î, n. ii. [J.
620 ; original.]
' Archives du chapitre do Saint-Paul de Nar-
An
IIZQ
An
1 229
septem-
bre.
An
I 229
17 mai
An
1229
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
fd.orig.
t. III,
col. 337.
avril.
897
Toulouse, & lisez page 841, ligne 55 : Ma-
thaei de Marliaco, au lieu de Mathaei de
Rachiiio). Hi sunt nominatim consules,
milites & ])robi homines praedicti qui ju-
rarunt; scilicet Bernardus de Salas, Aime-
ricus Paterius,.... consules; & alii probi
homines, Johannes Bistaiii, Rainiundus
Bistani.... & milites Narbonesii Berenga-
rius de Boltenaco, Garcia Roicii, Jordanus
de Sancto Felice, Berengarius de Narbona,
Berengarius de Boutenaco juvenis, Olive-
rius de Troliis, Jordanus de Gluiano, Pe-
trus Bernardi Leveti, Ferrandus Roicii,
Petrus Raimundi de Narbona, Vidianus de
Bagis, Guill. Bernardi de Salela, Raimun-
diis de Villarubea, Petrus Raimundi de
Montebruno, Berengarius de Ortonibus,
Guill. de Quadro, Galardus de Monte-
bruno, Arnaldus Raimundi de Sirano,
Arnaldus de Cucciaco , Raimundus de
Fraxino, Bernardus de Sancto Martino,
Bernardus de Rocacorba, Guill. Alfarici,
Bertrandus de Opiano, Guill. de Sancta
Valeria, Bernardus de Oviliano, Amalri-
cus Raimundus de Lacu, Guill. de Dur-
bano, Ebriiius f'rater ejus, Petrus-Arnahli
"de Durbaiïo, Udalgerius de Sejano, Guill.
de Durbano filius Ebrini, Arnaldus de
Castlaro. Acta fuerunt haec solemniter
anno Nativitatis Domini nostri Jesu Christi
MCCXXIX, XVI kal. junii, apud Narbonam,
in curia domini Aymerici, convocato 8c
congregato ibi populo Narbonae in gene-
rali colioquio, & praesentibus omnibus
supradictis, praesente ut dictum est capi-
tule Sancti Justi, &c.
II. Ludovicus ' Dei gratia Francorum
rex, universis, &c. Noveritis quod nos ad
8<,8
nerint vel citius si voluerimus, nisi iJcr.i
Aymericus vel ipsi lilii sui taie quid coni-
miserint, propter quod debeant aniittere
dictani terram. Actum Pàrisius, anno Do-
mini M''cc°xx''ix'', mense aprilis.
Hoc est transcriptum, quod ego Petrus
de Pàrisius, de Podionauterio notarius pu-
blicus domini régis, sumpsi & transcripsi
ab origiiialibus litteris praesentia 8i
testimonio domini Almarici lilii nobilis
viri domini Anialrici, Dei gratia vicecomi-
tis quondam Narbonae anno Domini
M°cc°LXXr, vil" kalendas augusti, rég-
nante Philippo rege, &c.
276.
CLXXXIX
Donation faite par Pierre de Fenouil-
let au comte Nugnei Sanche, du
château 6* de la vicomte de Fe~
nouillet' .
1
N nomine Domini. Notum sit cunctis
quod ego Petrus de Fenolleto, filius
dominae Avae, per me & per omncs
meos, &c. non coacfus, &c. inter vivos
dono & concedo & incontinenti trado
vobis, domino Nuiioni Sancio, & omnibus
vestris successoribus & cuicumque volue-
ritis, ad omnes vestras vestrorumque vo-
luntates in perpetuum faciendas, sine omni
retentione mei & meorum, totuni castrum
nieum de FenoUeto & totum vicecomitatum
ipsius terrae 8c omnia castra 8c omnes mu-
nitiones 8c castellaria, quae ego tenebam
preces dilecti 8c fidelis nostri Mathaei de vel tenere debebam, vel aliqui alii tene-
Malliaco 8c obtentu servitii, quod idem bant vel tenere debebant pro me, Se do-
Mathaeus nobis iideliler exhibuit, volu-
mus 8c concedimus, quod filii Aymerici de
Narbona, nepotes ejusdem Mathaei, sint
haeredcs terrae praedicti Aymerici, pafris
ipsorum, ita quod de terra illa nobis fa-
ciant homagia, quando ad aelatem perve-
bonne. [Koui ne complétons paj cttte pièce, qui
renferme principalement l'ordonnance de 1128
contre les hérétiques, que Lauriére a publiée, Or-
donnances^ t. I, p. 32.]
' Archives des vicomtes de Narbonne,
minia militum totius terrae Fenoletensis
8c dominia castrorum 8: potestates & ho-
magia 8c sacramenta militum 8c domino-
rum 8c ipsos milites praesentes 8c fuluros
8c omnia feuda 8c fevara, 8c etiam omnes
alios homines 8c foeminas ipsius terrae
praesentes 8c futures 8c mansos 8c mansa-
tos, casas, casalia, hortos, hortalia, arbores
fructiferas 8c infructiferas, campos, vineas,
herema, condirecta, census, usaticos, qucs-
' Archives du domaine de Carcassonne.
An
I 22p
An
I 229
r' juin.
EJ.orle,
t. III,
col. 338.
VU».
»?
An
12 = 9
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
899
tas, toltas, forcïas, albergas, justicias, fir-
mancias, cogucias, exorchias, incestrias,
excadutas, acapila, foriscapia, terrae mé-
rita, laiidiraia, dominia, adempriva, ser-
vitia, quartos, quintos, agrarios, nemora&
garrigas, donatioiies, piscatioues, planas
& montaneas, rupes, riparia, pascua, pra-
tos, pratalia, aquas, aquales, fluvios, mo-
lendina, molendiiiaria, argenti fodinas &
omiies obventiones & oranem juridictio-
nem & totum meriim imperiiim vicecomi-
tatus Feiiolletensis & generaliter omnia
alia jura ad usum dominoriim & hominum
pertiiientia, &c. Quae omnia supradicta,
scilicet donatioiiem, dationem, &c. iacio
ex certa scientia, &c. vobis dicto domino
Nunoni Sancio & vestris successoribus &
cui vel quibus volueritis, propter milita
damna & malefacta a me & militibus &
hominibus terrae meae vobis & hominibus
vestris 8i vestrae terrae injuste allata &
malitiose, quae quanta & tanta erant,
quod nulle modo vobis emendare aliter
vel restaurare possem, &;c. Et est verum
quod illud, quod est in Rossilione vel in
Conflenti vel in Vallispirio vel in Capci-
rio totum remanet inihi, salvo jure & do-
minatione in omnibus & per omnia nostri
domini Nunonis Sancii praedicti. Et ego
domina Ava praedicta, mater dicti prae-
dicti Pétri de Fenolleto, per me, &c. om-
nia supradicta laudo & concedo atque
firmo vobis dicto domino Nunoni Sancio
praedicto & vestris & cui volueritis, &
solvo & diffinio vobis & vestris & cui vel
quibus volueritis totum quidquid juris in
praedictis & singulis habeo vel habere de-
beo ratione haereditatis vel successionis
paternae vel maternae vel ullo modo alio.
Et quod ita haec omnia supradicta & sin-
gula fideliter semper teneam, Sjc. Actum est
hoc kal. junii, anno Domini M°cc''xx"ix°.
S. Pétri de Fenolleto praedicti, qui haec
omnia supradicta & singula firrtio firmari-
quc rogo. S. d. Avae praedictae quae haec
omnia firmo firmarique rogo. S. Sancii
Daunes episcopi de Caesaraugusta & Ber-
nardi Hugonis & Guillelmi de Aniorto &
Raimundi de Caneto & Ademarii de Mor-
seto, testium rogatorum, &c.
900
277.
cxc
Dispense de mariage en faveur d'Jl-
fonse, frère de saint Louis, & de
Jeanne de Toulouse '.
ROMANUS, miseratione divina Sancti An-
geli diaconus cardinalis, Apostolice
sedis legatus, universis présentes litteras
inspecturis. Litteras domini pape recepi-
mus in hac forma;
Gregorius, episcopus servus servorum
Dei, dilecto filio R. Sancti Angeli diacono
cardinali, Apostolice sedis legato, salutem
& apostolicam benedictionera. Credentes
esse consultius, ut pro reformanda pace
inter carissimum in Christo filium nos-
trum, regem Francorum illustrera, & R.
filium quondam comitis Tolosani sollicite
laboretur, si forte per divinum auxilium &
tuam diligentiam valeat provenire, queuli-
que multipliciter expediret, discretioni tue
per apostolica scripta mandamus, quatinus
ad hoc solite circumspectionis studio in-
terponas diligentius partes tuas, in no-
mine Domini, cujus pax omneni sensum
exuperat, id facturus. Nos enim pro bono
pacis, quam tenemur diligere, utpote illius
vicarii licet irameriti, qui est pax nostra
& divisos in se parietes copulavit, pruden-
tie tue duximus concedendum, ut auctori-
tate nostra valeas dispensare, quod frater
ipsius régis filiam dicti R. ducere possit,
si ex hoc pacem provenire contigerit, in
uxorem, nonobstante impedimento du-
plici, videlicet quod ex uno latere in ter-
tio, & ex alio in quarto consanguinitatis
gradibus se contingant. Nulli ergo homi-
num liceat hanc paginam nostre conces-
sionis infringere vel ei ausu temerario
contraire. Si quis autem hoc attemptare
presumpserit, indignationem omnipotentis
Dei & beatorum Pétri & Pauli apostolo-
rum ejus se noverit incursurum. Datum
Perusii, VII° kalendas julii, pontificatus
nostri anno secundo.
'Trésor des chartes; Toulouse, sac p, n. 24,
[J. 3i8.]
An
1 229
juin.
An
1228
)iim.
l-J-orij.
t. 111,
cal. 33g.
An
1229
901
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
902
Ciim igitur Alphonsus, frater carissinii
nostri L. régis Francorum illustris, & filia
nobilis viri R. comitis Tolosani, ex uno
latere in tertio, ex alio vero in quarto
consanguinitatis gradibus se contiagant, &
An
1219
juin.
absoluti fiiimus penitus & immunes, &£ pre-
dicta domino régi & heredibiis suis libère
rémanent & quiète. Nos autem prolatam
dictam prolationem approbaiites, présent!
pagine sigillum nosfrum super hec duxi-
tatibus, de ipsorum matrimonial! copula
sit tractatum, nos suprascripti mandat!
auctoritate fungentes, dispensamus cum
ipsis, impedimenta submoventes premissa,
ut eis nonobstantibus licite possint ma-
trimonialiter copulari, ita quod jam in
nostra presentia sponsalia contraxerunt.
Actum Moreti mense junii, anno Domini
M°cc°xx°ix».
278.
CXCI
Actes touchant la restitution du Rouer-
gue au comte de Toulouse, iSr. '.
I, -Q AIMUNDUS, De! gratia cornes Tholo-
l\ sanus, omnibus ad quos présentes
littere peryeiierint salutem. Noverit nni-
versitas vestra, quod cum in venerabilem
patrem nostrum Romanum, Sancti Angel! bus videlicet homagia seu fidelitates clare
diaconum cardinalem, Apostolice sedis le- memorie genitor! nostro vel nobis presti-
gatum , & nobilem virum Th. comitem tisfis, vos absolvimus, salvis conditionibus
Campanie karissimus dominus noster Lu- que in carta infer nos &'dilectum consan-
dovicus rex Francie illustris & nos corn- guincum & fidelem nostrum R. comitem
promiserimus, de excambio pro Sancto An- Tholosanum, super pace cum Eccicsia &
tonino nobis iaciendo, & pro eo quod in nobiscum confecta, continentur. Unde vo-
anno Domini M°cc°xx°ix°, mense junio.
II. Raimundus", Dei gratia comes Tho-
losanus, omnibus présentes litteras ins-
pecturis salutem. Noveritis quod cum
karissimus dominus noster Ludovicus, rex
Francie illustris, Amilianum & ea que !n
episcopatu Ruthenensi ad Amilianum per-
tinent nobis, salvo jure alieno, restituerit,
nos eidem domino nostro bona fide pro-
misimus, quod in curia ejus juri stabimus
de predictis erga quemlibet conqueren-
tem. In cujus rei testimonium, presenti pa-
gine sigillum nostrum duximus apponen-
dum. Actum apud Moretum, anno Dominî
i\i''cc°xx''ix°, mense junii.
III. Ludovicus', Dei gratia Francie rex,
universis amicis & fidelibus suis in Ruthe-
nensi episcopatu constitutis salutem &
dilectionem. Noveritis, quod nos ab ho-
magiis & fidelitatibus de omnibus iis, que
habetis in episcopatu Ruthenensi, de qui-
civitate Caturcensi & feodis aliis, que bone
memorie rex Philippus habebat in Catur-
cesio tempore mortis sue, que omnia ei-
dem domino reg! rémanent per pacem
inter ipsum & nos factam, que tamen nos
reclamabamus, tandem idem dominus lega-
tus & comes Campanie dictum suum pro-
tulerunt in hune modum : videlicet quod
279.
CXCII
de M & D libris Turonensium, quas per Lettres du roi au comte de Toulouse^.
compositionem iiiter ipsum dominum re-
gem & nos factam eidem domino régi sin-
gulis annis debebamus per quinquennium
persolvere propter custodiam castrorum,
que pro securitate Ecclesie & sua débet
si voluerit usque ad decennium custodiro,
'Trésor des chartes; Toulouse, sac 3, n. <5z.
[J. 3oij ; original scellé.]
An
1229
pensatis quibusdam Ecclesie & regni utili- mus apponendum. Actum apud Lorriacum,
An
1229
juin.
An
1 229
juin.
Ed.orig.
t. III,
col. .^40.
bis mandamus, ut de illis homagia & fido-
litatcm eidem Tholosano comili faciatis.
Actum apud Moretum, anno Domini
M°cc°xx°ix°, mense junii.
I. T UDOVicus, Dei gratia Francie rex, di-
J-» lecto & fideli consanguineo suo R.
comiti Tholosano, salutem & dilectionem.
■Trésor des chartes; Toulouse, sac 5, n. 5.
[J. 309; original scellé.]
' liiJ. iac 5, n. 6, [J. 309; original scellé.]
' Ibi.l, sac 3, n. 5. [J. 3o5; original scellé.]
An
1229
An
1229
An
1229
908
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
904
Mandamus vobis & iiihibemus, ne de terra
episcopatus Tholosani, quam vobis diniisi-
nuis, extra manum vestram aliquid ponatis.
Actum anno Domiai M°cc°xx''ix°.
II. Ludovicus", Dei gratia rex Franco-
rum, dilecto consanguineo & fideli suo
Raimundo comiti Tolosano salutem & sin-
ceram dilectionem. Cum vos, sicut audi-
vimus, de terris quas de nobis tcnetis in
feodiim doua feceritis, quod sine voluutate
vestra non potuistis facere nec debuistis,
mandamus vobis ac precipimus, vos in fide
qua nobis tenemini requirentes, quati-
nus dona illa sine dilacione revocetis &
ad vos ea retrahatis. Nos siquidem dicta
dona, que de terris illis fecistis, non sus-
tineremus aliquatenus permanere. Actum
apud Loriacum, anno Domiai m^ccxxTX.".
280. — CXCIII
Soumission du comte de Foix à l'Eglise
6- au roi^.
OMNIBUS présentes litteras inspecturis
P. de Collemedio & Matheus de
Malliaco, salutem in Domino. Noverit
universitas vestra, quod nos petivimus
consilium a prelatis & baronibus & aliis
multis qui erant in exercitu, utrum debe-
remus recipere comitem Fuxensem nomine
domini legati & domiai régis, secuaduin
formam subscriptam, qui omaes dederunt
consilium quod eum reciperemus.
Omnibus présentes litteras inspecturis
Rogerius Beraardi, comes Fuxeasis, vice-
comes Castriboni, salutem in Domiao. No-
verit uaiversitas vestra, quod aos recepi-
mus raaadatum a domiao nostro comité
Tolosano sub hac forma :
Raimuadus, Dei gratia comes Tolose, no-
bili viro Rogerio Beraardi comiti Fuxeasi,
sic transire per bona temporalia ut non
amittat eterna. Noveritis quod cum venis-
' Cartulaire d'Alfonse, comte de Toulouse, aux
archives du collège des Jésuites de Toulouse. [JJ.
14B, f 42 B.]
' J. 3c6. Trésor des chartes; Toulouse, sac 3,
n. 63. [J. 3o(j.] Foix & Comminges, n. 2. [J. 332.]
semus in Fraaciam ad colloquium veaera-
bilis ac dilecti patris aostri R., Dei gratia
Saacti Angeli diaconi cardiaalis, Aposto-
lice sedis legati, & karissimi domini nostri
illustris régis Francie, a forma tractatus
pacis, quam vobis ostendimus, de consilio
comitis Campanie & aliorum amicorum
nostrorum ex toto recessimus, ponentes
nos in voluntate domiai régis & domini
cardinalis, & certe, mediaate diviaa gra-
tia, meliorem pacem habuimus, quam aliter
haberemus. De facto autem vestro diligen-
ter locuti sumus cum eisdem & multum
laboravimus, sicut beae novit dilcctus nos-
ter comes Coaveaarum sororius vester,
aon tamen ad plénum perducere potui-
mus ad effectum, Verumtamen ad instan-
tiam & preces nostras, dominus cardiaalis
maxime pro facto vestro mittit veaerabi-
lem & dilectuai patreni nostrum magistrum
P. de Collemedio cum plenitudiae potes-
tatis, cujus iadustriam & soUicitudinem,
diligentiam, benignitatem & misericordiam
facto nostro multis & apertis rerum pro-
bavimus documentis. Unde discrétion! ves-
tre consulimus, rogamus attentius & mone-
mus, quatinus ipsum videre modis omnibus
procuretis & obtemperetis ejus consiliis &
mandatis, scituri pro certo quod, sicut
intelleximus, si hoc sine difficultate fece-
ritis, factum vestrum cum auxilio Dei &
nostri optimum finem siae dubio conse-
quetur. Datum Parisius, in festo sancti
Marchi evangeliste.
Nos igitur voleates ejus consiliis & mo-
nitis obedire, de ipsius comitis maadato
confisi, habito dicti magistri Pétri consilio,
de purgatione terre ab heretica pravitate,
de libertatibus ecclesiarum, decimis resti-
tueadis ecclesiis & coaservandis eisdem,
de coastitutioaibus super excommunica-
tioaibus factis observandis & servari fa-
ciendis, de pace servanda in terra & rup-
tariis expelleadis, de restituendis faiditis
pro Ecclesia & domiao rege, de servan-
dis constitutionibus super iis premissis &
aliis que tangunt Ecclesiam, quas dominas
legatus vel ecclesia Romana faceret de
possessionibus ecclesiarum, quas a primo
adveatu crucesigaatorum nos & pater nos-
ter abstulimus vel occupavimus, vel do
quibus manifeste constaret quod essent
An
I 229
ICd.orie,
t. 111.
col. 341.
An
1229
90b
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
506
Éd.orig.
t. m.
col. 343.
Ecclesie restituende, excepto facto Appa-
miarum; supposuimus nos mandato & vo-
Itinlati venerabilis patris & domini Romani,
Sancii Angeli diacoiii cardinalis, ApostoHce
sedis legati. De possessionibus autem eccle-
siarum, de quibus esset dubium, stabimus
juxta mandatum ipsius legati cognitioni
ejiisvel delegatoruni ab ipsovel abAposto-
lica sede val cognitioni ordinariorum. De
facto autem Appamiarum & de penitentia
nostra exponimus nos bone niisericordie
domini cardinalis. In omnibus autem aliis
supposuimus nos & nostros & nostra om-
nia & nostrorum, que tenemus & habemus
nunc 8i tenuimus nos & pater noster,
bone miserationi dicti domini cardinalis
8c dicti domini régis Francorum illustris,
tam de ils que spectant ad Ecclesiam, quam
de iis que spectant ad regem & terram;
promittentes & tactis sacrosanctis Evange-
liis jurantes, quod nos dicti domini legati
mandata & domini régis, que nobis in
omnibus facient, secundum quod premis-
sum est, servabimus bona fide. Et pro iis
servandis tradidimus & obligavimus dicto
magistro Petro & domino Matheo de Mal-
liaco, gerentibus vices domini legati &
domini régis, tenenda duo castra nostra,
scilicet Lordatum & Montemgranerium ,
proEcclesia & rege, si nos contra premissa
faceremus. Et dominus rex pro sccuritale
Ecclesie & sua tenebit castra prcdicta
quantum placuerit misericorJie sue Se
dicti domini legati. Pro expensis autem
ipsorum castrorum deputamus omnes rcd-
ditus, quos solemus & debenius percipere
in parochiis Lordati & Montisgranerii, ex-
ceptis justiciis & quistis, quas reservamus
nobis. Redditus autem predictos coUigent
bajuli nostri bona fide, qui jurabunt quod
fideliter eos colligent & restituent castel-
lanis ibi positis pro Ecclesia & rege. Aile
autem missiones non computabuntur nec
petentur a nobis, quando placuerit dictis
dominis nobis restituere castra predicta.
Faciemus autem jurare omnes homines
nostros predictorum castrorum hec omnia
servare & tenere, & quod essent pro Ec-
clesia & rege contra nos, absolut! a fideli-
tate nostra, si nos contra predicta face-
remus. Alii autem homines terre nostre
jurabunt stare niaiidatis Ecclesie Si custo-
dire pacem Si servare omnia predicta bona
fide. Eodem modo in voluntate & bona mi-
seratione domini cardinalis & domini régis
supposuimus Aimericum & Lupum fratres
nostros & Athonem Arnaldi, pro quibus
nos Si nostra, sicut pro nobis, volumus
obligari, quod ipsorum mandata servabunt.
Hoc consiUum dédit dominus archiepi-
scopus Narbonensis, Tornacensis, Tholo-
sanus & Carcassonensis episcopi, archidia-
conus Turonensis, decanus Cenomanensis
& prepositus Ambianensis , nobiles viri
Willelmus de Chavigniaco, dominus Castri-
radulphi, Harduinus de Mailliaco, Guido
de Livies marescalcus, Lambertus de Li-
moso, Petrus de Vicinis, Joibertus de
Sainte More, Robertus de Bomes, Galfri-
dus de Prulli, Andréas de Chavigniaco,
milites. Actum apud Sanctum Joannem de
Verges, anno Domini M" ce" xx" IX", xvi°
kalendas julii, juxta Fuxum, in presentia
venerabilium patrum P. Dei gratia archie-
piscopi Narbonensis, F. Tolosani, C. Car-
cassonensis, G. Tornacensis, C. Conse-
ranensis episcoporum; B. Crassensis, P.
Bolbonensis, G. Fuxensis, J. Combelonge
abbnfum; & dominorum P. de Collemedio,
vices gerentis dicti domini cardinalis, 8c
domini M. de Malliaco, vices gerentis do-
mini Ludovici illustris régis Francie, 8c G.
de Livers marescalli & Lamberti de Thuri
8c multorum aliorum clericorum 8c laico-
rum. [Ad cujus rei majorem certitudinem
Sf. perpetuam firmitatcm, presenlem pagi-
nam sigilli nostri niunimine fecimus robo-
rari & rogavimus predictos ut sigilla sua
huic apponerent instrumente '.]
281. — CXCIV
Traité de paix entre le roi saint Louis
&■ le comte de Foix^.
LUDOVicus Dei gratia Francorum rex.
Noverint universi présentes pariter 8c
futuri, quod cum Rogerius Bernardi, cornes
'Ce qui est entre crochets n'est pnsdans leyUimus,
' Trésor des chartes; Foix, n. 4 [J. 332j origi-
nal scellé], & Mss. de Cvlbeit, n"' iCdç) & 2275.
An
1229
An
1229
sep-
tembre.
An
907
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
908
Éd.orij;
t. III.
eol.343.
Fuxeiisis, tractatu habito cum dilectis & cordie nostie & carissinii nostii Romani,
fidelibus nostris niagistro P. de CoUeme- Sancti Aiigeli diaconi cardinalis, Apostolice
An
dio & M. de Malliaco, supposuisset se &
suos & sua & suorum, que tenet 8i habet
nuiic 8i teiiuit ipse & pater suus, bone mi-
seratioiii nostre, secundum tenorem litte-
rarum suarum super hec confectarum, &
jurasset se mandatum nostrura super hec
per oninia servaturum, nos misericordiam
taleni de consilio nostro pro servitiis suis
ad presens comiti fecimus memorato : quam
misericordiam ad presens dicimus esse bo-
nam, videlicet quod nos eidem comiti &
suis heredibus dedimus in perpetuum pro
hereditagio M libras Turonensium annua-
tim, quas M libras Turonensium eidem as-
signavimus in hune modum, quod dedimus
ei ea, que ipse & homincs sui habuerunt
& que habemus & teiiemus in dominio
jiostro in his villis, scilicet de Arzincho,
AUairaco & in terminio Vallete, Preissano
& Fontiniano, usque ad valorem redditus
competentem bonorum arbitrio computati.
Residuum vero, quod in assignatione pre-
dictarum M librarum Turonensium defue-
rit, eidem assignabimus in terra compe-
teuti, bona fide, in episcopatu Carcasso-
nensi, extra villam Carcassone & extra
villas Liraosii, Montisregalis, Cabaret! &
Saxiaci & extra redditus ad dictas villas
pertinentes, & si in Carcassesio in his que
in manu nostra tenemus, extra predictas
villas & redditus quos excepimus, usque
ad summam predictam M librarum redditus
non inveuirentur, nos eidem c[uod inde
deesset assignaremus alibi competenter,
donec M libre Turonensium annui reddi-
tus inter premissa omnia ei & suis pro
hereditagio compleantur- Et ipse comes
sedis legati, nos eidem Lordatum reddere
debemus libère & sine contradictione in eo
statu, in quo tradidit illud nobis. Et ipse
voluntati & petitioni nostre satisfaciens,
tradidit nobis castrum Fuxi, tenendum in
manu nostra ad sumptus nostros, a die qua
nobis tradetur usque ad quinquennium,
ita quod nos in villa Fuxi vel ejus convi-
ciniis nihil penitus percipiemus. Et elapso
quinquennio, sine contradictione absolute
Se libère ipsum castrum Fuxi eidem vel
suis nos vel nostri reddemus in eo statu,
in quo tradidit nobis illud, & ipse nobis
Lordatum in eodem statu in quo illud ei
trademus restituet, tenendum a nobis post
illud quinquennium aliis V annis, sicut
ipsum modo tenemus, & elapsis illis ulti-
mis V annis, Lordatum cum Montegranerii
sine aliqua exactione sumptuum restilue-
mus eidem in eo statu, in quo tradidit ea
nobis. Nos autem ipsi comiti usque ad V
annos, quibus elapsis debemus ei reddere
castrum Fuxi, concessimus D libras Turo-
nensium in prepositura nostra Carcasso-
nensi, & elapso illo quinquennio, dictas
illas D libras poterimus, si nobis placuerit,
sine contradictione aliqua retinere. De
burgo Fuxi taliter est ordinatum, quod
dictus comes exponet disposition! & cog-
nitioni dicti legati vel pro eo magistro
P. de Collemedio, quod si fortericia mu-
rorum burgi Fuxi noceat vel prestet im-
pedimentum introitus vel exitus castri vel
districtionis ipsius, possit inde diruere se-
cundum quod ei visum f'uerit faciendum,
scilicet cum idem castrum restituerimus
eidem comiti, dirutionem, si qua fada
propter hec homagiura ligium nobis fecit fuerit, restituemus sumptibus nostris in
& tenetur facere heredibus nostris, & he- . . . _
redes ejus similiter. Cum autem idem co-
mes per predictum tractatum, cum jam-
dictis P. de Collemedio 8c M. de Malliaco
habitum, mandato nostro Montemgranerii
& Lordatum tradiderit & obligaverit pro
Ecclesia & nobis in manu nostra, quamdiu
nobis placuerit, tenenda, si contra pre-
missa faceeet, sicut in carta sua super hoc
confecta plenius continetur, & nos pro se-
curitate Ecclesie & nostra tenere debeamus
predicta castra, quantum placeret miseri-
eodem statu in quo nobis tradetur. Et
sciendum quod in terra quam ipse comes
tenet, vel in illa quam ei dedimus, non
potest facere novam fortaliciam nec vete-
res fortalicias sine mandato nostro infor-
ciare, nec in his terris receptare scienter
inimicos Ecclesie sive nostros, & si forte,
eo ignorante, aliqui de talibus ibi recepta-
rentur, admonitus per nos vel nuntium
nosfrum vel per ballivum nostrum aut
nuntium ejus, eos expellere teneretur &
extunc capere tamquara proprios inimi-
Au
1229
909
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
910
COS. Sciendiim famen, quod illos redditus,
quos debebamus percipere in parochiis de
Lordato & de Montegranerii pro custodia
ipsorum castrorum, secundiim quod con-
tinetur in litteris inter ipsum comitem &
magistrum P. de Collemedio & M. de
Malliaco confectis, ex nostra liberalitate
remisimus comiti memorato. Hec auteni
omnia eidem comiti concessimus, salve
jure ecclesiarum & catholicorum virorum
& mulierum. Quod ut firmum & stabile
persévérer, presenteni paginam sigilli nos-
tri autoritate fecimus roborari. Actum apiid
Meledunum, anno Domini M° cC XX" IX",
mense septembris.
Sub eadem forma habemus Hueras comitls
Fuxensis, Sr Hueras predicti legati.
Éd.orig.
t. III,
col. '^.^.^■
An
1128
verba sequentia : S. Pétri de Collemedio;
& iii dicto sigillo erat alia rota scripture
in lingua gallica vel alia nobis extranea,
quam, licet littere essent intègre, perfecte
non potuimus percipere. Cujus quidem
informationis fenor sequifur in hec verba:
Dominus Guillermus, quondam Albien-
sis episcopus, dixit in verbo sacerdotis,
quod nunquani preconizatum fuit apud
Albiam ex parte comitis Tholose vel ex
parte vicecomitis Biterrensis vel ex parte
Froterioruni, sed taiitum ex parte episcopi
Albiensis & proborum hominuni. Et dixit
quod li encoremen totius Albie sunt epis-
copi, sine consortio predictorum. Dixit
etiam quod nunquam vidit quod predicti
haberent in Albiensi civitate sacramen-
tum, hoc excepto quod cornes Tholose ha-
buit sacramentum in Albia, quando Franci-
gene recesserunt propter faisendani, quani
predictus cornes habebat contra Ecclesiam
& Francigenas, & comes juravit ipsis civi-
bus Aibiensibus & cives Albienses jurave-
runt comiti Tholose. Dixit etiam quod
Froterii habebant clamores in Albia de
pignoribus, de debitis, de injuriis, de ter-
ris, si primo veniret clamor ad Froterios,
exceptis hominibus episcopi & exceptis
criminibus & sanguinis effusione & fur-
tis & adulteriis. — Et Raimundus de Frais-
sinet, prepositus sancte ecclesie Albiensis
sedis, juratus dixit de preconlo idem quod
alii, de sacramentis nihil scit. De causis
criminalibus & sanguinis effusione & in-
currimentis & furtis, dixit quod erant
tici sigilli dicte vicarie, vidimus, tenui- episcopi. De civilibus clamoribus dixit
mus, palpabimus ac coram nobis in presen- quod erant episcopi, si primo venirent ad
tia nofariorum & testium subscriptorum episcopum, & si primo ad Froterios, erant
An
1228
282. — CXCV
Extrait d'une enquête au sujet des
droits de l'évêque d'Alhi sur cette
ville'.
UNIVERSIS & sîngulis presentibus & fu-
turis, hoc presens publicum instru-
mentum visuris & audituris, fiât tenorc
presentium manifestum, quod nos Gual-
hardus Golferii, burgensis Albie, locum-
tenens nobilis viri Pctri Leu, domicelli,
vicarii Albie 8c Albigesii domini nostri
Francie régis ac custodis magni & auten-
perlegi fecimus & excmplari quandam in-
formationem in pargameno scriptam, sigil-
loquc viridi in filis ccricis appenso sigil-
latam, in quo quidem sigillo erat caracter
unius avis cuni una ala desuper extensa,
& subtus pedes dicte avis erat caracter
unius rami quasi palme, & circumcirca
dicfam avem erant littere sive scripture in
duabus rôtis; & in proximiori rota dicta-
rum litterarum ipsius avis erant scripta
'Archites de l'érèché J'Albi. [Doat, ! 10,^212.]
— Voyei Gallia Chriitiana, nov. éd. t, i, Initrum.
p. 8.
Froteriorum. — Poncius Caus juratus dixit
de preconio idem, sed dixit quod inde con-
querebantur Froterii, de sacramentis nihil
scit; de causis criminalibus & incurrimeii-
tis & sanguinis effusione dixit quod eftnt
episcopi, sed inde conquerebantur Frote-
rii. De latrociniis dixit, quod Guillelmus
& Sicardus Froterii quando receperunt
firmantias, & de quodam homine recepit
de latrocinio emendam. Et de clamoribus
& causis civilibus idem quod proxinius. —
Guillelmus prepositus Sancti Salvii juratus
dixit de preconio idem; de sacramentis
nihil scit; de cau«s criminalibus & incur-
An
1128
911
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
912
rinientis & sangujnis effusione audivit dici neribus homimim episcopi. Dixit idem
quod erant episcopi. De causis civilibus qiiod Gorgoil de compra saliiii & strate,
idem quod alii. — Bernardus d'Avisat de Item de clamoribiis dixit, quod si clamo-
Scuria juratus dixit, quod preco semper res primo veniebant ad episcopura, erant
preconizabat ex parte episcopi & probo- episcopi, si primo veniebant ad Froterios,
rum hominum de villa Aibiensi, & non ex erant Froteriorum, & si fièrent utroque
parte comitis Tholose vel vicecomitis Bi- présente, erant amborum. — Cambanatz
terrensis vel suorum. Item dixit quod co- juratus dixit, quod preconisabatur ex parte
mes Tholose & vicecomes Biterrensis nul- episcopi & proborum hominum de Albia,
lum habebant sacranientum in villa ante & dixit quod quando vicecomes Biterren-
adventum crucesignatorum, nec vidit quod sis veniebat in Albiam, preconisabatur ex
haberent. Item dixit quod vidit levare ab parte episcopi & vicecomitis de bis, que
episcopo commissa & conquerebantur inde pertinebant ad guerram. De sacramento
Froterii, & tamen nihil inde perceperunt. dixit quod quadam vice episcopus Albien-
Item dixit quod quicumque tenet leudam sis ivit ad Tonnac & invitavit comitem
salini & pedagium, tenet de dominis de Tholose & intravit cum eo Albiam, &
Castroveteri. Item dixit quod audivit dici, tune juraverunt ei homines de Albia, om-
quod vicecomes Bitterris & canonici Sancte nés illi quos ipse voluit, scilicet omnes
Cecilie cum probis hominibus de Albia e!i- majores & probi homines de villa in ca-
gebant episcopum, & vicecomes erat homo mera domini episcopi, & hoc fecerunt quia
episcopi Albiensis. — Gorgoil de Albia ju- videbant eum potentem & timebant eum
ratus dixit de preconizatione idem quod & habuerant guerram cum eo. Interroga-
proximus. Item dixit de sacramento idem tus si cornes juravit eis aliquid, dixit quod
quod proximus, excepto hoc, quod vidit non. De incurrimentis, dixit quod epi-
quod comes Tholose, pater istius, qui ha- scopus accipiebat totum, sed alii conque-
buerat guerram cum hominibus Aibiensi- rebantur inde. Et de effusione sanguinis,
bus, iacta concordantia, recepit sacramenta quod episcopi solius; de civilibus clamori-
ab hominibus ville, sed nescit quare. Item bus & injuriis, excepta sanguinis effusione,
de conimissis dixit idem quod proximus, debebat cognoscere ille, cui prius fiebat
hoc excepto quod si de sanguinis effusione querimonia. — Johannes Bon juratus dixit
prius veniret clamor ad Froterios, recipie- quod crida solius erat episcopi. De sacra-
bant clamorem & habebant. Item de leuda, mente dixit, quod quando faciebant cum
de salino & de pedagiis idem quod proxi- comité vel vicecomite pacem, jurabant sibi
mus, hoc excepto quod episcopus emerat ad invicem, alias non jurabant eis. De in-
i/ej Corfoii (^l'c) unam partem salini & sein- currimentis, dixit quod solius erant cpi-
tas (sic'),, & habet episcopus unam sauma- scopi. De sacramentis [&: sanguinis] effu-
dam salis in salino in Natali, sed nesciebat sione idem quod proximus, & de clamoribus
si distribuebat cum aliis dominis. Et dixit idem. — P. Nant juratus dixit de preconi-
quod quidquid accipit episcopus illis, ac- satione idem quod proximus. De sacra-
cipit de pignore de Gorgoil (sic) quem te- mentis dixit, quod juraverunt comiti pro
nebat episcopus in ballivia, & de Guilielmo guerra, & ipse non juravit eis, sed bajuli
Jordani tenebat ollas quicumque tenebat. juraverunt civibus Albiensibus pro ipso
Et dixit quod episcopus habet homines in apud Sanctum Salvium, & semel vidit. De
villa, & non respondebant alicui, nisi tan- incurrimentis, dixit quod erant episcopi.
tumniodo episcopo, videlicet milites los De sanguinis effusione idem, de clamori-
Ot^ers, los Orgols , los Siquiers, & omnes bus similiter idem quod proximus. — J. de
de ipsis descendentes. — Raimundus Mal- Sestairol juratus dixit de preconisatione
pels de Scuria juratus dixit de préconisa- idem quod proximus; do sacramento, quod
tione&de sacramentis idem quod B.d'Avi- jurabant episcopo pro dominio&non aliis,
sat; dixit etiam quod postquam vox erat, nisi quando faciebant pacem cum ipsis.
iiemo exibat vel intrabat villam nisi per De incurrimentis & sanguinis effusione,
jpiscopum & per homines ville, de ge- quod erant episcopi. De clamoribus idem
An
1228
EJ.orig.
t. III.
col. 345.
An
)i3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
914
quod proxinius. — Guillelmus Hue jura-
tus dixit quod crida episcopi tantum est.
De sncramentis, dixit quod juraverunt co-
miti Tholosano valentiam & fidelitatem,
quando Gallici recesserunt, & ipse testis
juravit, salvo jure episcopi & ecclesie, &
quidam alii, & promiserunt valentiam co-
miti, & ipse eis. Interrogatus si juravit eis
cornes, dixit quod non. De incurrimentis
idem quod proximus. De sanguinis effu-
sione idem. De clamoribus, quod habebant
Froterii dixit se nescire. — Petrus Alude-
rius juratus dixit de preconio idem quod
proximus. De sacramentis dixit semel fieri
apud Sanctum Salvium, quando Gallici re-
cesserunt, & factum fuit comiti quondam
Tholose, sed ante adventum crucesignato-
rum non viderat. De incurrimentis, dixit
quod episcopi tantum. De effusione san-
guinis, si fuerit cum gladio, dixit quod
episcopi erat, si cum pugno, poterat esse
Froteriorum, si quis conquereretur eis. —
Petrus Talhafer juratus dixit quod crida
erat episcopi & proborum hominum de AI-
bia. De sacramentis, dixit quod nunquam
vidit sacramentum fieri comiti Tholose
vel vicecomiti, nisi tantum per violentiam
quando reddiderunt villam comiti Tholose
& Francigene exierunt, 8c viderunt ei (sic)
quod cornes & sui juraverunt hominibus
ville. De incurrimentis dixit quod erant
episcopi, & sanguinis effusio. De clamori-
bus idem quod alii. — Hugo de Castelmauri
juratus dixit quod crida erat episcopi. De
sacramentis nihil scit. De incurrimentis
dixit quod erant episcopi. De clamoribus
idem quod alii. — Condors juratus dixit de
crida idem quod alii. De sacramentis, dixit
quod post guerras & talas juraverunt cives
Albienses comiti Tholose apud Sanctum
Salvium, & alla vice apud Sauctam Ceci-
liam juraverunt comiti Tholose & comes
eis, & tertia vice isti comiti juraverunt
juxta portale Sancti Salvii. De incurrimen-
tis dixit quod episcopus accipiebat, & tam
de suitis quam de sanguinis effusione &
aliis; verumtamen dixit quod vidit semel,
quando crucesignati recesserunt de terra,
quod Sicardus Froterii levavit emendam de
la Lanificata. De clamoribus idem quod
proximus. — P. Col juratus dixit quod
crida erat episcopi. De sacramentis, dixit
quod nunquam vidit fieri sacramentum co-
miti Tholose, nisi post recessum Franci-
genarum pro treugis initis & sine facto.
De incurrimentis, dixit quod non vidit le-
vare nisi episcopo, usquequo Francigene
recesserunt. De clamoribus idem quod
alii. — Amelius Ermengaut juratus dixit
quod crida erat episcopi. De sacramentis
idem quod proximus, de incurrimentis
idem quod proximus, de clamoribus idem.
— Vassal canonicus Sancte Cecilie juratus
dixit quod crida erat episcopi. De sacra-
mentis dixit quod nihil scit & non intro-
mittebat se de bis. De incurrimentis de
clamoribus idem quod alii. Et post de
incurrimentis dixit, quod in fempore co-
mitis Montisfortis vidit quod episcopus
recuperaverat emendam, quam comes accc-
perat de Jacobo Romegii. — Donadeus ju-
ratus dixit... de sacramentis, quod quando
intreugabant se, jurabant comiti Tholose
& comes eis, & dixit quod quando Gallici
exierunt de terra, juraverunt comiti Tho-
lose & in ecclesia Sancte Marciane, &
crédit quod juraverunt isti comiti, sed ipse
testis non interfuit — Gitbertus Pa-
raire juratus dixit... de sacramentis, quod
quando pro guerris jurabant comiti Tho-
lose, quando vicecomiti, & audivit dici
quod juraverunt apud Sanctum Salvium,
sed ipse testis non interfuit De clamo-
ribus, dixit quod quondam fiebant ipsis
Froteriis. — Petrus Ug juratus... de incur-
rimentis dixit quod accipiebant ad invicem
episcopus & Froterii, & clamores simili-
ter. — Raimundus de la Grava de sa-
cramentis dixit quod nunquam vidit, quod
juraretur comiti Tholose, nisi quando Gal-
lici recesserunt, juraverunt comiti valen-
tiam, & videtur sibi quod bajuli comitis
juraverunt civibus Albiensibus — G.
Bon juratus dixit quod crida erat episco])i
& proborum hominum de Albia. De sacra-
mentis, dixit quod comes Tholose accepit
semel in Albia sacramentum, & episcopus
recipiebat sacramentum de fidelitate... De
sanguinis effusione nesciebat, si haberent
firmantias Froterii, sed episcopus habebat.
De clamoribus idem quod alii, & adjunxit
quod bajulus Froteriorum non debebat
jacere in Albia, sicut dicebant probi ho-
mines, sed hoc non vidit... — Raimundus
An
1228
An
1228
91:
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
Roger de sacramentis dixit,quod non vidit hominibus de Albia. — Johannes Fenasce
juraii nisi episcopo, hoc excepto qiiod juratus... de juramento facto comiti Tho-
An
1228
bene sexaginta juraverunt comiti Tholose
apiid monasterium — Gregorius Teu-
let... de sacramentis dixit, quod non vidit
fieri nisi episcopo, nisi quando tractabatur
de pace inter comitem Tholose & episco-
pum & homines de Albia de usurariis,
quando decedebant sine heredibus, quod
erant episcopi... — Nicholaus de Rieus...
de sacramentis dixit quod non vidit fieri
nisi episcopo, nisi post recessum Galli-
corum, & tune quidam de Albia jurave-
runt isti comiti apud monasterium Sancte
Marciane, & hoc propter treugas —
Poncius Bernardi juratus dixit, quod nun-
quam audivit quod preconizatum fuit apud
Albiam, nisi tantum ex parte episcop'i &
proborum virorum de Albia, & dixit quod
vidit, quod episcopus Albiensis habebat in
Albia les encorremens, & vidit quod Froterii
habebant clamores in Albia, sicut dixît
dominus Guillelmus, quondam Albiensis
episcopus, sed audivit quod Froterii con-
querebantur de episcopo super facto -Je/j
encorremens, & dicebatur quod ab episcopo
requirerent clamores dels encorremens, de
quibus eisdem injuriabatur episcopus, &
de sacramentis idem dixit quod episco-
pus, sed addidit quod audivit dici, quod
homines Albienses jurabant comiti Tho-
lose, propter quod ipse & frater suus
moverunt rixam la villa contra comitem
lose apud Sanctum Salvium, dixit quod ju-
ravit, sed dixit quod adeo juvenis erat quod
nesciebat quorum sacramentorum fieret, &
juraverunt bene ducenti, & de sacramento
facto apud Sanctam Ceciliam dixit quod
audivit, quod factum fuerat juramentum
in caméra episcopi comiti Tholose, sed
nescit quot !k quid juraverunt, & dédit
litteras cornes quod in vita sua non moles-
taret eos... — Addidit etiam quod Joretus
conquestus fuit de sanguinis effusione Si-
cardo Froterio, & postea episcopus revo-
cavit coram se In cujus visionis, &c.
Datum & actum Albie die ix mensis mar-
tii, anno Domini M^ CGC LX" IV°, &c.
283. — CXCVI
Actes du cardinal Romain f légat dans
la Province^
Lt^OMANLis, miseratione divina Sancti
1\ Angeli diaconus cardinalis, Aposto-
lice sedis legatus, universis présentes lit-
teras inspecturis salutem in Domino. No-
verit universitas vestra, quod venerabiles
patres Nemausensis, Bitterensis & Carcas-
sonensis episcopi, & dilectus socius noster
Tholose & suos. — Folbert juratus magister P. de Collemedio, de voluntate
quod homines Albienses juraverunt comiti & beneplacifo venerabilis patris episcopi
Tholose usque ad octoginta de melioribus
ville, quorum fuit unus ex ipsis, & fece-
runt ei homagium in viridario Sancti Sal-
vii,& bailivi comitis juraverunt pro comité
& loco comitis hominibus Albiensibus, sed
dixit quod sacramenta ista facta fuerunt
ex utraque parte propter captenimentum,
ifa quod homines Albienses juraverint co-
miti Tholose & comes Tholose juraret
hominibus Albiensibus. — Guillelmus de
Monteacuto juratus dixit quod audivit
dici quod octog-inta de Albia juraverunt
comiti Tholose, & ad hoc vocatus noluit
interesse, sed recessit de loco, & hoc fac-
tum fuit in refectorio Sancte Cecilie, &
audivit dici quod comes Tholose dédit lit-
teras suas quod nunquam noceret de cetero
Éd.oric
t. iiir
coi. !^.]6.
An
I 229
24 dé-
cembre
Agathensis & dilecti nostri A. de Milliaco
militis, gerentis vices régis Francie illus-
tris in provincia Narbonensi, in nostra
presentia protulerunt arbitrium hujusmodi
inter ipsos : quod videlicet feuda, que co-
mes Montisfortis tenuit quondam ab eodem
episcopo, castrum videlicet de Florenciaco,
castrum de Pomeroliis, castrum de Bezano,
castrum de Torolla & medietatem castri
de Aviacio cum suis pertinentiis & juribus,
idem episcopus & ecclesia Agathensis om-
nino absolvent, ita quod [in] ipsis nichil
juris reclament; hoc tamen excepto quod
in prenominatis locis & fendis emere po-
terunt 8c acquirere, dummodo dominia
' Regiitrum carias Frtneiae. (JJ. 3o*, {* 62 >".]
An
I22p
917
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
918
An
1Z29
57 dé-
cembre.
An
1 229
29 di5-
(«mbre.
castrorum & villarum non acqnirant vel
emant, in acquisitis tanien vel emptis
salva sint jura dominonim. Feudum vero
quod idem episcopus tenuit a comité Mon-
tisfortis, Moutiniaciis videlicet & Mesua,
necnon & omnia alia, que continentur in
carta compositionis habite inter ipsum
episcopum & comitem Montisfortls, re-
manebunt episcopo & régi faciet fidelita-
tem de ipsis, secundum moduni qui in carta
dicti comitis continetur. Si vero dictas rex
vel is qui terram tenebit loco ejus seu
etiam ecclesia Agathensis hujusmodi ordi-
nationem ratam habere noluerint, salvum
sit utrique parti jus suum, & prefata carta
comitis Montisfortis in eo statu in quo
nunc est remaneat. Memorati autem epi-
scopus & A. de Milliaco dictum hujusmodi
acceptaverunt. Et nos pro majori firmitate
ad eorum petitionem présentes litteras
exinde fieri fecimus & sigillo nostro mu-
nir! , appositis nichilominus eorumdem
sigillis ad majoris roboris firmitatem. Ac-
facimus omnibus presentem paginam ins-
pesturis, quod jus & terram, que habebat
vel tenebat olim comes Tholoçanus citra
Rodauum, recommendavimus custodienda
nomine ecclesie Romane dilectis nostris
A. de Milliaco, gerenti vices régis Franco-
rum illustris, & Peregrino senescallo Bel-
licadri, tali modo quod dictus rex ipsam
terram faciet per eos vel per alios quos
viderit expedire, bona fide pro Romana
ecclesia custodirij ita tamen quod si rex
in custodienda terra ipsa reputaverit se
gravatum, per litteras suas patentes sig-
nificabit domino pape vel nobis, & tune
dominus papa vel nos infra très menses,
postquam significatum fuerit, de custodia
terre illius ipsum exhonerabimus, & ordi-
nabimus de terra, prout domino pape vel
nobis visum fuerit expedire. Et quando-
cumque dominus papa vel nos de terra
ipsa voluerimus aliter ordinare, dictus rex
per litteras domini pape vel nostras infra
ducs menses restitui faciet terram illam
Domini M" CC" xx" IX".
II. Romanus, &c. universis, &c. Univer-
sitati vestre tenore presentium volumus
esse notum, quod dilectus noster Adam
de Milliaco miles, de nostro consilio &
assensu, assignavit nobili viro comiti
Fuxensi M libratas terre ad monetam Tu-
ronensem in episcopatu Carcassonensi, &
assignare débet Lamberto de Limoso mi- Angeli diaconus cardinalis, Apostolice se-
liti M I) libratas, Petro de Vicinis M libra-
tas, Raimundo de Saverduno ccc libratas,
Martino Dolvi ccc libratas, Raimundo de
Canesuspenso cl libratas, Galtero de Se-
cru ccL libratas, item tribus militibus
comitis Fuxensis, cuilibet L libratas. Et
inter ipsum Adam & venerabilem pafrem
dis legatus, universis présentes litteras
inspecturis salutem in Domino. Cuni inter
venerabilem patrem Biterrensem episco-
pum ex una parte & Adam de Milliaco
militem, dilectum nostrum, gerentem vices
régis Francorum illustris, pro ipso rege ex
altéra, super bonis hereticorum incidenti-
thensem & abbatem Crassensem facta fuit
compositio, similiter de nostro consilio &
assensu. Datum apud Arausicam, vi kal.
januarii, anno Domini MCCXXIX.
III. Romanus', miseratione divinaSancti
Angeli diaconus cardinalis, Apostolice se-
dis legatus, universis présentes litteras
inspecturis> salutem in Domino, Notum
An
1229
t'd.orig.
t. 111,
col. 347.
tum apud Arausicam, IX kal. januarii, anno illi vel illis, quibus dominus papa vel nos
restitui vel assignari mandaverimus. Dic-
tam autem recommendationem facimus,
salvo jure ecclesiarum, catholicorum viro-
rum & mulierum, prout in generali con-
cilio continetur. Datum apud Mornacum,
Ilir kalendas januarii, anno Domini
M" ce XX" ix°.
IV. Romanus", miseratione divina Sancti
episcopum Agathensem & ecclesiam Aga- bus in commissum questio verteretur, per
nos inter eos fuit taliter ordinatum : quod
comniissa hereticorum, credentium & def-
fensorum eorumdem in terra episcopi &
ecclesie Biterrensis rex accipere valeat,
tali modo quod si res ille sint feudales,
rex concedet alicui qui homagium & fide-
litatem & alia , que debentur ratione
feudi, exhibeat episcopo memorato, vel si
An
1 229
3o dJ-
ci:iiibrc.
'Trésor des chartes j Toulouse, sac 3, n, 6^.
[5, 3o6 j original.]
' Trésor its charttS) Bézitri, n. 5. [J. 33?} ori-
ginal.]
An
1Z19
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
120
An
4 décem
brc.
919
rex in manu sua tenere voluerit, cum non Froterios Froterii cognoscebant, si ad
consueverit homagium facere, propter hoc episcopum & Froterios simul, insimul
recompensationem episcopo & ecclesie fa- cognoscebant, excepfis quibusdam homini-
ciet competentem. Res autem censuales bus, quorum justicia tautum est episcopi.
& alias, que non sunt feudales, rex, salvo Inquisitione autem praedicta diligenter
jure ecclesie, concédera poterit prima vice inspecta 8f babito consilio reverendi pa-
tali persone, que censum & alia faciat epi- tris & domini R., Sancti Angeli diaconi
scopo & ecclesie memoratis. In cujus rei cardinalis, Apostolicae sedis legati, & do-
testimonium, présentes litteras fieri feci- mini Adae de Miliaco militis, qui ad partes
mus sigillo nostro munitas. Datum apud Albienses veuerat ut gereret vices régis,
Malaucenam, m kalendas januarii, anno & aliorum proborum virorum tam prae-
Domini i\i''CC"XX"'lX''. latorum etiam quam baronum, ad dictum
episcopum & ecclesiam Albiensem majo-
rem justitiam, incurrimenta seu commissa,
custodiam clavium, fidelitatem villae, prae-
conem, videlicet ut ex parte episcopi &
proborum hominum de villa praeconize-
tur, dicimus [pertinere], prohibentes ne
super lis ecclesia a ballivis domini régis
OMNIBUS Christi fidelibus, ad quos lit- vel aliis molestetur. Minores autem cla-
terae istae pervenerint, Fetrus de mores dicimus esse communes episcopi &
■ ■" ■ '^ ■ domini régis, qui jus tenet in villa Fro-
teriorum, ita quod ille cognoscat de mi-
noribus clamoribus ad quem vadunt, & si
simul vadunt ad episcopum seu officialem
suum & ad ballivum domini régis, simul
inde cogaoscaiit, exceptis clamoribus quo-
rumdam hominum quos tantum ad episco-
pum invenimus pertinere, de quibus epi-
scopus seu officialis suus tantum cognoscet.
An
1229
284.
Accord entre le roi 6- l'évêque d'Àlhi\
Collemedio salutem in Domino. Cum de
jure & jurisdictione civitatis Albiensis in-
ter baillivos domini régis & dominum Phi-
lippura de Monteforti, qui pro ipso rege
jus se dicebat in dicta civitate tenere, ex
parte una, & venerabilem D. Albiensem
episcopum ex altéra, quaestio verteretur,
de mandate domini régis speciali, cujus
'vices etiam gerebamus in partibus illis,
TIWV.0 ^ t-, j 7 — i-"- c^
quaestiones illas audivimus & tandem de Ut autem omnia supradicta rata & incon
consensu praedictorum de jure domini re
gis & ecclesiae Albiensis fecimus diligen-
terinquiri & per inquisitionem invenimus,
quod major justicia civitatis, videlicet de
criminibus, sanguinis effusione, furtis &
adulteriis, & fidelitas hominum de villa &
custodia clavium portarum de villa, item
incurrimenta sive comissa hominum prae-
dictorum spectant ad episcopum & ec-
clesiam Albienses. Item invenimus quod
praeconizari solet per civitatem ex parte
episcopi & proborum hominum de Albia
tantum. De minoribus autem clamoribus
invenimus, quod justitia minorum com-
munis fuerat episcopi & Froteriorum, ita
quod illecognoscebat ad quem ibant primo
clamores, videlicet quod si primo ibant ad
episcopum episcopus cognoscebat, si ad
' Archives de l'évêché d'Albi. — Gallta Chris-
tiana, nov. éd. i, Instrum. p. 8.
cussa permaneant, praesentes litteras feci-
mus annotari & sigilli nostri munimine
roborari. Actum apud Lazignanum, die
martis proxinia post festum beati Andreae
apostoli, anno Domini M» cc° xx° ix%
mense decembris.
285. — CXCVII
Testament d'Ërmessinde, comtesse
de Foix ' .
QlJONIAM nuUus qui in carne positus
est periculum morfis evadere potest,
idcircho in Christi nomine ego Ermessin-
' Château de Foix, caisse 45. [Doat, vol. 169,
f" 3o<5. — Original aux archives des Basses-Pyré-
nées, E, 396.]
td.orig.
t. 111,
col. 347.
An
I x3o
2$
janvier.
An
iz3o
gii
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
922
dis, Dei gratia comitissa Fuxensis ac vice-
comitissa de Casirobono, sum detenta gravi
iiifirmitate, tameu sensu & intégra loquela
& memoria, & inspirante divina miseri-
cordia, facio meum testamentum & eligo
manumissores mei, quos precor volo esse,
videlicet Bernardum de Aragal, Dalmaz
Sancti Martini, Ramundum de Caramenii,
ut dividaut omnia mea, sicut in hac pagina
scriptum est, sine omni damno, quod eis
non eveniat aliquo modo. Si me priori
niori contingerit, anteqiiam aliud testa-
mentum faciam, istud volo esse firmum &
stabile omni tempore. In priniis ego cor-
Cd.orig.
t. III.
coI.34)i.
de Saiicto Martino, quos dominus pater
meus A. de Castrobono fecit composicio-
nem cum eo. Dimito P. de Rofla ipsa dé-
cima de Andorra. Dimito quod faciant
militem R. d'Enueg, val M solides per mi-
liciam. Dimito ut faciant milites B. de
Seradel, B. de Tau, A. de Caramenii. Di-
mito ut persolvant ipsos firmamentos nAr-
sen de Taus vel ce solidos. Dimito R.
Garcias c solidos. Dimito Fabrice c solidos
& victum & vestitum in Castro. Dimito
R. de Cardona lo talada ipsa pingnora de
Albeed, usque sint paccati de debito eo-
rum quod debemus eis. Dimito DCC solidos
An
I230
pus meum & anima mea dimitto omnipo- Garcia, Nexemen Garses, cccc Garcia, ccc
Nexemen, de redditibus honore vescontal,
donec sit paccati, & deprecor R. de Fox ut
det l" mula bona Nexemen ante quod exeat
a patria ista. Dimito A. de Paris pro débita
ut debeo ei redditas valle Castriboni usque
sit paccatus. Dimito G. de Serdana, B.
d'Artz, Rog. de Montellano redditas valle
Sancti Johannis videlicet de Cuiix, de Artz
& alias donec sint paccati de omnia débita
quod debeo eis in fidem meam. Dimito ut
persolvant ce solidos R. de Caramenii per
I mulam quam dedi pro debito R. de Api-
lia. Dimito ut persolvant omnia débita,
quos debeo vel unquam debui, quos non
sunt paccati. Dimito quod persolvant dé-
bita quos debebat pater meus A. de Cas-
trobono. Dimitto Guillelme de Monteor-
gel V" solidos, quos dominus pater meus
Arnaldus de Castrobono dédit & dimizit
ad eam propter donacionem, que dicitur
exovar. Insuper ego dimito ad eam D sol.
Melg., III litz, I tabula, i caisa. Omnia pre-
dicta pecunia dimito ad eam super omnias
redditas mobiles & inmobiles, que sunt in
villa de Urg & ejus terminis & in villa de
Meranges & ejus terminis quod habeo vel
habere debeo, & dimito prefate Guillelme
clibanum Castriboni tandiu erit in parli-
bus istis, donec dominum comitem & R. de
Fuxo habeant eam coUocata. Dimito ma-
gistro Nicholai c solidos Melg. a quibus
B. de Aragal est fidejussore; insuper pro-
niisi ei in fido quod debebam A. de Castro-
bono. Itaque deprecor dominum comitem
& virum meum & R. de Fox umiliter &
dévote, ut faciant & attendant omnia quod
supra scripta sunt, quasi melius potest
tenti Deo & ospitali de Iherusalem, &
eligo sepulturam meam in ospicio Béate
Marie de Costoga. Dimitto Deo & b. Jo-
hanni & ospitali de Iherusalem omnia
hec, que dominus pater meus Arnaldus de
Castrobono dimisit Deo & h. Marie &
ospitali de Iherusalem, sicut in testamento
suo scriptum est, & ego dimito omnia
quod inde habeo vel habere debeo, aliquo
jure vel aliqua racione, & omnes res meas
& pannos meos de talamo meo & omnia
de coquina mea mobilia, sine omni impe-
dimento. Dimito dominum meum & virura
meum comitem Fuxensis & viceconiitem
Castriboni dominus & potens in omni
vita sua de omnia terra mea, ubicumque
sit vel fuerit aliquo jure vel aliqua ra-
tione. Dimito R. de Fox filium meum here-
dem de omnia patria mea & de honore
meo, posteritatique ejus. Dimito filie mee
X'" solid. Melg. super reddita de Andorra.
Nisi habuerit R. de Fox legitimo conjugio
infantem procreatum, predicta filia sit ere-
dem : si nullus habuerit ex eis, revertat
prefata honore propinguis meis post obi-
tum dominum comitem. Dimito quod do-
minus cornes Si R. de Fox reddant &
persolvant Deo & monasterio Sancti Satur-
nin! & ipsa honore, quod dominus pater
meus abstulit eis, scilicet honorem Sancti
Stephani, qui fuit condam G. de Ponto, 8c
alias honores ubicumque sint vel fuerint,
quas ad ipsum locum pertinent vel perti-
nere deberent & nianuteneant & défen-
dant omnia bona a prefato monasterio
secundum posse eorum ad bonum intellec-
tum. Dimito ut persolvant uee solidos P.
An
l23o
9:.
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
914
An
I 229
dici vel întellîgi, sicut siiperuis coiitine-
tur.
Actum est hoc in mense januarii, v ka-
lendas februarii, anno Christi incarnatus
MCCXXVIIII.
libère & pleno jure & vesfris successoribus
omnium predictorum juris & facti ac quasi
possessionem & vos in eam omnium pre-
dictorum possessionem inducimus corpo-
ralem, & si aliquod jus vel actiones in
jussi scribi , firmavi firmarique rogavi.
Sig t num R. de Fox.
Hujus rei sunt testes : Sigtttnum B. de
Aragal, Dalmaz Sancti Martini, R. de Ca-
ramenil, manumissores, Sigtttnum B. de
Junquera, B. de Alb, P. de Rofla.
R. Garcias notarius comitisse Fuxi jussu
scripsit & cirographo suo corroboravit.
Sigt num.
Sig t num Er. comitissa Fuxi qui hoc predictis aliquo modo vel ratione aliqua
habebamus vel videbamur habere, spontc
& liberaliter vobis & omnibus successori-
bus vestris jus istud & actiones illas remit-
timus penitus & damus inter vivos titulo
perfecte donationis & illis juribus & actio-
nibus expresse renunciamus, hoc excepto
quod oninia predicta a nobis & nostris
successoribus teneatis vos & vestri suc-
cessores, sicut vos & vestri antecessores
a nobis & nostris predecessoribus tenue-
""" ' ' runt, habuerunt & possederunt. Et cum hoc
authentico instrumento precipimus & man-
-o/' CXCVIII damus omnibus baronibus, militibus & ce-
teris hominibus castri & terre predictorum,
^, ^ 7 j -r j f. quod vobis & vestris predecessoribus de
Lnartes du comte de loulouse en ja- ^ . ^ , . ^ . „ . ,
■' cetero, ut domino suo, ipsi & ipsorum he-
veur^ du comte de Foix, auquel il rgdes ratione dicti castri & terre jamdicte
restitue Saverdun\ Oc, respondeant, obediant, homagia faciant &
fideiitatis prestent etiam juramenta, prout
I. x tOVERINT universi, quod nos Rai- melius ipsi & antecessores eorum vobis &
IN mundus Dei gratia cornes Tolose & vestris predecessoribus actenus prestite-
marchio Provincie, gratis & ex vohuitate runt, & nos ipsos absolvimus ab omni vin
octobre, nostra, inspectis multis & magnis servitiis
a vobis, Rogerio Bernardi comité Fuxi, &
vestris antecessoribus nobis & nostris pre-
decessoribus olim impensis, deliberato
consilio baronum nostrorum, reddimus,
restituimus atque damus inter vivos vobis
jamdicto Rogerio Bernardi, comiti Fuxi,
& vestris successoribus in perpetuum cas-
trum Savarduni cum juribus Jk perfinen-
tiis suis & totam aliam terram vestrani,
quam nos occupavimus & detinebamus in
comitatu Fuxi & alibi in episcopatu Tho-
losano usque ad Barram, ut cam habeatis,
teneatis & possideatis vos & vestri succes-
sores sicut vestram propriam, quemadmo-
dum vos & antecessores vestri comités
Fuxi ante occupationem & detentionem
dicti castri & dicte terre melius & pleiiius
habuistis, tenuistis & possedistis. Et sine
omni retentione, quam ibi non facimus,
reddimus, restituimus atque tradimus vobis
' Château de Foix, caisses 3 & 10. [Doat,
vol. 169, (" 3o3.]
culo fideiitatis & juramenti, si quo nobis
astricti fuerant aliqua ratione, & recognos-
cimus quod vos ob hoc fecistis nobis ho-
niagium & prestitistis fideiitatis insuper
juramentum, sicut vestri antecessores nos-
tris predecessoribus sunt facere consueti,
promittentes vobis & vestris successoribus
bona fide& solemni stipulatione, quod nos
& nostri successores predicta omnia & sin-
gula vobis & vestris faciemus bona habere,
tenere & possidere in pace ab omni per-
sona publica & privata, & inde erimus nos
& nostri vobis & vestris légales guirentes
& deffendentes ab omnibus emparatoribus
& personis. Actum est hoc kalendis octo-
bris, anno Domini I\1°CC''XX°IX". [In cujus]
rei testimonium, présentera cartam sigilli
nostri munimime fecimus premuniri.
II, Manifestum' sit omnibus presentem
paginam inspecturis, quod nos Raimundus,
Dei gratia cornes Tolose & marchio Pro-
vincie, recognoscimus vobis Rodgerio Ber-
' [Doat, vol. i6p, f" 299.]
An
1229
An
I 229
An
IZ29
925
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
926
Ed.orig.
t. 111,
col. 349-
An
I23o
27 juin.
nardi, quod vos fecistis nobis homagium Si
jurastis fidelitatem, sicut vestri antecesso-
res nobis & nostris fecerunt, pro omnibus
illis feudis, videlicet castris, villis, fortiis,
possessionibus, militibus, hominibus & ré-
bus aliis, que vos tenetis vel vestri ante-
cessores pro nobis & nostris tenuerunt &
tenere debuerunt ubicuinque, & speciali-
ter pro dominio & Castro de Savarduno ac
suis fortiis, munitionibus & villis & uni-
versis pertinentiis ac juribus suis atque
districtis. Ideoque nos concedimus per
nos & per omnes successores vobis & ves-
tris successoribus atque damus omnia pre-
dicta, prout vos habetis & tenetis ac
vestri habuerunt ac tenuerunt seu tenere
& habere debuerunt pro nobis & nostris
antecessoribus. Et promittimus vobis & ves-
tris successoribus, pro nobis & pro nostris
successoribus, quod omnia predicta facie-
mus vobis & vestris bene habere & tenere
ram vero Sancti Felicis cum suis omnibus
pertinentiis ac juribus, sicut eam vobis
melius reddidimus & donavimus, vobis &
vestris in perpetuum, & per nos & per
omnes nostros successores, omnia predicta
vobis & vestris successoribus confirmamus,
adjungentes quod si aliqua potens vel im-
potens persona de predicta terra vel do-
minio & pertinentiis ejusdem terre seu
omnium predictorum aliquid tenet vel
nosmet tenemus, in Tolosa vel alibi, &
vos vel vestri volueritis illud petere, nos &
nostri debemus totura illud vobis & vestris
successoribus reddere & perpétue facere
habere & tenere, secundum quod jus pos-
tulaverit, in bona pace. Actum est hoc V
kalendas julii, anno Christi IM° cc XXX".
In cujus rei testimonium, presentem car-
tam nosfro sigillo fecimus sigillari.
IV. Manifestum' sit omnibus, quod nos
Raimundus, Dei gratia cornes Tolose &
in pace ab omni persona, & erimus vobis marchio Provincie, recognoscimus vobis
& vestris nos & nostri inde légales & boni
guirentes de omnibus amparatoribus. Ac-
tum est hoc anno Domini M" cc" XX" ix°.
In cujus rei testimonium, presentem pagi-
nam nostri sigilli munimine fecimus pré-
munir!.
III. Pateaf universis, quod nos Rai-
mundus, Dei gratia comes Tolose & mar-
chio Provincie, recognoscimus vobis Roge-
rio Bernardi, per eandem comiti Fuxensi,
concessisse, reddidisse ac donasse per nos
8: per omnes nostros successores vobis &
vestris successoribus, firmo ac perpetuo
dono, totum quidquid habebamusvel ha-
bere debebamus ratione dominii jn domi-
nio castri de Perela & in pertinentiis
ejusdem castri, & omne illud dominium
quod habebamus & habere debebamus in
Castro Castriverduni, & in Castro de Ker,
& in Castro de Rabat, & in Castro de Al-
seno, & in terra Bernardi Amelii de Pale-
riis, & in omnibus pertinentiis eorumdem.
Eodem videlicet modo, ut vos & vestri
Rogerio Bernardo, per eandem Fuxensi co-
miti, quod cum nos reddiderimus, restitue-
rimus & dederimus vobis castrum Saver-
duni, cum omnibus juribus & pertinentiis
suis, & totam illam terram vestram quam
occupatam detinebamus in comitatu Fuxi
& alibi in episcopatu Tolosano usque ad
Barram, vos fecistis nobis homagium &
jurastis fidelitatem, sicut vestri antecesso-
res & nostri fecerunt, pro omnibus illis
feudis, videlicet castris, forciis, pocessio-
nibus, baronibus, militibus ac aliis homi-
nibus, dominationibus, juribus & rébus
aliis, que vos tenetis vel vestri antecessores
pro nobis & nostris tenuerunt & tenere
debuerunt ubicumque in dicto episcopatu
usque ad Barram, & specîaliter pro domi-
nio castri jamdicti ac suis forciis, muni-
tionibus & villis & universis pertincn-
ciis ac juribus suis atque constrictu, &
pro dominiis castrorum de Perela & Cas-
triverduni & de Ravato & de Alzeno &
de terra Bernardi Amelii de Paleriis &
An
123o
successores, ad commonitionem nostram & omnibus pertinentiis eorumdem. Ideoque
nostrorum, faciatis nobis & nostris suc-
cessoribus homagium & fidelitatem, sicut
hactenus fecistis, postquam dominium om-
nium predictorum fueritis assecuti. Ter-
■ [Doat, vol. no, C S.]
An
I23o
26 sep-
tembre.
nos concedimus, per nos & per omnes
' [Doat, vol. 170, f" 18, — Archives des Basses-
Pyrénées, E, 396; copie de iSpi; cette pièce est en
partie la reproduction textuelle de la préccdcnie,
avec une autre date.]
t. III,''
col. 35o,
An
ii3o
927
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
iS
An
I 23o
juin.
nostros successores, vobis & vestris suc-
cessoribus atque damus in perpetuum
quicquid in predictis habebamus vel ha-
bere debebainus aiit habere videbannir,
prout vos & vestri habere & tenere ac-
thenus debuistis. Et promittinuis vobis &
vestris siiccessoribus, per nos & onines
successores, bona fide firmaque stipula-
tione, quod oninia predicta faciamus vobis
& vestris bona habere & tenere in pace ab
omni persona publica & privata. Terrain
vero Sancti Felicis cum omnibus juribusSi
pertinenciis suis, sicut eani vobis nielius
reddidimus & donavimus, eam vobis &
vestris per nos & nostros successores pe-
si Deo complacere prîmitus studeanuis.
Affectantes itaque ecclesiam Magalonen-
sem, per nostros predecessores fundatam,
cujus prompti deffensores & pugiles e.\is-
tere gloriamur, in pacis & tranquilitatis
fédère nostris temporibus propagari, liber-
tates, franchisias & gratias per nos & pre-
decessores nostros episcopo Magalonensi
concessas, sicut in originalibus registris
nostris scripte sunt, firnias, validas & in-
violabiles percistere volumus per présen-
tes, eidenique episcopo & successoribus
suis, ad Dei honorem & laudem ejus ac in
salutem anime nostre, de uberiori donc
gratie specialis, tenore presencium conce-
An
iz3o
rempniter confirniamus,adjungentes, quod dimus potestatem & juridictionem cognos-
si aTuiua potens vel impotens persona de
predicta terra vel dominiis & pertinenciis
ejusdem seu omnium predictorum aliquid
tenet, vel nosmet tenemus in Tolosa vel
alibi, & vos vel vestri volueritis requirere,
nos & nostri debemus totum illud voLis &
vestris reddere & perpetuo facere habere
& tenere, secundum quod jus postulaverit,
in bona pace. Actum est hoc vi Ical. octo-
bris, anno Domini -m ce XXX. In cujus rey
testimonium , presentem paginam nostri
sigilli munimine fecimus sigillari.
287. — CXCIX
Charte du roi saint Louis en faveur
de l'église de Maguelone &■ de l'uni-
versité de Montpellier^ ,
LUDOVICUS, Dei gratia, &c. Notum faci-
mus universis presentibus & futuris,
quod dum nuper regnum nostrura, divina
disponente clementia, sussepimus guber- dantes siquidem omnibus subditis & jusii-
cendi, etiam inter laïcoi" subditos nostros,
de actionibus quibuscumque etiam mère
rcalibus inmobilium seu hereditagiorum,
que tenentur in emphiteosim ab eclesiis
seu personis ecclesiasticis dicto episcopo
subditis, & recipiendi juramentum a licen-
tiandis & doctorandis in facultate canonica
seu civili in studio ville Montispessulani
sub hac forma : « Juro, quod ero obediens
« & fidelis domino Magalonensi episcopo
« ejusque successoribus canonice substi-
« tufis, & quod eidem episcopo ejusque
Il eclesie dabo fidèle concilium requisitus,
« & quod contra eumdem ejusque ecle-
(! siam non me scienter opponam, nec-
« non etiam agravandi excomunicatos per
(I eum aut ejus vicarium seu officialem,
« qui in sua malitia percistentes ad obe-
« dienciam sancte matris Ecclesie venire
u contempnunt (j/c), per projectionem la-
(I pidum & portationeni feretri seu bere
V ante domos ipsorum excomunicatorum,
(I & alias juxta modum & consuetudinem
« in dicto episcopatu contra taies exco-
« municatos ab antiquo observâtes. » Man-
ÉJ.orlg.
t. 111,
col. 35i.
nandum, nos fervore devotionis succensi,
divinitus ad sacrosanctas ecclesias eccle-
siasticasque personas regni nostri, ad Dei
laudem, gloriam & honorem ac fidei ortho-
doxe exaltatior.ein, direximus conceptiim
& intuitum mentis nostre, sperantes fir-
miterque tenentes nos & regnum nostrum
ex eo posse semper in melius prosperari,
' /tfjj. de Colhcrt, n, 2670. [JJ. XXVI, f 207 V".]
cianis nostris, ne contra nostram presen-
tem concessionem in premissis seu aliquo
premissorum dictum episcopum habeant
molestare. Quod ut firmum & stabile per-
nianeat in futurum, presentibus lileris
nostrum fecimus apponi sigillum, nostro
in aliis & alieno in omnibus jure salvo.
Actum Parisius, aiino Domini nrccxxx",
niense junii.
929
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
çSo
An
I liD
3 ^.p-
Uuibrc.
288. — ce
Hommage de Centulle, comte tl'.fsta-
raCf au comte de Toulouse , pour
Firmanon', i,c,
CERTUM & maiiifestum sît preseiitlbus
& fiituris presentem paginam inspec-
turis, quod nos Raimuiuliis, Dei gratia co-
nies Tholose, gratis & bona fide, per nos
posse nostro erimus deffensores & '^g'-
tinii guirentes. Et ad perhenneni horum
omnium memoriam & niajorem firmitatem,
presentem paginam sigilli nostri nuini-
mine duximus roborandam. — Et nos C,
cornes Astaraci, recipio a vobis domino R.,
Dei gratia comité Tiiolosano, castra pre-
dicta & quicquid habetis in Feumarcon,
salvo homagio Guillclmi Hastanova, ut
dictum est, in feudum, cognoscentes etiam
quod caçtrum de Sompodio a vobis in feu-
dum tenemus; ipsum castruni cum perli-
uentils suis nunc de novo a vobis in feudum
recipimus, promittentes vobis quod ipsum
An
& peromnes successores nostros, donamus
in feudum, concedimus & tradimus vobis castrum de Sompodio & omnia castra supe-
Centullo comiii Astaraci & heredibus & rius expressa, &: eorum singula, cum ho-
successoribus vestris in perpetuum, vide-
licet totum quicquid habemus & habere
debemus ratioue proprietatts vel dominii
in Castro de Sancto Orentio & quicquid
tenetur a nobis in ipso castro. Donamus
etiam vobis Si successoribus vestris in per-
nore & pertinentiis eorum, & quicquid
habemus in Feudomarchon, ad commoni-
tionem vestram vel nuutiorum veslrorum,
quocienscumque & quandocumque volue-
ritis, irati vel paccati, cum commisso vel
sine commisso, vobis reddemus. Et pro su-
petuum, in feudum, (otum quicquid habe- pradictis omnibus vobis homagium faci-
mus & habere debemus ratioue proprielatis
vel dominii in castris de Caussenx & de
Beraud & de Francescans & de Caulazon,
& totum quicquid habemus vel habere de-
bemus in terra que dicitur Feumarcon
ratione proprietatis vel dominii, salvo ho-
magio & retento nobis, quod Guillelmus
Hastanova tenetur nobis lacère pro terra
quam tenet a nobis in Feumarcon. Totum
quicquid habemus & habere debemus in
predictis castris & eorum honore & ])erti-
nentiis & in Feumarcon ratione proprie-
latis vel dominii, salvo nobis & retento ho-
mus & promittimus vobis vitam, membra,
consilium, secretum & auxilium & omnia,
quecumque continentur in forma sacra-
menti fidelitalis, & inde vobis & vestris
légales erimus & fidèles. Et quod hec om-
nia teneamus bona fide, tactis sacrosanctis
Evangeliis, juramus. Et ad niajorem hujus
rei firmitatem, presentem paginam sigilli
nostri muuimine fecimus roborari. Actum
apud Verdunum, anno dominice Incarna-
tionis M" cc° XXX", tcrcio nonas septem-
bris. Horum omnium sunt testes Berlran-
dus frater domini comitis Tholose, Petrus
ÉJ.orîiî.
t. III,
col. 3J3.
magio Guillelmi Hastanova, sicut superius de Mesoa, Guillelm Calssan, Hugo de An-
est expressum, donamus, concedimus &
tradimus vobis C. comiti Astaraci & heredi-
bus & successoribus vestris in perpetuum
in feudum, ut dictum est, & in tenezorem,
& [in] plenam juris & facti possessionem
vos inde mittimus & constituimus hodie &
deinceps sine fine, prout melius potest
dici, scribi sive intelligi ad vestram ves-
trorumque utilitatem, promittentes vobis
quod de omnibus supradictis, que vobis
dedimus & tradidimus, & de Castro de Som-
podio, quod de nobis in feudum recepistis,
vobis & successoribus vestris bona fide pro
' Mss. Hc Coliert, n. 1067. [JJ. \ix,{"j^, n. 8:5.]
vm.
dusia, Petrus Stephani bajulus Verduni, &
Johannes Aurioli, notariiis domini comitis
Tholose supradicti, qui hec scripsit & si-
gillavit.
3o
ipl
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
A»
123o
5 sep-
tembre.
An
I îSo
I ;> sep-
tembre.
982
prelatis ccclesiarum, ne se în liac parte
opponaiit, eisdem dignaremur firmiter in-
liibere. Nos igitur, de discretione tua ple-
nam fiduciam obtiiientes, per apostolica
, , tibi Scripta mandainus, quatemis cum
Lettres du pape Grégoire IX touchant eideni comiti fuerit a dicto legato in pre-
An
I23o
289. — CCI
le comte de Toulouse' .
dicta compositlone concessum, ad conce-
dcndam postulatam licentiam & inhibi-
tionem hujiismodi facieudam , autoritato
nostra procédas, contradictores per cen-
siiram ecclesiasticam, appellatione postpo-
sita, compescendo. Datiim Anagnie, idibus
GREGORIUS episcopus serviis servorum
Dei, dilecto iilio magistro P. de Col-
lemodio capellano nostro, Aposfolice sedis
legato, saliiteni & apostolicam benedlctio-
nem. Ex parte nobilis viri comitis Tolose septembris, pontificatus nostri anno IV"
liiit nobis humiliter siipplicatum, lit cum
super diversis rébus, ad ecclesiasticum fo-
ruiii spectantibus, malitiose moveri sibi
per litteras apostolicas a pluribus metuat
questiones, ut ad diversa distractus mi-
nus singulis posslt intendere & pluribus
fatigetur laboribus & expensis, nos malitiis
linjusniodi obviare volentes & indemnitati
ejusdem comitis, quantum cum Deo pos-
sumus, precavere, cui etiam in hac parte
intendimus facere gratiam specialem, de-
votioni tue presentium autoritate man-
damiis, quatenus si causas aliquas contra
eum per litteras a sede apostolica de ce-
tero impetratas moveri xontigerit & exa-
men tuum dictus comes elegerit, eisdem
litteris nonobstantibus, audias illos, qui
contra eum duxerint causas hujusmodi pro-
sequendas. Datum Anagnie, nonas sep-
tembris, pontificatus nostri anno IV.
Gregorius, &c. dilecto filio magistro P.
de Collemedio capellano nostro, &c. Di-
lectus filius nobilis vir comes Tolose hu-
mil'ter postulavit, ut cum per composi-
tionem, inter Ecclesiam & iHustrem regem
Francie ex una parte & ipsum ex altéra
initam, non modicam solvere teneatur pe-
cunie quantitatem, & in compositione
facta per dilectum filium R. Sancti Angeli
diaconum cardinalem, tune sedis Aposto-
lice legatum, ei concessum extiterit, ut ab
hominibus ecclesiarum terre sue auxi-
lium habere dobeat pro dicta pecunia
solvenda, sibi preberemiis licentiam, ut
predictis hominibus sicut aliis taillas jMop-
ter hoc possit imponere vel collectas, &
290.
Paréage de Bourret^.
NOVERINT universi tam présentes quam
futuri, quod Bernardiis Alacer de Bor-
rello, sua bona propria ac spontanea vo-
luntate, nuUa vi coactus, dédit & concessit
domino Ramundo, Dei gratia comiti Tolo-
sano, suisque successoribus in perpefuum
medietatem tocius oppidi & ville & terri-
torii Se dominii de Borrello, ita scilicet
quod idem dominus comes & ejus succes-
sores & Bernardus Alacer & ejus successo-
res habeant semper in perpetuum, teneant
& possideant totum opidum predictum de
Borrello & pertinentia omnia dicti o])]iidj
& ville, toltas scilicet & incursus & adem-
priva & successiones & escadutas & dcni-
que omnia alla predicto opido & ville per-
tinentia & dorainationes, totum scilicet
per médium, ita scilicet & tali modo quod
dominus comes & ejus successores percl-
piant inde de toto medietatem, & Bernar-
dus Alacer & ejus successores aliam me-
dietatem, prêter alberguam quam dominiss
comes & ejus successores accipiant & pcr-
cipiant totam tocius opidi predicti & ville.
Et ibidem dictus Bernardus Alacer conces-
sit & fecit se esse hominem & militem
pro sua medietate dicti opidi & ville de
Borrello predicti domini Ranuindi, comitis
Tolosani, & ejus successorum, concedens
An
1 2.30
[<1 oclo-
bre.
' Mis, de Colhert, n. 1 067. [Non retrouvé ni dans 'Trésor des chnrtes, J. 'ii\; Toulouse, XII,
JJ. xix, ni dans lat, 6009.] n?' 6 1 & Cz, orig. — 'ÏQ\.\ïex, Layettes, t, 2, p. 187.
An
933
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
934
eidem RamiiiiJo comiti Tolosano & ejus
successoribus semper in perpetuum vitam
& niembra & doniiiiium & fidelilateni.
Tameii vero fuit ibi positum & concessum
inter eos, quod si domiiius cornes vel ejus
successores aut Bernardus Alacer vel ejus
successores, aliquis ipsorum volebat hedi-
ficari vel operari in dicto opido & villa,
scilicet in sua medietate, ille qui operari
& hedificari voluerit habeat licentiani &
facultatem operandi & hedificandi in sua
medietate quando ei placuerit. Preterea
dictas dominus cornes, pro seipso & pro
successoribus suis, dédit & concessit eidem
Bernardo Alacro predicto & ejus successo-
ribus niedietatem tocius illius leude &
pedagii, quod fuerat de Borello, quod ibi
quondam accipiebatur & debebat accipi,
quod scilicet modo accipiebatur apud Vor-
dunum in aqua. Et mandavit & voluit, po-
suit & concessit ibi dominus cornes pre-
dictus, pro se & suis successoribus, quod
omnis leuda & pedagium, que & quod ex
solito in aqua apud Verdunum accipieba-
tur, deinceps percipiatur apud Borrellum,
& ibi dominus comes & ejus successores
medietatem percipiant &c Bernardus Ala-
cer & ejus successores aliam medietatem.
Acta fuerunt hec ita, posita & concessa
X die introitus mensis octobris, feria V,
régnante Lodoyco rege Francorum & eo-
dem Kamundo Tolosano comité & Fulcone
episcopo, anno M°CC''XXX° ab Incarna-
tione Domini. Horum omnium prescripto-
rum sunt testes dominus Rogerius Ber-
nardus comes Fuxi & Centullus cornes
Astaraci & Pilvsf'ortis de Rabastenquis &
Arnaldus de Marcafava & Rogerius de .
Noerio & Aimericus do Castronovo major
ejusque iilius Castronovum & Arnaldus
de Escalquencis & Mancipium de Tolosa
& Poncius Grimoardi 8c Johannes Aurioli,
ejusdem domini comitis scriptor, & Petrus
Stephanus de Fenolheto bajulus de Ver-
duno, & Bernardus publicus 'l'olose nota-
riiis, qui mandato ipsius domini comitis
cartam istam scripsitÉ
291. — CCII
Donation faîte par les hahîtans de
Marseille, an comte de Toulouse,
de la ville basse ou vicomte de Mar-
seille ' .
IN nomine Domini, anno Incarnacionls
ejusdem millesimo ducentesimo tricc-
simo, septimo idus novembris, indictione
quarta. Pateat cunctis hominibus presen-
tibus & futuris, quod in publico parla-
mento Massilie, in cyminterio Béate Ma-
rie de Accuis ad sonum campanarum per
vocem preconum more solito congregato,
nos Petrus de Arzileriis & Ugo de Vcrin-
hone syndici comunis Massilie, de volun-
tate & assensu totius populi Massiliensis
& omnium & singulorum in dicto parla-
mento astancium, confitencium nos esse
syndicos comunis Massilie, & ad majorem
firmitatem nos ad hoc specialiter ibidem
syndicos comunis Massilie creancium &
consjituencium, & eciam omnes & singuli
in dicto parlamento congregati, non de-
cepti nec circumventi, &c. nomine nostro
& nomine ac vice comunis seu ujiiversilatis
Massilie, donamus donacione simplici in-
ter vivos facta & actis solempniter insi-
nuata, vobis domino R. Dei gratia comiti
Tholose, ut benemerito ob multiplicia
servicia & grata dilectionis indicia, que
nobis & civitati Massilie atque univcrsi-
tati, non sine magnis vestris sumptibus &
corporalibus periculis, multipharie ac li-
beraliter intulistis, civitatem inferiorem
Massilie, que vicecomitalis vulgariter seu
publiée nuncupatur, & quicquid juris co-
mune seu universitas Massilie habet vel
habere débet in eadem civitate, itemquè
omnem jurlsdictionem , domini^i & se-
nihoriam, quod vel quam habemus vel ha-
bere quocumque modo seu ex quacunique
causa possumus aut debemus in predicta
civitate inferiori Massilie seu jurisdiccione
ejusdem occasione dominacionis & seni-
ÉJ.orij;.
t. III,
col. H52.
An
123o
7 no-
vembre.
Ed.cwig.
t. III.
col. 333.
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 4, n. 62.
[J. 33(5; original scellé en plomb.]
An
1 ;jo
93j
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDCC.
936
liorîc, vel in ejus territorio scu tciitmento, ter manu tacta, reminciantes sub dicto
& in castris & villis, iii heiniis & cultis, in saciamento legibus & juribus dicentibus
terra & aqiiis, & quibusUbet aliis juribus
corporalibus & incorporalibus, ad conuuic
seu ad universitatem Massilic quocunic[uc
modo & ad dictam civitateiu inferiorcni
Massilie pertinenfil)us , sive sint census,
vel leusde, aut usatica, seu rcdditus portus
doiiacionem ex causa ingratitudinis revo-
cari posse, ikc, — Ad hec nos R., Dei gra-
cia coiues Tliolose predictuSj predictam
donacioncni & omnia supradicta & singula
approbantcs & rccipientes pcr totuni (ciii-
pus vite nostre, nisi intérim de nostra
vel maris aut litoris, & quecunique alia ad gracia & voluntate spontanea placeret no-
nos S: ad dictam civilatem & ad univcr- bis dimittere seu comuni Massilie resli-
sitatem Massilie, quocumc[ue modo per- tuere dictam donacionem , promittimus
lineant vel pertinere videantur in civitate vobis Petro de Arzileriis & Ugoni de Ve-
prcdicta vel in ejus territorio seu tene- rinhoiie syndicis supradictis, recipienti-
niento vel eciam alicubi alibi, occasione bus pro vobis & pro comuni seu pro tota
ipsius civitatis & comiinis seu iiniversitatis luiiversitate Massilie, ik eciam omnibus 8c
Massilie, sive sint proprictatcs & jura & singulis in hoc publico parlamento con-
acciones, &c. Donamus, iuquam, omnia
predicta vobis dicto domino comiti & ex
An
I z'So
liJ.orla
I.llir
causa douacionis tradimus & cedimus,
constituentes proiude vos in omnibus pre-
gregatis, per solempnem stipulacionem,
quod nos salvabimus, custodiemus & def-
fendemus omnes homines & personas Mas-
silie, res earum tanquam nostras proprias,
dictis & singulis procuratorem in rem ves- & specialiter conservabimus, salvabimus,
tram, dantcs vobis plenam & liheram po-
testatem intrandi in possessionem & c[uasi
possessionem omnium predictorum aucto-
ritate vestra, constituentes nos ea omnia
possidere & quasi possidere nomine ves-
custodiemus & deffendemus civitatem pre-
dictam Massilie toto posse nostro, & quod
justiciam in eadem civitate exhibebimus Jk
exhiberi plenarie faciemus, & specialiter
observabimus & observari faciemus omni-
tro, donec vos intraveritis in corporalem b^s & singulis personis Massilie omnem
possessionem seu quasi possessionem om- libertatem, immunitatem & franquesiam,
nium predictorum. Predictam quidem do- salvis leusdis & usaticis & aliis in predicta
nacionem vobis domino comiti supradicto, donatione contentis, tam in civitate Mas-
scilicet persone vestre duntaxat, lacimus, silie quam in tota alia terra nostra, ita
quamdiu vixeritis, ita quod dicta doiiacio quod nullam quistam vel forciam aliquam,
vesiros transferatur nullatheuus in hère- dacitam vel coUectam seu exhactiones in
des, immo post mortem vestram picdicta honiines Massilie faciemus, nec aliquam
omnia & singula, in predicta donacione malam consuetudinem imponemus vel im-
contenta, directe ad cojiiune Massilie re- poni faciemus in dicta civitate Massilie
dire debeant, aliquo facto vel contradit- vel alicubi alibi in tota terra nostra. Immo
cionis obstaculo nonobstante. Et sic in omnibus & singulis personis Massilie li-
riiodum predictum, predictam donacionem bortatem & franquesiam in tota terra nos-
& omnia supradicta & singula firma 8i tra, quam.habemus vel habere poterimus
incorrupta & illibata atque incommota ubique, eciam & iibicumquc potestatem
tenere, observare & complere per totum habeamus, in terra & in aquis, ultra mare
tempus vite, vestre & nuUathenus contra- & citra mare, de nostra voluntate sponta-
venire, prout meUus dici potest vel intel- nca, donacione simplici inter vivos facta
ligi bona fide, nos dicti syndici in anima & solempniter aciis insinuata, & vobis
nostra & in anima omnium & singulorum dictis syndicis, recipientibus pro comuni
in dicto parlamento astanclum, de nian- seu pro uuiversitate Massilie, & eciam ipsi
da(o & voluntate eorum consenciencium comuni Massilie concedimus & donamus.
& approbancium & una voce concorditer Et predicta omnia & singula attendere,
acclamancium , nomine comunis Massilic observare & complere & nullatheuus con-
& pro ipso comuni, juraiinis super sanctu travenire, ut superius sunt expressa, jura-
])ei Evuangolia, a nobis sponte corporali- mus super sancta Dei Evuangelia, a nobis
An
1233
9-' 7
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
938
spontc cci-poralltcr manu fada, remui-
ciantes siib dicio sacramento Icgibus, ikc.
Actum in cymintcrio Béate Marie de Ac-
ciiis, in piesencia 8c testimonio comitis
Rutinensis, vicecomitis de Llaltre, Gail-
lasili (le Tantalono, Bernardi d'Oth, Sy-
cardi de Montealto, Oliverii de Terminis,
Arnaudi Baraschi, Deodati Baraschi, Gui-
raudi, Unaudi Jordani de Lantar, Bcreix-
guarii de Joaras, Bcqui de Calnionte, Si
Noiiipar fratris ejus, Raimundi Durifortis,
Bernardi Mir, Pétri de Podio Cinhos, Ber-
nardi de Sancto Michaele, Guillelmi Fer-
reoli, Raniundi de Caussada, Guillelmi de
Calmonte, Pétri de Beneven, Rostagni de
Podioalto, Bernardi de Villaiiova; Poncii
Astoaudi & Pétri Martini jurisperitorum j
Ugonis de Baucio, Raimundi de Baucio,
Guillelmi Augerii, Rostagiii de Agouto,
Ugonis Sardi, Guitelmi de Mari, Ugonft
Viviandi, Guillelmi Ancelmi, Duranti de
Jherusalem, Surlconi de Civitate, Pétri
Bermundi de Sancto Felicio, Marquesii &
V'ivandi de Jherusalem, Pétri & Guillelmi
de Templo, Amatoris, Guillelmi Corimti,
Caranzoni, Bertrand! Bruni, &C. Stephaui
Baudoyni,. Januarii & Pétri de Sancto
Maximino Zc Raimundi de Pabia & Rai-
mundi Boncos notariorum Massilie, & mei
Guillelmi Yniberti, public! notarii Massi
i:d.orii;
t III.
col. 35 J
Giiillelmus Ymberti, notaiius Massilien-
sis, présentera publicam cartam predicto
domino comiti scripsi & signum meura
apposui necnon & bulla plumbca comunis
Massilicnsis bullavi ad majorem firmitatem
omnium prcdictoruni. (,Sis;num noiarii.)
Scellé du sceau de la ville de Marseille
en plomb.
.92.
CCIII
minus cernes habiturus, buUarc debui !)ulla
plumbea comunis Massilie, & alias cartas,
quas dictum debebat babere comune, me-
moratus dominus comes sigillo stio proprio
facere debuit sigillari. Que quidcm omnia,
ut superius sunt exprc.ssa, dictafa f'uerunt
ex parte dicti domini comitis per predic-
tuni Poncium Astoaudiim & pro parte co-
munis Massilie per Guillelmum Narber-
tum & magistrum Bernardum Gairaudi,
jurisperitos Massilie. Undc ego prcdictus
1233
Ligue entre les hahitans de Tiirascon
6* Raîmond, comte de Toulouse ,
contre le comte de Provence' .
MAKIFESTUM sit Omnibus présentes lit-
leras inspecfuris, quod nos consules
Tharasconis, videlicet Hugo Galterius,
V/illelmus' Hugo Bargainna, Hugo Aicar-
dus, Raimundus Dulcius, Willelmus Dal-
finus & Rainoardus Pandulfus, & nos
consiliarii dictorum consulum , scilicet
Alfantetus de Tharascone, &c. (sequuntur
LUI nomina) promittimus tibi Guillclmo
Augerio, recipienti nomine domini R.,Dei
gratia comitis Tolosani, quod nos non
facicmus pacem vel treugam vel aliquam
coniposilionem cum comité Proviiicie vel
liensis, qui mandato Si voluntate dictorum cum aliis, cum quibus in terra Impcrii
syndicorum Si omnium Si singulorum iii ipse dominus comes habet vel liabebit
dicte parlanicnto astantium, Si voluntate guerram, sine consilio Si assensu ipsius
ac mandato dicti domini comitis, cartam Si Si quod contra comitcm Provincic Si con-
carlas publicas (am dicfo domino comiti tra omnes alios, cum quibus ipse habct
qiiam comuni Massilie facere debui de pre- vel habebit guerram in terra Imperii, nos
dictis, ad noticiam S: dictamcn Poncii As- facienuis ci valentiam Si ipsum mauule-
toaudi jurispcriti pro parte dicti domini nebimus, faciendo guerram pro eo Si
comitis. Si pro parte comunis Massilie c.\pugnando inimicos suos, fanquam boni
allcrius jurisperiti Massilie vel ctiam plu- valitorcs ipsius. Si deffcndendo eum Si rcs
rimorum. Quas cartas, quas erat dictus do- suas contra inimicos suos, bona fide. Et
An
I2.3l
17 août
hoc facicmus 8t servabimus ad commoni-
tioncm ipsius domini R. comitis Tolosani
supradicti. Excipimus aiifem ab his con-
ventionibus ccclesiam Romanam, domi-
nuni imperatorcm, dominum rcgem Fran-
cic Si Arclatensem [archiepiscopumj', salva
' Tr'sor des cliartfS; Toulouse, snc A, n. /)i,
f J. !î 10 i original scelle d'un c bulle de plomb.]
" Le mot arc/iicpiscopunt mantjue dans le tcxu,
[A. M.]
An
123l
9.19
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
940
An
123 1
mai.
nichilomimis fidcjussione a nobis facta iii
manu donnni.episcopi Aviiiionensis. Pro-
mittimus insuper quod cum dictuni comi-
tem Tolosanum ad partes Provincie pro
facienda guerra comiti Provincîe & inimi-
cis suis venire coutigcrit, nos valcbinuis ei
de dicta guorra, & ipsuni sequennir tam-
quam boni valitores sui, & ipsura fideliter
juvabimus in dicta guerra. Intérim tamcn
usque ad adventum ipsius alicui pro ipso
guerrani facere non tenemur. Sciendum
est auteni, quod conventiones iste sunt a
festo beati Michaelis septembris usque ad
quinquennium durature. Quod ut omnia
supradicta compleamus Siattendamus, bona
iide promittimus & juramus, corporaliter
prcstito sacrameiito. Actuni apud Tharas-
conem , in curia consulum predictorum,
anno dominice Incariiationis mccxxxi,
scilicet XVI Icalendas septembris. Ego siqui-
dem Pontius Rainardus, publicus notarius
Tharasconis, mandato consulum & consi-
liariorum predictorum & dicti Guillelmi
Augerii, hec scripsi & signum meum appo-
sui. (Signum notarii,)
293.
Donation du roi Louis IX à Jean de
Fricamps '.
CARTA JOHANNIS DE FRISCAMPIS
T N nomine, &c. Ludovicus Dei gratia, &c.
1 Notum, &c. quod nos Johanni de Fris-
campis ballivo nostro, pro servicio nostro
fideliter impenso, & Nicholao filio ejus-
dem Johannis, & heredi ejusdem Nicholai
masculo, de uxore sua desponsata, dedimus
terram, que fuit Richard! Foliot in omni-
bus apud Carnanvillam , Morfarvillam, &
terram Sansonis Foliot in omnibus ibidem,
& terram Ade Anglici ibidem, & terram
Nicholai de Sancto Germano & Guillelmi
fratris ejus apud Chatorou(?) & juxta &
apud Walequanville cum alla medietate
molendini de Walequanville, que valet
septem libras & decem solidos & est de
' Archivss natioiiiiles, JJ. 16, f" 25 1 v".
voteri eschaeta, & terram Roî)erti de Mo-
nasteriis apud Guerenillam & Monbec &
Velleiam, in omnibus pro octogînta novem
libris & quindecim solidis Turonensium
annui redditus, ad servicium, quod pre-
dicte terre debent nobis & aliis, & ad usus
& consuetudines Normannie in perpctuum
possidendas. Quod ut, &c. Actum anno do-
minice Incarnationis M° ce xxx° 1°, raense
maio, astantibus in palatio nostro, quorum
nomina snpposita sunt & signa. Dapifero
nullo. S. Roberti buticularii. S. Bartho-
lomei camerarii S. Aniauii {sic) constabu-
larii..
294.
Accord entre le comte de Toulouse 0
Raimond de Dourgne' .
NOVERINT universi tam poster! c[uam
présentes, quod Ramundus de Dor-
nhano sua sponte dédit & donando absol-
vit domino Ramundo, Dei gratia comiti
Tolose, & ejus ordinio totam illam medie-
tatem, quam idem R. de Dornhano habe-
bat & habere debebat in Castro de Podyo
Laurentio & in omnibus pertinentiis ejus-
dem castri, & totam illam medietatem,
quam idem R. de Dornhano habebat &
habere debebat in Castro de Dornhano &
in pertinentiis ejusdem castri, & medieta-
tem quam idem R. de Dornhano habebat
in forcia dei Escolt, & medietatem quam
idem R. de Dornhano habebat in forcia de
Escocens, & plus si plus idem R. de Dor-
nhano habebat vel habere debebat in pre-
dictis duabus forciis nomine pignoris vel
ullo alio modo, & medietatem quam idem
R. de Dornhano habebat & habere debebat
in tribus partibus forcie de Sancto Ger-
mano, & totum quicquid idem R. de Dor-
nhano habebat iu forcia de Assoal. Hanc
supradTctam medietatem castri de Podyo
Laurentio & castri de Dornhano & fcr-
ciarum dei Escolt & de Escocencs, & me*
' Trésor des chartes, J. 322; Toulouse, XIII,
n. 54; original. — Teulet, Layettes, t, 2, p. 214.
An
I23l
An
123l
10 août.
An
IZJI
941
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
942
dietatem de tribus partibiis forcie de Sancto
<jerniano, & totum quod idem Ramundus
de Doriihano habebat ad Assoal, & totum
hoc quicquid aliud idem R. de Dornhano
habebat & habere debebat, ipse vel alius
tem vero dicfi R. de Dornhano, omnes su-
pradicti honores eidem domino R. comiti
& ejus ordinio plenarie revertantur. Item
ratioue predicti doni, predictus domiiuis
Ramundus cornes débet & convenit daro
An
I23l
pro eo vel ejus loco, in predictis locis, aut dicto Ramundo de Dornhano, ad fiiicm
esset per proprietatem vel per pignus vel vite ipsius Ramundi de Dornhano, M soli-
iillo quolibet alio modo, & omnia alia
bona & jura mobilia & immobilia, que
idem R. de Dornhano habebat & habere
debebat ubique locorum, scilicet homines
8c feminas cum eorum tenentiis, terras
cultas & incultas, dominationes & feoda
militum, prata & pascua, nemora & bar-
tas, fontes & aquas, introitus & exîtus,
quesfas & albergas, quarta & décimas,
oblias & dominationes totas, & ad ulti-
mum omnia jura & rationes, que eidem
R. de Dornhano pertinebant aut pertinere
videbantur ad diem, quo hec facta sunt,
totum specialiter & universaliter, sicut
nielius & plenius potest dici vel intelligi ad
commodum dicti domini Raimundi, Tolose
comitis, dcdit & donando absolvit dictus
R. de Dornhano predicto R., Dei gratia
Tolose comiti, & ejus ordinio, pro omni
voluntateipsius domini R. comitis & ejus
ordinii de his omnibus que prcdicta sunt
perpctuo facienda. Et idem Ramundus de
Dornhano predictus débet & convenit ga-
rire totum predictum donum & omnia, que
in predicto dono continentur, eidem do-
mino R. Tolosano comiti & ejus ordinio
de omnibus amparatoribus. Et de his om-
nibus que predicta sunt dictus Ramundus
de Dornhano misit incontinent! verl)o do-
minum comifem predictum in plona & cor-
dos Tolosanos, quos idem Ramundus de
Dornhano possit dare & dividere ubicum-
que velit, amore Jhesu Christi & in re-
demptione peccatorum ejus, & ibi, ubi
îdem Ramundus de Dornhano dictos M so-
lidos Tolosanos ordinaverit, donet & pcr-
solvat illos dominus cornes predictus &
ejus ordinium pacifiée & quiète. Item fuit
positum in predicto dono, quod, si forte
dictus R. de Dornhano habuerit filium vel
filiam de Algaya uxore sua, & ille filius vel
illa filia devenerit ad etatem, donet & tra-
dat idem dominus comes & ejus ordinium
illi infanti, aut sit masculus aut femina,
omnes supradictos honores in feoduni, &
ille infans teneat & habeat dictos honores
in feodum de predicto Ramundo comité ik
de ejus ordinio, & hères vel heredes
illius infantis, si de eo remanserint nati
de legitimo matrimonio, habeant similiter
& teneant dictum feodum de ipso domino
comité & de ejus ordinio. Si vero infans
ille, si de Ramundo de Dornhano &'de
domina Algaya ejus uxore apparuerit, si-
cuti dictum est, infra etatem decesserit,
vel etiam si in etate constitutus decesserit
si[ne] infante vel infantibus de legitimo
matrimonio natis, toti predicti honores de-
volvantur & remaneant eidem domino R.
comiti & ejus ordinio pleno jure. Item si
porali possessione, ifa quod idem dominus forte infans remanserit de dicto R. de
comes predictus & ejus ordinium possit
intrare in toto hoc quod predictum est &
assumera de toto, quandocumquo velit,
propria auctoritate plenam & intcgram
possessionein in pace & sine omni contra-
dictione omnium viventium, pleno jure.
Tali quidem conditione predictus Ramun-
dus de Dornhano fecit hoc donum de his
omnibus, que predicta sunt, dicto R. Tolo-
sano comiti & ejus ordinio, ut habeat
explectas & percipiat redditus & proventus
predictorum bonorum, dum vixerit, pro
omni ejus voluntate de omnibus explcctis
& redditibus predictis facienda. Post mor-
Dornhano & de domina Algaya ejus uvore,
ut predictum est, si ille infans fucrit mas-
culus, detur ille infans in matrimonium
cum omnibus supradictis honoribus filie
Bertrandi fratris dicti domini comitis, &
si ille infans fucrit femina, detur in ma-
trimonium cum omnibus supradictis ho-
noribus uni ex filiis Ugonis de Alfario. Et
hoc totum fiât salvis omnibus sonditioni-
bus supradictis. Hec omnia superius scripta
predictus Ramundus de Dornhano plivito
per fidem corporis sui, tactis sacrosanctis
Evangeliis, juravit se tenere, servarc &
exsequi absque remotione & revocatioao
An
I23l
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
Kd.oriff.
1. 111,
col.355.
An
I23l
Bcptenv
brc.
alu[tia, quam îbi miUo tempore faciat pcr
se ipsuni nec per aliam quamcunique per-
sonam ullo modo. Recognovit etiam dictiis
11. de Dornhano et sub vigore dicii sacra-
menti concessit, quod in predictis donis
nec in his que in supradictis donis con-
tinentur nichil fecerat aut dixerat ipse
nec aliquid machinatus fuerat, nec etiam
aliquis pro eo vel umbra ipsius hue uscjuc,
nec etiam aliquid de cetero fecerit nut
dixcrit aut machinatus fuerit, unde dicta
doua de his que predicta sunt, ab eo dicto
domino comiti facta, possiat ullo tempore
revocari. Hec omnia que predicta sunt
fuerunt facta & ita posita assensu domini
comitis predicti, salvo jure illius dotis,
quam domina Algaya uxor dicti R. de
Dornhano habet in bonis ipsius R. de
Dornhano, viri sui supradicti, sccundum
quod ibi dictum extitit & concessum.
Actum fuit X introitus augusti, ferla I,
Lodoico Francorum rege régnante, ipso
domino Ramundo Tolosano comité, Ful-
cone episcopo, anno Moccxxx"!" ab In-
caraatione Domini. Hujus rei sunt testes
Arnaldus Wilclmus de Sancto Barcio, Ra-
mundus Maurandus, Willelmus Robcrti,
Bernardus Siguarius. qui tune erant de
capitule. Sunt etiam inde testes Bertran-
dus frater domini comitis predicti, Ugo de
Alfar, Jordanus de Lantario, Petrus Mar-
tinus de Castronovo, Poncius Astoaldus
legisla, W. de Bairaria, W. de Pinu &
Martinus Chivus qui cartam istam scripsit.
Arnaldus etiam de Escalquencibus est testis
de toto.
295. — CCIV
assignat en faveur de Pierre de
Voisins '.
IN nomine sancte Se individuo Trlnilatis,
amen. Ludovicus Dei gratia Francorum
rex. Notum facinuis nos vidisse lifteras
Odonis dicti Coci, militis, quondam seiics-
calli Carcassone, in hec verba ;
' Rcgiflium curiac Francinc, [Lat- 9996, p. 21. J
944
Novcrint univers! presentem cartam ins-
pecturi, quod nos Odo dictus Cocus, mi-
les & senescallus domini régis Francie in
partibus Albigiensium, de mandate & vo-
luntate domini Adam de Miliacho, tune
tencntis locum domini régis Francie in
partibus istis, qui ex parte domini régis
vobis, domino Petro de Vicinis, subdictam
terram in assiziam vestram pro mille libris
Mclgor., emendis & expletlis pro centum
libris in hoc compulatis, tradiderat & assi-
gnaverat, rcpreciavimus & computavimus
ipsam terram subdictam, & vobis tradidi-
mus jura que domiiius rex ibi habebat in
redditibus, emendis & expletiis, videlicet
villam de Reddis pro viginti & quinque
libr. & quatuor sol. sex den. Melgor. &
villam de Cadarona pro decem libr.,Cou-
zanum pro septem libr., Bugaaragium pro
viginti una libr. sex sol. quinque den.,Vil-
larium in Redesio pro undccim libr. & di-
midia, Querium de Malet pro centum &
quatuordecim sol., Montemferrandum pro
decem libr., ConstaïUium in tallia illorum
de Elanchafort pro quinquaginta sol., So-
graniam pro triginta quinque sol. Luccum
pro septem lib. quatuor sol. sex den., Bel-
lumcastrum pro decem & novem libr. &
dimidia, villam de Cruce pro tallia octo ho-
niinum pro sexaginta sol., Albezunum cum
sua foresti Se cum foresti de Bellocastro Se
jus de foresti faiditorum de Archis, pro
undecim libr. & quatuor sol., albergani de
Effesta pro decem S: septem sol. sex den.,
excepta alberga marescalli, Coffolentiiim
pro ducentis libris, Limosum pro quin-
gentis & viginti libr. decem & septem sol.
Item ad supplementum terre vestre & assi-
sie vestre tradidimus vobis S: asslgnavimus,
de mandato domini Adam de Milliacbo,
Podium prope Sanctum Ylarium pro sex
libr., villam de Dente pro decem & septem
libr. & decem & novem sol., leudam de
Electo de fusta aque & de sale pro viginti
& sex lib. & in leuda de Ponte deOnione,
ultra partem domini Lamberli, pro quatuor
lil)r. & illud quod dominas rex habet ia
villa de Laurecs & Esculencs, prêter assi-
ziam Stephaui Britoni, pro septem libr.
Hec omnia prenominata, scilicet jura do-
nnai régis, nos Odo senescallus prenonii-
nr.tus, vobis domino Petro de Vicinis in
An
12^1
ICJor;^'.
t. m:
col. iio.
Q45 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 046 "~ —
An -'^ '^ An
'^ assii-iam vestram, pro domino rege Fran- postea recoiiciliati, qui habebat in villa
cie, pro mille libris, emendis & explctiis de Caiinis très domos, valent per annum
pro centum libris compiitatis, & mandato viginti quatuor solidosj & in domo S. de
domini Adam de Milliacho tradidimus & Clamos albergam duorum militum, valet
assignavinius , teste sigillo nostro. Acfum duos soliJos sex denarios Melgorienses; 8c
Carcassone, anno Domini IM" CC XXXI", in domo P. Gairaldi albergam duorum mi-
mense septembri. lituni, valet duos solidos sex denarios; &
Nos ergo assiziam, assignationem & tra- in domo B. Giffredi pro censu duodecim
ditionem terre predicte, prout in supra- denarios, in orto B. de Bolonaco pro censu
Scriptis prefati Odonis, tune temporis se- duodecim denarios & pro censu terrarum
nescalli nostri, litteris confinetur, pre- septem sextarios & eminam ordei & pro
dicto Petro & heredibus suis de uxore quarto sex septem solidos; & pro oleo
légitima tenendam & possidendam, conce- totius honoris Bernard! Pontii dimidiuni
dimus & confirmamus. Quod uf perpétue scxtarium olei & pro terre meritis vinea-
stabilitatis robur optineat, presentem pa- rum triginfa saumatas vindemie, valent
ginam sigilli nostri auctorifate & rcgii no- friginta solidos; & pro triginfa sexiairatis
minis caractère inferius annotato fecimus terrarum pro dominio in terminio de Cau-
communiri. Actum apud Aquasmortiias nis & de Villarambcrto & Prato Majori &
anno Incarnationis dominice mccxlviii, de Pratis ad frumentuni, que si colerentur,
nicnse augusto, regni vero nostri anno possent inde haberi de tascha decem sexta-
XXlt, astantibus in palatio nostro quorum rii frumenti & pro dominationibus & do-
nomina supposita sunt & signa. Dapitero minicaturis de Conialeda duodecim sexfarii
nuUo. S. Stephani bnticularii. S. Johannis siliginis; & apud Caunas quinque mansos
camcrarii. S. Imberti couslabularii. Data hominum, quorum tallia valet decem so-
vaccante cancellaria. lidos Melgorienses. Preterea Arnaldus de
Caunis miles faiditus habebat in villa de
Caunis domum, valet per annum octo soli-
dos, &c in domo S. de Clamos albergam
- /• CCV unius militis, valet viginti quinque dena-
^ " rios & in orto B. de Motbonols pro censu
viginti octo denarios & in tribus homini-
Lcttrei d'Adam de Mllly, Ueutauint ^^^^^ pauperibus pro tallia très solidos, &
du roi dans la Province \ pro toto domini Obladi très sextarios ordei
& decem saumatas vindemie, que valent
. x -tovf.RIMT univers» presentem cartam decem solidos. Guillelmus Pigarius miles
An iN inspecturi, quod nos Adam de Milia- faiditus habebat in villa de Caunis duos
"■'' cho miles, tenens locum domini régis mansos hominum, quorum tallia valet sep-
iSl^. Francie in partibus istis, pro domino rege tem solidos ik in riparia de Abrenes pro
Francie vcndimus & perpcfuo adquitamus usatico quinque migerias olei & pro censu
monasterio S. Pétri Caunensis & vohis do- cujusdam vinee duos denarios & très gal-
mino P. R. abbati Caunensi & fofi conven- linas. Galardus Pontii miles faiditus ha-
tni cjusdcm monasterii presenti & futuro, bebat in villa de Caunis homines, qui
totum honorem & hereditagium, quod do- vocantur Busqueiras, quorum tallia valet
niinus rex & ballivi sui usque ad istum quinque solidos & pro censu unani mige-
diem, c[uo hec scribitur carta, habuerant ram olei & in niolcnJino dels Busqueiras
& tenuerant in feodo dicti monasterii pro censu unam eminam ordei. Rogerius
r;j ori};. ratione faiditorum & hereticorum, sicut de Conquisto miles hereticus habebat apud
toi '357 '" presenti carta subscribitur, videlicet Caunas pro censu duos solidos septem de-
terram Bernardi Pontii, militis faiditi & narios & pro censu vinearum duos sexta-
rios ordei & pro tallia in duobus mansis
■ Archives Je l'abbnye de Cju-.-.es. [Do.it, v. 53, hominum quin(|ue solidos. Vascho de Lau-
(>> 3o3.) rano faiditus habet pro censu domorum
An
I23l
947
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
948
iiovem denarios & pro taschis cujiisdam
campi uiiam eminam frumenti, qiiando
eolligitur. Petriis Goscius miles habet in
villa de Cauiiis unum mansum hominum,
cujiis tallia valet decem solides. Petnis R.
tlo Cellavinaria faiditus miles habebat in
villa de Caunis iinum liominem, cujus tal-
lia valet très solides. Mansus Joannis de
Viridario &: patiium, quod tenet Aladaicis
11X01- qviondam Pv. Sicredi ratione beresis,
valent per annum cjuinque solidos. Man-
sus B. Pobirani pro heresi valet per an-
num duos solidos. Mansus Pontii de Caunis
pro heresi valet per annum octo solidos.
Mansus Pétri Charimarii valet per annum
très solidos. Mansus Guillelmi de Mirapice
si construeretur valet duos solidos. Ortus
Johannis de Viridario pro heresi valet qiia-
tuordecim denarios. Ortus Pontii Olerii
pro heresi valet quatuordecim denarios.
Orzales heretici habebant in Prato Majori
linam modiatam terrarum, valet unum sex-
tarium frumenti & unum sextarium ordei.
Petnis Vitalis faiditus habet honorem apud
Villamrambertum, valet sex sextarios bladi.
Petrus Arnaldus de Cabareto pro heresi
habebat molinarium, prata & ortos, va-
lent per annum novemdecim sextarios fru-
menti. Petrus Artusius de Lauracensi habe-
bat molendinum, incondirectum pratum &
ortum, c[ne si construerentur valerent per
annum novemdecim sextarios frumenti, &
modo propter .heremitatem dantur novem
sextarii & emina frumenti. B. Freussarii
habet olivetam, valet migeriam olei. Rai-
mundus Picardus hereticus habebat hono-
rem, valet per annum duodecim denarios,
Isarnus Jordanus miles faiditus habebat
honorem in Frenciano, videlicet honiines
Isanuim Engilbertum & B. fratreni ejus &
A. de Area, quorum tallia valet septem so-
lidos, & tenebant duas modiatas terrarum
ad , valent per annum si colantur
quatuor sextarios bladi & migeriam olei,
& pro usatico horti & cujusdam casalis
unam quarteriam ordei, & in campo R. de
Furno unam eminam bladi pro taschis iibi
sunt très sextairate, & sunt due sextairate
ad Podium Blando, valent unam eminam
bladi pro taschis quando seminantur. Pon-
dus Guereiatus habebat très eminatas terre
ad Vas, valent pro taschis unam quarteriam
bladi. Poncius Belloni habebat eminatam
terre ad Arenas, valet pro taschis unam
ponieram bladi. B. de Bebars habebat ad
Pratum très eminatas terre, valent pro
tascha unam quarteriam bladi. Petrus Pu-
jols habebat unum campum ad Prata, valet
pro taschis unam quarteriam bladi. B. de
Bubars tenebat ad Fraycenatam duas sex-
tairatas, que non fuerunt culte, transacti
sunt decem anni, & ibidem due sextairate
ad Fraicenatam ad taschas, valent unam
quarteriam bladi. P. Baira tenebat ab co-
dem J. Jordano apud Archas unum arpen-
tum vinee, valet duas saumatas vindemie.
Merierbo (sic) dimidium arpentum vinee,
valet unam saumatam. Poncius Guereiatus
tenebat unum arpentum mallolii iiovi; G.
Amelii duos ortos, valent pro censu unam
sextairatam avene. R. Remegii miles, c[ui
mansit ad mercedem régis, habet ad Ler-
tianum quatuor mansos hominum quorum
tallia valet decem solidos. Ermengaldus de
Gesreussano miles faiditus habebat i)ro
redditu quatuor sextarios bladi & habebat
unum hominem Pentium Guerregatum,
cujus tallia valet très solidos. Pilusfortis
de Ventaglone miles habebat très mansos
hominum, quorum tallia valet quindecim
solidos; R. Panerii unam migeriam olei de
quadam vinea Guerregiati & inter omnia
alia dimidiam migeriam olei; G. P. de Pen-
thera très mansos hominum, quorum
tallia valet duodecim solidos sex denarios
& pro usatico cujusdam ferraginis très
eminas ordei pro heresi. Berardus miles
habebat duos mansos hominum, quorum
tallia valet quatuor solidos Melgorienses.
B. Pontii de Sirano habebat unum homi-
nem, cujus tallia valet très solidos. Ber-
trandus de Villario habebat medietatem
unius mansatici, cujus tallia valet octo de-
narios. P. Rogerius de Cabareto habebat
duos mansos hominum, quorum tallia valet
très solidos. Heleazarius de Grava habebat
unum hominem, cujus tallia valet duo3
solides sex denarios. A. Gueraldi hereti-
cus in riparia de Aise, valent très mi-
gerias olei, & ad Podium Blando unam
sextairatam terre, valet unam quarteriam
bladi, & ad Vas duo mallolia, valent très
saumatas vindemie, & ad Cantacinguls ha-
bebat unum campum, valet pro cei'su sex
An
I23l
An
949
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LAKGUEDOC.
fjSo
An
denarios, Se aJ Adagaiiteriam & ad Regem
Adam & Avenas Se ad Piatuni Huer habe-
bat quatuor petias terrarum, que suiit sex
sextairate, valent unain sextairatam bladi
An
I23l
l3 oclo-
trc.
medietatem oboloruin qui rcciphiiitur aJ
portas ville Galliaci ab infroeuntibus in
cadem villa S: exeuntibus. — Item petcbat
medietatem ilcl cop, qui datur ab illis qui
pro taschia. G. Pontii de Furno habebat vendunt bladum in villa Galliacensi ad pi-
olivetam, valet unam quarteriam olci, &
olivetam Bonassonat, unam quarteriam
olei. Hec omnia prenominata fuerunt ap-
pretiata coram nobts ad valorem viginti &
septem librarum scptem solidorum septem
denariorum Melgoriensium per annum,
que omnia vobis vendimus pro domino
rcge propter sexaginta libras Melgorien-
lani. — Item petebat medietatem in omni-
bus leudis que percipiuntur in foro Sancti
Andrée extra mures per totum annum. —
Item petebat medietatem bonorum que
fuerunt Eernardi Gastoill, Pétri Rai-
mundi de la Sopeza, Bernardi Pétri, Atho-
nis llairauudini & Geraldi Grimai, que
bona predecessores domini comitis ipsius
ses, quas nobis pro domino regedonavistis, habuerunt ratione incurrimenti , & ipso
& hanc venditionem prememoratam nos &
ballivi domini régis guirentabimus pro rege
vobis & monasterio vestro in perpetuum.
In cujus rei firmitatem & perhennem me-
moriam, presentcm cartam cum sigilli nos-
tri muniinine roboramus, in presentia &
de consilio domini Odonis Cocci senescalli
Carcassone. Datum Biterris, anno Domini
niillesinio ducentesimo trigesimo primo,
niense septembris.
297.
CCVI
Accord entre Ra'imond VII, comte de
Toulouse, 6- l'abbé de Gaillac'.
cornes hodie partem illorum bonornm tc-
net. Se partem quibusdam bonis pcrsonis
dédit, quorum bonorum quedam ad cen-
sum annuum tenebantur ab ecclesia. —
Item petebat, quod consules de cetero in
villa Galliaci non fièrent. — Item petebat
emendam localis & census quem ammitte-
bat abbas propter edificationem turris. —
Item petebat molendina & paixeriam do
ponte, que dicebat ad ecclesiam pertinere.
— Item petebat bona que fuerant Asnardi
filii Astrugue femine. — Item petebat
omnia incurrimenta bonorum, qui ab
ecclesia ad censum annuum tenebantur. —
Item dicebat, quod dominus comes tenebat
in feudum ab ecclesia Galliacensi quicquiJ
habebat in eadem villa & pertinentiis ejus-
dem. — Conquerebatur etiam deeodem do-
mino comité, c[uia recipiebat albergam, bla-
dadam & quasdam alias exactiones illicitas
in villa de Montilio. — Econfra dominus
comes multas & varias exceptiones et dcf-
NovEUiNT universi presentem paginam
inspecturi, quod controvorsia erat
infer dominum Raimundtim, Dei gratis
comitem Tolo'^anum, ex una parte, & Rai- fensiones contra ea, que proposita sunt,
mundum abbatem Galliacensem & conven- proponebat, qui intontionem abbalis cli-
tum ejusdem loci ex altéra, in presentia & dere videbantur. — Tandem post mullas
audientia venerabilium patrum Duranti
episcopi Albiensis & Geraldi abbatis Case-
dei,& Pontii deVillanova & Pétri Martini
de Castronovo. Petebat idem abbas quar-
fam partem justiciarum, que fuit domino-
rum de Lauriaco, quia dicebat eam esse de
feudo ecclesie Galliacensis, & quia sine
consilio ejus comes emerat, dicebat emp-
tionem non valerede jure. — Item petebat
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 3, n. 8.
fj. Sep, original scellé de cinq sceaux sur cordons
d« soie rouge.]
8c varias utriusquc partis allegationcs,
amicabilis compositio inter dictum comi-
tem Tolosanum & abbatem & convoi\tura
Galliacenses de consilio & consensu ipso-
rum facta est, mediantibus venerabilibus
patribus Duranto cpiscopo Albiensi &
Geraldo abbate Cascdei, & discretis viris
Pontio de Villa[nova] & Petro Martini,
que talis est. — Recognovit dominus comes
l^holose & confessus est cum bac publica
scriptura se habere & tenere in feudum ab
abbate Sancti Michaclis de Galliaco & mo-
nasterio prenotato dominium & omnia jura
l.d.oi-ig.
(. III.
col. as.
q5l PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. oj2 ~~ '
An ' ' An
'*■" & possessloncs, que vel c[uas habct vcl te- Pctri, lior.orcs qui quondam fueriint illo-
net in villa de Galliaco & pertinentiis cjus, rum qui sunt nominati, quos modo domi-
&specialiter quartam parteiii dominii qiiam nus cornes tcnet vel alius pro eo. Et si
habuit a doniinis Lauriaci, ita quod ipsc & cornes predictos honores heredibus non
siiccessores sui perpetuo teneant & habcant reddiderit, predicti honores vendenlur,
in feuduni a janidicto abbate ik ejus suc- Sk precium, ut dictum est superius, intcr
ccssoribus & monasterio Galliaciensi do- dominos dividctur. Quod autem dictum est
minium & omnia jura, que habet in villa de incurrimentis hominum abbatis & mo-
de Galliaco & perlinentiis ejus, sicut iidc- nasterii & de aliis qui tenent honores, pro
les feudatarii, pleno jure. — Abbas autem quibus annuum censum prestare tenentur,
& monasterium Galliaci habebit terciam idem per omnia observabitur in hominibus
partem in toto blado quod coUigitur dil domini ccmitis Tolosani & in aliis qui
cof ab illis qui vendunt bladum in villa tenent ab eo honores, pro quibus censum
Galliaci, & terciam partem in obolis qui prestare tenentur. — Item restituet domi-
rscipiuntur ad portas. — Item habebit in nus comes Icgitimis heredibus Assnardi
foro Sancti Andrée niedietatem leude inte- hereditatem ipsius, & si forte heredes non
gre de omnibus venalibus que ibi veniunt comparuerint, abbas recuperet honores qui
vel defferuntur, tam in ovibus quam in ab eo in censum tenebantur, & in aliis que ''j"'"!^!'"*
capris &: porcis & aliis. — Item habebit in sunt in pertinentiis Galliaci, habebit abbas col.3Jj.
molendiiiis & paixeriade ponte, que domi- quartam partem. — Convenit etiam inter
nus comes tenet, octo sestaria bladi, vide- dictum abbatem & comitem, quod cum
liCet quatuor frumenti & quatuor faba- consules luerintcreati in villa de Galliaco,
rum, pro censu annuatim persolvenda ad jurabunt ipsi consules in presentia abba-
mensuram pile Galliaci, in festo sancti tis vel bajuli sui, quod bona fide conser-
Juliani, & in feudum ab ecclesia tenebun- vabunt & def'fendent omnia jura monasie-
tur. — Et si forte contigerit quod aliquis rii, & in villa de Galliaco & [in] terrilorio
vel aliqui, qui tenent honores sub annuo ejus. — Item restituit dominus comes loca-
censu a monasterio Galliacensi, incidant lia circa turrim hominibus, quorum quon-
iii incurrimentum vel décédant intestati dam fuerunt, & ecclesia habebit in dictis
sine herede, honor vel honores vendatur localibus jura sua. Pro parte autem localis,
vel vcndantur personis conipetentibus, ita que est de dominio abbatis, in quo turris
quod monasterium percipiat vendas & est edificata, débet dominas comes dare
impignorationcs 8c acapita & censum so- competentem emendam eidem abbati. —
litum & quartam partem inciirrimenti. Preterea dominus comes, in redemptionem
— Si vero homines ligii abbatis in incur- suorum peccaminum, douât in helemosi-
rimentum inciderint vel intestati sine he- nam Domino Deo & monasterio Beati
rede inortui fuerint, honor vel honores, Michaelis de Galliaco & in perpetuum
quem vel quos a monasterio sine censu remittit albergam, bladadam & omnia alia
tenebant, ad monasterium sine parte ali- jura, que habet vel habere débet in villa de
cujus revertantur. Honores vero censua- Montillio, & concedit ut homines cjusdem
les, qui ab abbate tenentur, vendantur ab ville présentes & futuri possint uti libère
abbate eo modo quo dictum est superius, pascuis, aqiiis, nemoribus, sicut alii homi-
& precium inter dominos dividatur. Fidan- nés domini comitis. Et cum ipss haberet
tie quoque & justitie & clamores famille de jure in monasterio Galliaci albergam
ipsius abbatis, scilicet clericoruni, guber- cum viginti equis, in heiemosinam donat
natorum navium, molendinariorum, deci- abbati Se eidem monasterio in perpetuum
niantium, ortolanorum & omnium illonim, niedietatem ejusdem albergue, & ita de
qui in familia ejusdem abbatis necessario cetero dictas comes habebit in dicto mo-
sunt, erunt intègre ejusdem abbatis & nio- nastcrio albergam cum decem equitaturis
nasterii antedicti. — Item dominus comes 8: equitantibus tantum. — Proniisit etiam
restituethercdibusBernardi Gastoill, Atho- dominus comes pro se & successoribus
nis Raimundini, Geraldi Grimai, Bernardi suis, quod quotiens abbas in eodem nionas-
"" q53 preuves de l'histoire de LANGUEDOC. q54 — —
An ^ J ^ An
terio mutatus fuerit, & de coiisilio abbatis GoiguHus, Aitaldus Pagamis bostalarius '^'"
Casedei & couventus Galliaci, sicut cou- Casedei, Guillelniiis de Bornazello prier ''.''■m'.'^'
suetum est, institutus veiiiet, dictus cornes Saiicti Roberti de Corniliano, Radulphiis col.3iio.
in capitule dicii nioiiasterii Galliaci, cuni prior de Sancta Liberala, Guillelnuis Ca-
ipse coiiies primo in villa Galliaci venerit pcUa, Bernardus Riidclli, Guillelnuis Miro,
8i abbas Galliaci presens fuerit Si ab nioiiachi; Durantus capellanus Sancti Mi-
eodem abbate fuerit requisitus, & in capi- chaelis de Galltaco, Guillelnuis Malestatga
tulo recognoscet se tcnere in feudum ab sacerdos, Guillelnuis de Vallafo, Marchus
abbate & nionasterio Galliaci doniiniuni & Pontius Guilaniar, Bernardus Coc, Geral-
jura & possessiones, que vel quas babet dus Rossclli, Matfrediis, Stephanus Bi-
in villa Galliaci & pertinentiis ejus. — gO'"'''''? Aniorauis, Peirus Anielii, Ilainuin-
Kos igitur, Ilainiundus, Dei gratia cornes dus Garrigua, Berengarius de Avariis (?),
Tolose, & Rainuindus, abbas & conventus Guigo Mantafe, Sicardus Atamanni, Rai-
nionasterii Galliaci, compositiouem pre- mundus de Galliaco & Bernardus de Gal-
dictam %i universa prodicta & singula per liaco nepos ejus, Berengarius de Galliaco,
nos & successores nostros approbamus & Bertrandus de Galliaco, Guillelmus do
confirmamus, & proniittimus nos inviola- Galliaco, Johannes Rotberti bajulus abba-
biliter perpétue servaturos. Et ut perpe- tis, Bernardus de Penna, Bernardus Bego
tuaiu obtineant firmitateni, presenteni juvenis, Guillelmus Rosselli, Guillelnuis
paginani sigillorum nostroruni munimine Duraiiti de Cornaboc, Bernardus Durauti
roboranius. — Et nos Durantus, Dei gratia nepos ipsius, Rainuindus Boneti, Bernar-
cpiïcopus Albiensis, & Geraldus, abbas dus Borrelli, Guillelnuis Borrelli. Actinn
Casedei, antedictam compositiouem ap- apud Galliacum, in domo fornelli, an no
probanuis & confirmamus & sigillorum Incarnationis dominice M"cc"XXX° primo,
nostrorum appositions munimus, instru- lU idus octobris. Jobannes Aurioli, domini
menfo qnoJ incipit : In noniine sancte & comitis Tolose notarius, ex utraque parte
ind'ivldue Trînhaùs, anno ab Incarnatione rogatus scripsit.
An
I 23l
>7
Domîn'i M°C°LXXV, în mense januario, &
finit Bermundus qui utrin,^ue rogatus scripsit,
iii sua rémanente tirniifate, hiis exceptis
que essent contraria buic compositioni, 290. L-C^Vll
vel possent quantum ad banc composilio-
nem prejudicium domino comitigenerare. Extrait de quelques actes touchant
— Et nos R., Dei gratia abbas Gallia- les comtes de Fûîx 6* les vicomtes
censis, & conventus ejusJem monasterii, de Narbonne '.
quitamiis, solvimus, diffinimus vobis do-
mino comiti Tolosaiio & successoribus I. -n tOTUM sit cuncfis, quod nos Rogerius
vestris iii perpetuum, quantum ad nos & iN Bernardi, Dei gratia cornes de Fox, &
successores nostros pertinct, omnes actio- Rogeriusde Fox filius nosferexuna parte,
lies, petitiones & querelas supradictas, & dominus Rainuindus Fulconis, [Dei gra- iiivricr.
salvis & retentis nobis universis & singu- fia vicecomes Cardone], & domina Terro-
lis, que nobis in presonti compositione a gia, per eandem vicecomitissa Cardonen-
vobis sunt tradita & concessa. — Huic sis, & Raimundus do Cardona filius noster
compositioni interfueriinf testes rogati ex alla parte, nos omnes pariter supradicti
dominus Albertus, abbas Montisalbani, per nos & per omnes nostros, facimus
cujus sigîllum in testimonium appositum compositiouem & compensationem sive
est huic carte, & Arnaldus do Monteacuto, transactionem de illis scilicet exovariis.
Guillelmonus senescallus Albigensis, ma- que ego Rogerius de Fox debeo accipeie
gister Guillelmus priorGalliacensis, domi- in mea parte per Brunissendem, filiam do
nus Isarnus de Cambon &: Arnaldus nepos
ipsius, Frotardus, Amblardus Vassallus, ■ Chatcnu de Foix; caisse 29. [Doat, vol. 17e,
Guillelmus de Sancto Jiiii-'.iio, Prntius t"
10. i
An
123.
9^^
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
()l>0
vohis Rainnindo Fulquoni & domine Ter-
rogie uxoris vestre, & de illo similiter exo-
vare, qiiod ego Raiiiuindus de Cardoua
debeo accipere iu mea parte per Esclar-
niondam, iiliam de vobis comité de Fox,
II. In' noHiine Domini, anno Nativitatis
ejusdem M°cc°xxx°ir, régnante Ludovico
rege, x" kalendas februarii. Pateat iinivcr-
sis & singiilis presenteni paginam inspi-
cientibus, quod nos Aymericus, Dei gratia
iixoreni nieam. Et quia nos Rotgerius Ber- vicecomes Narbone, per nos, &c. habito
nardi cornes de Fox predictus tenebamur
in presenti persolvere Esclarmonde pre-
dicte filie nostre quingentas marchas
argent! pro sua hereditate, Si vobis Rai-
mundo de Cardona viro suo pro vestro
exovare, & nos similiter Raimundiis Ful-
quonis & domina Terrogia ex altéra parte
tenebamur persolvere predicte Briinis-
sendi filie nostre quingentas marchas
diligent! consilio domini Mathei de Mal-
liaco, cognati nostri, & proborum homi-
num civitatis & burgi Narbone, promitti-
mus & ex pacto firmissimo, stipulatione
interposita, nos astringimus vobis Ro-
gerio Bernardo, Dei providentia comifi
Fuxensi, genero nostro, & tibi Ermen-
gardi dilecte & karissime filie nostre uxori
ejusdem, quod si de Aimerico & Amalrico
argenîi pro sua hereditate, & vobis Rotge- filiis nostris vel ab altero ipsorum sino
rio de Fox viro suo pro vestro exovare, fit Icgitimis infautibus decedere contigerit,
inter nos omnes dictos talis compensatio nonobstante testaraento vel ultima volun-
Si transactio de supradictis exovariis sub tate eorunidem vel cujuslibet, infanti ex
liac forma, quod ego Rotgerius de Fox, vobis duobus simul progenito damus inter
cum assensu & voluntate domini patris vivos, laudamus & concedimus in perpe-
nostrl comitis de Fox, per me & per meos tuum palacium nostrum Narbone, cum
remito & diffinio supradictas quingentas toto vicecomitatu & territorio Narbo-
marchas argenti, quas accipere debebam in nensi, & cum omni plenitudine, altitu-
exovare per Brunissendem jamdictam iixo- dine, auctoritate & jurisdictione seniorivi
rem meam, ipsos dimitto vobis, domino & potestativi, sicut melius & plenius ad
Rairaundo Fulchonis & domine Terrogie nos & antecessores nostros illa omnia
(k vestris, pro hac scilicet ratione, quiavos spectasse videntur & sicut ipsis jurisdic-
. omnes nariter supradicti mihi & domino tionibus quoquo tempore sumus usi
Kd.orig.
t. m,
col. 36i.
Fox filii sui. S. Raimundi Fulquonis. S.
domine Terrogie uxoris sue. S. Raimundi
de Cardona. S. Esclarmonde filie comitis
de Fox. Nos omnes qui predicta omnia
laudamus & firmamus & testes firmare
rogamus. S. Rotgerii de Comenjo coniitis
de Pailars. S. Guillelmi de Cardona. S.
Bernardi de Portella. S. Guillelmi de Cal-
ders. S. Gaucerandi de Durg. S. Bernardi
de Aragail. S. Guillelmi de Fluvianq, tes-
tium. Beringarius de Fonte, publicus
scriptor Solsone, qui hec scripsit & hoc
signum (îocus signi) apposuit.
An
12 32.
s;t
janvier.
patri meo comiti de Fox dimititis & diffi-
nitis nunc & semper illas quingentas mar-
chas argenti, quas tenebamur persolvere
Esclarmonde sorori mee, de me Rotgorio,
& filie comitis de Fox patris mei. Et ex
altéra parte ego Raimundus de Cardona
(sequ'itur similis renunciatio). Actum est
hoc XIII kalendas martii, anno Domini
ArcCXXX. Sigtnum Rotgerii Bernardi
Dei gratia comitis de Fox, S. Rotgerii de f'acere deinceps posse, per quod predicta
i!a
quod nullus hères, &c. Verumtamen si jus
aliquod scriptum vel consuetudinarium
contra dictam donationem seu concessio-
nem nobis vel alicui e nostris compete-
ret, illi juri & consuetudini renuntiamus,
& expressim legi que donationem inter
vivos factam dicit ex causa ingratitudinis
revocandam , sicque nos observaturos &
nuUatenus contraventuros, nec fecisse vel
vel aliqua predictorum minus valeant, tac-
tis corporaliter sacrosanctis Evangeliis,
gratis & bona fide juramus. Acta sunt hec
solemniter apud Narbonam, in palatio
ejusdem domini Aimerici, vocatis & pro
testibus adhibitis domino Mathco de Mal-
liaco prenominato & Sicardo vicecomite
de Lautrego, & Petro Rogerio de Mira-
pisce & Petro de Podio & Bernardo de
Duroforti & Raimundo de Savarduno &
' Château de Foix, caisse zz. [Do.it, vol. 17c,
f> 36.]
An
1X32
957
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
1233
scptcni-
data, de cetero fièrent hostie digne &
pure & munde, que per Narbonensem dio-
cesini impcrpetuum darentur. Uiide cum
tani pia illius boni viri devotionis inten-
tio quampiurimum sit laudanda & mérite
commendanda, qui etiam, secundum quod
intelleximus, optimas & largas elemosinas
nionnsterio vestro contulit imperpetuum
duraturas, & secundum sanctorum patrum
statuta in officiis caritatis primo loco illis
teneamur obnoxii, a quibus constat nos
bénéficia récépissé, tum propter edificatio-
nem fidei Christiane, tum propter bonum
exemplum aliorum amicorum vestrorum,
qui hujusmodi exemplo ad vestrum amo-
rem & beneficium magis ac magis ut cre-
dinius attendantur, tum ne propter vos
depereant tôt sacrificia pro ipsius anima
propter hoc imperpetuum instituta, tum
propter venerabilis abbatis vesfri & vestro-
rum successionem, tum solo ipsius obtentu,
qui hoc pro [Dei] intuitu concessit debuis-
setis facere, si debitam reverentiam velle-
tis considerare, vestram, quam in Domino
sincera caritate, novit Deus, diligimus,
devotionem rogandoSc requirimus & mo-
nemus, quathinus, precum nostrarum 8c
mandati obtentu, predictum statutum te-
neatis & efficaciter imperpetuum observe-
tis. Nos etenim volumus & authoritate
presentium litterarum iirmiter & districto
vobis precipimus, quathinus ex sola carita-
tis & devotionis gratia & ex sola iiberali-
tate & pro vestre bone famé conserva-
tione, quia abbas vester & vos promisistis,
predictas hostias, ut statutum est, facien-
das hilariter donetis, cum ilarem datorem
diligat Deus, maxime quia jam consueve-
ratis eas dare omnibus petentibus eas;
vestram in parte ista in Domino commen-
dantes devotionem, quia magis ad hoc,
secundum quod intelleximus, ex gratia
quam ex debito vultis teneri. Et ideo volu-
mus & rogamus, quod sine aliquo subjec-
tate & consensu abbatis & conventus tionis debito, quo clericis veLaliis non
fecisse, videlicet quod par manus mena- tenearaini, nisi anime illius boni viri, cuj us
choruni Fontisfrigidi, elemosina ad hoc anima requiescat in pace, predictum statu-
tum hostiarum tenere & complere bona
Berengario de Boutenaco & Rotberto do
Hesenvilla militibus omnibus Se Raimundo
Bistano & Raimundo de Lacu judice dicti
doniiiii Aimerici, & GuilleliDO Fabro de
civitate, & Guillelmo Boneti de burgo, &:
magistro Petro Timberga jurisperîto, &
Guillelmo de Pauliniano scriptore. Sed
Guillelmus Gasc, publicus Narbone nofa-
rius, de spécial! mandate sepedicti domini
hoc scripsit.
III. In' Christi nomine. Notum sit uni-
versis, quod ego Guillelmus de Monte-
catano, per me, &c. confiteor, &c. me
habuisse & récépissé & me esse bene
paccatum ad totam meam voluntatem a
vobis Rogerio Bernardi, Dei gratia comité
Fuxensi, de omnibus illis xv" sol. Melgor.
quos mihi dedistis pro Aimerico de Nar-
bona ratione illius exovarii, quod pre-
dictus Aimericus de Narbona mihi promi-
sit dare cum Margarita uxore mea, filia sua,
temporo nuptiarum. Renuncians scilicet
exception! non numerate pecunie & do-
tis, &c. Quod est actum idus martii, anno
Domini Aj.''cc°xxx''iir. Sig. Guillelmi de
Montecatano, &c.
IV. Frater' Guillelmus dictus abbas Cis-
terciensis, dilectis sibi in Christo abbali &
conventui Fontisfrigidi, salutem, & since-
ram in Domino caritatem. Intelleximus
tam ex litteris nobilis viri A., Dei gratia
vicecomitis Narbonensis, & venerabilium
consulnni ejusdem civitatis, quam ex rela-
tione dilecti filii nostri abbatis vestri,
nobilem Johannem Bistani, bone memorie
civem Narbone, ex pia devotione & lauda-
bili iutentioiie, ad repellendam & confu-
tandam quorundam malignorum nequi-
tiam, qui non solum latenter, sed etiam
publiée predicare non dubitant panem
illum, qui per manus immundas mulierum
ac etiam clericorum tractatur, in corporc
Christi transmutari non posse, quoddam
statutum in vestro luonasterio, de volun-
■ Château de Foix, caisse 29. [Doat, vol. 170,
{" 02.]
' Archives de l'abbaye de Fonf»oide. [Doat,
Tol. 59, ^234.]
fide permittatis & secure & efficaciter
compleatis, ne duplicitatis malum in vo-
bis inveniatur & propter hoc niinistc-
rium vestrum & nostrum vitupcretur, ta-
An
1233
Ed.orij;.
t. m,
C01.3G3.
An
1233
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
1236
i3
janvier.
9^9
litcr facientes ut devotioneni vestram
digue comniendare possimus, & nos de
devotis erga vos & doniiim vestram de-
votiores efficianiur, Datuni anno Domini
MCCXXXlil, nieiise septembris. Suit une
lettre du même Guillaume, abbé de Citeaux,
au nom du chapitre (général de Citeaux, de la
même année & du même mois, pour la même
affaire. Le tout est inséré dans un acte des
abbé & couvent de Fontfroide, acceptant le
legs de Jean Bistan, tout en protestant, le
V février 1235 (il. st.). [A. M.]
V, Iii Qiristi nomine. Notum sit, qiiod
ego Rogeriiis Beniardi, cornes Fuxi, doiio
sororeni meam Esclarimnidam in legalem
uxorem tibi Bernardo de Alione, & seciim
dono tibi atque in dotem constituo decem
millia soL Mulgariensium , ita quod vos
duo simul habeatis & teaeatis iii vitaves-
tra, quandiu matrimouialiter vixeritis, &
960
299. — CCVIII
Coutumes des nobles de la vicomte
de Narhonne ',
r:
N anno Nalivitatis Christi M^CCX-XX"!!",
cge Ludovico régnante, iv°idus octo-
bris. Noverint onines presenteni paginaiu
inspecturi, quod milites Narbone & pairie
Narbonensis accesserunt ad doniinujii Ai-
mericum, Dei gracia viceconiileni Nar-
bonne, postulantes quod ipse doniinus
Airnericus facerot redigi iu scriptis con-
suetudines, quas ipsi milites ab anteccsso-
ribus ipsius domini Aimerici habuerant &
eisdem uti consueverant, îk etiaiu quod
easdem consuetudines confirniaret, ne ali-
defuerint quales predici, & tu, Bernardus
de Alione, sic pervixeris dictara uxorem
tuam, demum habeas & teneas dictos de-
cem mille solidos in onini vita tua, & post
fineni tuum revertantur libère & sine im-
pedimento mihi & heredibus nostris co-
mitibus. Et ego Bernardus de Alione &
frater meus Arnaldus de So, pro predictis
decem millibus solidis Mulgariensibus, de
quibus sumus bene paccati, obligamus tibi
Rotgerio Bernardo comiti & dicte uxori
mee Esclarmunde, villas de Artiguis & de
Médiane, cum hominibus & feniinis ibi-
dem presentibus & futuris, campis, vineis,
&c. Actum est hoc idus januarii, régnante
Ludoyco rege Francorum, anno ab Incar-
natione Christi m"cc°xxx°v''. Rei lui jus
testes sunt Pontius de Villanova & Isar-
nus Bernardi & Bertrandus de Bellopodio
& Petrus Rogerius de Mirapisce & R.
Sanctius de Rabato & Petrus de Mazero-
lis. Aymcricus tabellio publicus Appamie
cartam istara scripsit.
' Château de Foix, caisse 10. [Dont, vol. 170,
r 67.]
doniinus Airnericus predictus, inquir.itis
consuetudinibus, quas predicti milites &
antecessores sui habebant & quibus con-
sueverant uti cum ipso domino Aimerico
& antecessoribus suis, habito consilio &
tractatu de eisdem cum consiliariis suis,
Petro Gairaldi sacrista Sancti Pauli, Ber-
nardo Udalardi, Guillernio de Albaribus,
Guillernio Boiieti, Aimerico Palerii, Rai-
mundo de Lacu judice, & Bernardo de
Sancto Stéphane vicario & aliis, consuetu-
dines predictas fecit redigi in scriptis &
confirmavit, ne aliqua dubietas in curia
vel extra de cetero oriretur. Que siquiJcm
consuetudines taies sunt.
L Si aliquis miles Narbone vel Narbo-
nensis patrie in curia domini Aimerici
conventus fuerit & convictus de aliqua
causa reali vel personali, exceptis injuriis
& criminibus, non det pro justitia nisi lx
solidos Narbonenses. Verumtanien si que-
rinionia f'acta fuerit de summa IX librariim
& infra, tenetur tantum dare tertiam par-
tein, salvo quod curia semper potest remit-
tere inde. — H. Item si miles de districlu
vicccomitis alium niilitem de eodcin dis-
An
1212
post fuveiii vestrum remaneant infantibus quis error vel dubietas possit oriri, & cpiod
vestris communibus, ex vobis duobus nalis semper absque onini questione clare &
& procreatis. Si vero infantes vobis duobus manifeste apparerent & starent. Ideoc(ue
l-.d.on».
I. III,
(.■OI.30J.
' Registre des archives de la vicomié de Nar-
honne. [Doat, vol. .^8, f" J4.]
An
1232
961
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
96:
An
1232
h'J.orîq
trictii habeat odio & ipsuni alicubi Iiac t!e mansata in doteiii vel alio modo filie sue,
causa ce])it, doiiiiniis vicecoiiies ipsum cap- iiisi de voliintate doniiiii sui, & si fecerit,
tuni recuperare débet & potest, & si miles doniiaiis suiis potest bec revocare pro
qui alium cepit de illo capto in aliquo voluntate sua, nullo judicc requisito. —
conqueratur, vicecomes débet eos audire XL Item si filie hominum vicecomitis Nai-
& causam illam determinare. — III. Item boue collocate fuerint in matrimonio cuni
si aliquis conquestus fucrit de aliquo ho- hominibus militum feudalium ejusdem vi-
mine militis,dominus suus potest extrahere cecomitis, quamvis non fuerint redempte
eum de curia & tenetur pro eo curie, — a vicecomite vel ejus bajulo, debent esse
IV. Et si ille Homo alios fidejussores dede- proprie semper illius militis cujus maritus
rit, illi fidejussores omnino sint absoluti, erit, nisi forte cum universali mansata ve-
& hec consuetudo locum habeat, exceptis nerit ad maritum; tune enim illa mulier
criminibus que irrogant penam sangui- remanet vicecomiti cum mansata sua, &
nis. — V. Verum si homo ille, quem ex- in hoc ultimo casu, infantes ex illo matri-
traxerit dominus ejus de curia, arripuerit monio nati dividantur inter vicecomitem
fugam, tenetur dominus ejus dare curie & illum militem, cujus homo ille erit. —
niobilia illius honiinis tantum, sed non XII. Item si miles vel filius militis, vel
honorem neque aliquid de mansata. — alius qui sit de génère quod vulgaritcr
VI. Item si causa ventilatur inter milites dicitur de parage , equitans vel tenens
vel militem & alium hominem, & dominus aliquam equitaturam, aliquis non débet
Âimericus vel ejus officiales exierint extra ei auferre equitaturam vel pignora vel
Narbonam ad audiendam causam illam, accipere ad lora, & si fecerit, puniatur
vicecomes vel officiales ejus debent divi- pecuniariter ad cognitionem curie.' —
dere socios suos inter partes, & salarium XIII. Item si aliquis conqueratur de mi-
quod débet dari judici débet sumi a parti- lite vel de alio de génère militis, ante- coi. 304.
bus moderate, & nihil aliud débet exigera quam miles vel alius de génère ejus prestet
dominus vicecomes vel officiales ejus ra- curie cautionem, curia débet ipsi niiliti
tione expensarum. — VII. Item quilibet vel alii de ejus génère dicere querimo-
castellanus vel quilibet alius miles habens niam, de qua conquerens conqueritur. —
jurisdictionem in castris, habeat omnes XIV. Item si miles dotaverit filiam suam,
justitias omnium habitantium in suis cas- vel filius militis sororem suam, defuncto
tris habentium domicilium ibi, sive sint pâtre, ipsa postea nihil exigere possit de
milites sive burgenses sive rurales, & te- bonis paternis vel maternis vel fraternis,
neantur facere jus omni conquerenti de nisi forte pater vel mater sua ei dederit
qualibet querimoiiia in curia & in manu vel reliquerit in ultima voluntate plus
dominorum illarum villarum sive Castro- quam datum fuerit sibi in dotej tune enini
rum, exceptis judiciis sahguinum & adulte- illud residuum possit petere. — XV. Item
rii, nisi forte fuerint milites qui teneaiit in si aliqua filia militis voluntate sua, sine
feudum illud quod habent in castris a vice- consilio patris, duxerit virum infra xx an-
comite; illi vero teneantur respondere in nos, pater potest exheredare eam, ultra
curia vicecomitis, nisi illi teneant doniici- veroxxannos non puniatur. — XVI. Item
lium in quo morantur a domino illius cas- si aliquis miles in testamento suo relique-
tri. — VIII. Item si questio vertatur inter rit filium suum pro clerico vel pro mona-
dominum vicecomitem Narbone & aiiquem cho vel alicui religioso loco, non possit
militem ejus feudatariiim, ipse vicecomes plus petere ille filius, nisi illud quod pater
débet ei statuere judices sine omni suspi- ei donaverit vel diniiserit in testamento
cione. — IX. Item omuia lucra sive bona vel alio modo. — XVII. Item si aliquis fi-
que acquirunt homines militum, postquam lius militis de sua propria voluntate & sine
illa lucra sive bona pervenerint ad heredes voluntate patris vel matris aliquam reli-
eorum, censeantur de mansata. — X. Item gionem intraverit vel ordinem clericalem
si aliquis homo de mansata maritaverit fi- receperit, non possit plus petere, nisi illud
liara suam, non potest dare aliquid de quod pater vel mater ei dederit v«l reli-
#»
vm.
3i
—^ 963 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC, 964 " ^
"' ^ querit in sua ultima voluntate vel alio terram nostram & siibditorum nostronim
modo. — XVIII. Item si honio alicujus mi- purgemus heretica pravitate, & ad hoc
litis per judicium curie vicecomitis cor- tam curiose quam iideliter intendere pro-
poralem justiciam receperit, predicta curia ponamus, statiiimus ut in persequendis,
non débet vel potest aliquid accipere de iiujuirendis, capiendis & puniendis hereti-
bonis suis, tamen licitum est homini illi cis omnes barones, milites, baillivi & ceferi
redimere sanguinem suum de suo mobili. homines nostri curam vigilem & soUicitu-
Has vero consuetudines & alias, quas dinem adhibeant diligentem, sicut in pacc
habuistis cum antecessoribus nostris, nos facta Parisius a nobis est promissum. —
Aimericus, Dei gratia vicecoraes Narbone Item statuimus ut sine dilatione fiât Icgi-
predictus, per nos & omnes heredes & tima inquisitio contra illos, qui persequ-
successores nostros, vobis omnibus militi- tores hereticorum interfecerunt vel forte,
bus Narbone & patrie Narbonensis ik suc- quod absit, interficerent in futurum, Si
cessoribus vestris laudamus & confirma- contra omnes villas & homines ferre nosire
mus firmas & in perpetuum valituras. ac nostri disfrictus, qui illorum interfec-
Acta sunt hec in presentia & testimonio tioni consenserunt vel forte consentirent
Berengarii de Boltenaco, Pétri Raimiindi in futurum, & de omnibus illis, lani homi-
de Montebruno, Bernardi de Rocacorua, nibus quam villis, débita justicia fiât. F.t
Raimundi de Lacu, Bernardi Udalardi Es- hoc tam per nos quam per barones & balli-
samene, Pétri Amandi raercatoris, Guil- vos nostros fideliter volumus observari. — .
lelmi de Olonzaco & Guillelmi de Pauli- Item statuimus, quod, ubicumque in terra
iiiano publici Narbone notarii, qui fecit nostra seu in districtu nostro herefici in-
notam huj-cis instrumenti. Post mortem venti fuerint, in civitatibus, castris & \il-
ejusdem Guillelmi de Pauliniano, ego Rai- lis, intus vel extra in tsnimentis, homines
mundus Catalan! , scriptor Narbone, hoc illius civitatis, ville sive castrî, in qua vel
presens instrumentum sumpsi & scripsi. in quo sive in cujus tenimento inventi fue-
rint, solvant marchas illis qui hereticos ce-
perint, scilicet pro singulis hereticis mnr-
cham unam. — Item statuimus ut senescalli
9,p^-, vel ballivi suspecti in fide non instituan-
tur, & si forte eos institui contigerit, sine
dilatione removeantur. — Item statuimus
Statuts du comte de Toulouse contre ^^^j ^^^,^^ Jq^^s^ i,^ q„ib„s a temporc
les hérétiques '. pacis facte Parisius vivus inventus fuerit
An
1233
vel sepultus hereticus vel in eis predica-
IN nomine sancte & individue Trinitatis. verit, sciente & consentiente domino do-
Ad exaltationem fidei Christiane, & ad mus, existente légitime etatis, diruantur,
extirpandam hereticam p.ravitatem, & ad & bona omnia tune ibidem inhabitantiuni
conservationem pa&is, & ad bonum statum confiscentur, nisi suam innocentiam &
terre tocius conservandum & in melius justam ignerantiam probare poterunt ma-
reformandum, nos Raimundus, Dei gratia nifeste, & ipsi inhabitantes nichilominus
comes Tholose, deconsilio & assensu epi- capiantur pena légitima puniendi. Et om-
scoporum & aliorum prelatorum, comitum nés cabane suspecte, acommuni castrorum
8t baronum, militum & plurium aliorum habitatione remote, & spelunce infortiate
virorum prudentium terre nostre, matura & clusella in locis suspectis & diffamalis
deliberatione habita & diligent! studio destruantur vel obfurentur, nullusque de
précédente, lux statuta salubria in teira cetero in predictis locis taies audeat facere-
nostra & nostrorum duximus ordinanda. mansiones aut in eisd-em habitare. In qui-
— Cum si( de nositro firmo proposito, ut bus si quis fuerit de]irehensus post edictum
nostrum, omnia ipsius mobiiia confiscen-
' Trésor des chartes, J. 3o6; Toulouse, III, tur. Domini vero castrorum, in quorum
n. 66; originah — Teiilet, Layettes, t. 2, p. 248. dominio post edlctum nostrum taies man-
An
1233
96J
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
sioiies coiitigerit iiiveniri, in viginti quia-
qiie libris Tholosauarum puniantur. —
Item statuimus quod omnes hereditates
eorum, qui hereticos se fecerunt vel fa-
cieiit in futiinim, confiscentur & ôccii-
966
de reconciliatione sua lifteras testimonia-
les osteiiderint vel alias per personas ca-
tholicas & hoiiestas illud probaverint,
confiscentur, & etiamsi de reconciliatione
constiterit. si cruces, super hoc a suo
pentiir, sic quod ad liberos eoruni vel ad episcopo ammoniti ad portandum, non as-
alios successores, qui ab intestato eis debc- sumpserint aut assumptas auctoritate sua
rent succédera, si fuissent ortodoxe fidei, deposuerint aut efiani, cum exterius super
per vendilionem aut donationeni aut alio vestes ex utraque parte pectoris anterius
modo bona predicta non valeant pervc- proniinentes portare debeant, eas celare
nire. Et si talibus bona predicta reddila intra vestes deprehensi fuerint, pena simili
fuerint vel ab eis aliter detinerentur, nb
ipsis penitus auferantur. Domus autem
illorum, qui a tempore dicte pacis here-
tici facti sunt vel de cetero fient, t[uas
puniantur. Et etiam, sive bona habuerint
sive non, ad hoc modo debito compellan-
tur. — Item statuimus, quia iiitelleximus
quod credentes hereticorum, cum propo-
jpsi eo tempore inhabitabant, sine omni nunt se facere secUudum eorum ritum de-
misericordia destruantur. — Item statui- testabilem hereticos perfectos, ante per
mus quod omnes, qui villas vel domos vel precedens tempus possessiones suas & he-
clusella vel nemora inquisitoribus here-
ticorum prohibuerint, vel hereticos in-
ventos defeiideriut, vel captos abstulerint,
vel ipsis inquisitoribus auxilium incapien-
dis hercticis prestare noluerint, cum ab
ipsis inde fuerint requisiti, vel clamanti-
reditates in fraudem fisci vendunt vel do-
nant aut pignori obligant vel modis aliis
aliénant, hujusmodi contractibus in irri-
tum revocatis non obstantibus, predicta
bona occupentur, si consideratis circuni-
stantiis dictorum contractuum & ipsorum
bus non succurrerint, vel in custodiendis contrahentium nobis visum fuerit eos, in
quosceperint auxilium non ministraveriiit quos dicta bona translata fuerint, fraudis
postulatum, aut in commenda sua receptos participes extitisse. — Item quia intellexi-
permiserint abire, maxime si fuerint de mus, quod credentes. hereticorum quidcm
heresi suspecii & taies qui potestatem ha- sub specie mercature vel peregrinationis
béant custodire, per omnium bonorum transferunt se ad hereticos, ut sub tali ab-
suorum confiscationem puniantur & nichil- sentia éludant fiscum & ei subtrahant bona
ominus per senfentiam eorum aliis ponis sua, si coram episcopo loci, qui super hoc
legitimis subjiciantur. — Item statuimus propinquos vel eos qui bona hujusmodi
quod, si de heresi suspecti fuerint inventi, absentium tenant monuerit & requisierit,
jurent fidem catholicam, omn«m heresim & ab eisdem propinquis vel tenentibus
abjurantes. Et si fidem catholicam jurare bona eorum infra annum, computandum
noluerint & heresim abjurare, pena con- a tempore monitionis ejusdem episcopi,
tra hereticos édita puniantur. Si vero post probatum non fuerit légitime illos ab-
sacramentum prestitum receptatores, fau- sentes justa causa vel rationabili abfuisse
tores, consiliator.es hereticorum vel in ali- & etiam tune abesse, statuimus ut, si alias
ijuo cum ipsis scienter particiiiantes in- suspecti de heresi fuerint, contra ipsos
venti fuerint, pena consimili teneantur. — tamquam contra hereticos presumatur &
Item statuimus quod, si quis post niortem eorum bona confiscentur. Si vero ipsi vel
detectus fuerit fuisse hereticus & coram successores eorum vel qui bona eorum te-
episcopo loci probatum fuerit légitime, nent, post confiscationem bonorum vel
bona illius omnia confiscentur, & domus ante, justam & probabilem causam sue ab-
eorum, qui post pace-ni Parisius factam he- sentie ultra predictum tempus probare po-
retici facti sunt vel in posterum fient, in tuerint, bona eis légitime relinquantur vel
quibus habitabant vel habitabunt, diruan- restituantur. — Item quia nolumus quod iji
tur. — Item statuimus quod bona eorum terra nostraclaves Ecclesie contempnanfur,
qui fuerunt heretici vestiti, licet sponte ab statuimus ut, si quis in excommunicatioiie
hereticorum recesserint observancia, nisi per annum contumaciter permanserit, per
An
1233
"^ 967 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 968 ~^
'^ occupationem boiioium redire ad sinum terciensis offeudat in aliqiio, in rébus vel '^
matris Ecclesie compellatur, sicut in jiace in personis, palani vel occulte. Quod si
facta Parisius pleuius continetur. — Item quis contra hoc fecerit, bona ipsius occu-
Statuimus, ut tranquillitas pacis in terra pentur, de quibus passis danipna plenarie
nostra plene & inviolabiliter observetur, & satisfiat, & persona ipsius animadversione
quod ruptarii, faiditi, predoues, latrunculi débita puniatur, volentes & mandantes
& stratores de tota terra nostra expellan- contra bujusmodi malelicos diligentem ac
tur & receptatores eorumdem animadver- pervigilem celeremque inquisicionem fieri,
sione débita puniantur. — Item statuimus non observata nimia juris subtilitate, &
qiiod quicumque pacem de cetero violave- reperti seu convicti in bujusmodi maleii-
rit, si monitus a nobis vel per certum ciis, prout culpe enormitas exegerit, pu-
nuncium nostrum non emendaverit inf'ra niantur, ut alii exemple perterriti contra
terminum sibi assignatum, omnia bona domos religiosas delicta similia committere
ipsius occupentur. Nos enim bona illa, perhorrescaiit. — Item statuimus ne baro-
que a nobis tenebunt, occupabimus, & nés, milites & alii homines nostri abbatias,
episcopos & prelatos terre nostre in feo- grangias & alias domos religiosas nimia
dis eorum occupandis similiter juvabimus importunitate albergandi opprimere pre-
bona fide, cum ab eis fuerimus requisiti. sumant. Et si quis contra voluntatem cus-
Que bona tamdiu teneantur, quousque de todum nostrorum, quos in singulis domi-
fractura & dampnis datis sit nobis & damp- bus ad requisicionem eorum ponemus ibi
iium passis plenarie satisfactum; & per- continue moraturos, qui, jurati nobis mi- '
sona violatoris pacis nichilominus animad- nisterio suo, auctoritate nostra bujusmodi
versi^ne débita puniatur. Et quicumquo albergatores repriment importunes, do-
pacis violatorem receptaverit in castro vel mos predicfas albergaverit, quilibet equcs
in domo vel in villa cum ipsa preda vel in quinque solidos Tholosanos 8c pedes
sine preda, etiam postquam ei tuerit de- in duobus solidis puniatur, volentes ut
nuntiatura, vel ei arma vel equitaturam vel custodes bujusmodi transgressores sub ju-
alia necessaria ministraverit, vel eidem ramento prestito denuncient nominatim,
predam aut aliam capturam p.reparaverit &c — Item quia, sicut intelleximus, tanta est
macbinatus iuerit,pena simili puniatur. — quorunidam malignifas & insolentia, quod,
Item statuimus quod occulta & clandes- licet ipsi latrones foveant & raptores, ne-
tina maleiicia de communitate civitatum, quaquam a vicinis suis, qui bene noverunt
castrorum & villarum, in quibus seu in eos, istud eis manifeste improperfiri au-
eorum tenimentis fuerint perpetrata de doant aut opponi, ne forte illorum in se
nocte vel de die occulte, sive per incen- iras exacuant spéciales, nos, illorum mali-
dium, sive per incisionem arborum aut ciam reprimendam ducentes studio caii-
vinearum vel segetum, vel occisionem ani- tiori, statuimus quod, cum contra aliquem
nialium, vel effusionem liquidorum, vel baronem, militeni aut quemlibet alium pu-
dispersionem aridorum, aut alio modo, blica laboraverit fama, quod ipse sit reccp-
exceptis furtis, dampna passis resarciantur, tor aut guidator aut adjutor vel consiliator
dampni estimatione declaranda per sacra- latronum aut predonum aut aliorum male-
mentum illius, qui passus est dampnum, ficorum, de quorum soient maleficiis ali-
taxatione légitima précédente. Per hoc quando recipere portiones, contra taies
enim 8c voluntas nocendi plurimum refre- inquisicio fiât, 8c si probatum fuerit legi-
nabitur, 8c cujuslibet loci universitas ma- time contra ipsos, tamquam convicti de ma-
jori sollicitudine taies maleficos perseque- leficiis, pena contra pacis violatores édita
tur. Quare [volumus] quod super bujus- puniantur. — Item statuimus ne aliquis
■modi maleficis iiat inquisicio diligens sine auctoritate propria audeat pignorare vel
mora, 8c reperti pena violatorum pacis 8c marcham facere, &c si quis contra fecerit,
aliis pénis legitimis puniantur. — Item sta- compellatur incontinenti restituere pig-
tuimus, ut nullus sit tante tenieritatis quod nus & resarcire dampnum pignorato, quod
domos religiosas 8c precipue ordinis Cis- sacramento pignorati declaretur, taxatione
An
ii33
969
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
970
légitima précédente. — Item statiiimus ne necessaria, proiit talibus convenit, minis-
in tota terra nostra & nostrorum nova trantes. Alioquin noveritis nos venerabili
instituantur pedagia, & omnia a triginta fratri nostro Narbonensi archiepiscopo
annis instituta removeantur. Hec autcm nostris dédisse litteris in mandntis, ut vos
omnia premissa statuta facimus sine pre- ad id auctoritate nostra, sublato cujuslibet
judicio régis & Ecclesie & salva Parisiensi appellationis impediniento, conipellat. Da-
pace iii omnibus. Acta siint hec Tiiolose, tuni Laterani, vu liai, maii, pontificatus
XII kalendas maii,anno Domini M''CC°XXX"' nostri anno vu.
tertio. Et ut hec predicta semper inviolabi-
liter observentur & robiir habeant plenis- ~ ^ .
sime firmitatis, presentem paginam sigilli
nostri munimine fecimus roborari. So"".
An
ii3j
KJ.orig,
t. III.
col. 3(ib,
3oi. — CCIX
Lettre du pape Grégoire IX touchant
les hérétiques de la province'.
li avril
lîd.ori^. x-^ REGORIUS episcopus servus servorum
coi.3ô.'i. VJ Dei, venerabilibus fratribus universis
suffraganeis ecclesie Narboncnsis, salutem
An & apostolicam benedictionem. Ad capien-
ii33 j_.,5 vulpes parvulas, hereficos videlicet qui
moliuntnr in diocesibus vestris lortuosis
anfractibus vineam Domini demoliri, 8c
penitus eliminandos, ipsa suscepti cura rc-
giminis nos hortatur. Ad nostram siquidem
audientiani noveritis pervenisse, quod qui-
dam heretici in vestris diocesibus consti-
tuti, qui melu mortis falso ad catholicam
ecclesiam revertentes, necnon & plures alii
de heretica pravitate convicti, ad errorem
pravitatis ejusdem, quem a se abdicasso
penitus videbantur, ut gravius sciiidereva-
leant catholicam unitalem, sepius rever-
tuntur. Ne igitur per talcs sub falsa cou-
versionis specie catholice fidei professores
perniciosius corrumpi contingat, univer-
sitati vestre per apostolica scripta preci-
piendo mandamus, quatinus hujusiiiodi
pestilentes, postquam de pravitate fucrint
jamdicta convicti, si aliter puniti non
fuerint, ita quod quilibct vestrum in sua
diocesi, ut ipsis det vexatio intellectum,
in perpetuo carcere retrudatis, de bonis
ipsorum, si qua fbrtassis habenf, sibi vite
'Archive! de l'inquisition deCarca;sonnc. [Dont,
toi. 3i, f 27.]
destitution à Bérenger de Ciuix
6* à sa femme '.
LUDOVicus, Dei gratia Francie rex, di-
lecfo ik fideli suo Odoni Coco, senes-
callo Carcassone, salutem & dilectionem.
Noveritis quod, ad prcces dilecti & fidelis
nostri Gaufridi de Faugeriis, Berengario
de Caucio latori presentium & ejus uxori,
sorori dicti Gaufridi, concessimus medieta-
tem terre sue usque ad quadraginta libras
tenendam, quamdiii nobis placuerit, prop-
fer victum dicte uxoris sue. Unde vobis
mandamus, quatinus eidem Berengario &
uxori sue predicte dictam medietatem terre
sue usque ad summam predictam delibe-
rari faciatis. Actum Parisius, anno Domini
M"cc''XKX"iii'', meuse octobri.
3o3.
Promesse de l'évèque d'Àgen au sujet
de la monnaie de cette ville ^.
RADULFUS, Dei gracia Agennensis epi-
scopus, universis Christi fidelibus pré-
sentes lit teras inspec tu ris, salutem in salu lis
auctore. Universitali vestre volunuis iiino-
tescat presencium testimonio litterarum,
nos ad preces & communem instanciam
' Lntin 9 99(5, p. 3^.
' Originnl scellé, archives miin'icip.ilcs d'Agen,
AA, I. — Magen & Tholin, Chartes de la vilU
d'Agen, pp. 3i, 3?, n. XMV.
An
\^'S^
octobre
An
[234
5
fCvritr.
An
1234
971
PREUVES DE L'FHSTOIRE DE LANGUEDOC.
972
i:d . ori g .
1. 111,
col.3(i5.
An
I 234
février.
civiiim Agennensium, necnon Si baronum controversiis & coiitentionil)us s^pradic-
ac niilitum in Agennensi diocesi consti- tis, in hujiis rei testrmoniiim atque robiir
tutonim, monetani nostram Arnaldensem, prefatis rcgi & regine présentes litteras
qnanidiu in ista prelatione vixerimus, con- concedentes sigillorum nostrorum niuni-
firmasse, videlicet tali modo quod nos die- mine roboratas. Actum anno & die quibus
tam monetam tenere debennis in eodem supra.
légitime statu quo débet esse quamdiuvixe- II. K. Dei ' gratia cornes Tholose, om-
rinnis in ista prelatione. Et ipsam mone- nibus hominibus ad quos littere présentes
tam non quassabimiis nec operari facie- pervcnerint salutem. Notum facimus, quod
mus, quamdiu vixerimus in ista prelatione, de omnibus contentionibus, que inter nos
nisi faceremus in eadem lege & légitime &... comitem Provincie sunt vel occasione
pondère quo débet esse. In cujus autem preteritorum usque nunc possunt esse, ka-
rei firmitatem présentes litteras patentes rissimi domini nostri Ludovici, régis Eran-
sigillo nostro fecimus roborari. Datum corum illustris, & karissime domine nostre
Agenni, anno gracie i\\°cc°xxx" tercio, fe-
ria tercia post festum purificationis béate
Marie.
304. — ccx
Compromis entre les comtes de Tou-
louse iy de Provence touchant leurs
dijjèrends entre les mains du roi
saint Louis iS" de la reine Blan-
che ' .
B. regine illustris, matris ejus, nos omnino
supposuimus voluntati ad faciendum super
hiis voluntatem ipsorum per omnia & man-
datum. In cujus rei testimonium, présentes
litteras sigilli nostri appensionc fecimus
communiri. Actum apud Lorriacum, anno
Domini M° cc° tricesimo tercio, mense
marcio.
3o5.
CCXI
Lettre du roi saint Louis aux prélats
de la province en Jàveur du comte
de Toulouse *.
T UDOVicus, Del gratia Francorum rex.
1. A NNO Domini M'GCXXX» tercio, idus
i\ februarii. Nos R. Berenguarit, co-
rnes Provincie & marchio, & B. uxor ip-
sius, notum facimus universis présentes
litteras inspecturis, quod nos promittimus i-< dilectis & fidelibus suis prelatis & ec-
bona fide, sub pena etiam quinque miliuni clesiasticis & religiosis personis in parti-
marcharura argenti, stare arbitrio & man- bus Albigesii constitutis, salutem & dilec-
datis, dicto & ordinationi seu diffinitioni tionem. Conquestus est nobis karissiinus
domini L. illustris régis Francorum & do- consanguineus & fidelis noster R., cornes
mine B. regine illustris, matris régis ipsius, Tholosanus, quod vos in suis feodis mul-
super omnibus querelis, controversiis & tas possessiones post obsidionem Avinionis
contentionibus, quas ad invicem nos & contra ejus voluntatem acquisivistis. Prop-
nobilis vir Raimundus comes Tholosanus ter quod vobis mandamus, quatinus ea, que
habemus vel usque ad hanc diem habere in ejus feodis contra voluntatem ipsius ac-
possemur. Ita tamen promittimus, cum rex quisieritis, ipso invito, non teneatis, set
Francorum prefatus filiam nostram duxerit ea infra annum, postquam a mandato ipsius
in uxorem,ratum habituri & firnium quic-
quid per predictos regem & reginam arbi-
tratum, mandatum, dictum, ordinatum seu
diffinitum fuerit super querelis omnibus,
'Trésor des chartes du roi; Toulous», sac 9,
n. 3i. [J. 3i8j original scellé.]
fueritis requisiti, extra manum vestram
ponatis, nec de cetero in feodis comitis
'Trésor des chartes du l'oi; Toulouse, sac 6,
n. :>i. [J. 3i2; original scellé.]
"Trésor des chartes du roi j Toulouse, sac .l,
n. .Oi . [J. 3i 1 j original.]
An
1234
An
1 234
(iiar:i.
An
I 234
mars.
An
1284
97-
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
974
Ed.orig.
t. III
col. 366.
An
novcin-
bic.
An
memorati sine voluntate nosfra & sua
aliqiiid attrahatis. Actum apiid Sanctum
Gernianum in Laia, anno Domiiii M°CC°
triccsinio tercio, mense marcio.
3o6. — CCXII
Assignat de Lambert 6* Simon
de Thurey'
LL'DOVicus, Dei gratia Fraiicoriim rex.
Noveriiit universi présentes pariter &c
futuri quod cum Odo Cocus, cjuondani se- firmifato & testimonio, présentes litteras
Canesuspenso tenet ibi de domino rcge,
Asillianum magnum pro cccxxiii 1. 8t
VIII s. & IX d., computafo hoc quod came-
rarius tenet de domina supradicta, excepta
terra Guillelmi Roque militis, Pardilianum
pro CXLIII 1. minus m d., Lespinianum
pro CL 1. & XVII s. & III d. Justicias qui-
dem & expleta predictarum villarum, salvo
jure doraini régis & aliorum dominorum,
si qui fuerint, apreciamur pro cxxx &
VIII I. 8c VIII s., & feoda militum predicta-
rum villarum adpreciamur predicte domine
& infantibus suis pro cvi 1. & xvi s. &
II d. Quorum omnium summa continet i\i
& quingentas libras. In cujus assignacionis
nescallus noster Carcassonc, de mandato
nostro assignasset Beatrici, quondam uxori
Lamberti de Limoso, & infantibus suis,
Lamberto videlicet & Symoni, M & D li-
bratas terre, prout vidimus contineri in
litteris ipsius senescalli super hoc confec-
tis, quarum fenor talis est ;
Pateat omnibus presentibus & futuris,
quod nos Odo Cocus senescallus Carcas-
sone, de mandato domini régis assigna-
vimus nobili mulieri Beatrici, quondam
uxori uobilis viri Lamberti de Limoso, &
infantibus suis m & D libratas terre, vide-
licet villam Sancti Cucufatis pro vu libris
& IX solidis & X denariis, Villamlongam
pro LX & Il 1. & xviii s. & tribus d., Tur-
nabussum pro vin 1. & m s. & X d., Bal-
bianas pro viii 1. & IX s., Antigniacum
sigillo nostro duximus roborandas. Acium
Carcassone, anno ab Incarnatione Domini
M''cc'' tricesimo quarto, mense aprili.
Nos autem, ad ipsorum Lamberti & Sy-
monis de Tureio instanciam, prefatam assi-
siam, prout superius continetur, eisdem
Lamberto & Symoni & heredibus eorum-
dem concedimus, tenendam ab ipsis & here-
dibus suis a nobis & successoribus nostris
in feoduni & homagium ligium, ad servi-
cium sex militum cum equis & coopertis,
ab ipsis nobis ad sumptus suos proprios
faciendum singulis diebus anni, cum ex
parle nostra vel senescalli nostri super hec
fuerint requisiti, eamdem etiam assisiam
ipsis auctoritate regia confirmamus, salvo
jure in omnibus alieno. Quod ut ratuni &
stabile permaneat in futurum, présentes
pro IV l. & X & IX s., Montemgaillart pro litteras sigilli nostri fecimus impressione
XXII 1. & VI s. & VIII d., Lauraguellum pro
XL& VI 1.& xivs., Villammartini pro xu 1.
& XIV sol., Saxiacum pro centum ocfoginta
quatuordecim 1. & xvill s., ferminium
Fraxinete & Monasterii & Carlipacci pro
IV 1. & XII s., excepta parte Raimondi Ar-
naudi, Podiumchericum pro cvi 1. & xi s.,
Bellumfortem cum molendinis & pedagio
pontis pro C 1. & xvi d., exceptis IV 1.
quas habet in pedagio dominus Petrus de
Vieillis', Argenten pro XVIII 1. & V s.,
Bisaïuim cum bosco & villa Hospitalis &
aliis pertinenciis, pro XLIX 1. & VII s. &
VII d., excepto hoc quod Raimondus de
' Registrum curiac franciac. []J. \\\a, f" lyûa.J
• Dans U manuscrit yinitis. [A. M.J
muniri. Actum apud abbatiam Béate Marie
Regalis juxta Pontisaram, anno Domini
M° ce quinquagesimo sexto, mense no-
vembris.
807.
Vente de biens confisqués sur des héré~
tiques au monastère d'Alet '.
NOVERINT universi presentem cartnni
inspecturi, quod nos Odo Coqus, mi-
les, senescallus domini régis Francie in
' Manuscrit latin pprj'J, pp. 70, 711
An
12^4
An
...-.4
août.
An
1234
97^
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
97(
3o8.
CCXIII
Accord entre le roi saint Louis
6* l'évêque d'Aide '.
t. m;
col. 36').
An
,.34
9 août.
Éd. cri:;,
1. 111.'
partibiis Albigesii, uomiiie domiui régis
Francie veudiiiuis, diffinimus & perpetuo
desamparamus domino Deo & béate Marie
& vobis domino Udalgerio, Dei gracia Elec-
tensis nionasterii electo, & toti coiiventui
ejiisdem moiiasterii, omnes hereses & fai-
dimenta & adquisitiones & pigiiora, que
ad doniiiiuni regem Francie pertinent, illa
videlicet que usque ad hanc diem cecide- -iv tOVERINT universi tam présentes quam
runt in terra deReddesio, ad feudum & pro- iN futuri, quod nos Bertrandus, Dei gra-
prietatem dicti nionasterii pertinencia, vi- tia Agathensis episcopus, présente, assen-
delicet in villa & terminio deLupiano, & in tiente & eadem affirmante infrascripto
villa & terminio de Solerio & ejusdem per- capitulo Agathensis ecclesie, profitemur
tinentiis, & in villa de Lediniano inferiori non cohacti, &c., tibi Peregrino Latinario «i- 36?
& ejusdem pertinentes, & in toto terminio niiliti, senescallo Bclliquadri, stipulant!
de Taxo & de Flaciano & de Alsono & de pro domino illustri rege Francorum Lu-
Luguello & de Limoso & in villa de Electo dovico, ad hoc ab eodem rege specialiter
& terminiis suis & inVerazano, & in omni- procuratori constitufo, quod super quadam
bus aliis locis que ad juridictionem & feu- compositione , que inter venerabilem pa-
dum & proprietatem dicti nionasterii per- trem T., bone niemorie Agathensem episco-
tinent & usque nunc pertinere debent. Et pum, proximum predecessorem nostrum,
hec omnia vendimus et solvimus per qua- ex una parte & nobilem virum Amalricum
dringentas libras nummorum Melgorien- comitem Montisfortis ex altéra facta fuit,
siuni, quas ad opusdomini régis recepimus questio movebatur inter dominum Ludo-
a vobis, de quibus sumus bene paccati, vicum, illustrem regem Francorum, ex una
renunciantes pro domino rege & pro nobis parte & nos & ecclesiam Agathensem ex
legi illi, que dicit vendicionem ultra dinii- altéra. Que siquidem questio inter ipsum
dium justi precii revocandani vel precium & nos amicabiliter sopita fuit, & pacta tani
a venditore supplendnm si minori precio in prima quam in secunda compositione
quam valeat ei distractum fuerit. Et istam inita sunt inferius expressa, quarum com-
vendicionem & solulionem facimus, quia positionum instrumenti ténor talis est ;
supradicta non possemus ad manus doiiiini Ludovicus, Dei gratia Francorum rex.
régis ultra annum & diem aliquatenus re- Notum facimus, quod nos instrumentum
tinere. In cujus rei firmitatem & peremp- quoddam confectum super compositione
nem niemoriam, istam cartam per manum olim habita inter T., quondam episcopum
publicam compositam sigilli nostri muni- Agathensem ex una parte, & dilectum &
mine roboranius. In presencia & testimo- fidelem nostrum Amalricum comitem Mon-
nio domini Bernardi Othonis de Aniorto tisfortis ex altéra, sigillatum sigillis pre-
& Pétri de Taxo de Limoso & Aleumi pre- dictorum episcopi, comitis, A. comitisse
positi Carcassone & Cavaerii de Bernula ejusdem comitis matris & capituli Agathen-
& Guillelmi Mancipii judicis & Guillelmi sis vidinuis in hec verba ' Cuni autem
Stephani Barravi & Guillelmi Nigri, pu- inter nos & dilectum & fidelem nostrum
blici scriptoris Carcassone, qui de mandate B., episcopum Agathensem, super quibus-
nostro & testium predictorum hanc cartam dam in predicta compositione contentis
scripsit. Actum Carcassone, .nnno Domiiii questio verteretur, tandem eodem episcopo
rii°CC"XXXllH", meuse augusti. in nostra presencia constituto, de consensu
An
1 234
juin.
'Trésor des chartes du roi; Toulouse, snc 1,
n. 3. [Original scellé, î. 890, n. Sa.]
' ("f. suproj ec. 720 & suiv., nd nnii. 1219, cù
nous donnons l'accord enire Thédise &■ Amauri de
Montfort d'après roriginnl. [A. M.]
An
1234
977
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
978
nostro & de assensu ipsius episcopi, fuit
inter nos & ipsum aniicabili composLtioiie
faliter ordinatuni, qiiod idem episcopus
coiicessit 8c quitavit nobis in perpetuum
& heredibus nostris castrum Montaniaci
cum pertinentiis suis, & feoda castrorum
de Floreiitiaco & de Pomeroiiis, de Beciaiio
& de ThoroUa, & medietatis castri de Avia-
cio & pertiiientiarum eorumdem castro-
rum. Que castra predictus cornes Montis-
fortis receperat in feodum ab episcopo &
ecclesia Agathensi, quorum ratione tene-
batur fidelitatem jurare & homagium facere
episcopo Agathensi, quod utique jura-
mentum, homagium & fidelitatem quitavit
nobis episcopus memoratus. Quitavit etiam
idem episcopus penitus & remisit in per-
petuum quicquid juris habebat in can-
celiaria comitis Tholosani. Remisit etiam
generaiiter in perpetuum & quitavit om-
nia illa, que alias quitaverat sive remiserat
comiti Montisfortis, secundum quod con-
tinetur in instrumento superius annotato.
Idem etiam episcopus & successores ejus
nobis 8c heredibus nostris fidelitatem 8c
servicia débita, sicut in predicto instru-
mento continentur, facere tenebuntur.
Quia vero idem episcopus de predictis nos-
tram in aliquibus fecerat voluntatem, nos
eidem gratiam facere volentes, de bonis
hereticorum cum ipso ordinavimus in hune
rr.odum : quod rcs hereticorum, credeiicium
8c dfcfensorum eorumdem in terra episcopi
& ecclesie Agathensis, que inciderunt a
temporequo clare memorie rex Ludovicus
genitor noster adeptus est terrain Albigen-
sem, 8c que de cetero incident, nos acci-
pere valeamus tali modo, quod si res ille
sint féodales, nos concedemus eas alicui,
qui homagium 8c fidelitatem 8c alla que
debentur ratione feudi exhibeat episcopo
memorato, vel si nos eas in manu nosira
tenere voluerimus, cum -non consueverl-
mus homagium facere alicui, propter hoc
recompensationem faciemus ipsis episcopo
8c ecclesie competentem. Res autem cen-
l'-J or'iK. suales 8c alias que non sunt féodales, nos.
'•'Il , . , . , . '
toi.3os salvo jure ecclesie, concedere poterimus
prima vice tali persone, que censum 8c
alia servicia débita faciat episcopo 8c
ecclesie supradictis. Item de rébus feidito-
rum, qui contra nos vel coMtrn fidem a
tempore predicto, quo clare memorie Lu-
dovicus genitor noster adeptus est terram
illam, se feidiaverunt, 8c qui de cetero con-
tra nos vel contra fidem se feidiabunt,
fuit inter nos 8c eundem episcopum ordi-
natum, quod nos predictorum res feidito-
rum accipere poterimus, ita quod infra an-
num 8c diem eas trademus tali persone,
que jura 8c servicia ratione earumdem re-
rum débita impendat episcopo 8c ecclesie
supradictis. Nos autem omnia alia loca 8c
jura 8c omnes res alias, que exprimuntur
in compositione predicta, habita olim inter
episcopum Agathensem 8c comitem Mon-
tisfortis, sicut in instrumento superius
annotato plenius continentur, illis dum-
taxat exceptis, que exinde presentis scripti
série sunt substracta 8c pênes nos retenta,
episcopo 8c ecclesie Agathensi concedimus
in perpetuum 8c sigilli nostri munimine
confirmamus. Actum apud Vicenas, anno
Domini M'cc" tricesimo quarto, niense
junio.
Idcirco nos predictus Bertrandus, Aga-
thensis episcopus, 8c nos scilicet Poncius
de Cocone archidiaconus, Philippus sa-
crisla, Bernardus de Moresio precentor,
Stephnnus Johannini camerarius, Guillel-
mus Lumbardi, Raimundus de Sala, Ber-
nardus Andrée, magister Albertus canonici
Agathenses; nos, inquam, prenominati,
habito diligenti consilio, 8cc. eandem com-
positionem inter dictum dominum Ludovi-
cum , serenissimum regem Francorum,8c
nos prefatum B. Agathensem episcopum
factam, per nos 8c per successores nostros
8c per totum capitulum Agathense, lauda-
mus, concedimus 8c confirmamus, 8cc. 84
nulla juris canonici vel civilis subtilitate,
ullo in tempore contraveniamus, tibi dicio
Peregrino Latinario, senescallo Bellicidri
8c in hoc negocio spécial! procuratori
domini régis 8c nomine ejusdem siipu-
lanti, sollempni stipulatione promittimu?.
Et ad perpetuam rei geste firmitatem, pre-
sentem cartam nos memoratus episcopus
8c capitulum supradictum sigillis nostris
fecimus comuniri. Acta sunt hec apud
Agathen, in coro ecclesie Sancti Stcphani,
anno domiiiice Incarnationis millcsiir.o
ducentesimo tricesimo quarto, videlicet
quarto ydus augusti, in prescncia infra-
An
iz34
An
1234
979
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
980
An
An
1234
septem-
bre.
Kd.orîc.
1. 111,
col. 369.
scriptorum tcstium, scilicet domini Odonis fidelitatis & homagii juramento, de muni- '^^'^
Cocqui seiiescalli Carcassoneiisis & Bi-
-terreiisis, Pétri de Vicinis, Pétri Cocqui
de Silvaiiectanis, Raimundi de Canesus-
peiiso, Symonis de Aniolio, Guillelmi
Estaiidart, Aimerici Bofati, Arnaldi Bofati,
ficentia gratie nostre, qua bene meritos &
devotos iiostros bénigne consuevimus pre-
venire, donamus, concedimus & confirma-
mus sibi & heredibus suis terram Venesini
& totam aliam terrain, quani in Imperio
Bertrandi Ravani, Bernardi Vincencii, sive in regno Arelatensi & Viennensi ipse
Odonis vicarii Biterrensis, Pétri archidia-
coni Narbonensis, Pétri Raimundi archi-
diaconi Corbariensis, Pétri Bernardi de Pe-
denatio, Pétri Bernardi de Canesuspenso,
Guillermi de Luteva militis, Radulfi de
Lisiaco, Bartholomei Jatgerii & Pagani &
Stephani Pelati clericorum Agathensium,
Pétri Raimundi de Aviatio presbiteri &
domini Barbadaur militis, & mei Pétri
Lauterii, publiai notarli Agathensis, qui
hec scripsi de mandato utriusque partis.
309. — CCXIV
Donation faite par l'empereur Fré-
déric 11 au comte de Toulouse, du
comté de Venaissin '.
vel antecessores sui habere & tenere con-
sueverunt, videlicet civitates, castra, villas,
cum plena jurisdictione,cum omnibus fen-
dis & solitis pedagiis, usaticis & saunatiis
in ydiomate ipso, que latine saline dicun-
tur, & cum omnibus aliis justiciis, juribus
& pertinentiis ejusdem terre, restituantes
eumdem comitem in pristinam dignitatem
marchionatus Provincie, quam antecesso-
res sui similiter babuerunt, statuentes &
imperiali edicto firmiter injungentes, ut
nulla omnino persona, alta vel humilis,
ecclesiastica vel secularis, dictum comitem
vel heredes suos de predictis omnibus, sub
pena mille librarum auri puri, impedire
seu molestare présumât, medietatem cujus
camere nostre & aliam medietatera passis
injuriam persolvendam decrevimus ad eo
vel ab hiis, qui contra hujus nostre majes-
tatis edictum fuerint ausu temerario pre-
sumptore.s. Ut autem hec nostra donatio,
concessio & confirmatio robur obtineat
perpétue firmitatis, ad futuram memoriam
presens privilegium fieri & bulla aurea,
typario nostre majestatis impressa, jussi-
mus communiri. Hujus autem rei testes
rN nomine sancte & individue Trinilatis.
1 Fridericus secundus djvina faveute cle-
mentia Romanorum imperator semper
augustus, Jérusalem & Sicilie-rex. Impe-
rialis excellentie solium tune augetur,
cum retinendo que donat & donando que sunt T. venerabilis Ydrontinus arcbiepis-
retinet, vel subditorum devota obsequia copus, frater H. venerabilis magister Hos-
renuinerat aut aliquorum devotionem mu- pitalis Sancte Marie Theotonicorum in
nificentia liberalitatis acquirit. Nec ob id Jérusalem, prefectus aime urbis, G. de
solum Romana septra regentibus & no- Arnesten Imperii in Ytalia legatus, cornes
men & omen impositum esse dignoscitur Alduinus, comes Conradus de Hoenloch,
augustorum, quod rébus & regnis augere comes C. de Fayngen, H. & L. comités de
tantummodo Romanum erarium intendis- Froburg, B. comes de Gravespach, A. de
Sent, verum etiam, quod aucta veteri fide Arnesten, A. de Roten^rels, comes Simon
fidelium vel novis extraneorum obsequiis Theatinus, Manfridus marchio, Lanza,
imperium ampliarunt. Hac igitiir conside- Riccardus camerarius & alii quamplures.
ratione commoniti, illustris nichilominus
viri dilecti, affinis & fidelis nostri, Ra-
mundi comitis Tholosani, fide &devotione
pensatis, recepto ab eo pro parte Imperii
' Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac .0,
n. :>i. [J. 3ii, original; autre original scellé
d'une bulle d'or, J. 419, n. 2.j
Signum domini Friderici secundi, Dei
gratia invictissimi Romanorum imperatoris
semper augusti (^locus monogrammatis), Jé-
rusalem & Sicilie régis.
Acta sunt hec anno dominice Incar-
niitioiiis millesimo ducentesinio tricesimo
quarto, mense septembris octave indic-
tionis, imperante domino nostro Friderico,
An
1234
981
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
982
.Dei gratia invictissimo Romanorum impe-
ratore semper augusto, Jérusalem & Sici-
lie rege, aiino imperii ejus quartodecimo,
regni Jérusalem uono, regni vero Sicilie
tricesimo septimo féliciter nmen. Dalum
apud Montemflascoiiem, ajino, mense &
iadictioiie prescriptis.
3io. — CCXV
A.1
1234
octobre.
Kd.orig.
t. m,
col. 370.
meiito vel scriptura seu qualibet alla fir-
mancia vel securitate compositioiiis, ita
quod de cetero eandem obligationem vel
consimilem non faciaiit nec talia attenip-
tare présumant, nisi de iiostro vel suc-
cessorum iiostrorum speciali consilio &
assensu; quod si de cetero facerent, prê-
ter perjurium incurrant penam concilii
Tolosani. Item mandamus quod servent
dominium, justiciam, jurisdictionem nos-
tram & successorum nostrorum fideliter
& integriter, & nihil contra facere at-
temptent. Item mandamus, quod domus in
An
1234
Statuts de l'archevêque de Narbonne, q^ibus de cetero heretici vel Valdenses
A
contre les hérétiques albigeois,
D honorem Dei omnipotentis, nos Pe-
trus, Dei gratia Narbonensis archie-
piscopus, mandamus in présent! & pre-
cipimus sub vinculo juramenti bec que
inferius scripta sunt adimpleri & inviola-
biliter observari. In primis mandamus
quod homines burgi jurent specialiter,
quod fidem catholicara, quam docet & te-
net Romaiia ecclesia, défendent, juvabunt
& observabunt,& quod hereticos, fautores,
defeiTSOres & receptores eorumdem, cre-
dentes & suspectes de heresi manifesfabunt
nobis vel nostro officiali & eos nuUo-
niodo celabunt, imo impugnabunt & per-
sequentur eos de toto posse suo, bona fide,
nec se opponent nec contradicent publiée
vel occulte, per se vel per alios, inquisi-
tioni, captioni, pêne infiictioni supradic-
torum. Item mandamus quod omnes ho-
mines a XIV annis supra, tam civitatis
quam burgi, rénovent sacramentum pacis
& jurent servare & sequi pacem ad moni-
tioneni nosfram, secundum statuta pacis
concilii Tolosani. Item mandamus quod
jurent, quod non habebunt amicitiam vel
familiariratem de cetero cum inimicis pa-
cis & fidei, & specialiter demandent homi-
nes burgi in continenti tentiara 84 amici-
tiam sive treugas XX dierum, quas habent
cum O. de Termino & fautoribus suis.
Item mandamus quod homines burgi ab-
jurent & dissolvant omnes conjurationes,
colligationes, confederationes seu alias
quascumque obligationes, fide vel jura-
' Archires de i'hôtd de ville de Narbonne.
fuerint deprehensi, juxta statutum concilii
Tolosani funditus diruantur. Item man-
damus, quod omnia pignora capta vel pe-
ciinia extorta ab illis probis hominibus de
burgo, qui noiuerunt aliis prestare jura-
mentum nec desentire consulatui corum
vel ad quistam dare, restituentiir eisdem,
nec de cetero compellantur ad aliqua ho-
riim persolvenda, que imponentur eis pro
isto negocio vel occasione istius negotii.
Item mandamus quod Arnaldus Longus &
frater ipsius reducantur ad villam, & nul-
lus eis molestiam faciat vel gravamen :
Pontius de Melgorio & Pontius Arnaldus
nepos Guillelmi Argenterii, qui predictos
fratres insecuti fuerunt, ennt Romam infra
Pascha, a domino papa veniam petituri.
Item mandamus, quod dampna nobis & ec-
clesiis illata, qui restituta non sunt, resti-
tuantur ab notitiam B. de Bosco, sicutfuit
per Nemausensem & Bitterrensem episco-
])0S ordinatum. Supradicta mandamus fir-
niiter observari & inviolabiliter custodiri,
& consilio ik authoritate venerabilis pa-
tris Johannis, Dei gratia Viancnsis archie-
piscopi, Apostolice sedis legati, & consilio
& assensu venerabilium fratrum nostro-
rum Nemausensis, Bitterrensis, Tolosani
& Elnensis episcoporum. Retinemus ta-
men nobis auctoritatem & potestatem fa»
ciendi mandata, cum consilio & auctoritate
domini legati, super offensionibus & aliis
injuriis nobis & ecclesiis illatis, Hec au*
teni omnia, sicut dicta sunt, juraverunt
tenere & observare in majori palacio do-
mini archiepiscopi, R. Inardi, P. de Capi-
tolio, G. Alquerius consules civitatis Nar-
bone, pro se Se aliis consulibus civitatis
An
Ii34
Ed.orig.
t. m,
col. 371.
983
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
ejusdem & pro tola univcisitato civitatis;
& Bonetus Alforici & B. Miri & B. Boixo-
nii & B. (le Saiicto Stéphane & R. Boiieti
8c G. Jordani, consules burgi Narbone, hoc
idem juravenint tenere pro se & uiiiversi-
tate ejusdem burgi, in presentia & teslimo-
iiio S. Johannini sacriste Sancti Justi, &c.
anno M ce XXX IV, kalendis octobris, &c.
Significant consules burgi Narbone do-
mino O. senescallo, quod ipsi juraverunt
super mandatis, que eis fecerat Narbonen-
sis archiepiscopus, fidem catholicam ser-
vare, defendere & juvare, & expellere &
manifestare hereticos, defensores & fau-
tores eorum. Item juraverunt pacem &
sequi eam, & quod non haberent familia-
ritafem vel amicitiam cum inimicis pacis&
lidei, 8c omnia juraverunt & compleverunt
que continentur in primo, secundo &
tertio capitulo. Verum super quarto capi-
tule quod incipit : hem mandamus quod
homines burgi abjurent, &c. dicti consules
dicunt, quod non tenentur illud mandatum
complere, quia de illo capitulo non erat
questio coram domino legafo inter do-
minum archiepiscopum & consules dicti
burgi, sed de quadam sententia excommu-
nicationis juraverunt stare mandatis dicti
archiepiscopi, & non de aliis. Verum
predicti consules, ob reverentiam & ho-
norom dicti domini archiepiscopi & pro
boiio pacis, voluerunt abjurare confra-
trie & alii conjurationi, si aliqua esset
in Narbona, cum nulla sit & alla vice ab-
jurassent eidem, salvo consulatu, & salvis
libertatibus & consuetudinibus, que re-
984
auctoritate domini legati, cum idem ar-,
chiepiscopus retinuerit se posse facere alla
mandata cum auctoritate domini legati;
item alla ratione, quia homines burgi
numquam juraverunt archiepiscopo Nar-
bone, nec archiepiscopus habct vel habere
débet sacramentnm in Narbona, nec tenen-
tur facere sacramentum ratione dominii,
jusiicie vel jurisdictionis alicui homini,
nisi domino Aimerico, nec umquam fece-
runt sacramentum nisi domino régi Fran-
cie & domino Aimerico; unde si jurarent
dicto archiepiscopo, absorberetur juris-
dictio domini régis & domini Aimerici.
Item dicunt quod dominus A. prohibuit
eis, sub pena omnium bonorum suorum
& pro dominio & sacramento quod habe-
bat in eis, quod non jurarent capitulum
predictum.
An
1234
3ii. — CCXVI
Mémoire touchant les erreurs des al-
bigeois, les pénitences qu'on leur
imposoit, la manière de les interro-
ger par les Inquisiteurs^ &c,
ISTI SUNT AKTICULI IN QUIBUS ERRANT .MODKUNI
HAERETICI
PRIMO dicunt quod corpus Christi in sa-
cramento altaris non est nisi parum
panis. 2" Dicunt quod sacerdos existens in
Iroactis temporibus obtinuerunt in Nar- mortali peccato non potest conficere cor-
bona, & quod removeretur de dicto ca-
pitulo il la clausula : nisi de nostro vel
successorum nostrorum speciali consiîio & as-
sensu. Item dictus archiepiscopus manda-
vit eis, quod jurarent servare dominium,
justitiam, jurisdictionem suam & succes-
sorum suorum fideliter & intègre; quod
mandatum dicti consules facere non te-
nentur, eo quia dictus archiepiscopus non
mandavit eis quod jurarent per dictuni ca-
pitulum, sed dédit eis in mandatis quod
servarent, non quod jurarent dominium,
justiciam, &c. Unde si velit de novo aliud
mandatum eis injungere, non potest, quia
semel functus est officie sue; maxime sine
pus Christi. 3° Dicunt quod anima homi-
nis non est nisi purus sanguis. 4" Dicunt
quod simplex fornicatio non est peccatum
aliquod. 5° Dicunt quod omnes homines
de mundo salvabuntur. 6" Dicunt quod
nulla anima intrabit paradisum usque ad
diem judicii. 7° Dicunt quod tradere ad
usuram, ratione termini, non est peccatum
aliquod. 8° Quod sententia excommunica-
' Ancien registre de l'inquisition de Carcassonne.
[Certaines parties de ce mémoire sont assez posté-
rieures j voir plus bas, à la liste dçs peregrinatiojies
minores, où est mentionné le tombeau de saint
Louis, qui ne fut canonisé qu'en ijpS.]
Vers
i3oo
lîd.oriR.
t. III,
col. 373
Vers
l3oo
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
985
tionis non est timenda iiec potest uocere.
9° Dicunt c(Uod tantum prodest confiteri
socio laico, quantum sacerdoti seu presbi-
tero. 10° Dicunt quod lex Judaeorum me-
lior est quam lex Christianonini. ii° Di-
cunt quod Deus non fecit terrae nascentia,
sed natura. 12° Quod Dei filius non as-
sumpsit in beata & de beata Virgtne car-
nem verain, sed fantasticam. i3° Dicunt
quod Pascha, poenitentiae & confessiones
non sunt inventa ab Ecclesia, nisi ad ha-
bendum pecunias a laicis. 14° Item dicunt
quod existens in peccato niortali non po-
test ligare vel absolvere. i5° Item quod
nullus praelatus potest indulgentias dare.
16° Item dicunt quod omnis, qui est a le-
gitimo matrimouio natus, potest sine bap-
tisnio salvari.
PEREGRINATIONES MAJORES
Beatorum apostolorum Pétri & Pauli
Romae. Beati Jacobi Compostellae. Beati
Thomae Cantuariensis. T^iuui Regura de
Colonia.
PEREGRINATIONES MINORES
Beatae Mariae de Bolonia supra mare.
De Valleviridi. De Tabulis in Montepes-
sulano. De Serinhano, De Ruppe Amato-
ris. De Podio. De Carnoto. De Parisius.
De Pontisara. De Solacho. Beatae Mariae
Magdalenae in Sancto Maximino in Pro-
vincia. S. iEgidii in Provincia. S. Guil-
lelmi de Deserto. S. Antonii Viennensis.
S. Martialis. S. Leonardi dioecesis Lemo-
vicensis. S. Dionysii. S. Ludovici in Fran-
cia. S. Vincentii de Castrls.
INTERROGATIONES AD IIAERETICOS
Examinandus de fide, si terreatur, sed
dulciter, promittatur ei, quod si poenitet
judicio examinatorum, quod non débet ti-
mere. Petatur ab examinando : Scis quod
nos quaerimus in terra ista? Audisti ali-
quem loqui de haereticis, a quibus & ubi
audivisti haereticum docentem ? Credidisti
eis quae dicebat? Quando iterum per te
recolebas? Numquid & tune credebas dictis
ejus? Quantum ipsis, vel quod primo au-
986
divisti & credidisti? fuisti postea confessus
de hoc? Audivisti monitionem, cjuam feci-
mus haereticis & de haereticis? Scis vel
credis aiiquem esse haereticum in patria ?
Item de causis scientiae vel credentiae.
Item si habet aiiquem suspectum de hae-
resi. Item de causis suspicionis. Item si
scit vel crédit aiiquem esse in patria vel in
ipsa villa, qui recipiat haereticum in hos-
pitio suo, & quaeratur nomen & cogno-
men hospitii utriusque. Item si exami-
nandus recepit vel receptaverit vel deften-
derit haereticum. Item quomodo sciebat
haereticum quem receptavit vel deftendit.
Item si scit aiiquem locum ubi fiant con-
venticula vel crédit. Item si fuerunt ali-
cubi sermones. Item si interfuit sermoni-
bus, & exprimatur de modo sermonuni &
quid sermo. Item qui interfuerunt sermo-
nibus. Item de quo erat sermo, de evange-
lio vel exemplis sanctorum vel de hae-
resi. Item de aliis verbis consolatoriis ibi
dictis. Item si de die vel nocte vel qua
hora noctis. Item quis fecit sermonem.
Item quis congregavit eos. Item si come-
derunt simul. Item quid comederunt? Si
de pane benedicto ab eis comedit. Item
quid apportabant ibi qui interfuerunt?
Item si confessus fuit Valdensi alicui.
Item si dédit aliquid pro confessione vel
propter aliud. Item si basiavit eundem
haereticum in fide. Item si benedictte dixit.
Item si fecit aliquando reverentiam. Item
si ipse injunxit ei poenitentiam. Item si
legavit quid haereticis, vel alias dederit.
Item si scit quis receperit hujusmodi le-
gata. Item de collecta, si facta fuit pro
haereticis. Item si alias recepit ipsam
collectam. Item si scit aliqua quae posue-
rit in ipsa collecta. Item si alias vocatus
fuit, de fide sua responsurus. Item si alias
abjuravit. Item in qua re abjuravit. Item
si scit aiiquem abjurasse vel [in qua] re
abjurasse. Item si haereticis credidit. Item
si eorum nuntius fuit. Quod praeelegerit,
suspendium vel ignem ; si dicit ignem,
quaeratur quare? Item si credidit eos esse
bonos honiines. Item si audivit aiiquem
articulum vel aliud contra fideni ab ali((uo.
Item si illud quod révélât vel revelabit
nobis, si timoré mortis haec facit vel ti-
moré proborum, vel quia tinicbut vel cre-
Vers
i3oo
lid.orig.
i.ill,
col. 373.
Vers
i3oo
987
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
débat vel sciebat, ne alius revelasset no-
bis, vel non revelaturiis. Item quot annis
fuit haereticus. Item quis dociierit haere-
sim & qui audierunt cum eo. Item expri-
nietur de articulis. Item quis adduxit eum
ad haereticum. Item quot homines ipse
instruxit & docuit haeresim. Item si con-
duxit haereticum de loco ad locum. Item
si jacuit cum eo. Item si dejeravit alias
coram nobis vel aliis. Item si audivit
excommunicari omnes illos qui celabant
haereticos. Item si excommunicari audivit
'receptatores. Item si celavit haereticum,
quem talem sciebat esse, post monitionem
vel ante vel post abjurationem. Item si
celavit nobis veritatem. Item si instruxit
aiium qualitor responderet nobis, vel si
alius ipsum insffuxit qualiter responderet
nobis. Item si umquam fugit propter hae-
resim a fratribus nostris. Item si fecit alium
fugere a nobis. Item si fecit pactum cujn
haereticis, ne se nnituo revelarent. Item
quaeratur idem de articulis, si necessc iuc-
rit. Item quotiens visitavit haereticum.
Item c[ui ibi erant quando visitavit haere-
ticum. Item qui venerunt cum eo ad
visitandum haereticum. De baptismo, de
eucharistia, absolutio de poenis, si excom-
municari potest, ordo clericorum, matri-
moiiium, juramentum, orationes pro moi-
tuis, missae, confratriae.
INTERROGATORIA PRO SORTILEGIS
Quando sortilegus examinatur, interro-
getur qiiae & quot sortilegia noverit, de
rébus perditis inveniendis, de prius dila-
mandis, de animalibus perditis & latroni-
biis includendis, de corda conjugatorum,
de matrimonio contrahendo, de impiae-
gnatione sterilium, de dando comedere pi-
los, ungues monstruum, de statu animarum
& defunctorum, de facto vel de bonis ré-
bus quae vadunt de nocte, de carminando
poma, herbas, corrigias & vestes, de cura-
tione infirmifatum, de collectione herba-
rum versa faciead orientem, de injunctione
peregrinationum & missarum. Et maxime
inquire de his, quae superstitionem sa-
piunt contra sacramenta & cultum divinum
& locum sacrum, de ponendo ad super ai-
tare quando' evangelium legitur & usquc
988
ad XI dies, de eucharistia refenfa, vel cris-
mate vel oleo furatisvel imagine baptisata,
de pane benedicto & de aqua benedicta,
de benedictione nuptiarum. Item a cjui-
bus ista habuit & didicit, quos vel quas
docuit divinare vel carminare vel quotiens,
quantum est quod ipsa incepit, & quando
ad ipsam pro consiliis venerunt, maxime
infra aunum. Si umquam ab istis prohabita
fuit & abjuravit. Si post abjurationem
readjuravit. Si ita credebat esse sicut do-
cebat homines. Quae dona recepit a peten-
tibus coiisilium.
INTERROGATOKIA AD JUDAEOS
Quod tibi nomen est & cognomen? Ubi
natus es & ubi conversatus ? Sunt parentes
tui vel fuerunt Judaei ? De nomine eorum,
ubi nati sunt & conversantur. Si habes
fratres & sorores. De nominibus & cog-
nominibus & ubi commorantur. De affi-
nibus & proie eorum. Si aliqui eorum
fuerunt baptisati. Si es Judaeus vel Chris-
tianus. Quae lex melior & in qua vis
mori ? Si tenentur servare juramentum
factum supra legem Moysi & per vocem
Dei & rotulum. Qua poena puniantur per-
juri uxores & filios, & quotiens. Si
uxor fuit baptisata & liberi. Si fuit bapti-
satus, quando & ubi, & de nomine sibi im-
posito. Quot fuerunt tecum baptisati? De
nominibus eorum & ubi sunt. Si redierunt
ad judaismum, ubi & per quos ■'Si habent
uxores îk de nomine. Quando fuit reju-
daisatus & ubi? Qui fuerunt cum eo reju-
daisati? Qui rejudaisavit eum vel eos, &
per quos? Qui fuerunt praesentes. Quot
annis fuit in christianismo. Si fuit confes-
sus vel communicatus. Si credebat sic ut
alii Christiani. Si in christianismo duxit
uxorem. Quo nomine vocabatur? Si susce-
pit liberos de ea. Si illi fuerunt baptisati.
Si didicit Pater noster, Ave Maria, Credo in
Deum, &c. Si scit aliquem Christianum ju-
daizantem, & ubi. Si ad hoc induxit ali-
quem Christianum. Quomodo orant pro
Gohyns & Cloro? Qui habet officium de-
baptisandi? Quomodo debaptisantur ? Si
communicavit de corde puri Christiani. Si
habet cartam dejudaizationis. Quomodo cir-
cumcidunt Christianos aliter quam suos?
Vers
: 3oo
Éd.orig.
t.Ui,
col.37,(.
989
PREUVES DR L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
99c
An
1256
7 mai.
An
I 23.)
5
fiivrier.
3l2.
Assises de Barbe d'Or, seigneur
de Tourbes'.
A N.MO Domini M" CC quinqiiagesimo
sexto, nouas madii, domimis P. de
Autolio, miles, senescallus Carcassone &
Bitteris, petiit a domino Barba de Auro,
milite, qiiod ostenderet sibi litteras assizie
sue si quas habebat, qualiter scilicet villa
de Torvis fuit sibi assignata in assizia. Qui
dictus Barba de Auro ostendit dicto do-
mino senescallo quasdam litteras domini
Odoni Quoqui, condam senescalli, qua-
rum ténor talis est ;
Noverint universi présentes litteras in-
specturi; quod nos Ode dictus Quoqus, mi-
les & senescallus domini régis Francie in
partibus Albigesii, nomine domini régis
Francie & pro ipso, qui nobis per litteras
suas patentes istud nobis injunxit, assedi-
mus & assignavimus Barbe de Auro medie-
fatem omnium jurium, quecumque domi-
nus rex Francie habet aut visus est haberc
aliquo moJo in villa de Torvis, que est in
Biterrensi diocesi, & in omnibus suis ap-
pendentiis, & hoc propter quinquaginta
ïibras. Aliam vero medietatem jurium ip-
sius ville cum suis appendentiis ad opus
domini régis retinemus. In cujus rci fir-
mitate & testimonio, présentes litteras cum
sigillo nostro fecimus communiri. Datum
Biterris, anno Domini m°CC°xxx'' quarto,
nonis februarii.
3i3.
CCXVII
/jd.orifi,
t. III,
col. 37.1.
An
)aa\icr.
Charte de l'empereur Frédéric II
en Javeur de l'église de Viviers^.
IN nomine sancte & individue Trinitatis.
Fridericus secundus, divina favente cle-
mencia Romanorum imperator, semper
' Latin 9996, p. 8.
'Bibliothèque du roi, Baliize, portefeuille de
Viviers. [Armoires, Tol. 19, {" 54 8c suivants.]
augustus, Jérusalem & Sicilie rex. De-
cet imperialis excellentie dignitatcm justis
subditorum pctitionibus iuclinari, & eo-
runi maxime quos experientia iidei, devo-
tionis integritas & obsequia dignos faciunt
& commendabiles représentant, ut qui au-
gustali solio divino munere presidemus, &
obtenta bénéficia servenius in posteris &
ea liberaliter confirniationis nostre niu-
niniine roboremus. Eapropter iiniversis
fidelibus nostris tam presentibus quam
iuturis volumus fore nofum, quod cum
dilectus noster B., venerabilis Vivariensis
episcopus, nostro culmini supplicasset at-
tente, ut quia ecclesia [suaj habet indulta
sibi dudum a divis augustis predecessori-
bus nostris inclite recordationis & nobi<:,
quorum tenores non possent in uno privi-
légie comprehendi, predicta privilégia,
cum his que continentur in his, confir-
mare sibi de nostra gratia dignaremur.
Nos, pensatis meritis fidei & devotionis
ejusdem, quam in honore ac servitiis nos-
tris & Imperii semper efficacem inveuimus,
supplicationibus suis favorabiliter incli-
nati, prefata privilégia, dicte ecclesie Viva-
riensi a divis augustis quondam predeces-
soribus nostris & nobis duduni concessa,
cum omnibus que continentur in ipsis,
secundum quod ea omnia temporibus ip-
sorum predecessorum nostrorum & usque
ad hec felicia tempora nostra eadem eccle-
sia juste tenuit & possedif, sibi de gratii
nostra diiximus confirmanda. Statuentcs &
imperiali sancientes edicto, quatenus nulla
omnino persona, alta vel humilis, occle-
siastica vel secularis, ecclesiam Vivarien-
sem, episcopum vel ejus successores, con-
tra hujus confirniationis nostre teiiorem,
aliquo tempore advenienti, ausu temerario
superhis omnibus impetere vel inquietare
présumât. Quod qui forte presumpserif,
prêter indignationem nostri culminisquam
incurret, L librarum auri puri pena plec-
tatur, niedietate ipsi camere nostre &
reliqua medietate parti passe injuriam
persolvenda. Ut aufem hec nostra confir-
matio robur obtineat perpétue firmitatis,
presens privilegium fieri & bulla aurea ty-
pario nostre majestatis impressa jussimus
communiri. Hujus rei testes sunt Treve-
rensis archiepiscopus, dux Bavarie, cornes
An
iî3â
Kd.oriiz.
t. m;
col. 375.
An
iî36
991
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
992
palatinus Reni, diix Lotharingie, diix Bra-
baatie, dux de Limburg, niarchio de Baden,
burgravius de Nureniberk, R. cornes Tolo-
sanus, A. de Pictavia, cornes Valentinensis,
G. de Borgaviiis, R. Aioara, V. de Bauasta,
V. de Navis & alii quamplures.
Sigii. domiiii (locus monogrammatis) Fri-
derici secundi, Dei gratia invicfissimi Ro-
manorum imperatoris, semper augusti,
Jérusalem & Sicilie régis niagnifici.
Acta sunt hec aiino dominice Incarna-
tionis millesimo duceutesirao tricesimo
quinto, mense januarii noue indictiouis,
iniperante domino nostro Friderico, Dei
gratia iiivictissimo Ronianorum impera-
tore, semper augusto, Jérusalem & Sicilie
rege, anno imperii ejus xvi, regni Jérusa-
lem X, regni vero Sicilie xxxvii féliciter,
amen. Dalum apud Hagenaviam, anno,
mense & iadictione prescriptis.
314. — CCXVIII
Sentence d'excommunication par l'é-
vêque de Comminges contre le comte
de Toulouse '.
VENERABILIBUS in Christo patribus Dei
gratia Tholosano, Albiensi, Rutenensi,
Agenensi, Caturcensi episcopis, G. eadem
gratia episcopus Convenarum, salutem in
Domino. Litteras domini Romani recepi-
mus in hune modum.
Venerabili in Christo patri. Dei gratia
episcopo Convenarum, Romaaus, eadem
gratia Sancti Angeli diaconus cardinalis,
Apostolice sedis legatus, salutem in Do-
mino. Causam que inter dilectum in
Christo abbatem Moisiacensem ex una
parte & nobilem virum R. comitem Tho-
iosanum ex altéra, super dominio ville
Moisiaci necnon super omnibus, que in
villa vel pro illa seu in honoribus eccle-
sie Moisiacensis percipit idem cornes, &
rébus aliis vertitur, vobis duximus com-
mitteiidam, pateraitati vestre qua fungi-
' Bibliothèque du roi, Baliize, Languedoc, n. 38.
[Aiij. Armoires, vol. 392, n. 61 Sj original.]
mur auctoritate mandantes, quatinus par-
tibus convocatis audiatis causam, 8i eam
fine debito termiaetis, facientes quod de-
creveritis per ceasuram ecclesiasticam fir-
miter observari. Testes autem qui fuerint
nominati, si se gratia, odio vel timoré sub-
fraxerint, cogatis censura simili verilati
testimonium perhibere. Datum apud Avi-
nionem, xili" kaleadas jaauarii, anno Do-
mini I\l"CC''XX''IX°.
Verum nos, ad instaaciam dicti abbatis
Moisiacensis, illustrem virum predictum
R. comitem Tholosaaum légitime citari
fecimus semel, secuado & tertio peremp-
torie, item & quarto ex habundanti, &
tandem viva voce in propria persona cita-
vimus euadem, qui aon veait aec pro se
responsalem aliquem vel etiam simplicem
nuritium mittere procuravit, parte altéra
aihilominus coniparente. Uade preiatum
abbatem, ob coatumaciam partis alterius,
in possessioaem, causa' rei servande, do-
minii & omnium, que in villa vel pro villa
Moisiaci seu in honoribus ecclesie Moi-
siacensis percipit idem comes, decrevimus
inducendum. Postjnodum vero dictus abbas
post lapsum aani ad nos pluries accedeas,
instaater peciit, ut possessioaem eandeni,
quam propter potenciam partis adverse
nondum fuerat adeptus, ipsum nancisci
faceremus, & quod ex secundo decreto ve-
rum ipsum constitueremus possessorem.
Nos vero, dicte comiti defferre volentes,
eundem per prepositura Sancti Stephaai
Tholosani fecimus amoneri, ut dictum ab-
batem jamdictam possessionem nancisci
permitteret & aactam pacifice possidere.
Qui solita coatumacia illud facere aon cu-
ravit, & ideo ad aimiam ejusdein abbatis
iastanciam, a dicta missione in possessio-
nem, biennio jam elapso, verum ipsum ex
secundo decreto constituimus possesso-
rem, coatradictores quoslibet & rebelles
excoraunicationis seatentie supponendo.
Ipso vero abbate postulante, ut ipsum co-
mitem aomiaatim excomuaicaremus, ao-
luimus acquiescere, doaec per aos super
premissis ipsum comitem iterum monere-
mus, quod apud Carcassonam fecimus viva
voce. Uade aos, videntes ipsius comitis
' Dans le texte cause. [A. M.]
An
1229
i:d.or!g.
t. 111,
col. 376.
An
12J6
99;
PREUVES DE L'}1ÎST0IRE DE LANGUEDOC.
994
An
An
1x36
3 juilLl.
I. m,
col. 377-
contUMiaciani nuilti|>liccni & defcctiim,
dampiia pariter & injurias, c[ue dictas
abbas ob delf'ectum justicie sustinebat,
noleiites aniplius in siio sibi jure déesse,
sepcdictam coniitem Tholosaiium senten-
tie supposuinuis excomunicationis, ves-
tre qua fiinginuir autoritate pateniitali
mandantes, quatiiiiis singuli vestnim per
jjarrochialcs ecclesias vestrarum diocesum
ipsiim faciatis excomunicatuni diebus do-
iiiiiiicis & festivis p\iblicc niinciari. Datuni
Tholose, XVH" kal. aprilis, aiino Domiui
M"CC"XXX° V.
3iJ. — CCXIX
Chartes du comte de Toulouse en fa-
veur des seigneurs de Caderousse &
de la ville d'Avignon^
I. -v TOTUM sit omnibus, quod anno do-
iN niinicelncarnationis M'-CC'XXX-VI",
scilicet V" non. julii, Frederico Romano-
riim iniperatore régnante, nos R. Dei gra-
tia cornes Tholose, marchio Provincie, in
quem dominus Fredericus, Dei gratia Ro-
nianorum imperator, seniper augustus, Ihe-
rusalem ik Sicilie rex, dominos Cadarosso
contiilit in vassallos, confifemnr & in vc-
ritatc recognoscimus vobis Ermitano, no-
mine vcstro & nomine uxoris vesfre Aude,
& vobis Willenno Raimundo de Avinione
& Bertrando de locone, & vobis Raym-
l)audo de Anceuna & Willernio de An-
ceuna & Raimundo fratribus, & Petro de
C.adarossa 8c Willelmo de Cadarossa &
vobis Bertrando de Cadarossa & Pontio
Jarente fratribus, & Bertrando de Sancto
Pastore, & Guarino de Lers, & Beatrici de
Bellomontc, & Raymbaudo de Mamolena,
dominis Cadarosse presentibus, recepto a
vobis juramcnto fidelitatis, & per vos
etiam aliis Cadarosse dominis absentibus,
per vos & per successores vestros, vos &
predecessores vestros habuisse & tenuisse
dominium & seuioriam & jurisdictionem
' Trésor des chnrtes, Toulouse, sac 5, n. j3.
[J. 3i I ; originnl ;«llé.]
plcnam Si nicrum iiiipcrluni Si mixtum,
& districîuiu & cohcrcioiicm in civiiihus
causis Si criminalibus, in villa & homini-
bus Cadarosse & ejus tenemento, intus &
extra excercuisse, firmantias accipiendo,
justicias faciendo, absolvendo & condenip-
iiando, tutores dando, notarium Si buliam
habendo, & constiluendo decretum. Si
auctoritatem intorponendo. Si generaliter
omnia excercendo, que sub niero imperio
Si jurisdictioue concludi Si intelligi pos-
sunt, tanto fenipore cujus non extat me-
moria. Si omnia supradicta Si singula ex
imperiali munificentia excercendo. Et nor,
inquam, cornes predictus, per nos Si suc-
cessores nostros, omnia predicta universa
Si singula vobis predictis dominis Cada-
rosse presentibus, Si per vos etiam aliis
dominis Cadarosse absentibus confirma-
nuis perpetuo, laudamus 8c approbamus,
douantes ?i concedentcs Si confirmantes
vobis predictis Se successoribus vestris plc-
nariam potestatem, ut tam vos quam suc-
cessores vestri possitis uti in predicta villa
Si hominibus Cadarosse, intus 8c extra 8c in
ejus tenemento Si etiam in extraneis ho-
minibus ibidem contrahentibus vel delin-
quentibus, jurisdictione plenaria, 8c plc-
nam jurisdictionem 8c merum imperiuin
excercere, 8c quod milites Se honiines
Cadarosse vobis ut dominis ipsorum res-
pondeant. Et vobis omnia vestra privilégia
confirmamus, bannum Si pedagium simili-
ter confirmantes, furna, molendina, aquas
aquarumve decursus predictis dominis Ca-
darosse Si emplechas in eorum hominibus
etiam confirmamus, concedentcs etiam Se
donantes vobis, quod dominium Si seino-
riam, quod Si quam dominus Fredericus,
Romanorum imperator predictus, nobis
8i successoribus nostris in vos dominos Ca-
darosse Si super vos contulit, in aliquani
personam altam vel humilem, mundanam
vel ecclesiasticam , non transferamus vel
transferre possinius, 8c immédiate domi-
nium predictum nobis 8c successoribus
nostris reservemus Se retineamus, conce-
dentcs etiam 8c donantes vobis predictis
dominis, quod si alicjuis vel aliqui vestrum
vol predccessorum vestrorum aliquam re-
cognitionem vel compositionem super do-
minio vel parte dominii Cadaiosse cinn
Vin.
3»
An
123i
99.)
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
];riore Saiicti Saturnini vel cuni nlio vel
aliis fecistis, illa lecognitio vel conipositio
vobis vel successoribus vestris, quantum
perîiiiet ad dominum iniperatorem vel ad
nos vel dominhim nostrum, miHum possit
prejudiciiim generarc. Tali conventione
& loge iuter nos comitem predictum &
vos dominos Cadarosse apposita & con-
cessa, quod cum predicta villa, dorainis,
luiHtibus & honiinibus Cadarosse possimus
]>lacitare & guerreiare, & quod domini
Cadarosse & milites nomine dominorum
in cavalguada, expensis nostris cz emenda
& non aliter, nos sequantur quocienscum-
que in cavalguada exiremus. Homines vero
Cadarosse semel in an.no tantum nobis &
successoribus nostris cavalguadnm, expen-
sis ipsorum hominum Cadarosse, iacere
tcncaïUur & nos sequi tantum in caval-
guada longe per duas dietas excercitus in
Imperio & in regno longe per unam die-
tani excercitus, & non longius, & per
mensem tantum semel in anno nobiscum
vel cum bajulis nostris esse debeant in ca-
valguada, & non spacio vel tempore lon-
<^iori. Si vero ultra duas dietas in Imperio
vel ultra unam dietam in regno predictam
cavalguadam hominum Cadarosse ducere-
mus,vel etiam ultra unum mensem in anno
cavalguada hominum Cadarosse nobiscum
csset Si remaneret, extuuc abinde expensis
nostris & emenda & non aliter nobis-
cum esset & remaneret. Predictum autem
doniiniuni & seinnoriam in vos dominos
Cadarosse & successores vcstros nobis ad
vilam nostram & ad successores nostros
ex nobis légitime procreatos retinemus. Si
vero, quod Deus avertat, sine legitimo he-
rcdc ex nobis procreato decedercmus, ex
tune de predicto dominio & seinnoria &
lidelitate, quam nobis fecistis, & omnibus
etiam aliis supradictis, vos dominos Cada-
rosse & successores vestros in infinitum,
milites & homines Cadarosse, absolvimus &
perpétue relaxamus, ut propter predictam
munificentiam domini imperatoris domi-
nium vel seinnoriam, quam in vobis habe-
mus, vel fidelitatem quam nobis fecistis,
alicui heredi vel successori n.ostro extra-
neo, universali vel singulari, non sitis in
aliquo vel in aliquibus obliguati. Dantes
predictis dominis Cadarosse & eoruiii hc-
996
redibus & successoribus, presentibus & fu-
turis, per nos & successores nostros, licen-
tiam & plenariam potestatem, quod ipsi
inter se, nobis irrequisitis & ijiconsultis,
sine tretzeno, acapto & laudimio possint
vendere, permutare vel quolibet aliena-
tionis titulo alicnare jurisdictionem suara
totam vel partem jurisdictionis, & omnia
alla bona sua & jura, que habent in villa
Cadarosse & ejus tenemento, simul vel
scparatini, & propter hoc res vendite vel
permutate vel aliquo alio titulo alienate
nobis vel successoribus nostris non inci-
dant in commissum. Et nos, domini Ca-
darosse predicti, sub forma predicta &
conventionibus predictis, nos & successo-
res nostros vobis domino comiti predicto
& successoribus vestris ex vobis légitime
procreatis astringimus & esse volumus
obligatos. l'actum fuit hcc apud Aurasi-
cam, in slari domini episcopi, in virgulto
juxta coruni ecclesie Sancti Pétri : presen-
tibus domino episcopo Aurasicensi, Ear-
ralo, domino Baucii, senescalco domini
comitis, Willelmo de Barreria, Willernio
Augerio judice & cancellario domini co-
mitis, Isnardo Audeguario, Pontio As-
toaudo, Guaufrido Guaucelino, Johanne
Auriolo, Willermo de Lauduno, Raym-
baudo Justo, Bertrando de Mornacio, Pe-
tro Dalmacio, Lautaudo de Cadarossa, Ber-
nardo Conte, Petro de Sancto Laurentio,
Rosfagno de Balneolis. — Anno & mensc
quo supra, videlicet IIII" nonas julii, Bea-
trix de Bellomonte & Raimuudus Lautc-
rius, domini Cadarosse, juraverunt fideli-
tatem domino comiti memorato sub eadem
forma & eisdem conventionibus, & sub ea-
dem forma & sub eisdem conventionibus
concessit eis dominus cornes omnia & sin-
gula supi'adicta, que concesserat,donaverat
& confirmaverat aliis dominis Cadarosse.
Factum fuit hoc apud Aurasicam, in stari
Willelmi Florentii, in sala, presentibus
domino A. Aurasicensi episcopo, Barralo,
domino Baucii, senescalco domini comitis
predicto, Willelmo Augerio judice & can-
cellario ejusdem domini comitis prefato,
Pontio Astoaudo, Willelmo de Lauduno,
Gaufrido Gaucelino, Helya de Apta. Et
ego Bertrandus de Sancta Maria, notarius
publicus domini comitis, omnibus supra-
An
1233
t. iii;
col. j/i
An
1236
997
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
998
An
'. j- aoùî
An
1236
dictis preseiis interfiii, & niandato, vohin-
tate & auctoritate domiai coiuitis, & nian-
dato domiiiorum Cadarosse predictorum
Iioc instnimeiitum scripsi Si sigiiavi. (Lo-
cus si^ni.)
(Alia manu.') Et ego Guillelmus Aiigerius,
jiidex & cauccllarius domiiii coniitis Tho-
lose, preseutem cartani subscripsi & cain
jiissi bnlla doniini coniitis roboraii.
II. Maiiit'esturn ' sit, &c., qiiod nos Rai-
mundus, Dei gratia conies Tolosae, mar-
chio Proviiiciae, coufiteiniir & in veritate
recognosciniiis nobilem viruni Baraleni de
Baiicio, sencscalliim nostriim in terra Ve-
neyssiiii, de speciaii niandato nostro resti-
grafia cpiscopo Magaloneiisi, omagium pro
villa Moiitispessiilani & castro de Palude,
quod vulgo dicitur l.atas, que ab episcopo
Magaloneiisi tenet in feudum, in nioduni
infrascriptuiii. — Nos Jacobus, Dei gratia
rex Aragoiuini, &c., scientcs & verissinie
cognoscentos nos fenere in feudum villani
MoutÏFpessuIani 8c castrum de Palude,
quod vulgo dicitur Lalas, a venerabili
pâtre domino Magalonensi episcopo &
pro eisdeni sacramentuni fidelitatis oidcm
prestare debere, sicut vassallus domino
prestare tenetur, & prcdecessores nostros,
a quibus causain habuimus & in quorum
fcuduii! successinnis, habuisse & tenuissu
tuisse libortatcm seu franquesiain militibus & propter hec eidem episcopo oinagiiini
& probis honiiuibus & toti universital' ci-
vitafis Avinioais, quani cis in terra nostra
doiiavimus, meritis exigentibus corumdem.
Dictam autem restitutioneni com'irnianius
& approbanius Si eani in perpetuum firniam
habenuis atque ratam. Praedictam insupcr
libertatem seu franquesiani, ut pleniori
vigeat firmitale, militibus & probis homi-
nibus Se toti universitali civitatis Avinio-
nis per nos & successores nostros conce-
fecissc & sacramentuni fidelitatis prcsti-
tisse, vobis venerabili in Cbristo pair!
Johanni de Montelaurc, Dei gratia Maga-
loneiisi episcopo, sponte & débite, nianibus
juiictis & iii vestris manibus positis, dato
osculo pacis & firmitatis, pro predictis
villa Montispessulaui & castro de Palude
supradicto, quod vulgo dicitur Latas, certi
de facto & cerciorati de jure, vobis oma-
gium fecimus sine dolo, secundum quod
dimus & restituimus, sicut in instrumentis melius, fidelius & firmius intellîgi potest.
inde confectis plenius continetur. In cujus
rei testimonium, &c, Acia fueruiit baec
apud Lauracum, ix kaleiidas septembris,
:Aino Domini Mccxxxvi.
3i6.
CCXX
IL,
l'uj^. de Jacques, roi d'Aragon,
à l'évéque de Magiielonne ^.
I. /'^fc.RTUM & indubitatum est, quod Ja-
v_> cobuf, Uei gratia illustris rex Arago-
niim & Majoricarum, cornes Barchiuone &
Urgelli & dominus ville Montispessulani,
filius quoudam illustris Marie, regineAra-
gonum & domine Montispessulani, fecit
domino Jobanui de Montelauro, eadcm
' Noj; n'iivons pu retrouver où dom Vaissetc
avait pris cet ncte. [A. M.|
' Trésor des chartes du roi; Maguclonne, II,
n. 18. [J. 340, copie ancienne.]
Actum in Moiitepessulano, in domo At-
brandi fiiii quondam Raimundi Atbrandi,
in presencia & testimonio venerabilis patris
Berengarii episcopi. Pétri Alberti, Vitalis
de Canellis canouicorum Barchiiioneii-
sium,Sychardi prepositi, Michaelis de Mo-
reszio, magistri Ugonis de Miramars ar-
chidiaconorum, Guillelmi de Sancto Egidio
archipresbiteri, Guillelmi Ebrardi prioris
de Piniano, Guillelmi Regossa, Pétri Mo-
reti, Berengarii de Boiano & Poncii Jo
Galazanicis, canonicorum Magaloneiisiuiii,
Bernardi de Sancto Briccio succentoris
Narbonensis, & virorum clarissimoniiii
Raimundi-Berengarii comitis Provincie,
& Poiitii Ugonis comitis Enipuriaruni,
Assaliti de Goza, Ancelmeti Fer., R?-
rengarii de Cervaria, Guillelmi Grossa,
Arnaldi Surdi militum, Guillelmi de Sala
jurisperiti & Guiraldi de Barta, Bernardi
Longi, Raimundi Amancii consulum Mon-
tispessulani, & Bernardi de Regordana ju-
risperiti, Atbrandi filii quondam Raimundi
Atbrandi, Bernardi Capitis bovis, Hugonis
Pulverelli, Guillelmi Pincii, Jobaimis de
An
I23Û
QQQ PREUVES DE 1,'rnSTOlRE DE LÂKGUFDOr,. icoo ~~
'•^ Saiicto x^nthonlo S: multonim aliorum, & de Monte-Ainaldo inilituin, Guillt'lnii de
mei BeriKxrdi de Costa, Montispessulaiii Salis jurisperiti, Borengarii de Sobeiras-
piiblici uotarii, qui mandatus & rogadis a cio, &c., & Willelmi de Rochafolio al)ba-
preJictis dominis cpiscopo & rcge bec tis Sancti V/illelmi, magistri Beniardi de
scripsi & onuiibus siipiadictis iuterfiii & Sancto Briccio succentoiis Narboneiisis, &
îiguo meo signavi. Actiim loco quo supra, Sychardi de Olargiis prepositi, Micbaëlis
anuo domiuice lucaniatioais millesinio de Moreszio, magistri Ugoiiis de Miramars
ducentesimo tricesinio sexto, scptinio de- arcbidiacoiioruni, Bcrnardi de Murovcteri
cimo kalendas jaiuiarii. prioris de Fabricis , V/illelmi Regossa,
11. Preseutis scripti série apertissimo Pétri de Coriioiie prioris de Boia, Pétri do
i?^ declaratur, quod Jacobus, Dei gratia illiis- Melgorio conrezarii Magalonensis, Guil-
i-dc- ^""'^ '""^^ Ar^igonum, &c. ad interrogatioiiem leliiii deCastriis prioris de Melgorio, Deo-
cciiibre. domini Joauiiis de Montelauro, eadera dati Borrelli sacriste Sancti Firiuini, &c.
Kj.oiig. gratia episcopi Magalonensis, recognovit Anno doinintce Incarnat. WCC'xxx'n i",
coi.;t-I|. se eideni précèdent! die oniagium sibi fe- XVI kalendas jaiiuaiii.
cisse pro villa Montispessulani & Castro
de Palude, quod vulgo dicitur Latas, que '
ab episcopo Magalonensi tenet in feu-
duni. Et statim facta recognicione omagii, o „ CCXXI
dictus dominus rex domino Jobanni de
Montelauro episcopo supradicto & eccle- , , , . ,
sie Magalonensi, propositis super altare "^"^ ^«"'^ ^" nahitans de la cite
Sancti Firmini in Montepessulano cor- iS- du bourg de Nurbonr:e\
pore Jesu-Cbristi, cruce, reliquiis & textu
Evangeliorum aperto, sacrosanctis Evan- I. tn noniine Domini, anno Nativilatis
geliis manu tactis, sacramentum fidelitatis 1 ejusdem ai"cc°XXX<'vi", régnante rege ,\
in modum.prestitit subsecutum : Ludovico, li° nojias aprilis. Noverint, 8:c.
Audi tu Johannes, Magalonensis episco- quod cum, instigante inimico generis bn-
pus, ego Jacobus, Dei gratia rex Arago- mani, qui ab initio sui totiiis boni & con-
lum, &c., ab ista ora in antea personam eordie semper extitit impugnator, inimensa
.-'aam non capiam, vitam & membra tua tibi discordia orta f'uisset inter cives Narbo-
nori toUam , nec Homo nec femina meo nenses, videlicet inter illos qui erant ex
consilio vel meo ingenio. Et si in illo ho- parte civitatis & illos qui erant ex parte
nore, quem tu hodie babes & possides & burgi, ita etiani ((uod hinc inde plures
canonici Magalonenses babent & possident prêter vulneratos teloruni ictibus occu-
in comunia, vel in antea tu adquisieris & buissent, niediantibus ac fideliter partes
canonici Magalonenses adquisierint, ego suas interponentibus donino B., abbate
Jacobus tollerem... (Sequuntur clausulae in Fontisfrigidi 8c nobili viro Berengario de
talibus solUae.) Sic Deus me adjuvet & iste Boutenaco, consules civitatis & burgi gra-
sancte reliquie ac sancta Dei quatugfr tuito subscriptas treugas inierunt, prestito
Evangelia, que corporaliter manu mea juramento tam ab ipsis quam a ducentis
tango. civibus ex parte civitatis & a ducentis ex
Actum in ecclesia Sancti Firmini in parte burgi, nomine utriusque universita-
Montepessulano, in presemia & testimo- tis, de ipsis treugis bona fide&sine fraude
nio Raimundi Berenguarii viri clarissimi conservandis, prout inferius continetur.
comitis Provincio, Arnaldi de Rochafolio, — Nos consules civitatis Narbone, &c.
Berenguarii de Cervaria, Assalliti de Goza, pcr nos & subséquentes consules, pcr to-
Jordani de Penna, Issemeni de Fouzers, tam universitatem ejusdem civitatis, & nos
Salaizini, Ancelmeti Fer., Berengarii de consules burgi Narbone, &c., facimus !k
Montedisderio, Bertrandi de Giniaco, Pé-
tri de Fabricis iilii Bertrandi de Monte- 'Hôtel de vilK- de Naihonns. [Do-.i, vol. 5^,
l^uro, Philippi de Villanova, Dalmascii f io;.J
An
Ii3i
lÏJ.oiig.
t. m,
col.3So.
lOOI
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i002
volumus liane subscriptam tieugarum for-
mam fore inter nos, & stare ab hac preseati
(lie usque ad primiim veiiiens festum Pen-
fecostes, & ab eodem festo Pentecostes ad
unum anmim, videlicet quod omnes lionii-
nes dicte civitatis, présentes &fatiiri, & in
eadem moram facientes possint transiri?,
ire, redire & stare in burgo, inter & extra,
in ciinctis iocis, pacifiée & quiète, ctianisi
sint in culpa alicujus offense hiiic inde
l'acte, quod niillus b.onio civitatis antedicte
injurietur alicui persone dicti biirgi verbis
contumeliosis, ictibus vel verberibus ai'.t
alio modo, nec ctiam rébus suis damnuni
inferre aut ab alio fieri patiatur. Similitrr
& eodem modo iiullus Homo dicti burgi
injurietur alicui persone dicte civitatis, 8:c,
Verumtamcn si aliquis homo vol aliqua
persona dicte civitatis vel burgi hujus-
modi treugas frangere, violare vel contra-
venire presumpserit, det nomiiie penc illis
consulibus, quorum parti fuerit injnria
irrogata, si fuerit miles vel bomo de plassa
quingentcs sol. Melgor., & si fuerit minis-
t'.rialis vel quelibet alla persona centum
soiid. Melgor., ad quam penam prestandani
possint & debeant ])er consules & eorum
consiliarios compelli infra spatium octo
dierum, ac nihilominus teneantur staro
juri injuriato in curia, sub cujus jurisdic-
tioiie fiierint, ;i tamen querimonia inde
liet, & omnes utriusque partis consules
prestent in causa consilium & auxiliuni
injuriam passo contra injuriam facientcm.
Si vcro ab hujusmodi trougarum fraefore,
causa paupertatis, extorqtieri non potuerit
ipsa pena, violator ille, si fuerit de civi-
tate, assotetur incontinenti in dicto burgo
per consules ejusdem burgi,vel pcr eorum-
dem maudatum, uno ictii pro uno;|uoqiijso-
lido dicte pêne, similiter si fuerit de burgo
assotetur incontinenti in dicta civitate per
consules ejusdem civitatis vel per eorum-
dem mandatum uno ictu pro unoquoque so-
lide dicte pêne, ad quam penam sustiuen-
dam per consules, de quorum parte fuerit,
similiter compellatur. Verumtaïuen infra
spntiiini dicti temporis, communitascivita-
tis & burgi pro aliqua dissensione vel lite
non débet se moverc ad invicem ad arma.
Quod si feeerit, communitas illa, que se
prius nioverif vel aniiaverit, K'neatur alteri
communitati dare treceiilns marchas ar-
gent! nomine pêne infra spatium octo die-
rum. Item si aliquis vel aliqui ex parte
civitatis vel burgi contra aliquem se ariiia-
verint sine consulibus vel sine eorumdem
mandalo, puniatur quilibet illorum pre-
dicta pena, scilicet si fuerit miles, &c.
Oit supra). Si vero causa paupertatis, &c.
(ui supra). Pena tamen soluta, ut dictum
est, in casibus supradictis, treuge nihilo-
minus in sua permaneant firmitate. Et
quod omnia supradicta & singula inviola-
biliter obscrventur, nos supradicti consu-
les civitatis & nos supradicti consules
burgi... taetis saerosanctis Evangeliis cor-
])oraliter gratis juramus. Sciendum tameu
est, quod a supradicta treuga excipiuntur
Raimundus Berengarii de Riparia & filins
suus Petrus Raimundi & Castellonus ne-
pos ejusdem Ramiindi Berengarii, quan-
tum ab ingressu dicti burgi lantum, &
Guillclmus Amelii quantum ab ingressu
dicte civitatis, sed quantum ad omnia alla
capitula & singula scrvanda sunt in treuga.
Hoc idem totum juraverunt ex parte civi-
tatis Bertraiidus de Bosco, Raimundus de
Piano isequuntur ce burgensium nomina), &
ex parte burgi Joannes Amelii, Bernardus
de S. Stephano, &c. (/V.) Et ad majorem
firmitalem, sigillis communitatum banc
prcsentem paginam pcr alphabctum divi-
sam nos predicti omnes consules sigilla-
mus, de laudamento omnium predictoruin
civitatis predicte, &c.
H. Pateat" universis presenfem paginam
inspecturis, quod nos consules burgi Nar-
bone, videlicet B. Gausbertus & Gerardus
l.ongus, consilio 8t voluntate consiliario-
rum nostrorum, videlicet J. Amelii (& vi
nliorum) rog«imus vos dominum R., Dei
gratia comitem Tolosanum, marchionem
Provincie, ut pro nobis & universitato
dicti burgi fidejuberetis pênes J. de Fri-
chans, seneschallum domini régis Francie
in parfibus Albigensibiis, pro causis uni-
versis & singulis & controversiis, quas
dicta tiniversitas babet vel babere potest
sub eo contra Aimericiim vicecomitem &
veneraliiiom patreni archiepiscopuni Nar-
' Trésor des chartes; Toulouse, sac j, n. ôj.
[J. îi I , original scellé.]
An
1233
An
2G ;.uùt.
ico3 PREUVES DE l/ilISTOÏRE DE LANGUEDOC. looi
An
'oiie & capiluluin Sancti EaiiU & contra nostrorum & dicte universiîatis de oiiini-
luiivcrsitali.-ni civitatir. Karboiic & contra bu?, cjiie pro dictis lidejussionibus faceret,
illos t|ui de dicto biirgo exierunt, vel om- suslineret vel solveret, &oi:inia que supe-
r.cs supradicti vel singiiH contra dictam rius conîinentur sic de niandato nostro 8c
univcrsitatein burgi; proiiiittentes vobis tocius universitaîis burgi processisse. Et
iioiiiine & mandate dicte uiiiversitatis sub nos idem consules prefati & nos coiisi-
obligatione omnium bonorum nostrorum liarii dictorum consulum, videlicet B. da
& universitatis prefate, quod de iidejus- Mossano (S- i.xiii alii), promisimus vobis
siop.e predicta & do omnibus, que pro domino P. de Villanova senescallo & pro-
dicta iidcjussione facietis, sustinebitis vel curatori domini comitis Tolosani, ab ipso
Sûlvetis, conservabinius nos & dicta burgi spccialiter destinato ad recipieiidas a nobis
uiiiversitas vos indenipuem &item promit- obligationes rerura & personarum nostra-
îimus, Sic. Et vos, dictas doniiuus cornes, rum & mandata pro indempnitate sibi, &c.
post preces nostras superius vobis porrcc- iidejussoribus prestanda, sicut siiperius est
tas sub obligatione omnium bouorum ves- expressum, promittimus, inquam, vobis
trorum, mandate nostro & nomiiie univer- nomine dicti comitis quod dictunj
sitatis dicti burgi, fidejussistis pro nobis & dominum comitem de predicta fidejussione
dicta universitate peiics dictiiin seneschal- & de predictis iidejussionibus indeinp-
luni pro causis prenominatis & eidem pro nsm ipsum conscrvabinius, &c. Ilec ojnnia
eisJ-'ra causis ik universitate nostra plures supradicta universa & singiila promiserunt
iidejussores sub obligatione bouorum suc- omnes predicti & singuli nomine dicte
rum dedistis, videlicet Poncium de Vilia- universitatis & suo, ik eadem uuiversitas
nova, Isarniim Rcrnardi de Fanojovis & citata & congregata in generali colloquio,
R. de Duroforti & B. Ugcnem de Festo & sicut superius est expressum, complere,
G. Garsia de Fanojovis Si Arnaudurn de tenere, observare & facere & solvere, sicut
Ea-arano & R. Ferrandum de Laurano & superius est expressum, & nisi facerent &
quosdam alios, quibus promisistis indemp- complerent universa & singula que supe-
i;itatem pro fidejussione prof'ata. Actum rius continentur, promiserunt omnes pre-
iult boc apud Carcasonam, XI kalendas dicti & singuli & tota universitas & specia.
ssptenibris, anno Domini IH"CC"X.XX''VI". liter & nominatim singuli de universitate,
— Et nos consules burgi prefati, videlicet quilibet in solidum, sub virtute ])restiii
Guillelmus Bernardi de Stabulo (,& IV alii), corporaliter juramenti, quod nisi conser-
consilio & voluntate consiliariorum nos- varent dictum comitem Si cofidejussores ab
trorum ad spéciale colloquium convocato- ipso datos & daiidos pro causis predictis
'iui'i, & tota universitas burgi Narbone indempnes, quod tenerent sii)i ostagia in
pcr preconem citata S-i in generali collo- terra sua ubi ipse vellet, donec de indemp-
quio congregata, rios consules prefati Si nitate sua & cofidejussorum dictorum esset
consiliarii corumdem, nomine Si mandato sibi plenarie Si cis in omnibus satisfactum.
dicte universitatis, Si ipsa universitas cum Actum fuit hoc in burgo Narbone, anno
hac présent! scriptura veraciter confitemur Domini M°cc°xxx." VI", mense augusti, die
dictos consules nostros Gerakium Loiigum secunda post festum beati Bartholomei. Et
& B. Gausberti nomine & mandato nostro nos omnes predicti, nomine & mandato
rogasse dominum comitem Tolosanum, ut dicte universitatis ci nostro, ad eternam
pro nobis omnibus fidejuberet & fidejus- rei memoriam & probationem evidentem,
sores pro nobis obligaret Si pro univer- indubitabilem Si facilem, presentem ])agi-
sitate nostra sub obligatione omnium nam sigillo consulum Si universitatis burgi
bouorum suorum pênes J. de Fricans Narbone fecimus sigillari. .
sencschallum prefatum pro causis pre- III. Anno' a nativ.Christi M"CC"XXX°vil', .^-j^
dictis, quns conira omnes prediclos habe- regiîautc rcgc Lodoyco, iv idus martii,-
mus vel ipsi contra nos, Si quod dicto
domino cOiuiti indenipnitatem promitte- ■ Archives de l'hôtel de v;l!c de Nartoniio.
relit sub obligatione omnium bouorum [Doat, vol, 5-, f" j 19.J
:]ars.
An
I 237
KJ. orit'.
[. m:
IOO.>
PREUVES DR L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1006
ali([;iis predictorum non observaveiiiit &
;idimi)leverir.t oiiniia mnndala supradicta,
statuit doniiaus Joannes de Friscampis,
senescalhis domini rcgis Francie in parti-
bus Albigensibus, qiiod sententia qnam siat vanditL & exules a toto regno Francie
tulit super rcstitutione reruni ablatanim in perpetuum, & persone & bona ipsoruni
probis hominibus de burgo Narbone qui occupant! coiicedantur. Et illi qui debent
cxierunt de Imrgo, & super destructione ire in obsidionem Valentie vel in fronte-
domoruni, & super reslitutione reruni abla- riam Hispanie, debent arripere iter quarla
taruni hominibus civitatis & ab illis qui feria post festuiii Pentecostes proxime
cxierunt de burgo & ab eorum vaPitoribus, venturum; alii vero qui debent ire uitra-
ita observetur sine diniinutionc, sicut îala mariais partibus, debent arripere iter in
& scripta fuit. Item statuit dicttis dominus transitu seu passagio augusti proxime ve-
seaescaliiis, quod Aymericus de Donas & nientis. Item statuit quod homines burgi
Poncius de Sejano ik (iuiilelmus Catalanus & civitatis sint de cetero in pace ik jurent
& Petrus Joannes Ortolanus !k Guillelmus ad invicem se tenere pacem & se ad invi-
du Costansanes, c|ui sunt de burgo Nar- cem diligere, & quod occasione guerre vel
bone, & dicuntur intorfuisse interfcctioni rixe inter ipsos hue usque habite, homines
Arnaudi Margalionis, sint in obsidione burgi vel civitatis, ut illi qui exierunt de
Valentie per annum, si obsidio sit ibi & burgo vel remanserunt, ullam guerram,
duret per annum. Sin autem, stent in ullam rixam vel maliciam, seu etiam moles-
frontaria Hispanie, donec annus sit expie- liam de cetero ad invicem non inférant
tus, c|U0 sic complète, possint libère & nec alic|uani petitioneni seu accusationem
sine peiia redire apud burgum Narbone, occasione predictorum maleiicioruni , &
ita quod domini Narbone vel cognati vel quod bonas consuetudines & bonos usus
affines vel quelibet alla persona non pos- suos inter se observent & communiter dcf-
sint cos occasione dicte inferfectionis in fendant. Item statuit quod homines burgi
aliquo ultçrius molestare. Honores vero, & civitatis abstineant de cetero ab onnii
si quos tenebant aliqui predictorum ab confratria & ab omni specie confratrie &
Arnaldo Margalione interfecto, vendant ab omni collegio & societate collegii & sa-
infra annum cum laudiniio tutoruiii filii cramento illicito. Et si aliquis homo burgi
dicti Arnaudi Margalionis, vel tutores dicti vel civitatis vencrit contra predictam pa-
retincant dictos honores eo pretio, quod cem & concordiam, tota universitas burgi
alia persona ibi dare vellet, si eis placue- & civitatis sit contra illuni, donec super
rit. Et cum predicti redierint ab obsidione premissis abeoiuerit satisfactum. Retinuit
vel fr.jntaria predicta, debent afferre lite- tamen dictus senescalhis sibi potcstatciii
ras testimoniales a Templariis vel Hospi- pronunciandi super aliis capitulis, de c(iii-
talariis, c(uod fuerint in obsidione vel bus pronunciatuiii non est, & intcrpretandi
fronlaria ])er annum, sicut supradictum super omnibuscapitulis si opus fuerit.Facta
est. Item statuit quod (Miilleliiiiis [de] Vi- fuerunt hec apud Biterrim, in palatio do-
laudcgut Se Gascus lloquevaris & Ktibeus mini régis, in presentia !k testiriionio Pon-
de Novelles & Gascus Textat, qui dicuntur cii de Villanova, Pétri Martini de Castro-
interfecisse Berengarium Gausberfum, sin novo, Joannis de Eoiano, Pétri Bernardi
ultramarinis partibus in servilio Dei per de Cancsuspenso, Guilleltiii Raimundi de
annum. Quo exjileto, debent afferre literas Cohi'iibariis, Bercngarii de Botcnaco, Ay-
testimoniales a Templariis vel Hospitalu- morici Eotfati, Guillelmi Capucii, Rai-
riis quod fuerint ultramarinis partibus per iiiundi Udalardi, Raymundi de Gigniaco,
annum eo modo quo dictiini est de aliis. Si Arnaudi de Sancto Amantio, Joannis Audc-
vero predictum iiiramentuai feccrit, sit branni, Berengarii Catalani ArqucrVi, Gui-
immunis ab omni pena & inquietatione & raudi Barroti, & Bernardi Augerii, publici
vexatione dicte interfectionis & amputa- Biterris notarii, qui de mandato domini
tionis & vexationis nianus propinquorum sencscalli predicti & partium hec scripsir.
& dominorum Narbone Si alterius cujus- Item statuit in prescniia dictorum tcstium,
libet persone. Si vero omnçj predicti vel quod (Juillelnuis Alfaricus 8c Petrus Rai-
An
123/
An
An
1237
1007
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1008
imiudus Laiirentiiis sint exiiles a burgo & framii de Olnrgio cognati siii, Poncii de
civitate Narbone, quousqiie sint reconsi- Fraxino & alioruni nuiltoruni, & Arnaldi
liati. Idem Bernardiis Aiigerii hoc scripsit Guilaberti, publici Narbone notarii, qui
& signum suuni apposuit.
IV. Anne ' nativitatis Dom. MCCXXXVII...
Noverint... quod nos Aimericus,Dci gratia
vicecomes Narbone, diligent! consilio &
deiiberatione habitis cum Berengario de
Boltenaco vicario nostro & aliis officiali-
bus nostris, & cum G. Fabro [filio quon-
dam Pétri Rayiiunidi Fabri], Raimundo Pé-
tri, Bernardo de Boscbo, Aymerico Pallerio
& Guillelmo de Albars consiliariis nostris,
gratis, &c. remittimus vobis consulibus
burgi Narbone & singulis in eodem
burgo tune & nunc presentibus & futuris
omnem injuriam & injurias seu dampna
I. III,
col. 382
de mandate prcdicti domini Aimerici hec
omnia scripsit.
3i8. — CCXXII
Hommages rendus à Raimond VII,
comte de Toulouse '.
I. "KTOTUM sit omnibus, quod anno do-
NOTUI\'
minice Incaniationis l\l"CC"XXX"-VU",
scilicet xiii" kal. junii, nos Raimundus,
nobis data vel passa per vos, de quibus Dei gratia cornes Tholose, marchio Pro-
conquerebamur vel conqueri poteranuis vincie, de mera 8: spontanea voluntate
aut contra vos nioveri, occasione rixe sive nostra, donatione inter vivos donamus &
discordie habite inter vos ad invicem, illos concedimus in feudum tibi, Raimundo de
videlicet qui de dicto burgo exiverunt & Baucio, principi Aurasicensi, & tuis legi-
vos qui in eodem burgo remansistis, vel timis liberis ex legitimo matrimonio pro-
occasione rixe sive discordie habite inter creatis, castrum & villam Camareti cum
vos & cives Narbonenses vel inter nos & territorio & tenemento ejusdem ville, &
vos. Et quocumque alio modo super his castrum & villam Trevellani cum territo-
predictis vel aliquibus aliis de vobis po- rio & tenemento ejusdem castri, & castrum
tuissemus usque ad hodiernam diem [con- & villam de Serinnano cum territorio &
queri], remittimus cliam dampna, tenemento ejusdem castri, videlicet omnia
& omnes petitiones qualescumque ad- jura seu dominationes & plenam juris-
versus vos movere poteramus vel adhuc dictionem quamciimque babo.mus, rctento
posscmiis, ratione dicti vel sententio Joan- nobis & successoribus nostris in eisdem
nis de Friscampis, senescalli domini régis locis principali dominio & cavalcatis !k
Francic in partibus Albiensis, cui jurisdic- omni alio jure & servicio, quod feudata-
tionem nostram commiseramus, vel ratione
dicti vel fentencie venerabilis patris do-
mini P.j Dei gratia Narbonensis archie])i-
scoi'i, vel t|UOCumque alio modo adversus
vos movere possemus. Et ita osculo dato,
plenam pacem & concordiam vobiscum f;i-
cinnis, &c. Acta fuerunt hec solemjinitcr
in palatio Narbone predicti domini Aynie-
rius pro feudo tenetur facere domino suo,
illa sex specialiter retinentes que in forma
fidelitatis continentur, scilicet incolume,
tutum, honestum, utile, facile, possibile :
incolume videlicet, ne sis in dampnum
nobis de corpore nostro; tutum, ne sis
nobis in dampnum de secreto nostro &
de munitionibus, pcr quas tuti esse pos-
rici, in presentia & testimonio Bcrnardi sumus; honestum, ne sis nobis in dam-
Carrcria canonici Narbonensis, fratris Pe- pnum de nostra jiisticia vel de aliis eau-
tri, canonici de Caciano, GulUelmi de sis que ad honestatem nostram pcrtinere
Fraxino jurisperiti, Pétri sartoris. Pétri videntur; utile, ne sis nobis in dampnum
Raimundi de Joiiquariis militis, Pétri Pc- de possessionibus nostris; facile vel pos-
lagos militis & Bcrnardi Ludoici & Pétri sibile, ne id bonum quod [éviter facere
de Cruce officialium curie jamdicii Aime- poterimus, facias nobis difficile, neve id
rici, Pctri de Fuxia, Joannis Amelii & Ber-
' Trésor des chartes, Toulouse, sac i3, n. ûo.
■ [Doat, vol. ôo, f" 127,] [J. 322} original.]
An
1237
An
.,-37
20 ir.ai.
An
ii37
An
123-r
2S juin
1009 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. loio
c[uod possibilc crat, rcddas nobis inipos- reddct dictas Matf'ridiis & siiccesjores sui
sibile'. dicto domino coniiti & successoribus suis
II. Pateat' uiiiversîs prescntcm pagiiiam quaiidociimque & quotieiiscumque ab ipsis
inspecturis, quod MatfVidus de Castro- vel eorum certis nunciis reqiiisiti fuerint,
novo, iilius quoiidam Bcrnardi de Cas- moniti vel somossi. Et doniinus cornes se-
tronovo, volens transferre principale do- pedictus pcr se & successores siios promi-
minium omnium rerum & possessiouum sit dicto Matfrido & successoribus suis,
infrascriptarum in domiiium R.,Dei gratta quod pro dicto feudo eritsibi bonus & le-
comitem Tholosanum & marchionem Pro- galis dominus & eos in jure suo, ipsis in
vincie, & postea illa omnia ab ipso domino fidclitate manentibus, juvabit perpétue &
comité tenere in feudum, dédit & concessit defendet. Et ad perennem horum omnium
donatione inter vivos dicto domino comiti memoriam & majorem firmitatem, dominus
Tholosano & successoribus suis quicquid cornes & Matfredus supradicti presentem
habebat in Castro de Gannaco & mauùa- paginam fecerunt sigillorum suoruni mu-
mento & honore ejusdem castri, & quic- nimine roborari. Actum fuit hoc ante Ami-
(|uiJ habebat apud Bellumlocum 8c iii lianum, in castris, IV kalendas julii,nnno
mandamento & honore ejusdem ville, & Domini M'CCXXX" VU". Testes fueruiit
totum quicquid habet usque ad Petram Hugo cornes Ruthenensis, Bertrandus fra-
S. Martini & usque ad Argciitacum, & ter domini comitis sujiradicti, Bertrandus
OJniiia quecumque habebat vel habcre de- de Cardalhaco, Guill. Barasc, Sicardus de
bebat in cunctis aliis locis, excepte Cas- Miromontc, Petrus Garini de Cajarc, Hugo
tronovo & honore ejusdem castri. Omnium Arnaldus de Creissaco, Anialvinus Bonafo?,
prcdictorum & singulorum donatione facta Guillelmus Anialvinus de Lusucg, Fulco da
a Matfrido predicto dicto domino comiti Popia, Bernaidus Adeniarii de Scura, Guil-
Tholosano & successoribus suis, de illis lelmus de Barreria, Bego de Barrcria, Bc-
oninibus & singulis se nomine dicti comitis rengarius Centulli, Bernardus Geraldi de
constituit possessorcm. Et dominus comes Aniiliano, & Johannes Aurioli domini co-
supradictus omnia illa & singula supra- niitis Tholose noiarius, (jui mnndato ipsiiis
dicta per se & successores suos Matfrido & siipradicii Matfiidi hcc scripsit & si-
scpedicto & successoribus suis dédit & con- giHo domini comitis sigiilavit.
ccssit in feudum, tenendum a se & succes-
soribus suis. Et idem Matfredus, receptis ~
omnibus & singulis ia feudo a domino co-
mité predicto, & pro dicto feudo f^'cit sibi
homagium & sacramentum fidelitatis. Et
fuit actum inter eos ut recognitionem, ho-
magium & sacramentum fidelitatis face-
ret pro dictis feudis Matfridus supradictiis
& successores sui domino comiti supra-
dicto & successoribus suis, quandocunique
& quotienscumque mulatio persone inter-
vcnerit ex parte domini vel vassalli. Item
fuit actum inter eos quod omnia castra,
An
1237
319. — ccxxm
Procédures des Inquisiteurs contre
le comte de Faix ' .
PATEAT iiniversis banc paginam in-
specturis, quod nos [G.J, Tarachon-
nensis ecclesie prociirator, concedimus &
recognoscimus vobis nobili viro Rogerio
foitias & municiones, burgos & villas, ea de Fuxo, viceconiiti Castriboni, quod de
I
([uc uuiic ibi sunt vel in futurum truat,
• L;i sriitî inanctiic & l'ace n'n jnmnis été scellé,
c'est l'.:^nc uvi Simple brouillon ; il n'y il dans l'ori-
çinal ni noms de témoins ni signature de notaire.
[A. M.]
•Trésor des chartes; Toulouse, sac 5, n. 14.
[/. JC'9; original.]
consilio 8c voluntato patris vestri Rogcrii
Bcrnardi comitis Fuxensis, cxjîosuislis
Castrumbonum & terrani vcstram inquisi-
tioni facicnde ad exlirpandniii iade here-
ticam pravilateni, 8: ut nielius, sccurius
'Château de Foix, caisse 3i. [Doat, vol. 170,
Êd.orif!.
t. III,
col. 383.
An
123;
27 mai.
ion PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC, 1012 — ~
An An
'^ '' ac pleniiis fieri posset, posuistis Castrum- II. Anno ' Domiiii M° cC xxx° v 1 1", '^''^
bonum in manu viri nobilis Raiiiundi Fui- il nouas junii, apud Sanctuni Saturni- '''"'••
chonis, vicccomitis Cardonensis, noniine sium, presentibus Petro Dei gratia epi-
nostro & episcoporum qui aderant, secun- scopo Urgellensi, Rogerio Bernardo co--
dum quod condictum fuit inter nos & vos mite Fuxensi, coram domino G. Terraco-
in concilie Ilerdensi. Super quo missis in- nensis ecclcsie procuratore, presentibus
quisitoribus, fratribus scilicet Predicato- etiam venerabilibus Vicensi & Illerdensi
ribus & Minoribus & aliis prelatis & opiscopis, petiit dictus cornes, quod sen-
clericis providis & discretis, qui in inqui- tentia lata contra eum ab episcopo Urgel-
sitione proccsserunt, postmodum ad Cas- lensi, in qua condemnavit eum tamquam
trunibonum accessimus, Se contra illos fautorem & defeusorem hereticorum &
quos présentes invenimus, de quibus plene pro boc excommujiicatum, per dominum
nobis constitit, quod essent heretici vel electum ccnseatur tamquam vana & ina-
credentes hereticorum, processimus, ita pis, ex causis & rationibus inferius no-
([uod circa xi.v personas condemnavimus tatis. — Et primo, quod eo absente nec
tamquam hereticos & eos nobiscum duxi- légitime citato fuit sententia promulgata.
mus, & circa XVIII personas defunctas fe- — Et secundo quod non est jiarrochianus
cinius exhumari & earum ossa combuii, suus, eum non habeat in episcopatu suo
& de his qui auffugerunt metu inc[uisitio- domicilium, & terram de Castrobono, que
iiis, nost ordinationem factam in consilio est in sua diocesi, tradiderit & restituerit HJ.ori;;.
' 1. 1 1 1,
Ilerdensi de inr|uisitione in Castrobono filio suo Rogerio, ad quem pertinet ex coi.3*;'v.
facienda, circa XV personas condemnavi- successione materna, & sic tanquam a non
mus. Et aJhuc nihilominus restant aliqui, judice suo latam dicitur senfentiam illam
de f|uibus vel est inquisitio facienda vel esse. — Et tertio si verum esset quod ipse
sententia perfcrenda, inter quos est Pe- teneret terram, quod non concedit, non
tJiis de Manso, quem per depositionem tenebatur ducere homlnes ad eum, maxime
.■îuam a nobis sepius rcqiiisitum habere eum multitudo illorum, quorum quereba-
non potuimus, & f(uem a vobis requisivi- tur, esset in causa. — Et quarto quod est
mus & adhuc requirere noji cessamus. inimicus suus capitalis, & si teneret ter-
Requirimus etiam a vobis Johanneni de ram, quod non concedit, hon)ines de Cas-
Vallcanorra, qui cuib nobis esset semel re- trobono habuerunt gucrram multoties !k
presentatus a vobis, quoniam tractabatur inimicitiam capitalem eum gentibus de
de pace inter vos & Urgcllensem ccclesiam Sede, ex quo episcopus & illi de génère
reformanda, nobis ignorantibus & non suo habuerunt oc habent inimicitiam capi-
rec(uisitis, recessit. Duas esse domos in talem & guerram eum ipso comité &: aliis
Castrobono ordinavimus diruendas. Super dominis Castriboni. — Et quinto quod
quibus omnibus, quia Veritas sic se hahet, metu dictarum inimicitiarum, timens ne
présentes vobis litteras concedimus iii tes- episcopus eum gravaret, ad dominum elec-
timonium veritatis. Actum est hoc apud tuni appellavit ante sententiam, & episco-
Solsonam, VI" kalendas junii, anno Do- pus spreta appellatione processit.
mini !\\°CC"XXX° VII". Ego [G.J, Taracho- Ad primum respondet episcopus, quoJ
ucnsis ecclesie procurator, subscriLo, & citavit ipsum légitime, quod paratus est
ego Bertrandus Carsonensis episcopus probare, & cornes Fuxi inventus [est] con-
subscribo, & ego Ramiindus jurispcritus tuniax. — Ad secundum respondet, quod
Barotin ', & ego Petrus Ilerdensis episco- comes tenebat terram tune in sua diocesi,
pus subscribo. Signum Pétri Vicensis in qua morabantur heretici de quibus âge-
Signuni Pétri Alberti Bardini canonici. Ego batur, & quod tenebat terram & feuda pro
Ramundus de Villanova, notarius domini ipso ik ecclesia Urgellensi, pro quibus fe-
electi, hoc scripsi raaiîdato ipsius, loco & cit ci homagium manuale, a quo honiagio
die & anno prefixis. per eum numquam fuit absolutus, nec de
'Sic; peiit-ètre Barchinoncnsii. [A. M.j ' [Doat, vol. 170, f" 71.]
ioi3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1014
i-j?
coiisilio ejus vel assensii tradidit ferram
Rogerio, & milites illius, quarc adhuc sunt
vassalli comitÏF, & ipsi faciuiit liomagium
Rogerio, & ipse conies pcrcipiebat fnictiis
& redditus illius terre & vocabat se vice-
comitem Castriboni, & hoc p(?T litteras ip-
sius comitis osteiidebat. — Ad tertium res-
poiidet episcopus, quod non poterat tiite
sine periciilo corporis sui accedcre ad lo-
ciini, quia honiiiies comitis bis voluorunt
/psiim interficere, & cornes... toleravit.
Item non erat iiniltitudo in causa, quia a
Iirincipio petiit episcopus tantum très ho-
niines & postea V & exinde xvr condemiia-
tos, & ad ultimum XLIV, & cornes noluit
rcddere paucos nec multos, imo dixit bre-
viter quod nullum reddcret. — Ad qiiar-
Itera ponit, quod scripsit frafri Bcren-^
gario & fVatribus Predicatoribus apud
lllerdam, & domino elccto & domino
episcopo Illerde, quod f'aceret fidem se-
cundum quod ipsi mandarcnt de facto in-
qiiisitionis vicecomitatus Castriboni, 8t
ista omnia fuerunt ante sententiam dicti
cpiscopi. — G. ad hoc non respondit, sed
concessît elecius & episcopus Ulerdensis &
Jraires.
Item ponit, quod ipse fecit deliberare
c[i!emdani homiuem qui erat captus pro
pignoratione Gausberti eodcm... & alio-
rum, prout intellexit, quod erant capti
ralione heresis. — G. dubitat episcopus.
Item ponit cornes Fuxensis quod Rogc-
rlus de Fuxo ivit ad dominum electum anto
tum rcspondet ejiiscopus, quod guerra que prolationem sententie Urgellensis cpiscopi
& obtulit dicte electo, quod faceret de in-
quisifione terre sue secundum voluiitatcm
domini electi. — Crédit quia audivit.
Item ponit quod ante sententiam ccrip-
sit comes episcopo & misit litteras, ut
quereret potestatcs casirorum Rogerio,
quia ipse faceret ei quod potestates
episcopus querohat a comité. — Concedit
quod recepit, sed crédit quod post sententiam.
fuerat inter ipstim comitem & genus ip-
sius episcopi co tempore erat jam sopila
per conipositionem. Dixit etiam, quod in-
ter episcopuni & comitem & homiiies
Castriboni & Sedis nondum fuerat guerra,
ex quo ipse fuit episcopus, & si ali({uando
fuit guerra inter homines Sedis & homiiits
Cnstribor.i, pax inter eos est reformata. —
Ad ultimum respondet & concedit episco-
pus, quod cornes appellavit secundum ([uoJ
crédit.
Ponit comes Fuxensis, quod duo anni
sunt quod restiluit vicecomitatum Castri-
boni Rogerio de Fuxo. — G. non crédit.
Item ponit quod ipse dixit Urgelleiisi
episcopo, quod reddiderat tcrram, que fue-
rat A. de Castrobono & Brunissendis filie
cjus comittsse, Rogerio de Fuxo. — Non
credî;, nec quod in hoc anno inquadrapesima I. x TOVERINT universi présentes litteras
recepit nuntium ah eo, sciUcei Arnnldiim de
320. — CCXXIV
Procédures des Inquisiteurs de la
Pro
vir.ce
Sû::a. quod reddiderat ierram Ro-^erio, &
crédit quod jam erat lata sententia. Iterum
recepit nuntium de eodem, scilicet Guillel-
rium S. de I.usenaco, nescit tamen uirum ante
nun'ium A. de Sap;a, vel post.
Item ponit quod Rogerius de Fuxo obtu-
lit homagium episcopo de ferra quain dé-
bet retinere pro co. — G. confiteiur, codent
ti'npore, post sententiam.
li'cm ponit, quod ipse misit dicere dicte
Opis.;opo, quod mitteret nuntium cum eo
ai dictum electum, quod faceret de faclo
q;i;;d ipFC petebat ab eo ad cognitionem
dicti electi. — G. crédit.
IN inspecturi, quod nos frater Rai-
nuindus Tholosanus & frater Vivianus Ru-
thenensis Dei gratia episcopi, litteras
venerabiliiini virorum G. archidiaconi ma-
joris Carcassone & fratris Willelmi Ar-
naldi, ordinis fratrum Predicatorum, non
viciatas, non cancellafas nec abolitas, si-
gilliseorum intcgris sigillatas-, vidinius sub
bac forma :
Nobilissimo viro ac domino R., comiti
Tholosano, G. nrchidiaconus major C.har-
Cassonc, & frater V/. Arnaldi, ordinis fra-
trum Predicatorum, subdelcgati a domino
■ Mis. dv C»lhtrt, 11. 1067. [IJ. xix, f" 84 a.]
An
r 237
l-J.orîq,
t. m;
col. ;io5.
An
An
1237
101.)
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
lOlC
An
1 23;
19 mars
t. m:
co!.3S';.
J. Dei gratia Viennensi archiepiscopo,
Apostolice scdis lejrato, super facto he-
resis, contra B. Otonem & fratres ejus
necnon & Esclarnnindam matrem eoruni,
spiritiini consilii saiiioris & taliter vitam
in meliiis comniutare, ut inJe angelis Dei
ia celo gauilium augmeiitetur. Cuni auc-
toritate nobis commissa contra predictos
diligentem fecerimus :nc[uisitioneni , ac
denium dictos B. Othonem & Guillelmum
Bernardi & Geraudum de Aniorto fratres
& Esclarnnindam matrem ipsoriim, habite
diligenti consilio & tractatu, tamquam
Iicreticos condempnaverimus, nobilitatem
vestram monendam duximus & rogandanf,
auctoritate qua fungimur vobis nicliilo-
minus mandantes, quatinus totam terrani
ipsorum , necnon Guillelnii de Aniorto
fratris ipsorum, cum ipso per testes légi-
time de heresi corani nobis sit convictus
ac postmodum timoré mortis publiée suam
hercsim sit confessus & a nobis per scn-
tentiam ad perpetuum carcerem condemp-
natus, tanqiiam bona hereticorum, que ad
vos pertinere noscuntur, absque dilatione
ali(|ua occupetis. Alioquin noveritis nos
dédisse in niandatis domino Raimundo
Tholosano episcopo, ut vos ad id facien-
dum per censuram ecclesiasticam compel-
lat. Nos eciani, si in hoc negligens fueritis
vcl reniissus, ad id faciendum per distric-
tioneni ecclesiasticam viriliter compelle-
mus. Datum Carcassone, die lune ante
dieni cincrum, anno Domini M°<::c"xxx"vr.
Et ut presenti transcripto de supradictis
liltcris verbo ad verbuni sumpto fides pos-
sit plenius adhiberi, nos predicti episcopi
i;)5imi sigillis nostris fecimus communiri.
l);itiim Buzeti, sexto kal. januarii, anno
domini M'CCXI/VII".
n. Universis", &c. fr. Stephanus ord.
fratr. Minor. & fr. W. Arnaldi ord.
fratr. Predicator., judices constitiiti a vc-
nerabili pâtre J., Dei gratia sancte Vien-
nensis ecclesie archiepiscopo, A. s. legato,
ad faciendum inquisitionem contra liereti-
cos in tota dioccsi Tholosana, saluteiii, &c.
Uiiiversitati vestre volumus ficri manifes-
tum, quod cum auctoritate predicti legati
& aliorum quamplurium episcoporum ac
vohmtate nihilominus & consensu nobilis
viri R., Dei gratia comitis Tolosani, inqui-
sitio fieret apud Tolosam & in diocesi To-
losana, ita videlicet quod quicumque infra
diem assignatam ad inquisitores accederet,
dicturusde se & aliis plenariam veritatem,
esset immunis a morte & immuratione &
omni detentione & omnium rerum sua-
rum confiscatione, Poncius Grimoardi, la-
tor presentium, gratis ac sponte veniens
cum devotione, & ut videbatur motus do-
lore cordis intrinsecus, asserendo proprio
sacramento quod de se & aliis plenam di-
ceret veritatem, confessus fuit se pluries
& in pluribus locis vidisse hereticos &
eorum predicationem audisse & eos plu-
ries adorasse & eis aliquando de bonis
suis dédisse, pro quibus omnibus peliit
sibi injungi penitentiam salutarem. Unde
nos, habito diligenti consilio & traclatu,
videntes ejus bonum propositum peni-
tendi, injunximus eidem pro penitenlia
salutari, ut quandiu viveret uni pauperi
in victualibus subveniret, eidem in domo
sua vel alibi in dictis victualibus provi-
dendo, & quod daret aiiiore Dei x libras
Morlanenses, quas juxta niandatum nos-
trum plenarie jam persolvit. Injunximus
eidem etiam, ut ab hoc proximo Pascha ve-
nienti infra duos annos B. Jacobi & B.
Marie de Rupe amatoris & Sancti Egidii Si
B. Marie de Podio limina visitaref. Cum
igitur dictus Poncius, sicut pro certo cre-
dimus, veraciter & fidcliter sit confessus &
cum magna devotione dictam penitentiam
promiserit adimplere, nosque ipsum a pre-
dictis omnibus & ab excommunicatione,
qua propter hec tenebatur astrictus, aliju-
rata prius omni heretica pravitate, duximu.'î
absolvendum, caritatem vestram in Do-
mino duximus deprecandam, quatenus dic-
tum Poncium tamquam verum, fideleni &
catholicum ubique habeatis, & ipsum &
omnia bona sua ubique fidcliter custodia-
tis & ab aliis custodire similiter faciatis. Li
cujus rei tcstimonium, présentes litteras
sigilli nostri munimine duximus roboran-
das. Datum ajjud Castrum Sarracenicum,
IV kal. aprilis, anno Domini M''CC°XXX"Vl".
in. Anno' Domini m"CC"XXX" Vlir , Rai-
An
i2;)7
An
1233
' Registre de Tinijuisitioa àe Carcassonne.
' Archives de l'inquisition de Toulome.
An
<i38
IOI7
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
loii
Sd.ori;-
:. III.
col. jb;
An
di:CCITl-
brc,
;i
ii3{l
Janvier.
iiuuidus Johaiines de Abia, de Seminoret,
rec[uisitus de veritate dicenda super cri-
niiiie heresis & Valdensium, testis juratus,
(lixit se vidisse, &c. Dicit etiam, qiiod com-
plète aiiuo illo & i'acta pace intor ?2ccle-
siam & regem & comitem Toiosanum, ipse
testis venit iii Laiitares, iy ibi ipse tes-
tis iafirmatus fuit iii qiiodam mai'.so, quod
vocatus est Podiiiin-Agot, S: ibi Poucius
Guilaberti & socius ejus heretici coaso-
lati fueruut & receperuiit eumdeni tes-
cis, per me & per omnes meos présentes
& futures, bona fide, sine dolo, titulo per-
fecte donationis, cuiii hoc publico iiistru-
niento in perpetiium valiluro dono, tiado,
laudo & concedo tibi Guillelnio Vidal &
tibi Deodato clerico & omnibus aliis por-
cionariis vestris, presentibus & futuri.';,
videlicet plenain & liberam licentiam de-
ducendi, iiiovendi, faciendi balniani que
vocaturd'eu Barata a loco ubi mota est vcl
etiam ubicumque eam iiiovere volueritis,
tsm in hune moduni : impositis in que- & deducendi eam sursum versus podium
dam banco manutergiis albis, & desuper usque in houorem Jordani de Malaveilia.
librum queiu vocabaiit fextum, quesive- Et dono & concedo vobis ex una parte
runt ab eodoin teste, différente a libro ali- dicte balme ex traverse usque in rationes
quantulum, iitrum volebat ordinationem balnie de Agrofolio & ex alia parte en tra~
Domini recipere, & ipse testis dixit quod vers usque in rationes balme de la Poleia.
sic. Postmodum reddidit se Deo & Evan-
gelio, Si proiiiisit quod ulterius non esset
neque comederet slue socio & sine ora-
tione, & quod eaptus sine socio non co-
mederet per triduum, neque comederet
carnes ulterius necjue ova neque caseum
Item dono & concedo vobis jiredictis mi-
narium de la Cleda super viam & subtus
viam que vadit apud aream Rolmoti (?).
Quam dictam balmam & dictum minarium
de la Cleda dono & concedo vobis cum
balmis & subbalmis & retrobalmis ik super-
neque aliquam veneturam, nisi de oleo & balmis, cum punclierio Scpuucheriis & sig-
piscibus, nei[ue mentiretur, neque jura- nalibus & crosis & antecrosis & occulis
ret, neque aliquam lihidinem exerceret. crosarum, quot volueritis & quot vobis
Quo facto, ipse veu,it per aliqua iatervalla predictis & portionariis vestris fuerint ne-
ante ipsos, dicens SenedicUe ter flexis ge- cessarii vel utiles in omnibus locis, per
nibus, & postmoduHi auscnlatus fuit librum <ïwe ducta vel ducte fuerint infra dictos
termines ab erba usque abyssuni. Et ante
puncherium vel puncherios vesiros seu
sigmalo vel sigmalia (sic) vestra nulla alia
persona mittat crosum vel balmam sine
vestra vestrorumve portienarioruiii pre-
sentiuni & futurorum licentia infra dictes
termines. Item dono & concedo vobis pre-
dictis & vestris portionariis licentiam fa-
ciendi ibi démuni vel domus ad opus com-
munitatis predicte balme. Item dono vobis
licentiam faciendi ibi fabricam, de qua, si
, _ iW feceritis, dabitis mihi & meis annualim
Etablissement d'une nouvelle mine pro usatice in natali Domini 11 solides
dictorum hereficorura, & his completis,
imposuerunt libnini & manus super caput
ipsius & legerunt Evangelium, & conse-
(|ucnter ipsi heretici fecerunt apparella-
mentum & fecerniit pacem, ibi osculantes
sese invicem ex traverse. Do tempore,
quod sunt VII aiiiii, S;c.
32]
dans lu seigneurie de Boussagues',
ANNO a Christi Nativitate Mccxxxvii,
rege Lodovico régnante, pridie ja-
niiarii', ego Deodatus, dominus de Becia-
' Archives du château de Léran j fonds Thézan.
* ïci manque le mot Icaîcnciai, idus ou nonas^ La
pièce a donc été écrite du 3i décembre uît rui
12 janvier i l'iS,
Melg, Insuper dono & concedo vobis ves-
trisque portionariis licentiam faciendi tan-
tummedo Vlll naucos iw aqua de Barata
cum omnibus suis aisinis, ik de quolibet
dabitis pro usatico VI den. Melg. Et est
scienduni quod de omnibus minis & terris
minosis inde exeuntibus, dabitis & redde-
tis novenam partem pro dominio in pla-
team divisani, ita quod octo partes vobis
predictis & vestris portionariis libert- i<
An
t 2j3
An
1:37-
1233
An
1289
ccuibiL'
10 iq PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 10:0
■^ An
intègre permaiiebuiit. Et ego D., dominiis omiii usatico. Lisuper doiio & concedo ''5
de Bociacis, & mei erinuis inde vobis pre- vobis predictis, stipulantibus lit supra, [li-
dictis & aliis portiouariis vestris iideles & ceiitiani] faciendi ibidem fabricani seu fa-
legitimi guireiites & ab omui persona con- bricas, & de qualibet dabitis michi & nieis
tradicente vel aniparaiite seu impediente aiuiuatim pro usatico in festo nativitatis
jure defendenius, & contra predicta vel Domini duos solidos. Donc etiam & con-
aliqiiid illorum non veniemus vel venire cedo vobis predictis, stipulantibus & reci-
faciemus, sed omnia ut dicta sunt vel si pientibus ut supra, & de dicta concessioiie
nielius dici vel scribi seu intelligi possunt, & dacione esse volo, licenciam faciendi in
vallato de Policia sex naucos, & pro quo-
libet dabitis michi & nieis annuatim ])ro
usatico sex denarios in festo predicto. Et
de omnibus menis & terris menosis inde
exeuntibus reddetis michi & meis bene &
fideliter novenam partem pro doniinio in
platea divisam, lia quod octo partes vobis
ik vestris pariariis remaneaiit libère &
omui fraude remota, ad vestrum vestro-
rumque prolicuum & intellectuni custodie-
mus & observabimus fideliter firmiterque,
Acta suât hcc in piano ante operitorium
Pétri Dalco. Horiim omnium testes sunt
mandati Guillelmus Berengarii, Bertran-
dus de Na Fnuica, Raimundus de 1/ieuro,
Geraldus de Seveirac, Deodatus Cabres-
pina, Petrus Salern, & Girbertus Barlati, quiète. Promittens vobis, stipulantibus ut
notarius publicus de Bociacis, qui man- supra, c|Uod dictam balmam cum omnibus
datus a predictis hauc cartam scripsit & juribus & pertinenciis suis faciam vos &
signum suum apposuit. — Hoc instrumen- vestros pariarios habere, tenere quiète ac
tum transtulit Girbertus Barbati, notarius pacifiée, perpétue possidere & quasi, & ab
publicus de Bociacis, ab autentico instru- omni persona contradicente vel amparante
mento, nichil augons vel minuens, anno vel ibi aliquid demandante seu perturbante
Domini MCCXLlir, ydus juni, cernentibus in judicio & extra, vobis & vestris pariariis
& legentibus Boneto de Croso capellano, defendam, & semper inde vobis, stipuhin-
Raimundo Carpello clerico, Petro Janua- tibus ut supra, legalis quirens ero & jure
rio clerico, qui omnes hoc verbo ad ver- defensor, renuncians in predictis juris &
buni scrutât! sunt. (Signum notarli.) facti ignorancie & omni excepcioni doli
Anno' Nativitatis Christi millesimo du- & in factum & condicioni sine causa & ex
centesimo octagesimo nono, domino Phi- injusta causa & generali clausule, si c[ua
lippo rege Francorum régnante, quinto mihi justa causa videbitur & omni alii jiiri,
kalendas januarii. Noscant omnes quod per quod contra predicta vel aliqua de
ego Aymericus, dominus castri Bociaca- predictis venire possem in aliquo vel ju-
rum, per me & omnes meos successores, vari seu tueri. Et hec omnia & singula
cum hoc publico instrumento perpetuo supradicta me lenere, facere, complere &
vaiituro, do, dono, laudo, cedo & coucetlo observare & in nuUo contravenire vobis
vobis Petro Ferreti & Guillelmo Valesii, predictis, sti])ulantibus & recipientibus ut
ejusdem loci, pro vobis & aliis pariariis supra, promitto bona fide. Acta sunt hec
presentibus & futuris, solempniter stipu- apud Bociacas. Horum omnium sunt tes-
lantibus & recipientibus, plenam licen- tes Bernardus Sejani, Bernardus Sabaterii,
ciam & liberam potestatem, mandatum & Johannes Corrigerii, Guillelmus Garmusii,
auctoritatem movendi & ducendi balmam, Bernardus Angeli, & ego Johannes Rob-
que vocatur de Barata, & habeatis jura & berti, notarius publicus dicti castri, c|ui
raciones, que olim per me fuerunt date & jussus a dictis partihus hanc cartam pubii-
concesse. Item dono & concedo vobis pre- cam scripsi & postea signo meo sequcnti
dictis, stipulantibus ut supra, plenam & signavi.
liberam potestatem edifficandi ibidem do-
mum seu domos, tôt quot volueritis, ad
opus tameu communitatis dicte balme sine
' Archives du château de Léranj fonds Thézan.
101 I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
I022
t. Ml.
co:. l'87.
An
avili.
An
322. ~ CCXXV
Extrait de diverses chartes ' .
I. 4 LMAïucus comes Montisfortis, Dei
/v provideiitia diix Narbone, comes
Tholose & Fraiicie constabularius, uni-
versis, &€. quod cum venerabiles & dilecti
nostri abbas & conventus Grandiscampi,
ordinis Prenioiist[rati], Caruotensis dioce-
sxs, niunimenta & privilégia revereudoruni
carissimorum antecessoriim nostrorurp,
dona & libertates & bénéficia plurima
coiitinentia, ab eisdem sibi & ecclesie sue
pure caritative inipcrpetuum collata iiL-spi-
cienda obtulissent, primo cartam sancte
rccordatioiiis Synionis, doniini MoiUisi'or-
tis, reverendi patris nostri, ac etiam Amicie
avie charissime matris sue, quia circa fun-
dationem & edificationem ecclesie vestre
de Grandicampo devotionem habuerunt
maximam, proptcr amorem Dei & glorio-
cissime virginis Marie; nos autem, hujus
iiovclle plantationis & tenuitudincni &
tcnuitatem diligeiiter attendentes, tani pro
nosfra nostrorumque sainte, qui siipcrs-
titPS sumus, quam venerabilium predeces-
soruni nostrorum, de quibus oxpressum
est in cartis vestris, & omnia, sicut herc-
ditario jure tenemur, libenter volunuis ac
etiain confirmamus, &c. Actum anno gratie
M ce XXXVIII, mense aprili.
II. Aiiao' Incarnat, dom. MCCXXXVlir,
mense maii, ferla iv. Notum sit, &c. quod
nos B. de Andusia ex una parte & R. Pe-
leti ex altéra, ambo communiter condo-
niini Alesti, conveninius & concordamus,
quod deinceps & in perpetuuni primus
nostrum vel successoruni nostrorum, qui
tncipit dominari ia dicto loco do Alcsto,
' Original cominiinicjué pnr M. de Clairam-
bault. [Auj. collection Clairamlault, vol. n88,
f" 66. Cette pièce est fausse : l'écriture en est tout
au plus du -milieu du quatorzième siècUj on y
attacha, lors de sa fabrication, un sceau équestre
du comte Amauri, dont il reste encore un frag-
ment. Aussi avons-nous renoncé à la compléter.]
' Manuscrit! J'Aubays, n. 25.
habeat primum locum vel prlninm sedeni
in omnibus congregationibus publicis ik
privatis. Propterea ego dictus R. Peleli,
pro me & successoribus meis, cedo tibi
dicto B. de Andusia, ut quamdiu ia huiiia-
nis vives, habeas primum locum vel pri-
mam sedem in omnibus coagregationibu,=;
publicis & privatis in dicto loco de Alesto.
Actum fuit hoc intra claustrum ^ecclesio
parrochialis Sancti Johannis dicti loci do
Alesto, videntibus & audientibus Stéphane
Blanquerio, Petro Adhemario, Raimundo
de Brissaco, Petro de Cazalerio, Bernarilo
Longi, Guillelmo Bergoadi, Antonio Justi,
Petro Fraaqui, Michaele Diao, Johaane
Miserati, Bernardo Monticensi, Petro Ar-
aaudi, Guillelmo de Blaqueria, Sfophaao
Anno, Jacobo de Ameliano, Raimundo
Aimerico publico Alestensi scriba & aota-
rio, &c.
III. Universis ' présentes litteras ia-
specturis Matheus de Malliacho, miles, sa-
lutem in Domino. Noveritis, quod cum Si-
cardus vicecomes Lautricensis perdidisset
de jure totam terram, que ad ipsum jure
hereditario pertinebat & tenebat, boae
memorie karissimus domiaus noster rex
Ludovicus Agneti, vicecomitisse Lautri-
censi, uxori dicti vicecomitis, coasangui-
nee aostre, & heredibus ipsius reddidit
& coacessit ad preces nostras totam hc-
reditatcm predictam, & preterea dédit ci
castra de Senegat & de Moaferotundo ia
escambium maritagii, quod boae memorie
karissimus & amicus & coasanguineus
noster domiaus Simo, comes Montisfortis,
donaverat eidem. In cujus reitestimonium
presentibus litteris sigillum nostrum duxi-
mus apponendum. Actum anno Domini
M"CC°XXX°VIII°, mense jaauario.
Item litterae de eadem restitutione datae
sunt ab Amaurico comité Montisfortis, anno
MCCXXXVIII, mense januario.
IV'. Veaerabili' & semper reverendo pa-
tri in Christo domino Guidoni, Dei gratia
' Manuscrits de Coïhcrt, n. 2276. [Latin 9996,
p. 20 i.\
'Trésor des chartes; Toulouse, sac 4, n. 7.
[En déficit; se trouve aujourd'hui dans la collec-
tion Joly de Fleury, à la Bibliothèque nationale,
t. 1007, f" 400.]
An
I2:!3
An
> = :i9
j.uivijf.
I.J.oii;!.
l. III.
tol.^SS.
An
12^9
4
fOvricr.
"■; 1023 PREUVES DE 1,'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 10:4
Au .'A 11
'•^ £oraiio episcopo, Apostolice sedis legato, & percipias de ipsis redditibus iiostris sin- '^ '
niagister Luppits, niagisler P. du Moule- gulis aunis in sohuum dubiti suprascripti
landario, luagistcr G. Xaiitonensis, acto- qiiod libi de.benius, tanidiu donec intègre
res, procuratores seu sindici ab iiniver- satisfactuni sit tibi & tiiis in omni debito
sitate magistrornm Tholose, & magister suprasciipto, quod tibi debemiis. Si veio
Sicardus, canonicus Narbouensis, & magis- inde non possis accipere in pace dictas
ter G. Arnaldi archidiacoiius Lautarensis, CL lib. Melg. singulis annis, sicut supra-
dc cadeni universitatu magisiri, salutem & scriptuni est, nos predictas ci. lib. Mcig.
reverentiaiii debitam & devotain. Paterui- tibi & tuis vel cui niandaveritis soluturos
tati vestre presentibus du,ximus intiman- singulis annis in soliituni debiti snpiadic'i,
duni nos récépissé, nomine universitatis & quod tibi debenuis, per hos terminos, scili-
nostro, in pecunia numerata quingentas cet in fesfo omnium Sanctoruiii pro prima
libras Morlaueiisiuni ab illustri vire R., solutione, & sic postea de anno in aunum
Dei gratia comité Tliolosano, pro toto sa- CL lib. Melg., donec tibi & tuis iiite-
lario quod nobis & universitati debebatur gre satisfactuni sit in omnibus prescriptis
u ;'.jue ad ins.'ans proximum fastuni Pasche, ucccxxx lib. Melg., per slipulationcm
sicut a sanctitate vestja fuit apud Vaurum sub ypotheca omnium bonorum nostrorum
de consensu expresso jiartium ordinatum, tibi promittimus. De quibus siquidem rcd-
Unde sanctitati vestre humiliter supplica- ditibus suprascriptis, te vel procuralorem
mus, quatiiuis prefato comiti vestras detis tuuni, statim cum Marsiliam intraverimus,
patentes litteras, quod auctoritate & man- in possessionem mittemus vel mitli facie-
dato vestro talis comjiositio fuit facta, & mus. Quod autem predicta omnia, &c... /d
jiobis predicta pecunia pro toto salarie, hec ego Johannes de Orllaco predictus vos
quod nobis & universitati debebatur, per- dominum Raimundum, Dei gratia, &c., &
soluta. Datum Tiiolose, pridie non. fe- dominum Guillelmum de Barreria & om-
bruarii, anno Doniini M" CC'XXX." viii". nés bajulos vestros & omnes alias perso-
""""" V.Anno'ab Incarnatione Domini mille- nas, que unquam pro vobis seu nomine
,j3„ simo cc'XXX" octavo, scilicet VI" kalendas vestro se mihi obligaverunt, ab omnibus
5^ marcii, régnante Lodoyco Francorum rege. aliis debitis, que unquam michi seu con-
fcvnti. jvJqj scilicet Raimundus, Dei gratia cornes dam G. de Orllaco filio meo debuistis,
Tholose, marchio Provincie & dominas c|uod debitum in hoc debito continetur,
Marsilie, confitemur & in veritate recog- in perpetuum cum hac carta libero pe-
noscimus nos debere tibi Johanni de Or- nitus & absolve, salvo tamen & retento
Uaco de Montepessulano seniori, Dcccxxx mihi & meis debito suprascripto in hoc
libr. Melgor., facto computo generali inter instruniento presenti contento. Acta fue-
nos & te de omnibus debitis, que unquam runt hec apud Sanctum Egidium, in domo
pro nobismet vel pro alio tibi debuimus Templi, & interfuerunt testes rogati Ear-
usque in dieni presentem. Predictas siqui- ralus de Baucio, Poncius de Villanova se-
dem DCCCXXX lib. Melg. nos tibi vel tuis nescalcus Tholosanus, Sycardus Alaman-
sive illi, qui pro tuo comodosine tuo tuo- nus, Deodatus Sarraceiuis miles, Romanus,
rumque inganno petierit, vel cui manda- G. Raimundus, Alperatius de Avinione,
veritis seu volueriiis, soluturos in modurii magister Johannes Aurioli, Johannes de
infiascriptum per stipulationem sub ypo- Orllaco junior, Raimundus ("olumbus, &
theca omnium bonorum nostrorum tibi epo Bernardus Faber, publicus ville Sancti
promittimus, videlicet quod de redditibus Egidii notarius, qui utrimqn rogatus licc
nostris, quos habemus in civitate Marsilie scripsi is: siijnavi. iSignum notar't'i.)
tibi assignamiis CL libr. Melg. vel pro-
curatori tuo, quas quideni c;l lib. Meîg.
volumus ik concedinius tibi quod capias
'Trésor des chartes du roi; Toiilo'.sc, snc 3,
n. y,. IJ. liS; oriEiir.ir.j
lo:
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
lo:
323. — CCXXVI
An
I 239
9 avril.
nostram tenemus & ad nos pertinent
pleno jure proprietatis, excepta medie-
tate tenementi castri de Elyer, quam ab
alio domino tenemus, & dominationes alio-
-.-r ] j Tr 1 ^- • rum castrorum & villarum suprascripto-
Hommase du comte de y aLentmois 1 • • r 1 .0
° rum, que a nobis in feudum tenentur &
au comte de foalouse, pour divers j^re majoris dominii ad nos spectant, &
fiejs du Vivarais'. omnia alia castra & villas & jura, ad nos
pertinencia, ultra Rodanum constituta,
MANIFESTUM sitomnibus presentibus & que ab alio domino non tenemus. Donan-
futuris, quod anno Domini mille- tes vobis & successoribus vestris in perpe-
simo ducentesimo tricesimo nono, quinto tuum, donatione simplici inter vivos &
FJ.orig.
t. Ml,
C0I.3S9.
idus aprilis, régnante domino Friderico
secundo Romanorum imperatore, nos Ade-
marius, comes Valantinus, coram domino
R. Dei gratia comité Tholose, marchione
Provincie, in verbo veritatis asserimus,
confitemur& recognoscimus nostrum alo-
dium esse castrum de Bais cum tene-
mento & territorio & pertinenciis suis,
& omnia castra infrascripta, que pleno
proprietatis ad nos jiertinent jure & ad
manum nostram tenemus, & ea que a no-
bis tenentur in feudum & jure majoris
dominii ad nos spectant, similiter esse
nostra alqdia, & nuUum de illis tenere in
feudum vel alio jure ab aliquo domino
temporali : videlicet castrum Sancti Albani
cum tenemento & territorio & pertinen-
ciis suis, item castrum Tornoii, & Privas,
& Boioinna, & Elyer, & Durtfort, 8c La-
cum, & Scrinet, & Sanctum Fortunatum;
item dominationes de Pouzino, videlicet
dominaciones quashabemus in Castro dicti
Pouzini, cum tenemento & territorio &
soUempniter insinuata, firma & irrevoca-
bili & in perpetuum duratura, majus &
directum dominium in omnibus castris
predictis & villis & dominacionibus pre-
diclis. Tradentes vobis ex causa prefate
donationis civilem possessionem predicto-
rum castrorum & villarum Si^^redictarum
dominacionum, retento nobis, ut vassallo
& feudatario vestro, utili dominio & na-
turali possessione. Pro predictis igitur
feudis, videlicet castrorum & villarum Ik
dominacionum predictarum, cum omni-
bus pertinenciis suis, ut supradictum est,
constituimus nos & successores nostros
vassallos & feudatarios vestros esse &
successorum vestrorum , facientes vobis
homagium, manibus nostris inter vestras
inclusis. Promittentes vobis boiia fide de
predictis feudis facere pro vobis placitum
& guerram, & pro omnibus feudis supra-
dictis vobis fidelitatem juramus, sacro-
sanctis Evangeliis corporaliter tactis, &
osculo dato. Promittentes sub virtute ejus-
pçrtinenciis suis, & Caslucii, & la Gorsa,& dem juramenti nos fideliter attendere &
Sancti Andeoli, & Castri Vessaudi, & Aja-
hon, &: Don, & Mezelac, & Montagut, &
Raphaël, & Corbeira, & Brion, & Ciiaslar,
& castrum Sancti Agripe. Ad hec nos pre-
fatus comes Valantinus, de nostra mera&
spontanea voluntate, nec dolo nec fraude
nec aliqua machinatione inducti, recipi-
mus in feudum francum a vobis prefato
domino R., comité Tholose, consanguineo
nostro, sine requisitione vestra, predictum
castrum de Bais & omnia alia castra pres-
cripta & villas, cum tenemento & terri-
torio & pertinenciis suis, que ad manum
'Trésor des chartes; Toulouse, sac 9, n. 3j.
|J. 3i8 ; original scellé.]
servare omnia, que m forma fidelitatis
continentur, renunciantes specialiter illi
juri seu legi, que dicit donationem exce-
dentem summam quingentorum aureorum
sine insinuatione non valere, & omni alii
juri scripto & non scripto, canonico & ci-
vili, nobis compétent! & competituro, quod
nobis prodesse, vobis obesse potest ad ve-
niendura contra predicta vel aliquid de
predictis. Nos autem prefatus comes Tho-
losanus, jura predictorum feudorura &
predictam donationem recipientes, per
nos & successores nostros vobis & succes-
soribus vestris promittimus bona fide do-
minia predictorum feudorum conservare
nobis & universali successori nostro, & ea
An
1239
VIII.
33
An
1027
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
10
!8
non aliennre in
LJ.orig.
t. III,
«ol. 39a
aliqii
am extraneam
per-
sonani , que nobis non succederet, nec
aliquem nobis pro dictis feudis majorem
dominum constitiiere, sine vestro consilio
& assensu. Promittinius etiam per nos &
successores nostros, quod vos & jura vestra
& successores vestros, ut fidèles vassallos
Carpentoratensis cpiscopus, bona fidc 8i
sine dolo confitemur & in veritate recog-
noscimus, nomine ecclesie Carpentora-
tensis, per nos & successores nostros, vobis
domino R., Dei gratia comiti Tholose,
marchioni Provincie, presenti & stipu-
lant! nomine vestro & successorum ves-
nostros, in perpetuum defendemus. Acta trorum, & per vos successoribus vestris,
sunt hec apud Insulam, in stari Raimun-
deti Laugerii. Testes interfuerunt rogali
& ad hec specialiter voccati dominus Al-
biensis cpiscopus, & W. Carpentoratensis
episcopus, & R. Cavellicensis cpiscopus,
& dominus Hugo de Baucio, & dominus
quod nos nomine ecclesie supradicte
habemus, tenemus & possidemus pro vo-
bis & successoribus vestris civitatem Car-
pentoratensem cum tenemento & dis-
trictu suo, & castrum de Vennasca cum
tenemento suo, & castrum de Bauceto
Barralus de Baucio, dominus Poncius de cum tenemento suo, & villam Sancti De-
Villanova, dominus Petrus Bermundi de siderii ciyn tenemento suo, & castrum
Salvis, dominus Poncius Astoaudi, Pe. de de Malamorte cum suo tenemento &
Lambisco & Dalmacius de Castronovo, Gi. cum tenemento Sancti Felicis, & domura
de Bezauduno, Ugo de Banasta, Mateus seu munitionem Alfantorum de Nometa-
de Chabrelain, Poncius Cornilan, W. de miis, & quicquid predicti Alfanti habent
Rocha, W. de Camareto, Odo Albertus in Castro de Nometamiis & in ejus te-
An
i3 mai.
prior de Mirmanda, Genso Dauriple, Pon-
cius Grimoardus, dominus Cicardus Ala-
mandus, Ermengaudus de Podio, magister
Johannes de Auriolo, magister Bertrandus
de Severiaco, W. Bartolomei & Pe. de
Corbiera clerici. Ad majorem hujus autem
rei testimonium & ad perpetuam firmi-
tatem, nos prefati R. cornes Tholosanus
& A. cornes Valantinus, sigillorum nos-
trorum & venerabilium patrum episco-
porum predictorum jussimus munimine
roborari.
324. — CCXXVII
Hommage de Vévêque de Carpentras
au comte de Toulouse^.
NOTUM sit omnibus, quod anno domi-
nice Incarnationis Mccxxxviiii, scili-
cet idibus niaii, nos Guillelmus, Dei gratia
'Trésor des chartes; Toulouse, sac 5, n. 56.
[J, 3iii original scellé de la bulle de plomb du
comte de Toulouse. A la suite du présent acte, on
trouve : 1° Un acte de Raimond V, de 11 55,
publié dans Teulet, Layettes, t. i, p. 74; 2° un
autre du même, de 1 160 (voir tome V de la pré-
nemento, eo excepto quod dicti Alfanti
habent apud Blauzacum & in ejus tene-
mento, & villam Sancti Desiderii cum
tenemento suo. Confitentes etiam quod
nos & successores nostri, nomine ecclesie
Carpentoratensis, debemus facere vobis
domino comiti supradicto & successoribus
vestris, pro civitate Carpentoratensi &
pro Castro de Vennasca, & pro eo quod
dicti Alfanti tenent a nobis & ecclesia
Carpentoratensi in Castro de Nometamiis
& in ejus tenemento, cavalcatas tantum.
Pro Castro vero de Bauceto & pro villa
Sancti Desiderii & pro castro de Mala-
morte cum tenemento Sancti Felicis, de-
bemus vobis & successoribus vestris facere
cavalcatas & dare illam summam pecunie,
que pro albergo dari consuevit : scilicet
pro Castro de Bauceto L sol. Melgor. in
festo sancti Michaëlis, pro villa Sancti
Desiderii L solid. Melgor. in festo sancti
Michaëlis, & pro Castro de Malamorte
cum tenemento Sancti F'elicis tx sol.
Melgor. in festo sancti Michaëlis. Et pro
omnibus supradictis confitemur nos, per
nos & successores nostros, nomine eccle-
sente édition, ce. \iii à I235); 3° & un troi-
sième de Raimond VII, du 24 août 1224, publié
dans Teulet, t. 2, p. 36; tous relatifs à l'évèché de
Carpentras.J
An
1239
An
1239
102g
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
io3o
sie supradicte, fecisse sacrameiitum fide-
litatis vobis domino comiti supradicto,
recipienti nomine vestro & successorum
vestrorum, & osculum fidei prestitisse.
Promittentes vobis & per vos successori-
biis vestris in fide prestiti juramenti,
quod vobis & successoribus vestris in om-
nibus semper fidèles erimus, & vobis &
successoribus vestris valentiam faciemus
Kd.orig.
t. III,
col. 391.
videlicet in civitate Carpentoratensi & in
Castro de Vennasca & in eo quod prefati
Alfanti possident pro ecclesia Carpento-
ratensi in Castro de Nometamiis & ejus
tenemento, cavalcatas tantumniodo & va-
lentiam de placitis & de guerris contra
omnes horoines, cum a nobis vel nostris
fueritis requisiti vos & successores vestri,
in Castro vero de Malamorte cum tene-
An
in placitis & in guerris contra omnes ho- mento Sancti Felicis & in Castro de Bau-
ceto & in villa Sancti Desiderii cavalcatas
& illam summam pecunie supradictam,
mines, cum a vobis vel vestris fuerimus re-
quisiti. Et ad illa facienda fideliter &
complenda, que in forma fidelitatis conti-
nentur, vobis domino comiti supradicto &
successoribus vestris nos & successores nos-
tros specialiter obligamus. Et nos R., Dei
gratia cornes Tholose, marchio Provincie,
per nos & successores nostros, promitti-
mus bona fide vobis episcopo Carpentora-
tensi jjredicto, nomine ecclesie supradicte,
& per vos successoribus vestris, quod vos
& successores vestros & ecclesiam Carpen-
toratensem cum possessionibus & juribus
suis salvabimus & defendemus, sicut bonus
dominus vassallum suum débet def'endere
& salvare. Preterea nos R. &c., bona fide
& sine dolo confitemur & in veritate
recognoscimus vobis episcopo Carpentora-
tensi... & per vos ipsi ecclesie prelibate....
que pro albergo dari consuevit. Preterea
nos cornes predictus sollempniter &
ex certa scientia confirmamus vobis epi-
scopo supradicto tria instrumenta, a
predccessoribus nostris & a nobis prede-
cessoribus vestris & Carpentoratensi ec-
clesie supradicte concessa & a vobis nobis
exhibita, quorum ténor continetur infe-
rius in hune modum '.
Factum fuit hoc apud Aurasicam, in
sfari domini episcopi, in virgulto, juxta
corum ecclesie Sancti Pétri. Testes pré-
sentes interfuerunt dominus A. episcopus
Aurasicensis, R. de Baucio princeps Aura-
sicensis, Barralus dominus Baucii, Wil-
lelmus de Sabrano, V/illelmus Augerius
judex & cancellarius domini comitis in
quod in civitate Carpentoratensi & in cas- partibus Vennaissini, Guillelmus de Bar-
tro de Vennasca & in eo quod predicti
Alfanti pro ecclesia Carpentoratensi possi-
dent in Castro de Nometamiis, nos & suc-
cessores nostri habemus & habcrc debe-
mus tantummodo cavalcatas, ita quod in
civitate Carpentoratensi & locis proxime
dictis non habemus nec habore debemus
albergum nec aliquid pro albergo. In
Castro vero de Bauceto & in villa Sancti
Desiderii & in Castro de Malamorte cum
tenemento Sancti Felicis, nos & successo-
res nostri habemus & habere debemus
tamtummodo cavalcatas & illam summam
pecunie supradictam, que pro albergo dari
consuevit. Confitemur etiam & in veritate
recognoscimus vobis episcopo supra-
dicto... nos & successores nostros in civi-
tate Carpentoratensi predicta & in aliis
locis predictis non habere nec debere
habere justiciam sanguinis nec proditionis
nec adulterii nec aliquid aliud, prêter illa
t['ie spccificata sunt superius & exprcssa.
reria, Sicardus Alamandus, Massipius de
Tholosa senescalcus Vennaissini, Johan-
nes Aurioli scriptor domini comitis, Guido
de Severaco, Bernardus de Turre, magis-
ter Bertrandus de Severaco, Raimundus
Bermundus de Clausonna, Raimundus Al-
fantus de Auriolis, Raimundus Rainerius
de Malauccna, Poncius Cavallerius pre-
cenfor Carpentoratensis ecclesie, Guido
canonicus ejusdem ecclesie, & ego Ber-
trandus de Sancta Maria, nofarius publi-
cus domini comitis, presens interfui &
mandato & auctoritate domini comitis ik
voluntate domini Guillelmi Carpentora-
tensis episcopi supradicti, hoc instrumen-
tum scripsi, signavi & ejusdem domini
comitis bulle munimine roboravi. (Locus
slgr.i.)
' Suivent les trois actes que nous indiquons
plus haut, c. 1027.
io3i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
io32
»20.
326.
An
1238
septem-
bre.
Donation de Jean de Fricamp!^, séné-
chal d'Albigeois, à la femme de
Gaillard d'Estors ' .
Nos Johannes de Foriscampis, senescal-
lus domini régis Fraiicie in partibiis
Albigensium, notum facimus universis pré-
sentes litteras inspecturis, quod cum Gail-
lardus de Estors fideliter servivisset do-
mino régi in exercitu Rocafolii, & cum
post exercitum autedictum exponendo cor-
pus suum inimicis fidei & domini régis,
deffendendo & custodiendo terram domini
régis viriliter & potenter, de qua terra
deffendenda se intromisit per mandatuiu
nostrum, a dictis inimicis Ecclesie & do-
mini régis occisus fuerit in servicio domini
régis, nos intuitu pietatis & servicii sui,
terram quam dictus Guaillardus tenebat
de dono domini comitis Montisfortis pro
Bernardo d'Estors, cum iila terra dimissa
fuisset uxori dicti Guaillardi, que filia erat
dicti Bernard! d'Estors, & illam terram
quam dictus Guaillardus tenebat de dono
domini régis & etiam centum solides Mel-
goriensium, quos eidem acreveramus pro
servicio & expensis quas fecerat in exer-
citu Rocafolii, ut perciperet dictos C soli-
dos annuatim quamdiu domino régi pla-
ceret, na Galabrune uxori dicti Gaillardi
& infantibus dicti Gaillardi dimisimus te-
nendam & habendam , quamdiu domino
régi placuerit, supplicantes universitati
vestre ut dictam na Galabrunam & infan-
tes antedictos super dicta terra non mo-
lestetis, set eisdem vestrum cousilium &
auxilium impendatis. Datum Carcassone,
die jovis ante nativitatem béate Marie,
anno Domini M°cc°xxx° octavo.
' Bibliothèque nationale, lat. 599Û, p. 164.
Lettre de Louis IX en faveur de Dou-
celine de Montpellier^ .
LUDOVICUS, Dei gratia Francorum rex,
Johaniii de Fricampis, senescallo Car-
cassone, salutem, Accedens ad nos Dulce-
lina, relicta Baudaci de Montepessulano,
latrix presentium, nobis dédit intelligi,
quod dictus Baudacus maritus suus, de-
cessit saisitus quodam pedagio, quod col-
ligitur apud Latas, quod pedagium clare
memorie Ludovicus rex geiiitor noster
concessit eidem B. tenendum Schabendum,
quamdiu placeret eidem genitori nostro.
Unde tibi mandamus, quatinus dictam
Dulcelinam cum liberis suis dictum peda-
gium, quamdiu nobis placuerit, tenere
permittas & habere, eo modo quo dictus B.
maritus ejus illud tenuit & possedit. Ac-
tuni apud Sanctum Germanum in Laia,
anno Domini M° cc° xxx° nono, mense
juuii.
827.
lÀttere episcopi Agathensis super
insula Sete^.
NOVERINT universi presentem paginam
inspecturi, quod nos B., divina mise-
ratione Agathensis episcopus, recognosci-
mus in presentia domini G. de Ulmeio,
senescalli Carcassonensis, nos tenere in-
sulam Sete a domino rege Francorum,
sicut olim recognovimus ipsi domino régi
& adhuc recognoscimus. Datum Bitterris,
1111° kalendas noveiiibris, anno Domini
M" CC° tricesimo nono.
An
1239
juin.
An
I 289
21 oclo-
bre.
' Lnt. 9 996, p. 2.
' Archives nationales, JJ. xxvi, f" 141 r°. — Le
titre latin que nous donnons se trouve dans le
registre.
io33
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1084
Kd.orig.
t. m,
col.3'ji.
An
I 239
I O 1)0-
veinbre.
arripient iter & bona fide prosequentur.
Actum Aquis, presentibus his testibus, vi-
delicet magistro Flocur. (sic) archipresby-
tero Bononiensi, magistro Tedaldo dicto
vicecomite, magistro Paulo de Sancto
Helia, & magistro Cardone capellanis ve-
nerabilis patris J. t Prenestini episcopi
supradicti, teste Romeo bajulo predicti
coinitis Provincie, teste Guidone de So-
leriis Bariolensi preposito, teste & An-
selme Feri milite Massiliensi. Et ego
Philippus, Dei gratia oaiicti Imperii scri-
narius, &c.
32C
CCXXIX
828. — CCXXVIII
Promesse du comte de Provence de
servir le Pape contre l'Empereur \
IN uomine Domiiii nostri Jesu Christi,
amen. Anno Nat. ejusdem i\rcc''xxx"ix'',
pontificatus domini Gregorii pape IX'
anno XIII", indictione XII*, IIII idus no-
vembris, in presentia mei Philippi scrina-
rii & testium subscriptorum, nobilis vir
R. Berengarius, cornes & marchio Provin-
cie & cornes Folcalquerii, non vi coac-
tus, &c. promisit venerabili patri domino
J., Prenestrino episcopo, Apostolice sedis
legato, récipient! vice & nomine domini
pape & Romane ecclesie, quod ipse ibit
ad servitium ecclesie cum XL militibus 8c
X balistariis, propriis expensis, ad manda-
tum summi pontificis vel ecclesie Ro-
mane, in Lombardiam seu Italiam vel
regnum Apulie, quorum militum quilibet
habebit V equitaturas ad minus, & quili-
bet balistariorum iv, sedatis discordiis in-
ter ipsum ex una parte & comitem Tho-
losanum ex altéra pro se & terris quas
possidet, inter quas intelligimus Marsi-
liam & Venissinum. Si vero Avinionenses
cum comité Berardo vel alio loco ejus
nuntio Federici dicti imperatoris, tantum
ei moverent guerram, quod videretur peri-
culosum exire terram suam, non teneatur
ire in propria persona, sed mittet predicto tem de heretica pravitate & in tempore
modo XX milites & X balistarios. Quod si gratie. In primis dixit, quod quando erat
civitas Avinionensis sine nuntio impera- in etate x annorum vel circa, ipse stetit
toris moveret guerram, mittet XL milites
& X balistarios, ut supradictum est, & si
commode poterit, ibit cum eis. Et erunt
una vice tantum sex mensibus in expedi-
tione, quando ibit ipse in propria per-
sona vel quando mittet, non computato
tempore quod ibunt & redibunt. Et est
sciendum, quod sive dictus comes vadat in
propria persona sive niittat, ut predictum
est, habebit très menses computandos a
cum Poncio Ademarii defuncto, & tune
temporis manebant heretici in Castro de
Duroforti, & aliquando veniebat ad eos,
& comedebat aliquando cum ipsis, & aus-
cultabat eos, non tamen ea intentione, ut
faceret vim propter etatera in sernione ip-
sorum. Nomina hereticorum erant Peirota
de Claromonte & Ramundus Acullerii,
qui aliquando veniebat ibi, & alii here-
tici. Et vidit ibi venire ad eos dictum Pon-
die, qua fuerit requisitus a domino papa cium Ademarii, & Bernardum de May-
vel ecclesia, ad parandum se, infra quos
'Château de Foix, caisse îi. [Doat, vol. 170,
" Manuscrits de Brienne, n. 84. f° 126.]
An
Éd.oriff.
t. III,
col. 392.
Confession du comte de Foix devant
les Inquisiteurs : son absolution'.
I. A NNO Domini mccxl, XII die mensis
Xk martii, nobilis vir Rogerius Ber-
nardi comes Fuxensis juravit coram inqui-
sitoribus, quod tam de se quam de aliis
plenam & meram diceret veritatem super
facto heretice pravitatis, & omnem peni-
tentiam sibi impositam pro posse sui face-
ret & compleret, & fuit receptus ad tem-
pus gratie, pro eo quod duo hinc anni
sunt elapsi & amplius, quod ipse obtulit
se coram nobis inquisitoribus, videlicet
fratre W. Arnaldi de ordine fratrum Mino-
rum, ad confitendum & dicenduni verita-
An
1241
1 2 mars
An
1241
io35
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
io36
revilla & Ysanuim de Sancta Gabelhi &
Raymundiim de Justiiiiacho milites, qui
loquebantur ibi cum ipsis, & dictum cas-
triim erat dicti Poncii Ademarii. Item dixit
se vidisse eodem tempore liereticos & he-
reticas apud Saverdiiiuim, & vidit ibi ve-
iiire ad eos dictum Poncium & socios
suos. Item dixit eodem tempore se vidisse
Esclarmundam horeticam amitara suam
Fuxum, iiec comedit cum ipsis ibi nec au-
divit predicationes ipsorum. Item dixit
quod non vidit dictam comitissam post-
quam fuit facta heretica, quod ipse sciret,
nec sibi dédit aliquid. Item dixit, quod
ipse abstraxit Raimundum Sancium de Ra-
vato de heresi, qui occasione cujusdam
vulneris reddiderat se hereticis in quodam
Castro quod dicitur Avesola. Item dixit se
apud Appamias, & ibi vidit plures hereti- vidisse aliquando Jalebertum de Barbai-
cos & hereticas cum ipsa & plures mulie- rano & Raimundum de Gabareto, Rai-
res, & alii veniebant ad illos ipso vidente. mundum Rogerium, Guillelmum fratrem,
Item dixit quod postea mater sua facta be- Ysarnum de Taxis, postquam fuerunt de
retica stabat apud & visitavit eam ibi heresi coiidempnati, diversis locis & tem-
pluries & aliquando comedebat cum ipsa, poribus, non tamen quod ipse vocaret eos
& aliquando audivit ibi predicationes he- ad se specialiter. Item dixit quod nun-
reticorum, & vidit ibi cum ipsis Raimuiif- quam dédit eis excepto quod ea die,
dum d'Arviniacbo & Raymundum de Tor- qua dictum fuit sibi, quod ejiceret dictum
corol & Raymundum de Poiol milites, Ysarnum tanquam hereticum a se, reddidit
qui aliquando audiebant ibi predicatioiiem sibi quendam equum absolutum, quem
hereticorum. Item dixit se vidisse hereti- quidam bajulus ipsius habebat a dicto
cos stare publiée apud Miraspiscem, 8i Ysarno pro quadam summa pecunie obli-
aliquando veniebat ad eos cum aliis & gatum. Item dixit quod nunquam, quod
audiebat alic|uando verba ipsorum. Item ipse sciret, dédit consilium vel auxilium
.'ïdit in pluribus castris stare publiée he-
reticos. Item dixit, quod numquam adora-
vit hereticos nec aliter quam supradictum
est audivit predicationem eorum, excepto
quod aliquando, quum heretici predica-
hereticis perfectis vel condempnatis, ex-
ceptis his qui supradicti sunt. Item dixit,
quod postquam fecit pacem cum rege Frau-
de & domino Romano, tune Apostolice se-
dis legato, ipse non vidit, quod sciret, ali-
bant publiée in plateis, audiebat eos. Item quem hereticum neccaptum nec mortuum.
dixit, quod quando Petrus Roger de Mira-
pisce, frater istius Pétri, reddidit se he-
reticis apud Fanumjovis, pater ipsius &
alii taxarunt ipsum de heresi, & tuuc Gui-
labertus de Castris improperabat eis, quod
trahebant ipsum de heresi. Item dixit, quod
numquam fuit a parlamento ipsorum, nec
accepit pacem ab eis, nec interfuit hereti-
cationi alicuius, nec dédit nec misit ali-
hoc excepto quod supradictum est. Et ab-
jurata omni heretica pravitate, & facta
promissione quod semper in fide ecclesie
Romane renianeret, & quod nunquam
auxiTuim vel consilium preberet hereticis,
& quod hereticam pravitatem pro viribus
persequeretur, fuit reconc.iliatus. Omni-
bus supradictis fuerunt présentes dominus
Guilleimus Ato abbas Fuxi, & frater B.
quid hereticis, excepto quod aliquando abbas Borbonie, & frater Stephanus ab-
Ëd.orig
t. III,
cul.3y3.
mittebat matri sue pisces 81 hujusmodi
falia, tempore quo erat heretica. Item dixit
quod numquam credidit hereticos nec cre-
didit quod quis posset salvari nisi in fide
catholica ecclesie Romane, nec ipse, sicut
asserit, habuit unquam aliam fidem nisi in
ecclesia Romana. Item dixit quod num-
quam prestitit ducatum hereticis vel secu-
ritatem per se vel per alium, scienter. Item
dixit quod nunquam vidit Guilabertum de
Castris vel alium hereticum in domo co-
mitisse heretice, quod ipse sciret, apud
bas... & frater Petrus Volegs cellerarius
Borbonie, & Garcias presbiter Fuxi, & fra-
ter Franciscus capellanus ipsius domini
comitis, & frater B. de Rocafort de ordine
Predicatorum, & frater de ordine fra-
trum N4inorum, & dominus Rogerius filius
domini comitis. Coram quibus inquisitores
predicti concesserunt predicto domino co-
miti, quod si aliquid super facto heretice
pravitatis per oblivionem dimisisset, quod
liceret & liceat in tempore gratie confi-
teri. Post hoc adjecit, quod ipse donavit
Aa
1241
loSy
PREUVES DE L'HISTOÎRE DE LANGUEDOC.
io38
Villeforti, postquam fuit de heresi cou-
dempnatus, xxx. solides.
II. Pateat' uiiiversis presentem paginam
iiispecturis, quod nos en Pons, per la gra-
An
1 240
Kd.orig.
t. III.
col. 394.
mini m CCXL, scilicet m idus aiigusti, cum
cornes Galterius, vicarius generalis domini
imperatoris in regno Arelatensi & Vien-
nensi, peteret potestariam Avinionis a do-
cia de Diubispe ci Urgel,fem carta testimonial mino comité Tholose, dicens quod a do-
al comte Je Foix, que el ses feyt e donat a
conexer a nos e a la egleisa, per qne nos re-
vocam la sententia, laquala nos aviem donada
contrel per lo feyt de heregia, e quel tenem
per bon e per leyal e per cathoUch, Actum
est hoc IV nonas mensis junii, anno Do-
mini M.''CC"'XL°. Testes hujus rei siint Pe-
trus de Tiviere sacrista & A. de Motha
archidiaconiis & A de Durbano abbas Ur-
geliensis, R. de Josa, Garssias ArnalJi,
mino imperatore receperat in mandatis,
quod potestariam reciperet supradictam,
dominas comes Tholose predictus respon-
dit ipsi comiti Galterio, quod ipse recepe-
rat potestariam Avinionis, & eam tenebat
ad hutilitatem, honorem & proficuum do-
mini imperatoris, & \]uia comes Berar-
dus nolebat vel neciebat regere civitatem
Avinionis predictam, & ideo magnum scan-
dalum ortura fuit in civitate predicfa, unde
num J. de Traymeda canonici Urgellensis
& capellani Sancti Odonii, qui hoc scrip-
sit, niandato domini episcopi. Testes etiam
sunt G. Bernardi de Ladruchi, G. Isarn.
33o.
ccxxx
An
I 240
1 1 août.
A. de Cango, G. de Mirales, Berengarius inimici domini imperatoris in eadem civi-
de Convelaria, Berengarius de Talatus (?). tate insurgeâtes contra predictum comitem
Signum Poncii Urgellensis episcopi. Sig- Berardum armati, pro.ponentes ipsum co-
mitem Berardum expellere a civitate &
fa'cere regimen perse, unde tota civitas, si
ipsi obtinuissent, esset contra dominum
imperatorem & cum comité Provincie &
cum clericis, propter defectum regiminis
ipsius comitis Berardi. Et ideo ad preces
ipsius comitis Berardi & ad preces consi-
lii generalis & parlamenti ipsius civitatis
Avinionensis, ipse recepit potestariam pre-
dictam, & quia cives Avinionis afectabant
habere in potestatem dominum comitem
Tholosanum plusquam alium, & plus ti-
mebant elim quam alium, & melius pote-
rat eos regere, defendere & salvare, ideo
dominus comes Tholose requirebat ab
ipso comité Galterio, quod ipse desisferet
a peticione potestaric, vel supersederet a
petitione predicta, donec dominus impe-
rator super hoc suam mandarct volunta-
tem, quia dominus comes Tholose paratus
erat potestariam tradere & relinquere ipsi
comiti Galterio, si dominus imperalor
mandaret, & ideo consulebat ipsi comiii
Galterio, quod supersederet a peticione
potestarie, donec dominus imperator super
hoc suam mandarct voluntatem. Et quia
comes Galterius supersedere noluit, donec
veniret nuncius domini imperatoris, nec
adquiecere super hoc consilio domini co-
mitis, dicens quod a domino imperatore
receperat in mandatis, quod potestariam
predictam reciperet & teneret & ideo non
esset ausus supersedere, dominus comes
Tholose volens obedire in omnibus & per
Divers actes touchant Raimond Vil,
comte de Toulouse.
I. -v roVERiNT' universi présentes litte-
IN ras inspecturi, quod nos Raimun-
dus, Dei gratia comes Tholose, marque-
sius Provincie, dilectum ac fidelem nostrum
nobilem Rogerium' Bernardi comitem
Fuxi & suos a fidejussione, quam fecimus
pro comité supradicto pênes abbatem
Sancti Aiitonini Apamiarum absolvimus
perpetuo & quitamus. In cujus rei testi-
monium, présentes litteras sigillo nostro
munitas sibi duximus concedendas. Datum
Tholose, kalendis januarii, anno dominice
Incarnationis M" cc'xxx'ix".
II. Notum ■• sit omnibus, quod anno Do-
' [Doat, vol. 170, f" 112.]
'Château de Foix, caisse 20. [Dont, vol. 17-),
{" .10.]
' La copie de Doat porte à tort RaymunJiim-
Bernardi. [A. M.]
■• Trésor des chartes; Toulouse, sac 9, n. 36. [J.
3i8; original scellé en plomb.]
An
1 240
An
1240
io3g
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1040
An
I 240
1 2 août.
An
I 240
sep-
tembre.
Éd.orig.
t. 111,
col. 395.
An
1240
5 dé-
cembre.
omuia preceptis & mandatis coniitis Galte-
rii, vicarii domini imperatoris, concessit
ipsi comiti Galterio potestariam Avinionis.
Factum fuit hoc apud Insulam in claustro.
Testes interfuerunt dominus B. cornes
Coiivenanun, dominus Barralus de Baucio,
Willelmus Arnaudus de Tantalo, Wiliel-
mus de Barreria, Poncius Astoaudi, Willel-
mus Augerius. — Post hec, scilicet die se-
quenti, predictus dominus comes Tholose
tradidit predicto comiti Galterio potesta-
riam Avinioiiis, in concilio Avinionis ge-
nerali & in parlamento, illis presentibus
de predicto consilio, & nniltis aliis dicte
civitatis, qui erant in parlamento pre-
dicto. Ego vero Petrus Olricus, notarius
publicus domini comitis, cum omnibus
hiis presens interfui , qui mandate Si
autoritate domini comitis Tholose pre-
dicti hanc cartam scripsi, bullavi, compo-
sui & signavi. (Signum notarii.')
in. Noverint ' &c. quod nos Raimundus,
Dei gratia comes Tholose, marchio Pro-
vincie, profitemur & in veritate recognos-
cimus, quod nos dilectum ac fidelem nos-
trum nobilem virum Amanevum de Lebreto
investivimus & in corporalem induximus
possessionem de omnibus illis, que pater
suus habebat & tenebat in diocesi Agen-
nensi tempore mortis sue, & pro omnibus
supradictis homagiuin & fidelitatem rece-
pimus ab eodem. In cujus rei memoriam
& majorem firmitatem presentem pagi-
nam fecimus sigilli nostri munimine ro-
borari. Actum apud Castrumnovum, kalen-
das septembris, anno Domini Incarnationis
MCCXL.
IV. Manifestum" sit omnibus presenti-
bus & futuris, quod ego Petrus, vicecomes
Lautricensis , confiteor & in veritate re-
cognosco vobis domino Raimundo, Dei
gratia comiti Tholosano, presenti & inter-
roganti, me tenere in feudum a vobis cas-
trum de Brugueria cum tenemento, ho-
nore & pertinenciis suis universis. Quod
autem pro predicto feudo vobis fidelis
existam & fidèle servicium faciam, videli-
cet guerram & placitum ad commonitio-
' Archives du château de Pau. [Archives des
Biissei-Pyrénées, E, 17; original,]
' Mss. de Colhert, n. 10Û7. [JJ. xix, f° 176 h.]
nem vestram vel cujuslibet certi nuncii
vestri, & quod honorem vestruni & utilita-
tem vestram procurem & omnia que in
forma fidelitatis continentur, &c. (Sequun-
tur clausulae in talibus solitae.) Actum est
hoc anno Domini m°cc°XL°, nonas decem-
bris. Testes interfuerunt Arnaldus de
Monteacuto, Guillelmus de Pauline, R. de
Beceda, Ermengavus de Podio, Arnaldus
d'Escalquenx, Sicardus Alamanni, Bernar-
dus de Turri, Aribertus de Deupantala,
Arnaldus de Lacu, Aimericus Porterius &
alii quamplures, & ego Johannes Aurioli,
notarius domini comitis supradicti, qui de
mandato ipsius & dicti Pétri vicecomitis
hanc cartam scripsi.
V. Noverint' univers! tam présentes
quam futuri, quod dominus Raimundus,
Dei gratia comes Tholose, tradidit, con-
cessit & comeiidavit Anialdo Trunno cam-
biatori, sagium illius monete Tholosano-
rum , que modo factura est, pro tenere
illud sagium suprascriptum quantum eidem
domino comiti placuerit. Et ibi dictus Ar-
naldus Trunnus recepit predictum sagium
ab eodem domino comité suprascripto,
promittens prestito corporaliter juramento
& firmo pacto conveniens eidem domino
comiti se tenere légitime & fideliter pre-
dictum sagium , tam pro eodem domino
comité & pro illis, qui dictam monetam
Tolosanorum fieri facient, quam pro uni-
versitate & comuni hujus ville Tolose,
& facere sagium bonum & legitimum &
tenere légitime & reddere dictam mone-
tam Tolosanorum, qui modo facturi suut
deinceps, dum dictura sagium tenuerit, ita
bonam & legitimam & sub eadem lege,
qua illi, qui modo currunt & recipiuiitur
Tolosani, sunt & etiam ad pondus de xvii
solidis. Actum fuit hoc ita & concessum
octavo die introitus mensis decembris, rege
Lodovico Francorum rege, & eodem do-
mino Ramuiido Tolosano comité & Rai-
mundo episcopo, anno M°CC°XL° ab In-
carnatione Domini. Testes sunt Sycardus
Alamanni, Poncius Grimoaudi, Johannes
Aurioli, Bartolomeus Porterii, Arnaldus
de Ranavilla junior & Bernardus Aimeri-
An
1 240
An
1240
8dc-
ceiiibrc.
' Trésor des chartes du roi
[J, 459J original.]
Monnaies, n. 2.
An
1240
I04I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1042
An
1240
7^
octobre.
eus, qui mandafo ipsius domiiii comitis
cartam ipsam scripsit.
toriis eidem parti concessis, & ab ea
tandem excusatore directe, super hoc
postmodum, quamquam ab ipsis requisitus
humiliter, non processif. Verum quia mi-
nime pati debemus, ut aliqui, presertim
viri religiosi, sui juris dispendium patian-
tur, discretioni tue per apostolica scripta
Lettre du pape Grégoire IX touchant mandamus, quatinusprefatum comitem at
An
1 240
33 1. — CCXXXI
le comte de Toulouse
GREGORius episcopus servus servorum
Dei, dilecto filio abbati Dolensi, Bitu-
ricensis diocesis, salutem & apostolicam
benedictionem. Dilecti filii abbas & con-
ventus monasterii Moysiacensis, Clunia-
censis ordinis, sua nobis petitione mons-
trarunt, quod cum olim inter ipsum
abbatem nomine monasterii ejusdem ex
parte una, & nobilem virum comitem
Tholosanum ex altéra, super dominio ville
Moysiacensis & rébus aliis, coram venera-
bili fratre nostro episcopo Convena-
rum, auctoritate venerabilis fratris nostri
R. Portuensis episcopi, tune SanctiAngeli
diaconi cardinalis, Apostolice sedis le-
gati, questio verteretur, prefatus episco-
pus Conveharum dictum abbatem propfer
contumaeiam partis adverse in possessio-
nem rerum petitarum, causa custodie, de-
crevit induci, eundem, elapso biennio &
amplius, parte ipsa in sua eontumaeia per-
durante, verum ex secundo decreto con-
stituens possessorem, in contradictores &
proeessu temporis in dictum comitem, non
permittentem ipsum nancisci possessionem
hujusmodi, excomunicationis sententiam
proferendo. Et lieet comes idem ab epi-
scopo Sorano, tune legato Apostolice sedis,
obtinuerit, prestita cautione quod pare-
ret generaliter nostris & ejusdem Sorani
mandatis super omnibus, pro quibus exco-
municationis vinculo tenebatur, absolvi,
non sunt tamen ex eo predicti abbas &
conventus fructum aliquem assecuti. Cum-
que proponentes se in hoc ab eodem So-
tenfe moneas & indueas, sibi sub debito
juramenti eidem Sorano prestiti auctori-
tate nostra injungens, ut abbati & con-
ventui memoratis infra duos menses post
monitionem tuam super premissis & damp-
nis etiam & expensis satisfaeiat, ut tene-
tur, alioquin extunc in pristinam sen-
tentiam reducas eundem, faciens ipsam
usque ad satisfactionem condiguam aucto-
ritate nostra, appellatione remota, invio-
labiliter observari, nonobstante constitu-
tione de duabus dietis édita in coneilio
generali, dummodo ultra quartam vel
quintam pars altéra extra suam dioeesim
auctoritate presentium non trahatur. Da-
tum Laterani, nonis octobris, pontificatus
nostri anno quartodecimo.
33:
Rapport du sénéchal de Carcassonne,
Guillaume des Ormes, à la reine
Blanche '.
EXELLENTISSIME ac superillustri domine
sue, B. Dei gratia Francorum regine,
G. de Ulmeiis, senescallus Carquasone,
suus humilis & devotus, salutem & fidèle
servicium. Exellencie vestre presentibus,
domina, innotescat, quod civitas Carqua-
sone fuit obsessa ab illo, qui se vocat vice-
comitem, & suis complicibus, die lune post
oetabas nativitatis béate Marie. Et incon-
finenti, nos qui eramus in civitate abstu-
Ed.ori;;.
t. 111,
col. 3()ô.
limus eis burgum Granoillenti , qui est
rano gravâtes, libellum parti alteri super ante portam Tholose, & inde multam fus-
nancjseenda possessione predicta porrexe- tam habuimus, que fecit nobis magnum
runt coram eo, idem, indutiis délibéra- bonum. Et extendebatur dictus burgus a
An
1240
i3
octobre.
' Bibliothèque du roi; Baluze, bulles, n. 40.
[Aujourd. Armoires, yol. 38o; original scellé sur
chanvre.]
' Original; Archives nationales, J. io3o. n. yS.
— Publié dans la Bibliothèque de l'Ecole dei Char-
tes, t. 7, 1845-46, pp. 371 i 375.
An
1240
1040
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1044
barbacana dicte civitatis usque ad cornu
dicte civitatis. Et, eadem die, dicti iiiiii-
mici nostri abstulerunt nobis molendi-
num propter multitudiiiem gencium, quam
habebaiit. Postea Oliverus de Terniiais, B.
Hugo de Serra-Longa, G. de Aniorto, &
qui cum ipsis erant logeruiit se inter cornu
civitatis & aquam; 8c ibi ipsa die, cum fos-
satis que ibi erant & viis quas fregerunt
inter nos & ipsos, se clauserunt, ne ad
ipsos venire possemus. Ex alia vero parte,
inter pontem & barbacanam castri, Petrus
de Fenoilleto 8i Renaudus de Podio, Guil-
lelraus Portis, P. de Turre & muiti alii
de Carquasona se logerunt. Et iste due
partes habebant tôt balistarios, quod uul-
lus de civitate exire poterat, quin esset
vulneratus & hoc fecerunt statim :um
venerunt. Postea dressarunt mangonel-
lum quemdam ante nostram barbacanam,
& nos contra illum statim dressavimus
quamdam perrariam turquesiam valde bo-
nam infra barbacanam, que proiciebat ad
dictum mangonellum & circumquaque ip-
sius, ita quod, quando volebant contra
nos proicere & videbant perticam perrerie
nostre moveri, fugiebant & eorum mango-
nellum penitus dimittebant. Et ibi fossata
& palicium fecerunt. Nos autem, quociens
cum dicta perreria proiciebamus, de loco
illo fugabamus eosdem, quia nos non po-
teraraus illuc ire, propter fossata, quarel-
los & puteos qui ibi erant. Preterea, do-
mina, ipsi inceperunt minare ad barbaca-
nam porte Narbonensis, & nos statim,
audito minamento eorum, contraminavi-
mas& feciraus infra barbacanam magnum
murum & fortem de lapidibus siccis, ita
quod retinuimus bene raedietatera barba-
cane; & tune ipsi posuerunt ignem in fo-
ramine quod fecerant, ita quod, lignis
combustis, quedam pars barbacane tendit
ex parte anteriori. Item [incejperunt mi-
nare in quamdam alteram tornellam de li-
ceis, & nos contraminavimus, ita quod
foramen quod fecerant eis abstulimus.
Postea inceperunt [minare] inter nos &
quemdam murum, & diruerunt nobis duos
cranellos de liceis, set nos fecimus statim
ibi bonum palicium & forte inter nos [&
ipsos]. Item minaverunt ad cornu civitatis,
versus domum episcopi, & valde a remoto
minando, venerunt subtus quemdam mu-
rum sarraceneuni, ad murum de liceis. Et
nos, cum istud percepimus, fecimus statim
bonum palicium & forte inter nos & ipsos,
superius in liceis, & contraminavimus. Et
tune apposuerunt ignem in minamento
eorum, & diruerunt nobis circa decem
brachiatas de nostris cranellis. Nos vero,
incontinenti, bonum palacium fecimus &
forte, & desuper fecimus bonam bertres-
cam cum bonis arqueriis, ita quod nul-
lus eorum apropinquare ad nos ex illa
parte ausus erat. Item, domina, inceperunt
minare ad barbacanam porte Redesie, &
ibi tenuerunt inferius, quia ad murum
nostrum venire volebant, & ibi mirabiii-
ter magnam viam fecerunt; sed, cum istuJ
percepimus, fecimus statim magnum pali-
cium & forte, superius & inferius, & con-
traminavimus similiter, 8c eos invenimus,
ita quod eisdem abstulimus forameu eo-
rum. Iterum sciatis, domina, quod post-
quam nos obsederunt, insultus suos contra
nos facere non cessarunt. Set nos habeba-
mus tôt bonas balistas & gentes animosas
& bone voluntatis deffendendi, quod ipsi,
faciendo suos insultus, quamplurimum
araiserunt. Postea vero, qiiadam die domi-
nica, omnes suos milites, balistarios 8c alios
homines convocarunt, 8c omnes insimul
ijisultum fecerunt ad barbacanam subtus
castrum, 8c nos descendimus inferius ad
barbacanam, 8c fecimus tôt lapides 8c ca-
rellos contra eos trahere 8c proicere, quod
eos redire fecimus a dicto insultu, 8c de
eis plures fuerunt interfecti Se vulnerati.
Die vero sabbati sequenti post festum
sancti Michaelis, fecerunt contra nos in-
sultum maximum, 8c nos, gratia Dei 8c
nostrarum gencium, que bonam volunta-
tem deffendendi habebant, retrotraximus
eos, ita quod plures ex ipsis fuerunt inter-
fecti ac vulnerati; de nostris vero, nullus
fuit, Dei gratia, mortuus nec etiam vulne-
ratus ad mortem, Postea vero, die jovis, in
sero, sequenti, audierunt rumores quod
gentes vestre in succu[r]sum nostrum, do-
mina, veniebant, 8c apposuerunt ignem
domibus burgi Carquasone, 8c destruxe-
runt penitus domos Fratrum Minorum 8c
domos cujusdam monasterii Béate Marie,
que erant in burgo, de lignis quorum pa-
An
An
1 240
1040
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1046
lacia sua fecerunt. Et omnes qui erant iii
obsidioiie predicta furtive de iiocte ea-
dam (sic') recesserunt, & illi etiam de
burgo. Veruntamen nos eramus bene pré-
parât!, per Dei gratiam, spectare, domina,
succusum vestrum, taliter quod, propter
U'J.oris.
t. III,
col. 3(j6.
An
I 240
brs.
sancta Evangelia juravimus & promisimus,
quod nos semper erimus fidèles domino
Ludovico, Dei gratia régi Francorum, &
regno & ejus heredibus & suis, & serva-
bimus vitani ejus & membra & honorem
terrenum ipsius & suorum. Et juravimus
eorum obsidionem, aliquis de gentibus quod fideliter nos tenebimus cum ipso
nostris de victualibus non habebant indi-
genciam, quantuncunque pauperrimus ex-
titisset; inmo, domina, copiam bladi &
carnium habebamus, ad spectandum per
magnum temporis spacium, succusum ves-
trum, si neccesse fuissct. Scientes, domina,
quod dicti malefactores occiderunt, se-
cunda die qua venerunt, triginta & très
inter presbiteros & alios clericos, quos iu
adventu suo in burgo invenerunt. — Scien-
tes preterea, domina, quod dominus P. de
Vicinis, S., constabularius vester Car-
quasone, R. de Canesuspenso, Gerardus
de Ermenvilla, multum bene se in isto
negotio habuerunt. Veruntamen consta-
bularius vigilando, pugnaudo & viriliter ginam sigilli nostri munimine fecimus ro-
deffendendo potest super hiis pre aliis
commendari. De aliis vero terre negociis
poterimus,, domina, dicere vobis verita-
tem, cum in vestra presencia erimus con-
stituti. — Scientes insuper, quod in septem
locis nos inceperint minare fortiter, unde
nos maximam partem contraminavimus &
maximam penam apposuimus. Et incepe-
runt minare de domibus suis, ita quod ni-
chil sciebamus, antequam ad licias nostras
venerunt. Datum Carquasone, m idus oc- Cuguniaco & fotam terram nieam & ho-
tobris. Sciatis, domina, quod ipsi innimici
comburunt castra & villas, quas in fuga sua
invenerunt.
333. — CCXXXII
I. -K TOS, tota universitas ville Electî, no-
1 1 tum facimus universis tam presen-
tibus quam l'uturis, quod nos supra sacro-
' Trésor des chartes; Serments, n. 10. [J. 627;
original scellé. J
trapertusa, littcras istas sigilli mei muni-
mine feci roborari. Actum anno Domini
IWCC quaJragesimo, XVI kalendas decem-
bris.
' Trésor àes charUs^ Sccurlictes, \\. i3n. [J. Spà;
eriginal scellé.]
* Le texte porte mea. [A. M.]
An
1240
rege & suis contra omnes homines & fe-
minas, qui & que possint vivere aut mori.
Insuper nos dicta communitas & universi-
tas promisimus, & super nos 8c super 0111-
nia, que habemus vel habituri sunuis, po-
suimus, quod Amalricus, Petrus Kaimundi
de Colum[bariis], Raimundus Pétri, Guil-
lelmus Gairaudi, Bernardus Boneti, Ron-
cinus, Guillelmus de Neniore, Poncius de
Rupe, Petrus Arces, Arnaldus Cultella-
rius & Guillelmus Noval erunt fidèles &
légales semper domino régi & suis, sicut
nos ante promisimus & juravimus. Quod
ut hec omnia antedicta durent semper ik
robur firmitatis obtineant, presentem pa-
borari. Actum anno Domini M»cc'' quadra-
gesimo, mense novembris.
II. Ego' Guillelmus de Petrapertusa
notura facio universis & futuris, quod ego
in presentia nobilium virorum, domini
vicecomitis Castriduni, domini J. de Bel-
lomonte & domini Ade de Milliaco, reci-
pientibus (sic') pro domino rege, promisi
me stare voluntati domini régis Francie, 81
posui personam meam 8c castruni meuni de
An
1 240
16 no-
vcmbic.
mines meos 8c res meas ad ejusdem do-
mini rcgis voluntatem, 8c sub eadem forma
posui Gaucelmura de Canesuspenso, 8c te-
neur pro ipso similiter ad domini régis
voluntatem. Et hec omnia supradicta pro-
misi servare semper fideliter 8c super sa-
crosancta juravi, sub pena corporis mei*
8c omnium bonorum mborum. Et dominus
Soumission de la ville d'Alet &• de Gaucelmus juravit hoc idem. In cujus rei
quelques seigneurs du voisinage au testimonium, ego idem Guillelmus de Pe
roi, ou à ses commissaires '.
1047
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1048
Ed.orig.
t. m,
col. 397.
An
1 140
novem-
bre.
334. — CCXXXIII
Actes de la soumission des seigneurs
d' Aniort au roi ' .
I. /'^ AUFFRIDUS vicecomes Castridiini,
v_J Eiiricus de Soliaco, Johaimes de
Bellomonte domini régis cambellanus,
Adam de Melliaco, Ferricus marescal-
lus & Guido de Lavis dictas marescallus
de Mirapice, omnibus présentes litteras
inspecturis in Domino salutem. Notum
facimus, qiiod Geraldus de Aniorto, pro
se, matre sua, fratribus atque nepoti-
bus suis & sociis suis, qui nominabuntur
& recipientur in cedula, quam idem G.
tradere nobis débet, in propria personna
apud Dullacum subtus Petrampertusam ad
nos venit, & se [&] fortalicias suas posuit
in manu nostra, ad voluntatem domini re-
An
I 240
eundo, redeundo seu morando in eadem
terra domini régis per se vel per alios ali-
quid meffecerint, idem G. pro se & suis'
tenebitur emendare. Omnia autem pre-
dicta idem G, domini régis per nostrum
consilium supposuit voluntati, & nos om-
nes dictas [conventiones], sicut superius
continentur, expresse promittimus fideli-
ter & firmiter observare & tenere. In cujus
rei testimonium, presentibus litteris sigilla
nostra duximus apponenda. Actum ante
Petrampertusam, anno Domini m°cc°xl",
mense novembris.
II. Noverint % &c. quod nos Geraldus de
Aniorto, per nos & per omnes nostros,
promittimus vobis, domino Gaufrido vice-
comiti Castriduni & domino Henrico de ccmbic
Solliaco & domino Joanni de Bellomonte
& domino Ade de Milliaco & domino Fer-
rico marescallo & Guidoni de Levies ma-
rescallo de Mirapice, quod si Bernardus
Ot & Guillelmus de Aniorto, fratres nos-
tri, fugerent vel évadèrent a captione seu
An
I 240
i3 ii-
gis,videlicet castrum Aniort, castrum Porr, custodia domini régis, nos tenemur vobis
la Bastida Rochani & castrum Donia cum
pertinentiis eorumdem; tali conditione,
quod quando idem G. per se vel per pro-
curatorem erit coram domino rege, si do-
minus rexipsum G. & dictas fortalicias vo-
eosdem reddere vivos vel mortuos ab ho-
dierna die usque in XV dies. Quod si eos
reddere, quod absit, sicut dictum est, vo-
bis vel domino régi non possemus, obliga-
mus vobis personam nostram & omnia cas-
luerit recipere ad suam voluntatem, vel tra, que vobis tradimus, scilicet castrum de
ergadomiaum papam per nuncios suos im-
petrare reconciliationem seu pacem dicti
G., matris, fratrum, nepotum & aliorum
receptorum in cedula prenotata, absque
immuratione videlicet & exilio, idem G.
incontinenti fortalicias antedictas in eo-
deni puncto, in quo nobis tradidit, rehabe-
bit, &adiequa fortalicias suas rehabuerit,
habebit rectas treugas per mensem inte-
grum ipse G. & sui a domino rege & suis.
Nos autem debemus facere jurare senescal-
lum Carcassonensem & illos, quibus pre-
dicte fortalicie tradenturad custodiendum,
quod si dominus rex ea que predicta sunt
inffa Pentecostem non adimpleverit, forta-
licias antedictas predicto G. in eo statu, in
quo ipsas receperint, reddent. Sciendum
etiam, quod si dictus G. & omnes illi,
qui in cedula antedicta fuerint nominati.
Aniorto, castrum Por, castrum Dorna, la
Bastida Rochani, ad faciendam de eisdem
vestram in omnibus voluntatem, nec nobis
teneamini de conventione seu pacto super
eisdem castris nobis facto. Verumtamen si
B. Ot & Guillelmus de Aniorto predicti
non fugerent intra terminum supradictum,
& etiam si fugerent & eos vobis reddere-
mus, vel per nos vel nostros eosdem recu-
perare possemus ab illo termino in antea,
non teneamur ratione obligationis hujus-
modi pênes vos in aliquo obligati, sed
conventiones & obligationes nobis a vobis
facte roboris obtineant firmitatem, secun-
Éd.orig,
t. 111,
col. 398.
' Mis. de Colhert, n. 2275, & Registrum curlae
Francité. [Lat. 9996, p. 64.]
' Ici le texte de dom Vaissete ajoutait le passage
suivant ; <juos posuit in pace antedictûj ad cogni^
tionem d. J. de Bellomonte S- d. A. de Miliac vel
d. R. de Triecag, si alterum predictorum ahesse
contigerit. [A. M.]
' Trésor des chartes; Securitates. n. 140. [J. SfjS.
La pièce est aujourd'hui en déficit.]
An
1240
An
I 241
janvier.
1049
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
io5o
dum qiiod continetiir in litteris nobis tra-
ditis, vestris sigillis consignatis. In cujus
rei testimonium, &c. Datiim apud Issoire,
idibus decembris, anuo Domini M CCXL.
III. Ludovicus", Dei gratia Francorum
rex, universis ad quos présentes littere
pervenerint saluteni. Notum facimus per
présentes, quod nos conventiones, quas
dilecti & fidèles nostri, G. vicecomes Cas-
triduni, Enricus de SoUiaco, Johannes do
Bellomonte cambellaniis, Adam deMellia-
cho, Ferricus marescallus & Giiido de Le-
vis marescallus de Mirapice habiierunt
cum Gr. de Aniorto pro se & suis, ratas
habemus & gratas, prout in litteris eorum-
dem apud Petrampertusam confectis ple-
nius continetur, hoc tamen addito, quod
terminus, qui ad instantem Pentechostem
positus fuerat, de restituendis eidem Gr.
lus Carcassone, universis, &c, notum sit,
quod cum propter dissentionem, que erat
inter nobilem virum B. Othonis & fratres
suos ex una parte & clericos domini régis
ex altéra, dicentes quod dominus rex non
intellexerat ipsis reddere exitus & redditus
terre plane, quos habebant in Carcassesio,
proventus & exitus predicti, scilicet quos
habebant apud Alsonam & in ejus ter;iii-
nis, item apud S. Martinum, item in feudo
de Monasterio, item in villa & termino de
Carlipaco & feudo de Fraisseneda, in
manu nostra fuissent sequestrati, donec
dominus rex super lis suam voluntatem
mandavisset, quia ab ipso domino rege
per litteras mandatum recepimus, quod in-
tellexerat ipsis reddere redditus & exitus
terre plane, quos in Carcassesio habebant,
predictam sequestrationem relaxavimus &
An
1244
castris que nobis tradidit, ut recousiliatio- dictos redditus & exitus predictis fratribus
nem ejus eo modo t[uo in predictis literis
continetur intérim impetrare possimus,
usque ad octabas instantis festi sancti Re-
migii est prorogatus, salva etiam conven-
tione, c[uam nobis habet sepedictus Gr. de
fratribus suis B. & Guillelmo, nobis ad
quindenam instantis Pasche reddendis.
Quod si non faceret, caderent inde de pre-
dicto castra dicta. Actum apud Pontisaram,
anno Domini ]M°CC°xl", mense januarii.
IV. Ludovicus', Dei gratia Francorum
rex, dilecto & fideli suc Hugonl de Arcis,
senescallo Carcassone, salutem & dilectio-
nem. Mandamus vobis, quatinus Gr. de
Aniorto vel ejus certo mandate exitus &
redditus totius terre sue plane & castro-
rum suorum, que tenemus, loco denario-
rum quos eidem annuatim donabamus,
quamdiu nobis placuerit tradi faciatis, ita
quod dictos redditus & exitus recipi faciat
per unum hominem in qualibet villa, ita
etiam quod idem Gr. aut fratres sui in
terra illa non habitent nec conversentur.
Vos autem dicta castra bene custodiri fa-
ciatis nobis & salva. Actum apud Argento-
lium, anno Domini M''CC°XL°IV'', mense
octobris.
V. Hugo' de Arcisio, miles & senescal-
' Reghtrum curiae Franciac. [Lat. 9 99C, p. 65.1
* [Lat. 9996, p. 66.]
' [Source non indiquée par dom Vaissete.]
restituimus, quos inde perceperamus. In
cujus rei, &c. anno Domini M ce XL IV,
mense octobris.
VI. Ludovicus", Dei gratia Francorum
rex, dilecto & fideli suo P. de Aulolio, se-
nescallo Carcassone, salutem & dilectio-
nem. Cum, sicut intelleximus, Gr. de
Aniorto, pro se & matre sua & fratribus
& nepotibus suis, se & terras suas nostre
supposuerint voluntati , post guerram
Trencavelli subversionis ultime suburbii
Carcassone, per quasdam conventiones
inter ipsum ex una parte & Gaufridum vi-
cecomitem Castriduni, Johannem deBello-
monte, Enricum de SoUiaco, Adam de Mel-
liaco, Ferrinum marescallum & Guidonem
de Levis ex altéra pro nobis ex parte nos-
tra complétas, & postea ex gratia dicto Gr.
tradi fecerimus exitus & redditus dicte
terre, quamdiu nostre placerai voluntati,
ita quod faceret recipi per unum hominem
in qualibet villa, nec ipse aut fratres sui
in terra illa habitarent, mandamus vobis,
quatinus cum dicta nostra concessio per
prefati G. obitum sit finita, nec invenia-
mus nos ejus fratribus aliquid concessisse,
illud, quod Gr. d'Aiiiorto jam deffunctus
& alii fratres ejus de dicta terra absque
nostra concessione occuparunt, ad manum
nostram saiziatis, bene tenentes quidquid
' Lat. 9996, p. 66,
An
novem-
bre.
lid.orîo.
t. iiir
An
I2J6
I031
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
io5:
de ea saizivistis. Dafum Parisius, anno Do-
niini im" cc" l" Vi°, meiise novembris.
litteras sigillo nostro fecimus sîgillari.
Datum Ageiini, xiii" kalendas januarii,
anno Donnai M''CC''XL°.
An
1240
An
1240
20 dé-
cembre.
335.
Etablissement d'un nouveau péage
à Marmande '.
NOVERINT universi, quod nos Raimun-
dus, Dei gratia cornes Tholose, niar-
chio Provincie, de consilio burgensium &
probornra hominum de Riparia, volumus
& statuimus ut ad solvendum debitum
Galhiardi Columbi & aliorum creditorum
Biirdegale, quibus nos & terra nostra te-
iiemur obligati pro debito supradicto, le-
vetur collecta apud Marmandani de quoli-
bet tonello viiii, tam de Marmauda quam
de alia terra nostra, quatuor solidos Arnal-
denses, & de qualibet conca bladi xil de-
narios. Quara coUectam supradictam colli-
gant & recipiant duo probi homines de
Riparia ad hoc deputati, prestito ab eis
corporaliter juraniento, quod fideliter col-
ligant & reddant pecuniam supradictam.
Que collecta supradicta colligatur & reci-
piatiir eo modo, quo dictum est, tamdiu
quousque totum debitum quod debetur
creditoribus supradictis pleuarie persol-
vatur & expense, que facte sunt & fient in
posterum pro negocio supradicto. Et est
de intentione nostra quod ex collecta su-
pradicta restituantur xxx mille solidi Ar-
naldenses burgensibus Marmande, Mansi,
de Portu, Agenni, Moysiaci, Castrisarra-
ceni & Montisalbani, quos jam persolve-
runt ex debito supradicto, & expense quas
inde fecerunt. Et postquam dictum debi-
tum & expense, ut dictum est, fuerint per-
solute, promittimus pro nobis & succes-
soribus nostris, quod dictam collectam
cessare faciemus omnino, nec ipsam col-
lectam exinde levabimus nec permittemus
nec faciemus ab aliquo ipsam coUigi vel
levari. In cujus rei testimoniura présentes
'Original scellé, aux archives municipales
d'Agen, ce, 38. — Magen & Tholin, Chartes de
li ville d'Amen, pp. 47, 48, n. xxxi.
336. — CCXXXIV
Ligue entre le pape Grégoire IX ^ le
comte de Toulouse, contre l'empe-
reur Frédéric II ' .
RDeî gratia cornes Tolosanus, marchio
• Provincie, dilectis & fidelibus suis
R. B. comiti Fuxi, A. O. vicecomiti Altivi-
laris, consulibus Tolosanis, Agenensibus,
Montisalbani, Moisiaci, salutem & dilcc-
tionem. Noverit discretio vestra, nos cum
domino Prenestinensi episcopo, Apostolice
sedis legato, tractatum habuisse & cum eo
super nostris negotiis convenisse. Inter
cetera autem promisimus eidem, quod vos
& consiliarii predictarum universitatum
debeatis jurare sub hac forma :
Nos vobis, domine Jacobe Prenestinen-
sis episcope, Apostolice sedis legate, reci-
jîientibus nomine vestro & vice & nomiae
domini pape Gregorii & successorum ejus
Si ratione Ecclesie, promittimus & jura-
mus, quod bona fide laborabimus & operam
dabimus efficacem, quod de cetero domi-
nas noster Raimundus, Dei gratia Tolosa-
nus cornes, marchio Provincie, per omnia
obediet mandatis domini pape & ecclesie
Romane ac legati, & adjuvabit ecclesiam
Romanam fideliter & potenter, specialiter
contra F. dictum imperatoreni & succes-
sores ejus, qui in vicium succédèrent, &
fautores & valitores ipsorum. Si autem,
quod Deus avertat, unquam contra supe-
rius dicta prefatus com.es veniret, nisi
amonitus a domino papa vel legato ejus,
infra niensem emendaverit, adjuvabimus
dominum papam, ecclesiam Romanam &
ejus legatum contra eum & heredes &
valitores ipsius, nonobstantibus jura-
mento, pacto, conventione a nobis sibi vel
heredibus suis factis vel faciendis, seu
' Hôtel de ville de Moissac. [Doat, vol. 127,
f 62.]
Ed.orΣr.
t. l!i;
col. jy(j.
An
1241
An
1241
lOJJ
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
io54
aliis quibuscumque de niandato ipsîus co-
niitis, presertiin cum in juramento suo,
super hoc prestito legato & Ecclesie,
ratione si contraveniret nos dixerit abso-
lûtes.
Hoc igitur sacrameiitum volumus &
istam dirutionem similiter faciemus ad vi-
sum & cognitioiiem illorum, qui a domino
rege ad hoc f'uerint députa ti. Item de terra
nostra eiciemus bona fide faiditos & ini-
micos domini régis, nec reverti nec morari
in eam perniittemus eosdem sine volun-
inandamus, quod vos predicti consuies & tate domini régis. Promisimus etiam, quod
ÉJ.orig
t. ill.
col. 400.
An
1241
[.(mars.
vestri consiliarii, pro se & de mandate co-
nuinitatum predictarum, pro ipsis comu-
nitatibus faciatis. Unde mandamus vobis
universis & singulis, quatinus, cura requi-
siti fueritis a venerabili pâtre domino epi-
scopo Agennensi, in forma predicta jure-
tis, tradentes eidem litteras patentes cum
sigillo pendenti, vos cornes Fuxensis per
vos, & vos vicecomes per vos, & quelibet
universifatum predictarum per se, & hoc
nullo modo mutetis. Datum Claromontc,
kalendis martii, anno Domini m''CC°XL''.
337. — ccxxxv
Serment de fidélité prêté au roi par le
comte de Toulouse 6* le vicomte de
Narbonne '.
I. x TOVERINT universî présentes litteras
1^ iiispecturi, quod nos Raimundus,
Dei gratia comes Tholose, marchio Pro-
vincie, karissimo domino nostro Ludovico,
fideliter adjuvabimus posse nostro, ad eos
de terra domini régis similiter expellen-
dos. Concessiraus etiam eidem domino
régi, quod cum ab ipso vel de mandato
ipsius ex parte ejus requisiti fuerimus, ju-
ramenta sibi fieri faciemus in terra nostra,
secundum quod in forma pacis facto Fari-
sius continetur. Concessimus etiam eidem
domino régi, quod castra illa, que per for-
mam pacis jamdicte a nobis sibi tradita
fuerunt, teneat a proximo pascha Domini
in duos annos, ea conditione qua ea tene-
bat ante. Omnia predicta, sicut superius
continentur, juravimus sepedicto domino
régi bene, firmiter & sine malo ingenio
nos tenere, salvis in omnibus & per omnia
conventionibus, quibus per pacem factam
Parisius nos tenemur. In cujus rei testi-
monium, présentes litteras fecimus sigilli
nostri munimine roborari. Actum apud
Montemargi, pridie idus marcii, anno Do-
mini M°CC>'XL°.
II. Noverint' universi présentes litteras
inspecfuri, quod ego Amalricus, vicecomes
Narbone, karissimo domino meo Ludovico,
régi Francorum illustri, juravi & tamquam
régi Francorum illustri, juravimus & tam- domino meo Uggio promisi, quod ego ei-
quam domino nostro liggio promisimus, dem bene & fideliter serviam contra om-
quod nos eidem bene & fideliter servie- nés qui possunt vivere sive mori, & inimi-
mus contra omnes qui possunt vivere sive
mori, & inimicos ejus de partibus Albigesii
guerreiabimus bona fide. Castra etiam illa,
que post pacem factam Parisius firmavimus
vel inforciavimus, dirui faciemus, quando
ab ipso vel mandato ipsius fuerimus re-
quisiti, bona fide & sine omni ingenio, ad
visum & cognitionem illius vel illorum,
quos dominus rox ad hoc mittet. Castrum
Montissecuri dirui faciemus, quam cito
illud habere poterimus, & procurabimus
vim & operam apponendo bona fide, ut
illud quam citius poterimus habeamus, 8c
An
1241
An
1241
1 5 mars.
cos ejus de partibus Albigesii guerreiabo
bona fide. Item de terra mea eiciam bona
fide faiditos & inimicos domini régis, nec
reverti nec morari in eam permittam eos-
dem sine voluntate domini régis. Promisi
etiam quod fideliter adjuvabo ad eos do
terra domini régis similiter expellendos.
Promisi etiam me traditurum supradicto
domino régi vel certo nuntio ejus de cas-
tris meis ea, que idem dominus rex volue-
rit, quando ab ipso vel ejus certo nuncio
fuero requisitus. Hec autem omnia, sicut
in presenti carta continentur, juravi sepe-
' Trisor des chartes; Toulouse, sac 3, n. 67. • Trésor des chartes; Narbonne, n. 6. [J. 33;;
[J. 3;6, original scellé.] original scellé.]
1241
io55
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
10;) c
dicto domino régi me bene, firmiter &
sine malo ingenio servaturum. In cujus
rei testimonium, présentes litteras feci si-
gilli mei munimine roborari. Actumapud
Montemargi, idus marcii, anno Domini
M°CC°XL°.
338.
Traité d'alliance entre le comte Rai-
mond Vil i- Jacme, roi d'Ara-
gon ' .
I. tN nomine Domini nostri Jesii Cbristi.
1 Nos Jacobus, Dei gratia rex Aragonie,
& nos Raimundus, cornes Tolose, facimus
inter nos pacem & concordiam & firmatam
confederacionem, ut simus ad invicem
coadjutores & convalitores in omnibus &
specialiter ad deffensionem fidei câtholice
& sancte Romane ecclesie, quam semper
totis viribus promittimus deffendere & ju-
vare contra omnes impugnatores suos &
contra omnes hereticos, & de terris & lo-
cis nobis subjectis juxta voluntatem Eccle-
sie omnem heresim curabimus extirpare,
& salvo in omnibus honore Ecclesie, eri-
mus ad invicem coadjutores & convalitores
contra omnes homines bona fide. Set ex
hiis nos, rex predictus, excipimus regem
Castelle & comitem Provincie, ita quod
contra istos non teneanuir vos comitem
juvare, immo possimus eos coadjuvare. —
Et nos, cornes predictus, excipimus regem
Francie & regem Castelle, ita quod contra
istos non teneamur vos dictum regem Ara-
gonie adjuvare, salva tamen voluntate &
mandate régis Francie quantum ad nos.
Et ista sic tractata & ordinata curabimus
jurare & assecurabimus coinplere & obser-
vare. Datum Montispcssulani, XIIII kalen-
das madii,anno Domini m°cc°xl'> primo'.
' Archives nationales, J. 589; Aragon, II, n. 3j
original scellé. — Teulet, Layettes du Trésor des
Chartes, t. 2, p. 444.
' Cette charte est datée en faisant commencer
l'année à la Noël, suivant la coutume d'Aragon
& de Catalogne.
II. Noverint' universi, quod inter Jaco-
bum, Dei gratia regem Aragonie, & R.,
eadem gratia comitem Tholosanum, sunt
treugue inhite & pacta conventa in hune
modum infrascriptum : videlicet quod inter
eos & suos & terram eorumdem & suorum
est & débet esse firma & incorruptibilis
treuga & concordia bona fide contracta a
festo omnium Sanctorum usque ad duos
annos contiguos & complètes, & intérim
& infra predictum tempus uterque ipso-
rum & sui debent a molestatione, injuria
& dampno alterius & suorum abstinere. —
Verum si contingeret, quod infra tempiis
dictorum duorum annorum semel vel se-
pius aliquid ab aliqua parte vel suorum
contra ipsas treugas vel pactiones dicta-
rum treugariim qualitercumque fieret, in-
juria & dampna illata arbitrio seu arbi-
tratu duorum virorum , qui a partibus
eligerentur, debent plenarie resarciri infra
quadraginta dies, treugis predictis usque
ad duos annos predictos nihilominus in
sua manentibus firmitate. — In predictis
autem treugis est tota terra régis Aragonie
& suorum a Rodano usque Valentiam, &
totum regnum Valentie, & totum regimen
Majoricarum, per mare & per terram, &
tota terra comitis Tholosani & suorum
citra Rodanum & ultra & ubicumque sit,
& specialiter Massilia & castrum de Bra^
ganson, per mare & per terram. — In aliis
vero locis, qui non sunt in treugis, si rex
Aragonie faceret seu moveret guerram vel
guerras contra quamcumque vel quascum-
que personas, vel aliquis seu aliqui face-
rent vel moverent guerram contra ipsuni
regem vel suos vel terram suam vel suo-
rum, cornes Tholosanus non débet de-
fendere vel juvare illam vel illas perso-
nas, nec débet esse per se vel suos contra
regem Aragonie vel suos in guerra vel
guerris. — Eodem modo, si comes Tho-
losanus moveret vel faceret guerram vel
guerras contra quamcumque personam vel
quascumque personas, vel aliquis seu ali-
qui facerent vel moverent guerram contra
ipsum comitem vel suos vel terram suam
vel suorum, rex Aragonie non débet de-
' Archives nationales, J. ôSp; Aragon, II, n. 4;
original scellé.
An
I 241
23 avril.
An
1241
loS;
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
io58
fendere vel juvare illam vel illas personas,
iiec débet esse per se vel siios coatra co-
mitem Tholosauum vel suos in guerra vel
guerris. — Treuge vero prcdicte valide &
firme esse debent & erunt usqiie ad pre-
dictos duos aiinos, nec violabuntur iiec
violari debent modo aliquo vel infringi,
etiam jussu majoris privilegii, indulgeiitia,
mandate vel remissione qualibef, indulta
vel etiam iiidulgenda a domino papa vel
ejus legato. — Si vero infra predictos
duos annos rex Aragonie haberet manda-
tum summi pontificis quod impugnaret
comitem Tholosanum, vel cornes Tholo-
sanus haberet mandatum régis Francie de
impugnando ipso rege Aragonie, alter al-
teri posset desmandare treugas, ita tamen
quod post desmandationem ipsam treuge
contra non venire per hec sancta Dei
Evangelia a nobis corporaliter tacta. —
Actum in Montepessulano, VIIII kalen-
das madii, anno dominice Incarnationis
jrccxL" primo. Testes sunt P. Ugo, co-
rnes Ympuriarum, Gr. de Capraria, Ex. de
Fossibus, Barrallus de Baucio, Poncius de
Villanova, G. de Barrerla. — In quorum
testium presentia, anno & die prescriptis,
juraverunt omnia prescripta & singula
mandato dicti domini régis, scilicet G.
Johanini, bajulus Montispessulani, & Ugo
Pulverelli (sequuntur Xi nomina) consules;
... B. de Andusia, ... G. de Murlis, B. de
Mairano, ... G. de Sancto Martino, B. de
Sancto Paulo ... P. de Fontanis, P'irminus
Dicus-lo-feis, B. de Ribalta ... frater Be-
rengarius Lamberti. — Signum t Guillelmi
An
1241
predicte firme durent & durare debent per scribe, qui de voluntate & mandato utrius-
VI menses continues & complètes. — Pro
predictis autem treugis firmiter observan-
dis, debent jurare XX'' barones ex parte
régis Aragonie & L probi homines Mon-
tispessulani. A parte vero comitis Tholo-
sani debent jurare XX" alii barones & L
probi homines comitatus Massilie. Qui
barones & de singulis predictis civitatibus
L probi homines pro se, & singuli quin-
quaginta singularum civitatum ipsarum
universitatum mandato, jurabunt & jurare
tenebuntur omnia predicta & singula ob-
servare. — Et est sciendum, quod a Nar-
bona versus Rossilionem & Cataloniam
vicarius Rossilionis & senescalcus Ruti-
censis debent arbitrari de piano de damp-
nis 8i injuriis restituendis & emendandis.
A Narbona vero ultra versus Tholosam &
Caturcum & alias partes versus Montem-
pessulanum, debent arbitrari de piano se-
nescalcus Venaissini & tenens locum régis
in Montepessulano. A Montepessulano
vero versus Venaissinum & Massiliam &
ultra, per mare & per terram, debent arbi-
trari de piano tenens locum régis in Mon-
tepessulano Se vicariu%Massilie. — In pre-
dictis vero treugis est & esse intelligitur
R. Gaucelmi & sui. — Et nos memorati
Jacobus, rex Aragonie, & R., comes Tho-
lose, predictas treugas & omnia supradicta
& singula laudamus & confirmamus, &
bona fide promittimus ea omnia & singula
servare & adimplere per nos & nostros &
que [partis] hec scribi fecit loco, die &
anno prefixis.
339. — CCXXXVI
Hommages du comte de Toulouse à
l'évêque d'Albi 6* à l'archevêque
d'Arles ' .
I. tN nomine Domini. Noverint universi
1 presentem paginam inspecturi, quod
nos Raymundus, Dei gratia comes Tholose,
marchio Provincie, recognoscimus vobis
venerabili patri D., eadem gratia episcopo
Albiensi, nos tenere a vobis in teudum
castrum Bonafos prope Albiam, quod Si-
cardus Alamanni tenet a nobis, sub forma
& conditionibus infrascriptis, itavidelicet
quod de dicto Castro possitis vos & succes-
sores vestri guerram & placitum facere
pro deffensione ecclesie Albiensis & ju-
rium suorum, contra omnem personam &
locum, exceptis nobis & successoribus nos-
tris & etiam feudatariis & hominibus nos-
tris, dum tamen dicti feudatarii & homi-
nes vobis vel successoribus vestris parati
sint coram nobis sine subterfugio facere
' Archives de l'évèché d'Albi. [Doat, vol. loj'
f° 377.1
lid.orig.
t. m,
C0I.4UI.
An
1241
19 (tviil.
VIIL
An
1241
1009
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1060
An
I 241
'ào mui.
quod debebunt. Hoc etiam acto quod
guerrarii vestri vel successorum vestro-
rum vel illi, qui per curiani vestram vel
successorum vestrorum vel faiditi fueriiit
vel banniti, vel preda vestra vel hominum
vestrorum in dicto castre non recipian-
tur scienter, & quod recognitio dicti
castri in mutatione episcopi Albieiisis vel
comitis Tholosani semper imposterum in-
novetur, & quod, his salvis, vos vel succes-
sores vestri nihil amplius a nobis vel suc-
cessoribus nostris in dicto castre aliquo
tempore exigatis. Et nos D., Dei gratia Al-
biensis episcopus, per nos & successores
uostros laudamus & approbamus omnia
supradicta, castrum supradictum vobis &
successoribus vestris concedentes sub con-
ditionibus supradictis. Et ad perennem hu-
jus rci memoriam & majorem firmitatem,
nos episcopus & comes supradicti presen-
tem paginara sigillorum nestrorum muni-
mine fecimus roborari. Actura apud Lu-
iiellum, XIII kalendas niaii, anno Domini
M°CC''XL°i°. Testes interfuerunt Barrallus
de Baucie, Poncius de Villanova, Guillel-
mus de Barreria, Guide Fulcodii, Poncius
Astoaudi, Ermengaus de Podio, Beren-
garius de Aioariis, magister Petrus archi-
presbiter Montisacuti, & Johannes Au-
rioli, domini comitis supradicti notarius,
qui hoc scripsit.
II, In' nomine domini nostri Jesu
Christi,anno Incarnationis ejusdem millé-
sime cc°XL°l% III kal. junii, Manifestum
sit omnibus tam presentibus quam futuris,
quod nos R., Dei gratia comes Tholose,
marchio Provincie, confitemur & in veri-
tate recognoscimus vobis venerabili patri,
domino Johanni, Dei gratia sancte Arela-
tensis ecclesie archiepiscopo, presenti &
interroguanti, nos tenere in feudum cas-
trum Bellicadri & Argenciam cum omni-
bus pertinenciis suis a vobis & ecclesia
Arelatensi, & predecessores nostros te-
nuisse dictum castrum & Argenciam in
feudum a predecessoribus vestris, nomine
Arelatensis ecclesie. Quod autem pro
feudo predicte vobis & ecclesie Arelatensi
fidèles existamus, 8f personam vestram &;
' Trésor des chartes; Toulouse, snc .9, n, Sy.
[J, ."îiSj original scellé.]
canonicorum vestrorum, possessiones &
jura ecclesie Arelatensis salvemus & def-
fendamus, & omni dampno & gravamini
obviemus, quod vobis vel ecclesie vestre
inferri contingeret, vobis promittimus
bona fide, & pro feudo predicte vobis &
ecclesie Arelatensi fidelitatem juramus &
homagium facimus, manibus nostris inter
vestras positis, dato osculo fidei & re-
cepto. Promittimus insuper vobis nos ob-
servaturos universas conventiones & sin-
gulas, habitas inter predecessores vestros
& ecclesiam Arelatensem & nos seu pre-
decessores nostros, & specialiter conven-
tiones factas per venerabilem patrem A,,
Aurasicensem episcopum, Bertrandum de
Avinione & Rostagnum de Podioalto, si-
cut in instrumentis inde confectis plenius
continetur. — Ad hec nos prefatus archi-
episcopus, fidelitate & homagio a vobis
dicte comité receptis, dictum feudum cum
pertinenciis suis per nos & ecclesiam
Arelatensem vobis & successoribus vestris
concedimus & confirmamus, St vos presen-
tem & recipientem de nostra veluntate
bona & gratuita investimus, promittentes
vobis bona fide, quod nos ad recuperatio-
nem & conservationem feudi predicti seu
predictorum feudorum, ad requisitionem
vestram, cum tote posse nostro vivam
guerram faciendo & omnibus aliis modis
quibus poterimus, juvabimus vos spiritua-
liter & temperaliter, viriliter & potenter,
Actum est hoc apud Cavellionem, in ca-
méra domini Cavellicensis episcopi, in
presencia & testimonio dominorum Du-
ranti Albiensis, Guillelmi Carpentorarfen-
sis, A. Aurasicensis episcoporum, BarralU
domini de Baucie, Poncii Astoaudi, Guil-
lelmi de Barreria, Bauciani de Massilia,
Johannis Aurioli, notarii domini comitis
supradicti, & mei Hugonis Staque, publici
notarii domini Arelatensis archiepiscopi,
qui mandate dicti domini archiepiscopi &
domini comitis supradicti banc cartam
scripsi & signe meo signavi. In cujus rei
testimonium & ad majorem firmitatem,
presentem cartam preceperunt prefati do-
minus archiepiscopus & deminus cernes
sigillorum suorum munimine roborari,
(Signum notcrii,)
An
12.11
ÉJ.ori'?
Mil."
col. 4ua
io6i
PREUVES DE L'HISTOTRE DE LANGUEDOC.
1062
An
1241
20 mai.
An
1241
4 juin.
340. — CCXXXVII
Actes de Roger-Bernard^ de RogerlV,
comtes de Foix '.
I.
r,
présentes pariter & futuri, quod cum
Rogerium Bernardi, comiteni Fuxi & fi-
lium ejus Rogerium ex una parte, & Ugo-
nem de Bellopodio, pro se & fratribus suis
Bertraudo & Sicardo & Raimundo Forti
& de Bellopodio ex altéra, super danip-
nis & injuriis ad invicem irrogatis in
guerra,que fuerat inter dominum comitem
predictum & Rogerium & Bertrandum
de Bellopodio, patrem quondam dicti Hu-
gonis, & eundem Ugonem ex altéra, in
audieutia domini Bernardi, Dei gratia co-
mitis prepositi Tholosani, post raultos
& diverses tractatus super ipsis dampnis
& injuriis habites, amicabilis compositio
facta fuit ,in hune modum : — Predictus
siquidem Ugo de Bellopodio, habito con-
silio militum & hominum de Bellopodio
& alioruni amicorum suorum, cupiens
gratiam & benevolenfiam domini comitis
Fuxi & filii ejus Rogerii obtinere seu
etiam adipisci, voluntate spontanea, nulla
vi vel deceptione inductus, universum jus
quod pro dampnis & injuriis contra eos-
dem & homines Appamie vel homines suos
& valitores habebat in voluntate &
barnagio ejusdem domini comitis & sui fi-
lii antedicti. (.Seguuntur cîausulae in talibus
solitae.) Actum est hoc XIII kalendas junii,
régnante Ludovico rege Francorura, anno
ab Incarnatione Domini M"cc''XL"l». Rei
sunt testes dominus Guillermus abbas Fuxi
& Garsias Ecius prior de Fuxo, &c.
II, In nomine" domini nostri Jesu Christi.
Notum sit omnibus tam presentibus quam
futuris, quoniam ego dompnus Guillelmus
Atho, gratia Dei ecclesie Fuxi vocatus ab-
bas, unaque totus couventus ibidem Deo
' Château de Foix, caisse 7.
' Archives de l'abbaye de Foix. [Doat, vol. cjC,
f-.64.l
& virgini Marie sanctoque marfyrî Volu-
siano dévote serviens, pari assensu & bona
voluntate, cum Rogerio comité Fuxi, filio
Ermessendis, convenimus, ut ipse omnis-
que posteritas, bona fide & sine dolo, jure
perpetuo habeat medietatem totius leude
de mercato Fuxi & medietatem totius ville
justitie, exceptis clericis & nostris donatis
regularem vitam professis, & medietatem
reddituum domorum, qui nobis redduntur,
qui sunt XVII solidorum, quorum ipse me-
dietatem habeat. Si vero prefatam villam
augmentari sive ampliari contigerit infra
muros & extra muros, simili modo medie-
tatem leude atque justitie & novi servi-
tii ei & sue posteritati concedimus. Hec
autem prefata hoc pacto ei concedimus, ut
ipse omnisque sua posteritas pro posse suo
ecclesiam Sancti Volusianl omnemqueejus
hereditatem & tofam villam Fuxi ab omni-
bus infestantibus protegat, & eam in liber-
tate custodiat atque conservet, nil amplius
exigens prêter justiciam & debitum servi-
tium & commune opus ville. Hujus dona-
tionis & concessionis testes sunt Rogerius
comes de Palhars, Arnaldus de Marca-
fabba, R. de Aniorto, G. B. de Asnava,
Lupus de Fuxo, Raimundus Batalha de
Castroverduno , P. G. de Artuiniano,
Arnaldus G. de Vilasezoil, Arnaldus de
Planissolis, Raimundus de Burges, G. Pen-
chenerii, P. Atho de Lorda, G. Grossi, Ai-
mericus Cultelerius, Atho de Canali &
Brunetus Sabbaterii & Aimericus Penchc-
nerii. — Et ego in Dei nomine Rogerius,
comes Fuxi, filius Ermescendis, cum con-
silio Rogerii comitis de Palhars & Rai-
mundi de Aniorto & nostrorum baronuni
circumstantium, Arnaldi scilicet de Mar-
cafabba, G. B. de Astnava, Lupi de Fuxo,
Raymundi Batalha de Castroverduno, P. G.
de Artuiniano, per me & per omnes meos
& meas, bona fide & sine dolo, jure per-
petuo hujus donationis titulo trado, laudo
atque concedo Deo & virgini Marie sanc-
toque martyri Volusiano & tibi G. Athoni,
ecclesie Fuxensis vocato abbati, omnibus-
que filiis ejusdem ecclesie presentibus &
futuris, videlicet medietatem leude de
ponte Fuxi, que est decem denariorum,
quorum octo erant mei & duo vestri, &
medietatem mei servicii, quem habeo Jel
An
1241
An
'M'
io63
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
106;:
t. m,
eu;. .io3.
Barri presentis & futiiri, & medietatem ~
furni, quem ego habebam, vel fiirnoruni,
si f'urnos contigerit fieri, ut hec omnia 841. — CCXXXVIII
ecclesia predicta absqiie niei meorumque
successorum revocatione qiiiete sempc-r J^tes de l'hommage 0 du serment de
possideat. lu furno auteni vel in furnis
omnis populiis Fuxi paiiem suinn coquat,
excepto capellano vestro & capellano ec-
ciesie, qui coquant in vestro. In furno au-
tem communi communes expensas, tam in
clibanario quani in jumento ad defferenda
ligna, sine omni contentione semper fa-
ciamus. Totius autem faniilie nostre me-
fidélité prêtés par Roger IV, comte
de Faix, au comte de Toulouse^
pour Saverdun ' , &c.
I. x TOTUM sit quod nos Raimundus, Dei
IN giatia cornes Tolose & marchio
Provincie, recognoscimus & in veritate
dietatem justitie vobis eodem modo do- profitemur vobis Rodgerio, per eandem
nando concède. Sciendum etiam quod si comiti Fuxi & vicecomiti Castriboni, quod
molendinus sive moleiidini facti deinceps pro illa terra, quam nos occupatam tenui-
fuerint supra pontem Aregie usque ad ter- mus in coraitatu Fuxi & alibi in episco-
minum ville de Gariat vel supra pontem patu Tolosano, & eam reddidimus Rodge-
de Arget, quod nobis erunt communes. rio-Bernardi patri vestro, quondam comiti
Quidquid autem infra duos pontes est, Fuxi, sicut in instrumente vel instrumen-
de jure gloriosi martyris Volusiani est tis inde factis plenius continetur, vos fe-
& erit, ita quod neque ego neque poste- cistis nobis homagium & jurastis fidelita-
ritas mea quidquam expetam. Quoscumque tem nobis & nostris, sicut pater vester
etiam optimos mores predictus Fuxi po- jamdictus & antecessores vestri nobis &
pulus modo habet vel exinde mei Se vestri nostris predecessoribus fecerunt teinpori-
& meorum & vestrorum consilio suique bus retroactis. Ideoque nos, per nostros
consensu habiturus est, ego meique suc- omnes successores & nos, concedimus, da-
cessores inviolabiliter conservabimus. Ut mus & approbamus & confirmamus vobis
autem hec omnia supradicta irrefragabili- & vestris successoribus totam predictam
ter semper conserventur, tactis sacrosanc-
tis Evangeliis confirme meisque successo-
ribus eodem modo confirmare precipio.
Hujus donafioiiis & traditionis sunt tes-
tes. (Sequuntur testes iidem qui supra.) Hec
omnia facta sunt mense junii, 11° nonas,
feria m, luna xxi, anno Incarnationis
terram, & specialiter & nominatim cas-
trum Savarduni, cum omnibus fortiis, mu-
nitionibus, dominationibus, possessioni-
bus, baronibus, militibus & aliis homini-
bus, juribus & pertinentiis suis, ac rébus
aliis omnibus ad dictum castrum spec-
tantibus, & totam aliam terram vestrani.
domiaice m"cc°XL''i°, régnante Ludovico quam habetis & tenetis in dicto episcopatu
rege F'rancorum, dompno etiam R. pon- usque ad Barram, prout melius habetis
tifice Tholosane sedis ecclesiam régente & tenetis & possidetis, & habere, tenere
féliciter. Arnaldus publicus Fuxi notarius & possidere debetis, & vestri tenuerunt &
Iianccartam scripsit. possederuut pro nobis & antecessoribus
nostris, sine inquisitione nestra & nostro-
rum. Et promittimus vobis & vestris, per
nos & nostros omnes successores, quod
omnia predicta & slngula vobis & vestris
faciemus bene habere & tenere in pace ab
omni persona, & erimus inde vobis &
vestris boni & légales guirentes de omni-
bus amparatoribus & personis publicis &
privatis. Actum est hoc y kalendas julii,
An
1 241
27 juin.
' Registre du château de Piiu,
An
1241
io65
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1066
KJ-orig.
i.lll.
col. 404-
anno Incarnationis Domini mccxli. In
cujus rei testimonium, presentem cartam
nostri sigilli niuuimine fecimus prému-
ni ri,
II. Noverint ' universi présentes & fu-
tiiri, presentem paginam inspecturi, quod
ego Rotgerius, comes Fiixi, pro hiis que
teneo in feuclum a vobis domino Rai-
mundo, Dei gratia comité Tholosano, in
episcopatu Tholosano, sicut melius conti-
nentiir in instrumentis inter vos ex una
parte & domiiium Rogerium Bernardi, co-
mitem Fuxensem, quondam patrem nos-
trum, ex altéra factis, vobis homagiiim
fncio, manibus meis positis inter vestras,
& dato vobis osculo fidei & recepto, &
fidelitatem & omnia, que in forma fide-
liiatis continentur, juro, super sanctis
Dei Evangeliis corporaliter prestito jura-
mento. Promitto vobis sub virtute prestiti
juramenti, quod simile homagium & jura-
mentum faciam vobis domino comiti supra-
dicto ad commonitionem & requisitionem
vestram, cum fuero in partibus Tholosa-
nis. Acta sunt hec apud Lunellum, anno
Domini m'CCXL" primo, quarto kalendas
julii. Testes interfuerunt dominus Duran-
tus episcopus Albiensis, Raimundus Gau-
celmi dominus Lunelli, Gaillardus prepo-
situs Sancti Salvii Albiensis, Bertrandus
Jordani de Insiila, Raimundus de Aniorfo,
W"* Bernardi de Asauna, Rostannus de
Podioalto, W. de Barreie, Guido Fulco-
dii, R. Beceda casfellarius de Appamiis,
Raimundus Siguerii, Bernardus Siguerii,
Petrus Bermondi de Sancto Felicio, &
ego Johannes Aurioli, notarius domini
comitis supradicti, qui de mandato ipsius
& domini Rofgerii comitis Fuxensis haiic
cartam scripsi.
III. Noverint' universi presentem pa-
ginam inspecturi, quod nos Rogerius, Dei
gratia comes Fuxi & vicecomes Castri-
boni, confitemur & in veritate recognosci-
mus dominum Rogerium Bernardi, comi-
tem Fuxensem, quondam bone memorie
patrem nostrum, habere & tenere in co-
mandam a vobis domino R., Dei gratia
• Mss. Je CoUert, n. 1067. [JJ. xi\, f 176 i.]
' Trésor des chartes du roi ; Foix, n. 20. [J. 332 j
original.]
comité Tholosano, marchione Provincie,
castrum Savarduni cum honore & perti-
nentiis suis universis, & generaliter totam
An
1241
aliam terraii
qu
am idem pater noster &
antecessores sui & nos visi fueramus &
debebamus habere a passu Barre inferius
in episcopatu Tholosano. Quod castrum
Savarduni supradictum cum honore &
pertinentiis suis & totam aliam terram,
prout superius est expressum, nos dictus
Rogerius, comes Fuxi, promittimus bona
fide vobis domino comiti Tholosano su-
pradicto & presentis pagine testimonio
concedimus, nos reddituros vobis in pace
& sine molestatione aliqua & sine omni
subterfugio, ad vestram omnimodam vo-
luntatem, quandocumquc super hiis per
vos vel vestrum certum nuncium fiierimus
re([uisiti. Et quod ita attendamus & com-
pleamus omnia supradicta, tactis corpo-
raliter sacrosanctis Evangeliis, gratis &
bona fide juramus. Et ad majorem horum
omnium firmitatem & in testimonium
predictorum, preSentem paginam fecimus
sigilli nostri munimine roborari. Datum
apud Lunellum, anno Domini m'cc'xi."
primo, un kalendas julii.
342. — CCXXXIX
Hommage 6 serment de fidélité prêtés
par Roger IVy comte de Foix, au
roi saint Louis '.
EGO Rogerius, comes Fuxensîs, iiotum
volo fieri tam presentibus quam futu-
ris, quod ego karissimo domino meo Lu-
dovico, régi Francie illustri, hominagium
feci ligium, sicut pater meus fuit homo
suusligius, & promis! eî, tanquam domino
meo ligio, & super sacrosancta juravi,
quod ei & heredibus ejus semper fidelis
ero & fideliter serviam tanquam domino
meo ligio, & quod conventiones, quibus
ei tenebatur pater meus, prout in ipsius
litteris continetur, tenebo firmiter & ser-»
■ Trésor des chartes du roi; Foix & Coinminges,
n, 5'. [J. 332, original scellé.]
An
124.
1067
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
10
68
vabo. In terra sîquidem, quam ego cornes
teiiço, val in illa, quam dicto patri meo de-
dit dictiis dominus rex, non potero facere
de cetero novam fortericiam nec veteres
fortericias sine mandato ejusdem domini
régis inforciare, nec in hiis terris recep-
tare scienter inimicos Ecclesie sive domini
régis; & si forte, me ignorante, aliqui de
talibus ibi receptarentnr, admonitus per
dominum regera vel per nuncium ejus,
vel per ballivum siium aiit nuncium ejus,
eos expellere tenerer, & extunc capere
tanquam meos proprios inimicos. Et here-
des mei ad eadem oninia tenebuntur. In
cujus rei memoriam, présentes lifteras ei-
dem domino régi tradidi sigilli mei muni-
mine roboratas. Actum Aurelianis, anno
Domini ]\i°cc'' quadragesimo primo, mense
julii.
343.
CCXL
vabimus, absque omiii contradicfu nostri
& nostrorum. Et insiiper ad mayorem cau-
telam, ut firmius habeatur, jiiramus per
Deum & hec sancta 1111°' Evuangelia, ma-
nibus nostris corporaliter tacfa, quod ita
observabimus bona fide, ut melius dici
potest & intelligi, & in aliqiio non con-
traveniemus nec contravenire aliquem fa-
ciemus. Et insuper faciemus vobis domino
régi prenotato homagium manuale, ad fo-
rum Aragonie. Actum est hoc in presencia
subscriptorum , xvi kalendas novembris,
scilicet in Barchinona, anno Domini M'CC
quadrigesimo primo. Sigfnum Trencavelli
vicecomitis predicti, qui per nos & nostros
predicta laudamus, concedimus & firma-
mus. Presentibus videlicet P. H. comité
Ympuriarum, Ex. de Focibus, G. Fortis &
R. A. de Podio.
Signum (locus signî) Pétri Carbonelli
notarii Barchinone, qui hec scripsit man-
dato prefati Trencavelli vicecomitis, die
& anno prefixis.
An
1241
Acte de Trencavel, vicomte de Bé-^lers,
qui se soumet à t arbitrage du roi
d'Aragon t- du comte de Toulouse '.
Hd.orig.
t. 111,
col. 4o5.
An
1241
17 octo-
bre.
I
N Christi nomine. Sit omnibus manifes-
tum, quod nos Trencavellus, gratia Dei
vicecomes de Besers, per nos & nostros,
non dolo, non vi, non nietu compulsi, nec
în aliquo circumventi, ymmo scienter &
consulte & ex certa sciencia atque sponte
& nostra liberalitate, mittimus nos cuni
tota terra nostra & homines nostros, ad
cognicionem & voluntatem vestri, domini
Jacobi, Dei gratia régis Aragonie, Mayori-
carum &Valencie, comitis Barchinonensis
& Urgelli, domini Montispessuli, & R.,
eadem gratia comitis Tolosani, in hune
modum : quod nos mitimus per nos P. de
Villanova, G. Fortem & R. A. de Podio,
ita quod faciamus cognicionem vestram &
ipsorum & quidqiiid procedere velitis vos
omnes supradicti in toto facto nostro &
terre & hominibus nostris, ratum habebi-
mus atque firmum & inviolabiliter obser-
344.
Parcage entre le comte de Foix £■
l'abbé de Lé-^at, pour la ville de ce
nom 6" son territoire^ .
IN Dei nomine. Notiim sit omnibus homi-
nibus presentem paginam inspecturis
sive audituris, quod nos frater Petru.'î, hu-
milis abbas monasterii Lesatensis, Clunia-
censis ordinis, & conventus ejusdem mo-
nasterii, videlicet Guillelmus de Roerio
sacrista, Peregrinus cellerarius, Petrus
Rossellus camerarius, Guillelmus de Vil-
lanova infirmarius, Sancius prior Montis-
rcdoni, Ademarius de Birnos, Petrus de
Castanhaco, Guillelmus Capafus, Poncius
de Bordis, Arnaldus de Mazeriis, Guillel-
mus de Montels, Poncius de Macenaclio,
Petrus de Albiaco, Raimundus de Casali-
bus & Vitalis de Spaor, nos omnes insi-
mul, per nos & per nostros successores,
An
1 241
décem-
bre.-
'Trésor des chartes du roi j Toulouse, sac 7,
n, 106. [J. 3i6; original.)
' Lat. 9189, (° \Jii r° & v". — Cartulaire de
l'abbaye de Léznt.
An
1069
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1070
non inductî vî nec dolo, set bona & spon-
tanea voluntate, videntes & intelligentes
magnam utilitatem nostre domus, dona-
nius & concedimus in perpetuum vobis do-
mino Rogerio, Dei gratia comiti Fuxensi
& vicecomiti Castriboni, & successoribus
vestris omnibus, successive Fuxi tenenti-
bus comitatum, in feudum sub conditio-
nibus infra contentis in hominibiis & villa
Lesatensi, extra tamen fossata castri, ubi
monasterium situni, quod castrum cum om-
nibus habitantibus intus libère retinemus,
medietatem leidarum, pedagiorum & jus-
ticiarum civilium & criminalium & incur-
rimentorum mobilium duntaxat bonorum,
& locale unum ad construendum domos
planas cum solariis, sine turre, vallo, cos-
seriis & alia qualibet municione, sub ea
quantitate & loco quibus nos duxerimus
ordinandum, & quod sentencias a consu-
libus, cfui par nos tantum ibidem instituen-
tur, qui etiam jurabunt nobis solum quod
fideliter & legaliter tractent causas crimi-
nales & definiant super eisdem causis cri-
minalibus, latas noster & vester vicarius
pariter execucioni demandent. Excipimus
tamea de predictis omnibus clericos & do-
natos, de cellario nostropanem recipientes
& viuum cotidianum, & famulos nostros
& eorum bona, ac familiam universam,
Juramentum vero fidelitatis & receptio-
nem fidanciarum & cetera omnia, que
vobis superius conceduntur expresse in
hominibus & villa predictis, nobis & suc-
cessoribus nostris ac monasterio Lesatensi
in solidum retinemus. Set si bajulus nos-
ter in prosequendis causis vel justiciis vel
fidanciis recipiendis esset negligens vel
remissus vel fraudulentus, nos per nos &
per successores nostros promittimus illa
facere 8c complere bona fide ad vestram
denunciationem & vestrorum. Cetera vero
a predictis in feudum vobis expresse con-
cessis, nobis & nostris successoribus & mo-
nasterio nostro retinemus omnino, quod
immunitatem & salvetatem monasterii ac
ville Lesatensium, prout tenet a cruce de
Ganilas usque ad crucem Pontis Nauterii,
& a cruce Podii de Garda usque ad crucem
de Crabarissas, & inde ad extimacionem
dictorum terminorum girando in rotuu-
dum per Lesati circuitum, restituatis ac
firmiter observetis & ab omni bomine de-
fendatis, infra quam hominem capere vel
cum preda reverti vel aliquam, prêter que
vobis superius conceduntur, exaccionem
vel adempramentum facere vel servicium
aliquod extorquere violenter vel inde ali-
cui guerram facere, nisi pro evidenti nego-
cio dicti monasterii, minime atemptabitis,
sine nostro vel vicariorum nostrorum vel
successorum nostrorum consensu sponta-
née & expresse. Insuper omnem albergam
& dominationem & usum, & denique omne
jus vobis & predecessoribus vestris de facto
vel de jure in monasterio & hominibus,
villa ac salvetate predictis actenus com-
petentia seu per instrumentum aliquod
vobis concassa, prêter illa que superius
vobis conceduntur vel inferius retinentur
expresse, absolvatis, derelinquatis & qui-
tetis per vos & per vestros successores in
perpetuum Domino omnipotenti Deo &
beatis apostolis Petro & Paulo & beato
confessori Antonio & nobis & nostris suc-
cessoribus, excepto jure patronatus, quod
nobis compatit ab antiquo, quod jus pa-
tronatus salvum nobis & successoribus
nostris pernianeat semper & integrum, —
Item retinemus quod a villa Paterni usque
ad rivum Alvari, & a ponte Noguerii us-
que ad terminum territorii Sancti Eparcii,
& a villa Sancti Sulpicii usque ad rivum
de Magastaud, & inde ad estimationeni
dictorum terminorum girando in rotun-
dum par Lesati circuitum ad instar circuli,
non possitis aliquod jus vel possessionem
tam per donationem, emptionem, quam
alium quemlibet modum adquirere sine
voluntate nostra vel successorum nostro-
rum spontanea & assensu expresso, sed
omnia adquirenda & adquisita nobis &
nostris successoribus & Lesatensi monas-
terio perpetuo resarventur, prêter que
vobis conceduntur expresse. — Item eun-
tibus & redauntibus ad mercatum, quod
sit singulis septimanis in villa Lesati, die
martis, per très dies continues ipsis &
rébus aorum securitatem & ducatum con-
tra omnem hominem impendatis infra
comitatum vestrum & distric tum & extra
pro posse vestro bona fide. Similitër eun-
tes Si redeuntes ad nundinas Lesati, que
fuerint in festo sancti Michaelis septem-
An
1241
An
IZ41
IO7I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1071
bris & omnîa eorum bona seciim portan-
tes & ducentes per XVII dies continues,
videlicet per viii dies ante & per Viii
post securos & guisatos ducatis pro posse
vestro. — Pro feudo vero supradicto vos
& vestri successores homagium nobis &
nostris successoribus faciatis & fidelitafis
prestetis juramentum. — Item damus in
perpetuum & concedinuis vobis & omni-
bus vestris successoribus, successive Fuxi
tenentibus comitatum, in feudum ad edifi-
candum castrum & fortitudinem & villam,
medietatem in omnibus honoribus & pos-
sessionibus & pertinenciis heremis & con-
directis territorii Sancti Eparcii & suorum
terminorum, ad monasterium Lesatense
pertinentibus. Reliquam vero medietatem
nobis 8c successoribus nostris intègre rrti-
nemus, quod castra integraliter & medie-
tatem ville & reddituum vos & vestri suc-
cessores, sicut dictum est, in perpetuum
tenebitis in feudum per nos & per nostros
successores, & villam & [medietatem] ju-
risdictionum civilium & criminalium &
omnium jurium & omnes redditus & pro-
ventus ejusdem & dominationes & jura
habeamus nos & nostri successores vobis-
cum & cum vestris successoribus, ut dictum
est, per médium. — Homines preterea Le-
satenses & aliarum villarum seu locorum
nostrorum in predicta villa minime reci-
pietis, absque voluntate nostra & assensu
expresse. — Item quod alter nostrum sine
altero non possit exactiones aliquas, quo-
cumque nomine censeantur, vel adempra-
iiiontum ati([uod in predicta villa facere,
salvo tamen quod unus sine altero possit
eos ducere in exercitu & cavalgada in suis
necessitatibus bona fide. — In quo terri-
torio Sancti Eparcii, ut dictum est, quod
faciemus limitari, vos faciatis castrum &
fortitudinem propriis expensis vestris in
podio, qui dicitur Arbolhag, quod castrum
denominetur de cetero Salvaterra, & illiid
castrum vos & vestri successores, ut dictum
est, teneatis in feudum a nobis & successo-
ribus nostris & pro monasterio Lesatensi,
de quo Castro vos & vestri successores de-
tis potestatem nobis & nostris successori-
bus, iratis & placatis, ad nostram commo-
nicionem vel nostrorum semper, quam
potestateift vobis restituemus & reddemus
cadem die, qua ipsam recipîemus sine
dampno vestro & vestrorum. — Villa vero,
que ibi edificabitur contigua predicto Cas-
tro, eodem nomine Salvaterra nominetur
& nuncupetur, que villa & homines &
femine & census & usatici & jura & do-
miuaciones & silve & pascua & aqiic fluen-
tes & non fluentes & terre culte & inculte
& justicie & placita & leude & pedatica &
generaliter onines redditus & proveutus
hic expressi & non expressi, quocumc(ue
nomine censeantur, & omnia jura & domi-
nationes & omnia quecumque provenient
vel poterunt provenire de eadem villa &
infra suos termines, nos & nostri successo-
res vobiscum & cum vestris successoribus
pro indivise in perpetuum per médium
habeamus. — Item quod nostri vicarii &
successorum nostrorum vobiscum vel cum
vestris pariter causas criminalcs, quas per
nos tractare non possemus, audiant & dif-
finiant & penas exerceant corporales, &
quod vos vel vestri successores non possi-
tis habere, nisi unum bajulum inter villam
de Lesato & villam Salveterre eodem tem-
père, & tamen quod possitis illum mutare
& alterare pro velle vestro. — Item infra
clausuram castri non recipietis aliquos
habitateres, nisi de familia vestra. — Item
quod in Salvaterra predicta familia vestra
sequatur forum vestrum, & familia nostra
& clerici & donati sequantur forum nos-
trum, donati scilicet recipientes panem &
vinum cotidianum de démo nostra. — Item
quod in locis & personis subjectis monas-
terio Lesatensi non facietis aliquam exac-
tienem vel adempramentum violenter, sine
nostra vel successorum nostrorum expressa
licentia & asscnsu, nec id a familia vestra
fieri permittatis. — Item ab ecclesia Sancti
Juliani de Tesaco usque ad locum in que
villa fuit, que dicitur Albiacus, & ab ec-
clesia Sancti Andrée de Fossato usque ad
fines territorii Sancti Eparcii versus Lesa-
tum, & inde ad estimationem dictorum
terminorum procedendo per circuitum
castri & ville Salveterre ad instar circuli,
salvis nobis dominiis & juribus castrorum,
que nunc edificata consistunt & a vobis
tenentur & nobis, proprietatibus nostris
& fendis que a nobis tenentur, & quod
possessiones & jura nostra redimere nobis
An
1241
An
I :^i
loyS PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 1074
liceat de mnnibiis detentonim, alter sine jecta, ubicumque sint vel esse debeant, gui-
altero adquisitiones aliquas facere ne- demiis, manuteneamus, protcgannis & de-
queat, set per médium omnia fiant. Adqui- fendamus bona fide pro toto posse nostro.
siliones vero ipse condiciones predicti — Item per nos & per nostros successores
feudi sorcientur; quod si alteri nostrum laudamus, concedimus & confirraamus vo-
An
1241
non suppeteret persolvendi facultas, reli
quus precium totum persolvens partem
iitriusque tamdiu teneat, quousque ab al-
tero fuerit satisfactuni. Predicta vero feuda
perpetuo vel ad tempus vobis & siiccessori-
bus vestris transferre in alium vel alios non
licebit. Retinemus insiipcr in territorio
predicto nobis & successoribus nosfris &
monasterio predicto décimas & primicias
omnium fructuiim terre, & de piscariis,
molendinis & universis carnalaticis déci-
mas, oblationes iiisuper & defunctiones.
bis & omnibus successoribus vestris omnes
immunitatcs & libertates & concessiones,
& omnia afraiiquimenta & privilégia vobis
& predecessoribus vestris & monasterio
predicto & personis & locis sibi subjectis,
a nobis vel a predecessoribus nostris facta
vel concessa. — Preterea in remissionem
pcccatoruni nostrorum condonamus & re-
mittimus vobis & hominibus Lesatensibus
illum victum, quem nos & predecessores
nostri accipiebamus & debebamus accipere
in vestro monasterio & in hominibus de
& omnia jura spiritualia & locum ad eccle- Lesato, si private per monasterium prefa-
siam edificandam & domos nobis ydoneas tum transiremus sine exercitu, & quod
& cimiterium infra villam. Preterea quod non possimus in dicta villa nisi semel in
quilibet nostrum possit habere ii\fra ter- anno tantum albergare & tuiic cum CL
ritorium predictum ortum & vineam & equitantibus nobis vel familia nostra ibi
terras arabiles satis ad unam cordam bo- existentibus vel nostris successoribus, qui-
vum. Omnia predicta & singiila donamus bus omnibus & eorum equitaturis liceat
& concedimus vobis & vestris successori-
bus in perpetuum, ut predictum est, ad
omnes vestras voluntates & vestrorum suc-
cessorum, salvis predictis condicionibus, in
feudum, ita quod vos & vestri successores
albergare semel tantum in anuo, ut dictum
est, vel quod tune dentur nobis vel succes-
soribus nostris loco alberge VI libre Mor-
lanorum, quod sit in electione vestra &
successorum vestrorum, & illam eandem
per nos & per nostros successores & per albergam accipimus a vobis in feudum,
predictum monasterium semper teneatis, quam nobis & nostris successoribus habere
ut predictum est, & faciatis vos & vestri & tenere & dari semper facietis, & tac-
successores nobis & successoribus nostris tis sacrosanctis Evangeliis juramus, quod
& conventui dicti monasterii unum alber- omnia predicta & singula attendamus 8t
gum singulis annis, in festo beatorum
apostolorum Pétri & Pauli vel xxv solides
Morlanenses ad olcctionem nostram &
s\iccessorum nostrorum. Preterea homa-
gium facietis vos 8c vestri successores no-
bis & uostris-successoribus, & tactis sacro-
sanctis Evangeliis, fidelitatis prestabitis
juramentum semper in mutatione domini
vel vassalli. — Et nos Rogerius, Dei gratia
comes Fuxensis & viceconies Castriboni,
recipimus a vobis, domino Petro abbate &
conventu predicti monasterii, omnia pre-
dicta & singula cum eorum integritate in
feudum sub predictis condicionibus, pro-
mittentes ctiam vobis quod predictum mo-
nasterium & personas vestras & successo-
rum vestrorum & omnia bona predicti
compleamus & quod numquam contrave-
niamus nec contravenire facianuis per nos
vel per aliquam interpositam personam.
— Et nos frater Petrus, humilis abbas &
copventus predicti, omnia predicta & sin-
gula laudamus & confîrmamus, 8c promit-
timus per nos & per nostros successores,
quod ita compleamus 8c attendamus 8c
quod semper firmiim habeamus 8c contra
nunquam veniamus nec contravenire fa-
ciamus per nos vel per aliquam interpo-
sitam personam, asserentes in veritate
quod omnia acta sunt in utilitatem pre-
dicti monasterii. — Et nos abbas 8: conven-
tus 8c dominus comes predicti, nos omnes
per nos 8c per nostros successores, certifi-
cati de jure nostro, renunciantes omiii
monasterii 8c personas 8c loca sibi sub- bencficio juris civilis 8c canonici, ad hec
An
1070
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1076
infriiigeiida iioLis competenti vel etiani
competituro, laudamiis & confirmanius
[ac] concedimus omnia predicta & singiila.
Et ut hoc presens publicum instrumeatum
plenius roburobtiiieat perpétue firniitatis,
sigilla nostra eidem duximus appendcnda.
— Harum couventionum, collationura seu
concessionum factarum a dicto domino
Petro abbate prefato domino Rogerio co-
miti Fuxi & successoribus ejus, & etiam
predicta donationis & remissionis & om-
nium concessionum factarum a domino
Rogerio comité Fuxi prescripto dicto Pe-
tro abbati & conventui ejusdem monaste-
rii Lesati & eorumdem successoribus, sunt
testes Raimundus de Duroforte, Faber
de Biraco preceptor de Gabro, Arnaldus
Guillelmus de Lordato filius quondara
Bernardi de Lordato, Bernardus de Villa-
nova, Rogerius de Lobaud, Raimundus
de Boltenaco. Et predictarum concessio-
num, collationum seu conventionum fac-
tarum a dicto conventu Lesati jamdicto
domino comiti Fuxi & suis successoribus
sunt testes : Arnaldus Guillelmus de Lor-
dato predictus, Arnaldus Corbatus, Ber-
nardus de ViUanova, Rogerius de Lobaud,
Raimundus de Boutenaco, Raimundus de
Montealto, Arnaldus Jolenus, Arnaldus de
Montealto diaconus, Raimundus Johan-
nes, Raimundus Barravus, Vitalis de Be-
vila, Guillelmus de Bevila, Raimundus Ga-
rinus. Et Raimundus de Luparia, tabellio
345. — CCXLI
Hommage du comte de Comminges,
au comte de Toulouse^
MANIFESTUM sit omnibus presentibus
8c futuris, quod ego Bernardus, comes
Convenarum, confiteor & in rei veritate
recognosco vobis domino Raimundo, Dei
gratia comiti Tholosano, presenti 8f in-
terroganti, me tenere a vobis in feudum
castrum de Murello & castrum de Sama-
thano, cum eorum tenemento & honore
& pertinentiis universis. Item confiteor
& in veritate recognosco me tenere a vo-
bis in feudum generaliter quicquid habeo,
teneo, habere & tenere debeo in diocesi
Tholosana, exceptis hiis que habeo & te-
neo a comité Fuxensi in Bolbestre & alibi
in diocesi Tholosana. Quod autem propre-
dictis feudis vobis fidelis existam & fidèle
servicium faciam, videlicet guerram& pla-
citum, ad commonitionem vestram vel
cujuslibet certi nuntii vestri, & quod ho-
norem vestrum & utilitatem vestram pro-
curem & omnia, que in forma fidelitatis
continentur, & contrariis pro posse resis-
tam, omnia servicia que fidelis vassallus
facere débet bono domino suo fideliter
ICd.oris.
t. III,
col. 4o5.
An
I 241
4 dc-
ccmbre.
exibendo, & specialiter vitam & mem-
publicus Savarduni, est de toto hoc, sicut brum vobis per sollempnem stipulationem
superius scriptum est, testis & ad hec cm- & sub obligatione omnium bonorum meo-
nia fuit presens & cartam illam scripsît
mense decembris, feria I, anno Incarna-
tionis Domini iWcc'XL"!", régnante Lo-
dovico rege Francorum, Raimundo Tho-
losano comité & Raimundo episcopo.
rum borta fide promitto, & super sanctis
Dei Evangeliis juro corporaliter, prestito
juramento, & inde ligium homagium vobis
facio, manibus meis positis inter vestras,
& date vobis osculo fidei & recepto. Acia
sunt hec anno Domini Wcc'xL"!", 11 no-
uas decembris. Testes interfuerunt domi-
nus episcopus Convenarum, Raimundus
prepositus Tholosanus, Rotgerius comes
Fuxensis, Jordanus de Insula, Sicardus &
Guilabertus de Montealto fratres, Ber-
trandus Jordani de Insulti, Sicardus de
Miromonte^ Jordanirs de Lantari, Guillel-
mus Arnaldi de Tantalone, Bonifacius de
Falgari, Sicardus Alarrtanni, Berengarius
Éd.ori!;.
t. Ml
C01.40Û'
' Mss, de CoUert, n. 10Ô7. [JJ. 3nx, f 177 a.]
An
1141
1077
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1078
An
1241
22 octo-
bre.
Centulli canonicus Huthenensis, Poncius
Grimoardi, Petrus de Tholosa vicarius
Tholose, Bertraiidua de Vesceriis, Rai-
mundus Arveui, GalHardus de Opiano,
Arnaldus Willelmi dô'Symorra, Willelmus
de Bouvilla, Petrus d'Espac, Bertrandus
del Faro, Raimundus Bernardi Froterii,
Rotgerii (sic) de Mcmtealto, Gailardus de
Bouvilla, Arnaldus Ouillelmi de Barta,
Lupus de Fuxo, & alii quamplures, & ego
Johaiines Aurioli, notarius domini comi-
tis, qui maiidato dicti domini comitis &
comitis Convenarum supradicti hanc car-
tam scripsi.
cialibus episcopis ac aliis probîs viris
Irequenter fuerinius requisiti, quod vobis,
domino archiepiscopo, deffectus vestros
ostenderenius, ne detrimentum quod pati-
tur Narbonensis diocesis necnon provin-
cia, quantum in nobis est, quoad regimen
spiritualium & temporalium, per tacitur-
nitatem in nostram perniciem redundaret,
nos volentes tantum evitare discrimen, ne
propter censuram sancte Romane ecclesie
in manus Dei viventis damnabiliter inci-
dere nos coutingat, deffectus vestros vobis
ipsi denunciamus pro caritatis aff'ectu, in
hoc caritatis fraterne debitum persolven-
tes, ne a Deo vel quovis alio possit quic-
quam imputari capitulo Narbonensi. De-
nunciamus etenim, quod spiritualia simul
& teniporalia, quoad episcopale officiuiu
spectant, in diocesi vestra depereunt ob
vestram impotentiam pariter & deffectum,
unde pro salute anime vestre & vestroruni
subditorum profectu, paternitatem ves-
tram requirimus ex illo debito, quo sumus
i'-^UM puritas conscientie, qua mediante asfricti vobis & ecclesie Narbonensi, &
An
346.
CC*CLI1
Monltîon du chapitre de Narhonne
à son archevêque '.
V> fidelis anima suo jungilur creatori,
sit ab omnibus amplectenda, claret liquido
quod in agendis & proponendis veritas
sequenda est & scandalum postponen-
dum, precipue ubi status justitie hoc
requirit. Verum licet inter prelatum &
ecclesiam spéciale matrimonium sit con-
tractum, propter quod ad invicem sunt
astricti, ut sit quedam servitutis mutue
caritas inter eos, nihilominus famen juxta
canonica instituta admonentur subditi, ne
plusquam expedit sint subjccti, quoniam
taciturnitas, ubi periculum anime verti-
tur, plurimum est dampnosa. Ille namque
cui interest, si delinqucntem cum possit
non monuerit, tacendo peccatum alterius
facit suum. Quid enim prodest non pu-
nir! pro peccato proprio, qui puniendus
est alieno? Unde cum primus innocentie
gradus sit odisse nephanda^ malivoli judi-
candi non sunt, qui errata alterius ils, qui
prodesse possunt, satagunt judicare, quia
plurimumque delinquens hoc modo licet
invitus trahitur ad salutem. Hinc est,
quod cum nos, capitulum Narbonense, a
legatis sedis Apostolice & a comprovin-
' Bibliothèque du roi. Portefeuille de Baluze.
etiam monemus vos, consulentes pro ho-
nore Jesu Christi, ob persone vestre reve-
rentiam pariter & salutem, ne vituperetur
ministerium vestrum, quatinus in aliquo
loco quiescatis, nec passim & indifferenter
per terram hue vel illuc equitetis in peri-
culum vestri corporis, cum hoc cedat in
confusionem Narbonensis ecclesie ac scan-
dalum plurimorum. Item monemus, unum
de vestris comprovincialibus episcopis ad-
vocetls, per quem possint vice vestra in
Narbonensi diocesi episcopalia ministrari,
cum vos ad hec, quod dolentes referimus,
exequenda, sitis inhabilis, sicut nostis &
est etiam omnibus manifestum. Hoc ideo
dicimus, ut sit ille vobis coadjutor, sicut
decet, donec aliter per summum Pontificeni
super lis fuerit ordinatum. Item, cum plu-
ries bénéficia ecclesiastica indignis contu-
leritis & indigne, & etiam idiotis, justi-
ciam postulantibus denegaveritis, & injuste
exconimunicationis & interdicti sententias,
monitione non premissa, tuleritis & jursi
ordine pretermisso, absolvere etiam nolitis
clericos contra jus, nisi pecunia mediante
aut alio servitio non oblato, fractores paciâ
& hereticorum fautores a legato excommu-
nicatos, débita satisfactione non prestita
KJ.orig.
t. III.
col. 407.
An
1241
1079
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1080
vel satisdatioiie oblata, absolvere pre-
sunipsistis, quos tameii absolvere minime
poteratis, Judeonim mimera in Chris-
tiaiioriim prejiidicium contra justiciam
recepistis, redditus ecclesiarum vacantium
vestre diocesis occupatis per bajulos ves-
tros & laicos, in proprios usus converti-
tis, décimas noviter acquisitas spectantes
ad ecclesias vobis appropriatis, ecclesias-
tica l)eneficia ciim integritate débita non
confertis, imo auctoritate propria secatis
ea contra concilium Turonense, procura-
tiones, visitatione non facta, in denariis
recipitis, fréquenter etiam, non ob debi-
tum pontificalis olficii persolvendum, sed
indignatione concepta ad vindictam, pro-
curationes vobis fieri exegistis, ordinatio-
nes a predecessoribus vestris pro sainte
animarum suarum factas necnon 8i lau-
dabiles consuetudines & statuta ecclesie
Narbonensis proprio motu perturbatis 8e
ailla palatii domini archiepïscopi, in Castro
de Capitestagno, ante capellam Sancti Ni-
colai, & ibidem lecta, in presentia &t testi-
monio A. abbatis Sancti Aniani, U. Romes
sacerdotis prioris de Censennone, G. Ea-
roni capellani Sancti Sebastiani Narbone,
G. de Vitillano, & Rafardi clerici Sancti
Justi, Bernardi Vincentii sacerdotis, Sfc.
& moi Giraldi Constantini, scriptoris Nar-
bone, qui bis omnibus interfui, & hec
omnia scripsi de mandate capituli, aniio
Nativitatis Christi m ce XL l, Xi kalcndas
novembris.
Venerabili in Cbristo patri Se domino
P., Dei gratia archiepiscopo Narbone,
devoti filii ejiis capitulum Narbonense,
reverentiam debitam cum salute. Cum
secundum canonicas sanctiones semprr
in episcoporum confirmationibus capituli
sancte Narbonensis ecclesie teneamiiii
habere presentiam & ipsius requirere
An
1241
Éd.orij»,
t. 11.,
col. 4^6.
temere impeditis, clericos & ecclesias in- consilium, sicut decet, ad hec, révérende
debitis exactionibiis aggravatis, census 110-
vos ecclesiis imponitis, ecclesias multas
ad manum propriam, 8c mensam vestram
retinetis, honestas personas improperiis
& conviciis debonestatis, 8j gravitate pon-
tificali contempla, provocando ad scanda-
lum, ipsas imposturis 8i diminutionibus
diffamatis, & alla quamplurima in inju-
riam pontificalis officii attentatis, ut de
aliis, que ad vite honestatem & mores
respiciunt, propter persone vestre reve-
rentiam taceamus ad presens, suc tameii
loco 8c tempore exprimenda; monenuis
vos laudabiliter super premissis omnibus
emendetis, ita quod emendatio fiât nobis
8c aliis manifesta; inbibentes vcbis ex
parte sedis Apostolice, capituli deliberato
coiisilio, ne de cetero talia vel similia
presumalis, sed juste, pie ac canonice
vivendo, adbibito discrète 8c altiori consi-
lio, sfudeatis vitam vestram 8c officiiiin
vestrum in meliiis reformarc. Appellamiis
aiitem ad sedcni Apostolicam, [ne] contra
personas 8c bénéficia nostra, fautores, def-
fensores, adjutores, consiliarios 8c clericos
nostros quoscumque possitis propter hoc
aliqiiid attemptare, monitioncm istani in
protectione domini pape 2c sedis Apos-
tolice ponentes, 8c iterum a])pellamus.
Iveddita fuit hec nionitio 8c appellatio in
pater &i domine, contempto capitulo nos-
tro procedere non dcbetis. Cum igitur, si-
cut intelleximus, Bitterrensis ecclesia sit
pastoris solatio destituta, paternitati ves-
tre, quanta devotione possumus, suppli-
camus, ut si in ipsa Biterrensi ecclesia fiât
electio vel sit facta, ad confirmationem
ipsius electi nullatenus procedatis sine
iiostro consilio 8c consensu, quia nos
presto sumus facere quidquid postulat
juris, ad honorem Dei 8c expeditionem
ecclesie Biterrensis. Quod si secus, quod
non credimus, facere volueritis, hoc vo-
bis quantum possumus ex parte domini
pape inhibemus, ad sedem Apostolicam
appellantes, ne spreto jure nostro super
iis in aliquo procedatis. Datum Narbone,
VII kalendas febriiarii, anno Nativitatis
Christi MCGXLIi.
io8i
PREUVES DE L'FIISTOIRE DE LANGUEDOC.
108:
An
1242
347.
Coutumes &■ libertés accordées par
Sicard Alaman aux habitants de
Montastruc '.
NOVERINT universi présentes pariter &
fiituri, quod Sycardus Alanianui, par
fis, consilio tanieii dicti donvînî val siii
bajuli, & reddantur inde ei de quolibet
solido vende I denarius & de quolibet so-
lido pignoris I obolus. Et si dominus vel
ejus bajulus claniorem habuerit pro dictis
feodis, fideni inde habeat & IIII denarios
justitiam, si ipse, a quo clamorem habuerit
vel qui clamorem fecerit, fuerit juste in-
culpatus. — Item dédit & concessit eisdem
hominibus & mulieribus suprascriptis ,
quod si aliquls de officio ibi venerit ha-
bitatum vel morari, ut de suo officio possit
se & per omnes heredes & successores
janvier, suos, (ledit & concessit omnibus homini- libère uti & operari cum supradictis usi-
bus & mulieribus, presentibus & futuris, bus & censibus, quos pro suis feodis faciat
qui & que causa habitandi & morandi ad eidem domino vel suo bajulo, sicut supe-
locum quod dicitur Montastrux jam vene- rius est expressum. — Omnia vero fuma
rant & deinceps venerint, ut quilibet ha- & molandina debenf esse propria jamdicti
beat ad trahendum duas cartonadas terre domini & successorum & heredum ejus. —
libéras cum 11 solidisTolosanis oblialibus, Dédit etiam ac concessit eisdem homini-
qui ei inde reddantur singulisannis in festo bus ac mulieribus suprascriptis, ut qui-
sancti Thome, & Il denariis de reacapate, cumque ad predictum locum causa habi-
quando evenerit. — De aliis vero terris
habeat quicumque de illis [quod] voluerit
trahere cum tasca, quam inde eidem do-
mino vel suo bajulo reddat in garba vel in
grano, ad electionem domini vel sui bajuli
in eadem terra. — Et dédit & concessit eis
in eodem loco ad faciendum & hedifican-
dum ibi domos, & quod sint liberi ab eo-
dem domino de fogagio, de alberga 8c de
quista cum VI denariis Tolosanis obliali-
tandi ik morandi venerit, undecumque sit,
eat, redeat & permaneat libère in terminis
ejusdem loci, cum supradictis censibus &
usibus, quos ei facere & reddere vel ejus
bajulo teneatur, ut suprascriptum est,
nisi tamen exierit vel recederit a bastida
a domino comité aut ab eodem Sycardo
noviter facta vel consfructa. — Item dcdit
& concessit eisdem hominibus ik mulieri-
bus in honore predicti loci & per totura
bus, qui ei vel suo bajulo inde reddantur honorem pascua libère sine tala & in bos-
singulis annis in eodem festo beati Thome,
& reacapte 11 donariorum c[uando evene-
rit, & unam eminadam terre ad plantandam
& tenendam ibi vineam, cum m denariis
Tolosanis oblialibus, qui ei reddantur vel
suo bajulo singulis annis in festo sancti
Thome, & reacapte II denariorum quando
evenerit. — Retinuit insuper ibi sibi &
successoribus suis in omnibus supradictis
honoribus, quod non possint dari ad su-
perfeodum nec vendi, impiguorari vel alie-
nari militi vel ejus filio vel clerico aut do-
mui religiouis nec alio modo, ut dominus
possit inde amictere suas dominationes,
itnmo débet illas habere pre omnibus aliis
pro venda vel impignoratione, si retinere
voluerit. Sin autem, ut vendant illos cui-
cumque voluerint, exceptis tamen predic-
' Origiiialj Archives nationales-, J. SîS, n. 3i.
quis suis ejusdem honoris tailhium ad
ligna tailhanda, ad domos eorum con-
struendas & hedificandas & ad eorum
ignés, & hoc libère sine forastagio, &
etiam omnes aquas libéras. — Dédit autem
& concessit eis libertatem & consuetudi-
nem, quod si aliquisvel aliqua moriebatur
ibi sine herede, non comparente dono,
ordinatione, testamento ab eodem def-
functo vel ab eadem deffuncta facto, qucd
medietas omnium bonorum & rerum mo-
bilium & immobilium illius talis deffuncti
vel deffuncte sit & remaneat eidem do-
mino, & alla medietas detur amore Dei,
cognitione consulum ejusdem loci, si ta-
men infra annuni post decessum illius
hères vel alius loco & jure sui non appa-
ruerit, & quod res & bona illius illo anno
teneant in eorum posse bajulus & consulcs
ejusdem loci. — Et si aliquis de iiocte fu-
Aii
1 2<)2
An
io83
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1084
raverit uva vel aliquam frucham, quoJ
teneatur dare domino V solides Tolosaiios
justiciam ; tameii si furaverit uva vel ali-
quam frucham de nocte & detulerit in pa-
nerio, semais vel sacco, teneatur dare
domino LX solides Tolosanos de justicia.
siim non percusserit, & si alïquem per-
cusserit, teneatur de tali justicia quale
debuerit secundum quod erit delictum. —
Has vero libertates & consuetudines, si-
cut superius scripte sunt, & alias secun-
dum consuetudines & libertates, que in
Et quod consules teneantur facere fieri opido & villa Castrisarraceni tenentur &
emendam taie illi qui passus fueriteorum- observantur, dédit & concessit dictus Sy-
dem cognitione. — Retinuit insuper ibi cardus Alamannus omnibus hominibus &
dictus Sycardus, quod si aliquis feceritali- mulieribus, presentibus & futuris, qui &
cui vuluus, sicut est consuetum in Tholo- que causa morandi & habitandi in predicto
sano, & per confessionem ipsius, de quo loco, qui dicitur Montastrux, jam vene-
querimonia facta fuerit, vel per testes pro- rant & deinceps venerint, promittens se
batum fuerit, quod ille talis teneatur dare & heredes & successores suos eos servare
ei LX solides de justicia, & qui vulneratus in perpetuum & tenere & custodire ipsis
fuerit recipiat inde emendam de bonis il- hominibus & mulieribus suprascriptis,
lius, qui vulnus fecerit, cognitione dicti presentibus & futuris, & heredibus & suc-
domini vel sui bajuli & consulum ejusùem cessoribus eorum & uUo jure non contra-
ville. — Si vero aliquis vocaverit alterum
falsum, inlegitimum vel proditorem, ha-
beat indedominus talem justiciam, qualem
bajulus suus secundum formam delicti &
ipsi consules ejusdem loci noverint esse
liabituram. — Item concessit eis, quod
venire. — Acta fuerunt hec omnia ita &
concessa Tholose, in aula domini comitis,
XII die exitus mensis januarii, feria II, ré-
gnante Lodoico Francorum rege, & R.
Tholosano comité & R. episcopo, anno
M" ce XL" primo ab Incarnatione Domini.
omnes injurie & querele & jus ipsius do- Testes sunt Petrus Laurentius & David
mini de judiciis, que in predicta villa & bajulus dicti Sycardi Alamanni & Ariber-
loco contigerint, adjudicentur & cognos-
cantur per bajulum suum & per consules
ejusdem loci. — Retinuit insuper s4bi &
successoribus suis, quod in quolibet ma-
cellerio habeat & percipiat ipse vel ejus
bajulus qualibet dominica unam cambam
porci, & de qualibet vacca & bove, quam
& quem ibi scinderint & tailhaverint, lin-
gam, & quod preparetur ei ab ipsis ma-
cellariis suum carnalagium, quando ipse
dominus erit in villa. — Dédit etiam &
concessit eis, quod quilibet homo & mu-
lier, qui & que in predicta villa & loco
morabitur 8c habitaverit, possit mittero
unam saumatam salis quoque anno in festo
natalis Domini ad suam dispendiam libère,
sine censu & usu. — Concessit etiam 8c
dédit eis, quod quicumque fuerit manifeste
tus de Deopantala 8c Gaylhardus de la
Calm 8c Arnaldus Sartor juvenis 8c Ber-
nardus Aimericu-s, publicus Tholose nota-
rius, qui mandate ipsius Sycardi Alamanni
cartam istam scripsit.
348. — CCXLIII
ihsolution du comte de Toulouse,
étant malade à l'extrémitéf de di-
verses sentences d'excommunica-
tion ' .
OVERINT univers!, quod dominus R.
gratia conies Telosanus, dum in
KZ
An
1242
captus in adulterio, homo 8c mulier, det lecto infirmitatis jaceret apud castrum de
domino vel ejus bajulo quilibet ipsoium
LX solides Tolosanos, vel ad electionem
ipsorum currant anibo nudi per totam vil-
lam. — Qui autem cultello tracte, vel pe-
tra vel ligno, baculo vel osso, abajaverit
aliquem vel aliquam, teneatur daredomino
de justicia xxx solides Tolosanos, si ip-
Penna, Aginnensis diocesis, in periculo
mortis existens, cum magna devotione,
cordis compunctione &i lacrimaium effu-
sione, a magistro R.'pfficiali Aginnensi 8c
' Trésor des ch'artes Aii roi j Toulouse, sac 3,
n. 8. [J. 3o5j original.)
l'M.orig.
t. III,
coi. 408.
An
1242
I4mars.
An
io85
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1086
Ud.orîg.
t. III.
001.409.
a W^B., habente curam animarum in dicto
Castro, & a magistro P. sacerdote ecclesie
dicti castri, super omnibus sentenciis ex-
comunicationum, per judices ordinarios
seu delegatos proniulgatis, quibus ipse do-
niinus cornes excomunicatus fuerat vel
esse dicebatur, absolutionis beneficium
huniiliter postulavit. Sane excomunica-
tionis cause, ad soUicitam requisicionem
dicti officialis, de quibus dominas comes
& consiliarii sui tune recordabantur, iste
fuerunt expresse, videlicet pro facto Ca-
margarum & guerra quam fecit in Camar-
Manso ecclesie predicte de Manso , in
manu & persona Stephani Geraldi cano-
nici prefate ecclesie, nomine ejusdem ec-
clesie de Manso recipientis, salvo jure
proprietatis domino comiti competenfi,
recepto etiam juramento ab ipso domino
comité corporaliter prestito de parendo
mandatis Ecclesie super omnibus predictis
causis & aliis, pro quibus idem dominus
comes excomunicatus erat vel esse diceba-
tur; cum idem comes & consiliarii sui
requisiti non crederent, neque eidem offi-
ciali aliter constaret ipsum comitem ex
gis & pro dampnis datis ibidem domino aliis causis pro manifesta offensa exco-
archiepiscopo Aralatensi & ecclesiis, co- municationis sententia innodatum, & si
miti Provincie & civibus Aralateiisibus forsitan erat, paratum se obtulit & jura-
per dominum comitem vel per suos. Item mento firmavit se ad mandatum & cogni-
pro damnis datis & injuriis illatis domino tionem Ecclesie emendare, prestito insuper
episcopo Cavallicensi & ecclesie sue & juramento, quod dictus dominus comes ad
aliis ecclesiis provincie Aralatensis. Item
pro querimonia, quam facit ecclesia Va-
sionensis & electus ejusdem ecclesie con-
tra dictum dominum comitem Tolosanum
de civitate Vasionis & de castro ejusdem
civitatis. Item pro facto ecclesie de Manso
& pro querimonia , quam faciebat prior
quondam de Manso super justicia, qua
dicebat idem prior dominum comitem se
honorem Dei & sancte matris Ecclesie &
ad exaltationem fidei orthodoxe heretkam
pravitateni de tota terra sua pro viribus
suis fideliter extirpabit; predictus magis-
ter R. officialis Agennensis & W"' B. &
magister P. ipsius sacerdos juxta formam
jurisSc Ecclesie dictum dominum comitem
ab omnibus expressis & non expressis ex-
comunicationum sentenciis, quibuscum-
& dictam ccclesiam spoliasse, & pro aliis que excomunicatus erat vel esse dicebatur.
quenmoniis quas idem prior faciebat. Ad
hec magister K. prefatus officialis & W"*
B. & magister P. sacerdos, atendentes &
considérantes devotionem ipsius domini
comitis, que apparebat per indicia mani-
festa, diligenter requisivit (.sic) mcdicos,
qui super infirmitate domini comitis adhe-
rebant, videlicet magistrum Lupum Ispa-
iiium, regentem apud Tolosam in medi-
cina, magistrum Willelmum Alverniensem,
socium domini episcopi Caturcensis, ma-
gistrum G. Petragoricensem , magistrum
P. Martinum me'dicos & alios viros peri-
fos, in eadem infirmitate domino comiti
asistentes. Dicti autem medici unanimiter
asserendo responderunt, quod de dicta in-
firmitate pluribus ex causis, quas rationa-
biliter proponebant, domino comiti mortis
periculum iminebat. Facta igitur diligenti
inquisicione super iufirniitatis periculis,
habitoque consilio plurium peritorum ,
facta prius restitutione possessionis vel
quasi possessionis tocius jtisticie ville de
absolverunt. Facta est ista absoluc'o apud
Pennam Aginnesii, in domo P. Pelliparii.
Testes présentes interfuerunt dominus
Bertrandus sencscallus Aginnensis, Ra-
mundus Gaiisselini dominus Lunelli, Guil-
lelmus de Bareria, Poiicius Astoaudi, Dordo
Barasc, Petrus Alberici canouicus Barchi-
lonensis, B. Pinellis, Petrus Aizs de Uibai-
riaco, Raimundus de Marca', Stephanus
Geraldi canonicus Aginnensis, Petrus Mar-
tini medicus, magister Willelmus de Punc-
tis, Bernardus de Turre, Petrus d'Espaor,
Rudellus Bertrandus del Far, Ramundus
Guillelmi de Montebruno & plures alii.
De quibus pro majori parte majores & pe-
riciores & specialiter medici suprascripti
& plures alii, super infirmitate dicti comi-
tis ab ipso officiali diligentius requisiti,
consona voce dixerunt memorato domino
comiti ex diversis infirmitatis causis mor-
tis periculum iminere, sicut ex assercione
predicta medicorum prescnserant & eis
per aspectum corporis apparebat. Et ego
An
124Z
An
1242
1087
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
in88
B"* de Pairinliac, coniuuis notarius de
Penua,predicte requisitioni preseiis inter-
fui & hoc iustrumentum de niandato dicti
officialis scripsi, auno Domini WCCXLI",
11° ydus niarcii. In cujus rei testimoniuni,
nos officialis antedictus sigillo curie do-
mini episcopi Agennensis & nos Willelmus
B. sigillo meo presentein caitam fecimus
sigillari.
Kd.orîc.
I. 111,
col. 410.
35o. — CCXLV
Protestation du comte de Toulouse de
vouloir chasser les hérétiques de ses
États',
NOVERINT univers! présentes pariter-ac
futuri, quod illustris vir R,, Dei gra-
tia conies Tholose, niarchio Proviiicie,
veniens coram nobis A. eadem Agennensi
episcopo, cum magna instantia nos roga-
vit, toto cordis affectu humiliter postu-
lando, asserens lirmiter quod volebat he-
reticam pravitatem de tota terra sua expelli,
ut nos contra hereticos in diocesi Agen-
nensi inquisitiones jure ordinario face-
remus, & hereticam pravitatem de ea
coiiaremur pro viribus extirpare, vel ali-
quos fratres Minores vel fratres Predi-
catores vel alias bonas personas ad hoc
destinaremus, qui secundum Deum & jus-
titiam omnia supradicta effectum manci-
pando complerent. Preterea obtulit etiam
dictus cornes, quod ipse erat promptus pe-
nitus & paratus bona fide, sicut decet
fidelem principem, hereticos persequi, &
nos in inquisitionibus juvare pro posse, 8c
Predicatores & Minores & omnes alios
viros, quos nos duceremus ad hoc specia-
liter destinandos. Obtulit etiam comes su-
perius menioratus, quod ipse paratus erat
domino régi faciatis & terram vestram re- sententias, a nobis latas contra hereticos
cuperetis, que ab eodem rege vobis inde- vel ab illis quos nos destinaremus, sive
bite est ablata. Nosque promittimus vobis essent Predicatores vel Minores sive aile
bona fide & super sancta Dei Evangelia quecumque bone persone, ad inquisitio-
juramus, quod in tota dicta guerra vobis nés in diocesi Agennensi contra hereticos
tanquam domino nostro ligio adherebi- faciendas, exécution! mandare, de per-
mus & contra dictum regem erimus vobis sonis coademnatorum justitiam facieiido
349. — CCXLIV
Conseil donné par le comte de Foix
au comte de Toulouse d'entrepren-
dre la guerre contre le roi',
NOVERINT universi présentes litteras
inspecluri, quod nos Rogerius, Dei
gratia comes Fuxi & vicecomes Castrl-
boni, requisiti a vobis domino nostro R.,
Dei gratia comité Tholosano, ut deiiuis
vobis consilium, utrum facietis guerrani
cum adjutoribus, quos habere potestis in
hoc instanti, illustri régi Francorum pro
recuperanda terra vestra, consideratis di-
ligenter exheredatione niaxima, quam facit
vobis dictus rex, & aliis que consideranda
sunt in negotio supradicto, videntes opor-
tunitatem temporis iminere, consulimus
bona fide vobis domino comiti supradicto,
quod vos occasione predicta guerram dicto
auxiliatores, valitores & pro viribus def-
fensores. In cujus rei testimonium, pré-
sentes litteras vobis tradimus, sigilli nostri
munimine roboratas. Actum Tholose anno
M" ce» XL" secundo, nouas aprilis.
' Trésor des chartes du roi ; Foix, n. 6. [J. 352^
original.]
& bona eorum nihilomlnus occupando,
secundum quod exigit ordo juris,vel etiam
secundum quod nos sibi precipere cura-
remus. Ad hoc presentavit & obtulit etiam
dictus comes, quod si frater Bernardus de
Caucio & frater Joannes socius ejus de
ordine Predicatorum, vel alii etiam fra-
tres, sicut superius est expressum , non
An
1242
K' mai.
' Registre de l'inquisition de Carcasionne. [Doat,
vol. 3 1, i° 40.]
An
1242
1089
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1090
ÛJ.oiijj.
t. III,
coi. 411.
jure coniniissioiiis, qiiam dicunt sibi fac-
tam esse [&] priori provinciali super in-
quisitionibus in diocesi Agennensi facieii-
dis, vellent inquirere tamquam boni viri
& sicut religiose persone, & quasi ex de-
bito & officie sui ordiiiis, non ex com-
missione quam dicunt sibi factam esse, ut
diximus, paratus est eos juvare & tam per
se quam per fidèles & subditos suos duca-
tuni prestare, auxilium & consiliuni in
faciendis inquisitionibus quantum posset
etiam impendendo. Insuper obtulit etiam
dictiis cornes, quod diffaniatos, suspectes,
accusâtes paratus erat cogère, si ad moni-
tionem uostram vel eorum, quibus nos
duxerinius predictum negotium coniniit-
tendum, vel fratruni etiam Predicatorum
venire désistèrent, ut coram nobis & ipsis
lose notarii, qui hoc publicum instru-
mentum scripsit niandato domini comitis
supradicti.
03I.
Mandement de Raîmond VII aux
consuls & habitants d'Jgen'.
RAM
lo
AMl'NDUS, Christi gracia cernes Tlio-
fidelibus suis consulibus & probis honiini-
bus Agenni, salutem & dilectionem. Cum
in hiis partibus nova insurgant négocia 8t
imraensa & sit unicuique expediens & ne-
veniant & plenius cenfiteantur, ut hère- cessarium indenipnitati sue pre omnibus
tica pravitas de terra sua radicitus extirpe- providere, discretienem vestram rogamus,
tur, & ne eam centingat de cetero pul- vobis precipiendo mandantes, quàtinus
hilare. Hec quidem omnia & singula villam vestram claudatis, nuinialis, operi-
comes coram nobis obtulit supradictus, mini & infforcietis, sicut melius videritis
protestando quod velebat in omnibus ca- expedire. Si tjuis autem in hoc centrarius
pifulis appcllationem sibi salvam esse, vel rebellis esse videretur, pre ininiico
quam ad sedem Apostolicam interposuit
contra predictos fratres, qui in terra sua
ex commissiene, quam dicebant priori pro-
vinciali & sibi factam esse, inquisitiones
contra hercticos exercebant, quam qui-
dem appellationem coram nobis dicfus co-
rnes confirmavit, & eam firmiter se prese-
qui velle asseruit. In cujus rei testimonio,
presentem pagiuam nos A., episcopus
Ageiniensis, sigilli nostri duximus muni-
mine roborandani. Acta fuerunt hec apud
Pennam Agennensem, in domo Pétri Pelli-
perii, kal. maii, anno Domini M'CCSL"!!",
in presentia venerabilis patris G. abbatis
de Saiicto Maiirine, fratris Armengavi socii
ipsius domini episcepi, fratris Egidii mo-
nachi Grandisilve, Bertrandi Traverii,
Hugonis de Recaforte, G. de Garda cane-
nici Sancti Frontis Petragoricensis, Pétri
Vicarii canonici Sancti Seurini Burdega-
lensis, magistri G. de Punctis, Bertrand
reputaremus eunidem. Datuni Tholose, m"
idus junii, anno Demini M° cc XL° se-
cundo.
352. — CCXLVI
Excommunication lancée contre le
comte de Toulouse , (yc, par l^ar~
chevéque de Narbonne^.
NOVERINT, &c. quod nos P., Dei grafia
Narbonensis archiepiscopus, excon.-
munlcavimus & excommunicatos denunlia-
mus omnes illos, qui interfecerunt inqui-
sitores & socies eorum heretice pravitalis
in Tolosa & in diocesi Tolosana, & omnes
qui procuraverunt aut consenserunt, aut
An
1242
An
I 242
'uill.
1 1
Kd.OIÎr.
t. III,
col. 41 I.
An
1242
51
consilium, favorem aut auxilium prebue-
fratris domini comitis, senescalli Agennen- runt aut prestabunt. Item denuntiamus
sis, Gasteni de Gentaudo, Sicardi Ala-
manni, Poncii Grimoardi, Joannis Aurioli,
G. de Bouvila, Berengarii Alamanni, Ai-
merici Porterii, B. capellani de Monteal-
bano, & Bernardi Aiiiicrici, public! Tho-
' Archives municipales i'Agen, EE, i5j Original
jadis scellé. — Magen &Tliolin, Chartes djgen,
t. I, pp. 54, 55, n. xxxviM.
' Archives de l'église de Narbonne.
v.n.
35
An
1242
1091
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1092
Ud.orig,
t. 111,
col. 412
excomnuinicndim R. comitem Tolosamim
a fratre Ferrerio & aliis inquisitoribus a
sede Apostolica delegafis, tanqiiam fauto-
rem, defensorem, receptatorem heretico-
runi, quia senlentias latas a dictis inquisi-
toribus in milites & alios homines suos,
légitime monitus, exécution! mandare con-
tradicit, imo in majori familiaritate post
seiitentias latas recipit & recepit. Item de
novo excommunicamus & anatematizamus
& excommunicatum denuntiamus eundem
comitem, tanquam ruptarium & pacis vio-
latorem, & jura ecclesiaruni temere occu-
pantem, ik tanquam perjurum de multis
pcrjuriis contra Ecclesiam & d. Francie
regem, & omiies valitores suos Si coadju-
tores & defensores & spontc recipientes
eundem, & gcneraiitcr omnes adhérentes
& faventes ei verbo val facto in prejiidi-
cium Ecclesie & régis. Et nominatim co-
mitem Couvenarum, comitem Rutenenscm,
illum qui se dicit vicecomitem Biterreii-
sem, Olivarium de Terminis, Ayniericum
de Claromonte, Poncium de Villanova,
Poncium de Olargio, B. Ugonem de Serra-
longa & omnes infantes suos, P. Ermen-
gaudi, Paulum Raimundum, fratres dicti
Aymerici de Claromonte, 8i gcneraliter
omnes valitores & complices eorumdem.
Item excommunicamus omnes illos de Re-
dcsio, do Minerbesio, de Narbonesio, de
Terminesio, qui sponte eos vel suos rece-
perunt, tradentes omnes supradictos Sa-
tané in interitum carnis, ut spiritus eorum
in die Domini salvus fiât. Lata fuit hec
sententia anno Domini mccxlii, xii ka-
lendas augusti, apud Biterrim, in caméra
episcopi, in presentia & testimonio G.
abbatis S. Aphrodisii Biterrensis, fratris
Eertrandi canonici Cacianensis, niagistri
B. Bellini canonici Lcdovcnfis, & Pétri
de Marciano notai ii domini archiepi-
E:opi,
353.
CCXLVII
Sauvegarde donnée à la ville de Na?--
honne par le comte de Toulouse 6"
le vicomte Amalric\
P RESENTIS scripture testimonio ncve-
rint universi , quod nos Raimundus,
Dei gratia dux Narbone, cornes Tholose,
marchio Provincie, & nos Anialricus ea-
dem gratia vicecomes & dominus Narbo-
nensis, recipimus sub protectione, tui-
tione, conductu ac firma securitate nostra,
pro nobis & pro omnibus subditis, valito-
ribus, deffensoribus & amicis nostris, om-
nes cives Narbone, domos, res & omnia
jura eorum, & omnia bona & jura domini
Narbonensis archiepiscopi ad omnes suas
voluntates faciendas, & familiam suam &
res eorumdem, excepto jure, si quod nos
Amalricus in bonis immobilibus ejusdem
habere debemus, pro quo quidem jure
petendo & recuperando nos jamdictus
comes dicto archiepiscopo nuUam guer-
ram faciemus vel fieri faciemusj capitulura
Narbonense, abbatem &: capitulum Sancti
Pauli Narbone 8f singulos de capitulis
ipsis & omnia bona 8c jura eorum, &
omnes fratres Predicatores & Minores,'
Hospitaleque Jerosolimitanum & omnia
bona & jura sua, & omnes alios cujuscum-
que ordinis sint in toto districtu Narbo-
nensi , totum clcrum civitatis & burgi
Narbone ac omnes alios clericos tam ex-
traneos quam privatos, qui in civitate &
in burgo Narbone undecumque se recepe-
runt, domos, familias, res quascumque
mobiles & immobiles, quas habent intra
Narbonam & extra, fructus suorum reddi-
tuum perceptos & percipiendos. Et quod
pcrsone omnium supradictorum tute &
libère ire possint & redire quocumque vo-
luerint Si stare cum omnibus rébus suis,
sub nostra & nostroriira tuitione & du-
catii. Item promittimus, quod nullum con-
demnatum de heresi introducemus vel per-
An
I 242
8 août.
■ Hôtel (le ville de Narbonno. [Doat, vol. 5o,
f" i:)..l
An
1242
1093
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1094
Cd.orîg.
I.lll.
col. 41 3.
mittemus iiitroduci in civitate vel burgo
Narbone. Item promittimiis, quod nuUo
tempore pro obstatico de civitate vel
suburbiis Narbone aliquem vel aliquos
extrahemus vel extrahi faciemus. Item
omnes cives & clericos supradictos & pro-
bes homines, qui de burgo Narbone fuge-
runt in civitatem Narbone & qui re-
manserunt in eodem burgo, cum omnibus
rebus suis & bonis eorum sub hac eadem
securitate & forma premissa recipimus, &
quod ipsi omnes supradicti probi homines
de burgo possint facere mansionem in ci-
vitate vel in burgo Narbone vel in sub-
urbiis eorumdem, ubicumque eis magis _
placuerit & voluerit, salvis eis juribus
omnibus & rebus, ubicumque ea hodie
habent vel possident aut unquam habue-
runt, pacifiée & quiète, & quod possint
ire & redire salvi & securi per candem
civitatem & burgum Narbone & per alla
Si Vesianus de Bagis milites, Guillelmus
Kaimundi de Montepessulano , Joannes
Giandis, Bernardus Olerii, consules dicte
civitatis, Bernardus Durandi & plures alii,
& Arnaldus Guilaberti, publicus Narbone
nolarius, qui jussu & mandate predicto-
rum omnium hec omnia scripsit & his
omnibus interfuit, die veneris ante feslum
beati Laurentii, anno Domini MoccxLir.
354. — CCXLVIII
Lettre du comte de Toulouse au comte
de Foix ' .
RDei gratia dux Narbone, cornes Tho-
• lose, marchio Provincie, dilecto &
fideli suo nobili viro li., comiti Fuxensi
loca intra Narbondm & extra, sicut eis & vicecomiti Castriboni, salutem & quod
placuerit, nec volumus aut substinebimus
aliquo modo, quod aliqua injuria vel vio-
lentia eis fiant. Item eisdem omnibus su-
pradictis & singulis omnem injuriam, ran-
corem & offensam remittimus & condona-
nius, quam hactenus quacumque occasione
habuimus contra ipsos. Item recipimus sub
caJem securitate omnes Francigenas cle-
ricos & laicos, qui sunt vel venerunt in
maie factum est in melius emendare. Li-
teras vestras vidimus, ex quaruni tenore
intelleximus, quod vos a valentia & juva-
mine nostro recedere volebatis & inimicis
nostris adherere. Super quibus quamplu-
rimum admiramur, nec credere vel cordi
nostro concipere potuimus, quod vos, ita
ut dicitis, sine omni ratione quam in hoc
non habetis justa, & delicto quod erga
civitatem Narbone vel in suburbiis ejus- vos non habemus, contra nos opponatis,
dem, & omnes libertates predictas conce-
dimus eisdem. Predicta autem omnia &
singula nos observaturos ad intellectum
recipientium , tactis sacrosanctis Evange-
liis, uterque nostrum gratis, scienter &
consulte juranius. Et nos Olivarius de
maxime cum habere debeatis in memo-
riani constantiam fidelitatis & dilectionis,
quam antecessores vcstri nobis & anteces-
soribus nostris habuerunt, & juvamina &
servitia, que nobis & antcccssoribus, nos-
tris fecerunt fideliter & dévote, & quod
Terminis & Arnaldus Barravi, burgensis majores honores & increraenta, quos &
Tholose, ambo promittimus gratis & super que antecessores vestri unquam habue-
sancta Dei Evangelia sponte juramus, de runt vel receperunt, a dominis Tholose
niandalo & voluntate domini comitis ante- liabueriint illa & receperunt; debeatis si-
dicti, quod ad intellçctum hanc publicam militer reducere ad memoriam unicum
scriptiiram recipientium hec omnia supra- verbum, quod nobis pluries dixistis, quod
dicta & singula exequi faciemus & corn- si nos nostram amittebamus terram, nole-
pleri ab ipsis domino comité & domino bâtis ut vestra ullatenus vohis remanerct.
Amalrico. Horum omnium predictorum, Quapropter, ex quo taie habetis proposi-
queacta, jurataSc laudata fucrunt in ponte fiim, quod a nostra valentia & juvamine,
Narbone, sunt testes Jordanus de Insula, ut dicitis, recedere vultis, in quo vos diu
Vitalis de Casanova, Eertrandus de OpianOj
Berengarius de Bolthenaco major diebus^ ■ ci,âte.v-. de Foix, caisse 7. [Doat, vol. ,70.
Galardus de Opiano, Raimundus de Piano {" i63.]
An
1242
An
I 242
10
octobre.
An
1095
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1096
CJ.orig.
1. 111,
col. 41.4.
An
1242
18
oclobre.
non credimiis perseverare, discretionem
vestram deprecamur & sub debito jura-
mento,quod nobis fecistis, vos lequirimus,
monemus & hortamur, quatiniis castrum
Savarduni, cum que & a quo nos deffen-
dere & adjuvare ab inimicis nosfris valea-
mus, a nobis tenendnm, quousque vos ad
nostrum redeatisauxilium & juvamen, no-
bis sine omni dilatione reddatis & pioiit
juramento proniisistis & tenemiiii, & ip-
sum predictum castrum Petro de Tholosa,
vicario nostro Tholose, quem ad ipsum
recipiendum & recuperandum misimus, &
cui locum nostrum in hac parte commisi-
mus, reddi & liberari, visis presentibus,
sine more dispendio faciatis, mandantes
dominis dicti castri, quatinus, sicut ex
mandato nostro illud vobis tradiderunt ik
reddideriint, dicto vicario nostro pro no-
bis reddant & tradant castrum antedictum,
& nobis illam fidelitatem & homagium ia-
ciant & concédant, quam & quod vobis
mandato nostro fecerunt & concesserunt,
& ut fidèles vassalli suo tenentur facere
domino. Datum Penne vr idus octobris,
anno Domini MOCCXL"!!».
355. — CCXLIX
Extrait d'un acte où îlest ja'it mention
du concile de Montpellier ' .
MDei gratia abbas Apamiensis, a sede
• Apostolica delegatus, dilectis in
Christo cellerario & eleemosinario
Arulensi, salutem in Domino. Cum prop-
ter concilium nuper apud Montempessula-
num celebratum, quod protractum extitit
diutius quam crederetur, nos & nostrum
consilium occupât! fuerimus & ultra quam
sperassemus detenti, ad diem quam dilectis
nostris priori, conventui & ceteris fratri-
bus Campirotundi assignaveramus in cras-
tinum octavarum festi sancti Michaelis,
apud Campumrotundum, minime potuimus
convenire, nec eis impedimentum nostrum
innotescere tempestive. Quare cum nego-
An
1242
tium nobis commissum, quod diutius pro-
rogatum extitit, cupiamus sine debito ter-
minare, qua fungimur vobis authoritate
mandamus, &c. Datum Apamie, in cras-
tino festi transacti fancte Luce evange-
liste, anno M ce XL il.
356. — CCL
Hommage de Pierre, vicomte de
Fenouillet, au vicomte de Nar-
honne '.
IN nomine Domini, anno nafivitatis ejus-
dem MCCXLii, régnante Ludovico rege, ,^"
VI idus novembris. Noverint, &c. quod g ,.0.
nos Petrus de Fenolleto, dominus castri venbie.
de Fenolleto & totius terre Feiiolleten-
sis, per nos, &c. profitemur, scimus & rê-
vera cognoscimus, vobis domino nostro
Amalrico, Dei gratia vicecomiti & domino
Narbone, & vestris, nos tenere a vobis &
debere tenere, tamquam a domino nostro,
castrum de Fenolleto cum omnibus suis
turribus, munitionibus, fortalitiis & aliis
universis pertinentes & juribus suis, intus
8i extra, & totam terram Fenolletensem, &
omnia castra ac munitiones & fortalitias
sive quelibet edificia, que ibi sunt vcl
unquam erunt aliquo tempore. Pro quo
scilicet Castro de Fenolleto & alia terra
supradicta, debemus esse vestros homines
proprios & justos ac fidèles vassallos in
omnibus & jurare vobis ad omnimodam
voluntatem vestram, flexis genibus & junc-
tis manibus, omnem fidelitatem & homi-
niscum & omnia alia, que inferius conti-
nentur, &c. Et nos dominus Amalricus,
Dei gratia vicecomes 8c dominus Narbone,
recipientes vos dictum Petrum de Fenol-
leto, dominum castri de Fenolleto & totius
terre Fenolletensis, perhominem nostrum
proprium & vassallum, attendentes fidem
& legalitatem, quam habetis erga nos, sicut
tenemini, dictum castrum de Fenolleto 8c
totam terram Fenolletensem, cum omni-
bus suis pertineutiis & juribus, ad tenen-
' Archives de l'abbaye de Moissac.
' Trésor des chartes de Carcassonne.
An
1242
Éd.orig.
t. m,
col. 41 5.
1097
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
I 242
20 octo-
bic.
dam a nobis & ad habendam, ifa & eo
modo que vestri piedecessores illam a
nobis teiuieruiit & habueriiiit, seniper per
nos & nostros présentes atque futures,
gratis & bona fîde, cum hoc presenti pu-
blico instrumento perpétue, firmo & va-
lituro, vobis meniorato Petro de Fenollefo
& vestris, dum tamea ipsi faciant nobis &
pênes nos quod facere debent & teneu-
tur, sicuti vos plenarie modo fecistis, lau-
damus, concedimus, &c. Acta fuerunt bec
in palatio veteri dicti domiiii Amalrici
vicecomitis, in presentia & testimonio
Berengarii de Boltenaco majoris diebus,
Raimundi de Durbanno, Guillelmi de
Durbanno fratris sui, Raimundi de Petra-
pertusa, Geraldi de Redorta, Raterii de
Bessano, Raimundi de Oviliano, Bertrand!
de Opiano, Beriiardi de Oviliano, Jordani
de Gluiano, Geraldi de Brolio, Geraldi de
Montebruno, & Guiraudi Udalardi : isli
oiunes sunt milites dicti domini Amalrici;
& in presentia similiter & testimonio Ar-
naldi de Mosseto, Berengarii de Ardena,
Rogerii Catalani, Berengarii de Juvaribus,
Otoni de Trilano, Hugueti de Karamanho,
Siguiirii de Petrapertusa : isti supradicti
suiit milites dicti Pétri de P'enolleto, &c.
& Bertraïuii de Saxaco, scriptoris Narbone
pubiici & curie dicti domini Amalrici vice-
comitis Narbone, qui hoc scripsit.
357. — CCLI
Actes de la paix de Lorrïs entre Rai-
mond VII, comte de Toulouse, (y
le roi saint Louis '.
I. QERENISSIME domine sue Blanche,
O Dei gratia regine Francorum illus-
tii, R. eadem gratia comes Tholose, ejus
devotus consanguineus & fidelis, salutem
& paratam ad ipsius obsequia voluntatem.
Cum post Deum de clementia serenitatis
'Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 5,
n. 20. [J. Soj; original. Au dos, la cote suivante
du treizième siècle : Hum'd'iacio R, quondam comi-
tis Thoîosanif post uîtimam guerram.]
1098
vestre majorera fiduciam habeamus, que
plane de summa vestri ingenuitate animi
nos dilexistis diu & diligitis, nec potestis
nos non diligere, in mente vestra amorem
insignis memorie matris nostre gerentes,
per quam vobis consanguinitatis linea atti-
nemus; nos dolentes & verecundi pluri-
mum,quod unquam per aliquod, quod nos
fecerimus contra karissimum dominum
nostrum regem, filium vestrum, data sit
materia quibusque lostris detractoribus
contra bonitatis ac puritatis & discretio-
nis vestre faraam celebrem obloquendi. Et
propter hoc, precipue affectantes redire
ad gratiam & pacem ipsius karissimi do-
mini nostri régis, ut cum bono portamento
nostro adversariorum nostrorum lingas re-
primamus, & ora adversum vos occasione
nostri iniqua loquentium obstruamus;
quamvis constaret nobis, quod idem domi-
nus rex in misericordia quam speramus de
ipso fortius nos gravaret quam meruimus,
ad hoc ut pacem ejus habeamus & sue
curie, ubi multa dilectionis, tam ex con-
sanguinitate, quam filie nostre quam ha-
bemus ibi intuitu, cordi nostro occurrunt
insignia, vestro prorsus nos duximus regi-
mini & consilio committendos, clemen-
tiam vestram mediatricem inter nos & ip-
sum vestrum filium nostrum karissimum
regem & dominum invocantes. Quoniam
si vos nobis hoc consulueritis & litteras
vestras patentes & pendentes dederifis,
non enim aliter faciemus nec alicui quam
vobis daremus de hoc gloriam, parati su-
mus ut ad habendam pacem ejus & gra-
tiam, nos & terram nostram & valiiores
nostros, qui de guerra presenti nos ampa-
raverunt non habentes cum eo guerram
antea, in quibus nuUum intelligimus here-
ficum vel de heresi condempnatum, quos
nullomodo valitores reputamus nostros,
sine omni conditione & pacto ejus bone
misericordie supponamus, viam illam pe-
nitus deserentes, quam nuper ex parte nos-
tra obtulit ei venerabilis pater episcopus
Tholosanus, quoniam dudum experti sci-
mus (sic') esse sollicitum de ipsius domini
régis & regni commodo & honore, cognos-
centes quod non esset honor nobis, ubi ipse
honorera principaliter & totaliter non ha-
beret. Et si sic nos receperit, nos ei cura
An
1242
KJ.orîC,
t. iiC
coI.4i6>
Ail
I 242
1099
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1100
An
1242
décem-
bre.
toto posse nostro perpétue viriliter adhe-
rebimus, & fideliter contra omnes homi-
res & cum eo nos tenebimus & ejus ser-
vicio, quod miiltum voluinus, intendemus,
nec quisquam nos iinquam ab eo poterit
separare, & circa honorem & deffensionem
Ecclesie & fidei catholice & purgationem
terre ab heretica pravitate ad omnimo-
qiiod contra id, quod de dicto Castro &
ejus pertinenciis disponet seu faciet rex
predictus, nullatenus veniemus. In cujus
rei testimonium & munimen, présentes lif-
teras sigilli nostri munimine fecimus com-
muniri. Actum prope Villampictam, anno
Domini M° CC XL" il", mense decembri.
Il y a une charte semblable de Raimond
dam ejus cognitionem nos habebimus, & pour le château de Bram (do Bromio)'. [Note
vindictam faciemus de illis qui tam prodi- de dont Vaissete.l
tionaliter contra nos inquisitores hereti-
corum Predicatores & Minores & eorum
socios occiderunt. Nam hoc bene vobis
promittimus, quod in cunctis taliter nos
habebimus, quod in oblivionem infamia
precedens & suspicio pertransibunt, &
tam detractores nostri quam omnes qui
audierint, circumspectionem vestram, quia
nostra supportastis négocia, benedicent.
Et propter omnia ista, cum litteras ves-
tras ded[er]itis quod hoc nobis consulitis,
promti sumus incontinent! ad ipsius ve-
nire presentiam, si tamen ipse nobis us-
que Caturcum miserit cum suis litteris
patentibus & pendentibus guidagium ho-
norabile & securum. Nec dubitet ibi vestra
discretio prorsus in aliquo, quoniam& vi-
debitis & dicetis, quod a multis diebus
non fuit regno quisquam utilior adquisi-
tus, nec si deberemus ibi corpus exponere.
diam haberetis. Datum Penne XIII kalen-
das novembris, anno Domini m"CC"XL<' se-
cundo.
II. Noverint' universi présentes litteras
inspecturi, quod nos R. Dei gratia cornes
Tholose, ponimus in voluntate karissimi
domini nostri Ludovici, Dei gratia régis
Erancorum , castrum de Savarduno cum
omnibus pertinentiis suis, & nunc in pré-
sent! sub eodem modo tradimus dictum
castrum & pertinencias ejus vobis domino
Hugoni, episcopo Claromontensi, & vobis
domino Imberto de Bellojoco, nomine &
vice ejusdem domini régis. Volumus etiam
& concedimus,quod dominus rex disponat
& faciat de dicto Castro & ejus pertinen-
ciis pro sue libito voluntatis, & promitti-
mus domino régi & vobis nomine ejus,
'Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 5,
n. 21. [Original; J. 3io.J
An
I 242
III. R. ' Dei gratia cornes Tholose, uni-
versis présentes litteras inspecturis salu-
tem. Noveritis quod nos quitavimus &
liberavimus omnino consules, communita-
tem & totam civitatem Albiensem de omni
juramento & de omni obligatione, qui-
buscumqiie nobis aliquatenus tenebantur.
In cujus rei testimonium présentes litteras
fecimus sigilli nostri impressione signari.
Actum anno Domini Mocc" quadragesimo
secundo, mense decembri.
IV. R. ' Dei gratia-comes Tholose, uni-
versis présentes litteras inspecturis salu-
tem. Cum nos ad pacem & concordiam ka-
rissimi domini nostri L., Dei gratia régis
Francorum illustris, desideraremus re-
verti, misimus ei per venerabilem virum
R. prepositum Tholosanum nostras litte-
ras in hec verba :
Serenissimo"* domino suo Ludovico, Dei
An
I 242
décem-
bre.
An
1 243
janvier.
pateremur a modo, quod de nobis verecun- gratia régi Francorum illustri, R. eadem
" ' ' gratia comes Tholose, ejus devotus con-
saiiguineus & fidelis, salutem & paratam
ad ipsius obsequia voluntatem. Retulit
nobis venerabilis pater episcopus Tholo-
sanus, quod forma illa quam idem vobis
super pace inter nos 8i vos reformanda
ex parte nostra obtulit, magestati vestre &
vestro consilio propter quasdam incon-
venientias, quas nos non previderamus a
principio, non placebat. Quod quando nos
intelleximus, vos moveri justissime, sicut
decet regiam magnificentiam , judicantes,
& ad pacem vestram redire & gratiam eu-
An
1242
20
oclobre.
Kd.orii;.
t. ni,
col. 417.
■Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 5,
n. 58; original. [J. 3io.]
' liid. sac 8, n. 27. [J. 3 17; original.]
' I6id. sac J, n" 10. [J. 3o5 ; original scellé.]
■•[Original; J. 3o6, n. 74; nous remplaçons
par l'original le vidimns contenu dans l'acte dont
les premiers mots précèdent.]
An
1242
I toi
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
I îo:
];ientes, cxcellentiam, ciijus offendisse de
giierra ista displicet nobis plurimum, quam
consiliis malis decepti inovimiis, ecce ut
de nobis honorem omnimodum habeatis,
qui ubi vos honorem non haberetis, non
reputaremus nos aliquatenus honorâtes,
& ut nos pacem nostrani habere possimus,
vestre bone misericordie, si vobis placue-
rit, sine omni conditione & pacte nos &
terram nostram supponimus & nostros
Postmodum vero, cum dominus rex, re-
ceptis litteris antedicfis, Ferricum mares-
callum, Johanneni Jauc, milites, & magis-
trum Guillelmum de Lemovicis clericum,
nanties suos ad nos misisset, tradidimus
eis nestras litteras in hec verba :
Neverint' universi présentera paginam
inspecturi, quod nos R., Del gratia co-
rnes Thelese, promittimus, concedimus &
firmiter convenimus nebilibus viris Fer-
A.1
1242
venibrc.
pariter valitores, quos illos tantum intel- rico marescalco F>ancie, Johanni le Gai
ligimus, qui de guerra ista nos amparave-
runt & guerram vobiscum aiitea non ha-
bebant. Hereticos autem & condempnatos
de heresi nunquam nostros reputamus vel
repufabimus valitores. Et propter hoc ad
vos incentinenti accedemus personaliter,
si nobis apud Caturcum cum litteris ves-
tris patentibus & pendentibus miseritls
guidagium honorabile & securum, pro-
inittentes vebis firmiter, non quidem ter-
riti vel turbati, set de multis que scietis
loco sue verecundi pariter & conpuncti,
quod amodo diebus omnibus vite nostre
vobiscum nos tenebimus & virilifer & fide-
liter, contra omncs hemines de mundo
vobiscum erimus, & honoribus vestris &
regni utilitatibus intendemus, & nemo nos
vives a vebis poterit separare. Ad cogni-
tionem etiam vestram Ecclesiam deffen-
demus Si honorabimus, fidem cafholicam
promovebimus & terram nostram purga-
bimus heretica pravitate, & de illis, qui in
nostram infamiam frafres inquisitores he-
reticerum Predicatores & Minores & eo-
rum secies occiderunt, celerem faciemus
& debifam ultionem. Et taliter, ut conclu-
damus breviter, nos agemus, quod vide-
bitis & dicetis, quod a diebus multis nemo
fuit regno utilior adquisitus, 8c transire
faciemus in oblivionem omnem suspitio-
nem & infamiam precedentem. Alioquin si
vos, quod absit, pacem nostram hoc modo
non receperitis & vestram nebis non red-
dideritis, judicet Dominus inter nos &
vos, si in deffensiene nostra, vobis nos
oppugnantibus, hominum strages & effu-
militi & magistro Guillelmo de Lemovicis
cleiico, nunciis illustris deniini nostri
Ludevici, Dei gratia régis Francorum, no-
mine ejusdem domini régis, quod omnia
que promisimus eidem domino régi Fran-
corum in litteris nestris patentibus & pen-
dentibus, quas ei misimus per venerabilem
virum R. prepositum Tholosanum, sine
omni fraude bona fide tenebimus & cem-
plebimus, & pro complendis, tencndis &
faciendis universis & singulis, que in pre-
dictis litteris continentur, securitates se-
cundum benum posse nostrum ad cogni-
tienem & voluntatem ipsius domini régis
sibi prestabimus, cum fuerimus in ejus
presentia constituti. Preferea ipsum domi-
num regem & suos & adjulores ipsius,
quoad civitates, villas & castra, fidelita-
tes & homagia, redditus, terras & omnes
pessessienes, que tam per nos quam per
alios occupata sunt a tempore hujus
guerre, incontinenfi, antequam ad ipsum
dominum regem accedamus, rcstitucmus
per nos & nostros intègre, ita quod omnes
res predicte erunt in eedem statu, in quo
erant quande incepimus istam guerram.
Item volumus & concedimus, quod pax
Parisiensis stabilis omnino remaneat atque
firma, quantum ad Ecclesiam & deminum
regem & ad omnia que continentur in ea.
In cujus rei testimonium, présentes litte-
ras vobis concedimus, sigilli nostri mu-
nimine roboratas. Datum apud Sanctum
Romanum, 11 kalend. decemb., anne Do-
mini M"cc''XL° secundo.
Cumque ad dominum regem personali-
t. m.
col.^itj.
sionem humani sanguinis & mala alla, que ter cum predictis nunciis venissemus, sup-
circa bellorum varies eventus soient acci- posuimus nos & terram nostram & illos,
dere, nobis dolentibus & coactis, contigerit
evenire. Datum Penne, XIII kalendas no- ■ [Original, J. 3c5, n. So; iném« remarque q^io
plus haut.]
vembris, anno Domini liVcCxV secundo
An
1243
1 io3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1 104
quos in precHctis nostris litteris nostros
esse diximus valitores, boue misericordie
domini régis predicii, prout in predictis
nostris litteris continetur. Promisimiis au-
tem domino régi, quod juramenta omnium
baronum, castellanorum & militum terre
nostre & fidelium nostroriim & omnium
bonarum villarum terre nostre & fidelium
nostrorum, ab hominibus quindecim an-
norum supra, prestari faciemus domino
régi coram illis, quos propter hoc desti-
nabit, in ea forma que in pace Parisiens!
plenarie continetur. Faciemus etiam ha-
bere domino régi & illis, qui ex parte ejus
propter predicta fuerint destinati, paten-
tes litteras omnium predictorum, conti-
nentes formam omnimodam hujusmodi ju-
ranienti & ea, que promitterentur pur
illud. Promittimus etiam nos tradituros
précise domino régi, per voluntatem &
dictum ipsius, & pro ipso illis quos ad
partes nostras, ut dictum est, destinabit,
l'odiumcelsum, Naiac & Laurac, que mu-
niet & tenebit dominus rex, & cum ipsis
Pennam Agennensem, quam jam tradidi-
mus ei, & tenebit predicta usc|ue ad quin-
que annos, a prima die proximi martii
computandos. Predicta faciemus & fieri
faciemus pro securitate de adimplendis &
observandis omnibus, que in primis pre-
dictis nostris litteris continentur, quas, ut
dictum est, misimus par prepositum Tho-
losanum. Et etiam pro securitate de ijon
veniendo contra in aliquo de hiis, que in
jam dictis nostris litteris continentur, la-
borabimus & posse nostrum fideliter fa-
ciemus de Penna Albigensi tradenda do-
mino régi pro securitatibus antedictis.
Promittimus etiam nos observare & adim-
plere ea, que promisimus nos servaturos &
a;limpleturos in pace Parisiensi, & nos te-
nemur diruere & complanare omnes for-
talicias & fossata & munitiones, facta a
tcmpore mote guerre seu ante occasione
guerre predicte, quando dominus rex man-
daverit istud nobis. Omnia, que in supra-
scriptis nostris litteris continentur, &
cmnia alla supradicta promisimus &,tactis
sacrosanctis Evangeliis, juravimus domino
régi nos ei fideliter servaturos & contra
in aliquo non venturos. In cujus rei tes-
'imonium & munimen, présentes litteras
fccimus sigilli nostri munimine roborari.
Actum Lorriaci, anno Domini WCC" qua-
dragesimo secundo, mense januario.
V. R., Dei gratia cornes Tholosanus',
universis ad quos présentes littere perve-
nerint salutem. Notum facimus, quod cum
nos ad pacem & hominagium karissimi do-
mini nostri Ludovici, Dei gratia illustris
régis Francie, redierimus, licet non intel-
lexerimus nos propter aliquod, quod fece-
rimus, ab ipsius hominagio recessisse, &
nos teneainur tradere eidem domino régi
vel illis, quos propter hoc ad partes nostras
destinabit, Podiumcelsum, Naiac & Lau-
rac, volumus & concedimus, quod si dicta
castra domino régi, ut dictum est, non
tradiderimus infra médium marcium proxi-
mo venientem, quod non remaneat pro
hominagio quod ei fecimus, quin extunc
eidem domino régi liceat & possit, sine se
meffacere, ad feodum quod de ipso tene-
mus assignare. In cujus rei testimonium,
présentes litteras sigilli nostri impres-
sione fecimus communiri. Actum Lorriaci,
anno Domini M"(îc°quadragesimo secundo,
mense januario.
VI. Noverint' Tinîversî présentes lit-
teras inspecturi, quod nos R., Dei gratia
cornes Tholose, vobis illustrissime domine
Blanche, Dei gratia regine Francorum, ex
speciali gratia & amore, unde majori af-
fectu vestram magnificenciam reveremur,
sponte nostra promittimus & volenti ani-
nio convenimus, quod terram nostram bona
fide & sine omni fraude & fictione pur-
gabimus hereticis & heretica pravitate, &
ad expellendum eos de terra nostra totis
viribus fideliter & efficaciter intendemus,
& tam de ipsis quam eorum credentibus,
fautoribus, defensoribus, receptatoribus,
condempnatis & condempnandis per to-
tum districtum nostrum debitam justiciam
faciemus. Et ad omnium illorum perse-
quucionem ac destructionem, propter ho-
norem Dei & Ecclesie & salutem nostram
& hujus promissionis, quam specialiter fa-
cimus vobis, intuitum & respectum, taliter
' Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 3,
n. 9. [J. 3oj; original.]
" Trésor des chartes du roi; Albigeois, n. 9,
[J. .)28, original.]
An
1243
An
1243
janvier.
i;d or:!;
I. 111.*'
col. 419.
An
1243
jaiiv.cr.
An
I lOJ
PIIEUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1106
An
1243
22 avril
procedenius, quod non poterimus inde a
Deo vel honiinibiis reprehendi. Et hanc
promissioiieni, qiiam vobis modo facimus,
fore ad hoc specialiter efficacem & validam
cognoscetis. Unde celsitudini vestre pré-
sentes litteras concedimus, sigilli nostri
patrocinio communitas. Actiim Lorriaci,
XIIH° kalendas febroarii, aiino Domini
niillesimo CC"XL'' secundo.
VII. Serenissimo ' domino suo Ludovico,
Dei gratia régi Francorum, R. cornes Tho-
losanus, ejus dévolus consanguineus & fi-
delis, salutem & devotam ad ipsius obsequia
voluiitatem. Dominalioni vestre duximus
intimandum, quod nos, ex quo a presentia
vestra recessimus, laboravimus quantum
potuimus bona fide, ut castrum Penne
Albiensis pro securitate tradere possemus
vobis, sicut tradidimus alia castra nostra.
Milites vero, qui tenent & quorum est
dictum castrum, timentes sibi plurimum
propter graves conditiones, quas vobis feci-
nius in pace Parisiensi de Castro jamdicto,
ipsum castrum nobis tradere aliquo modo
iiolunt, nisi prius serenitas' vestra nobis
suas patentes litteras dederit & pendenfes,
in quibuscontineatur, quod elapso quin-
quenio, quo alia castra nostra tenere de-
betis, nobis dictum castrum Penne resti-
tuetis vel dominis ipsius castri, si intérim
nos deccdere confingeret, nonobstantibus
conventionibus supradictis in pace Pari-
siensi contentis. Et sic Odardo de Villari-
bus, senescallo Belliquadri, fîrmiter pro-
misimus nos reddere dictum castrum. Sere-
nitatem itaque vestrara rogamus attcntius,
quatinus mittatis nobis vestras patentes
litteras in forma superius comprehensa.
Sciât namque )iro certo excellentia vestra,
quod aliter dictum castrum habere non
possemus sine difficultate maxima, magno
periculo & labore. Datum apud Byterrim,
X kalendas maii.
'Mss. Je Colicrt, n. i66ç. [Collât, sur JJ. xxvi,
f" 184 a.]
' Ici & plut bas le manuscrit porte seneriias.
[A. M.]
358. — CCLII
Actes de la paix du vicomte de Nar-
bonne avec le roi saint Louis'.
LxjOVERiNT universi présentes litteras
IN inspecturi, quod nos Amalricus, vi-
cecomes Narbone, promittimus & tactis
sacrosanctis Evangeliis juramus, quod nos
incontinenti, quando erimus in presentia
domini régis Francie, procurabinnis & fa-
cicnius, omni occasione reniota, quod om-
nes homines civitatis & burgi Narbone, a
quarto decimo anno supra, jurabunt, tactis
sacrosanctis Evangeliis, omnia illa, que-
cumque ipsi seu predecessores eorum ju-
raverunt domino Ludovico, ciare memorie
quondam genitori régis predicti, & quod
in eadem forma dictum juramentum pres-
tabunt ad voluntatcm ipsius domini régis,
in qua juraverunt predicto patri suo. Nos
etiam, antequam accedamus ad dominum
regeni, veniemus Narbonam ibique re-
cognoscenius publiée, in conspectu populi
Narbonensis, quod nos absolvit comes
Tholosanus ab omni juramento, homagio,
fidelifate & quacumque obligatione factis
a nobis comiti memorato, & recognosce-
mus ibidem nos & totam civitatem & bur-
gum Narbone esse sub dominio Se lideli-
tate supradicti domini régis. Et ibidem
resaiziemus ipsum dominum regem & no-
mine ejus illos, qui pro ipso ibi erunt
présentes, de nobis & de tota villa pre-
dicta, ad omnia illa que habebat antequam
guerra ista mota esset, fam in juramentis,
fidelitatibus, homagio & aliis quibtiscum-
que. Similem etiam recognitionem & re-
saizinam faciemusfieri a toto ]iopulo Nar-
bonensi, civitatis & burgi, de ipsis ibidem
domino régi predicto & etiam illis no-
mine ipsius, qui pro eo ibi erunt pré-
sentes. Et de recognitionibus & resaizinis
predictis dabimus, postquam facte fue-
rint, tribus nunciis domini régis litteras
nostras patentes, in quibus continebitur
t. 111,'
Ccl.^20.
An
1242
décem-
bre.
' Trésor des chartes du roi; Narbonne, n°" 7,
8 Si 9. [J. 337; originaux scellés.]
An
1242
1107
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
:I08
An
1243
janvier.
nos & predictum populum fecisse omnia
supradicta. In cujus rei testimonium, pré-
sentes litteras sigillo nostro fecimus coin-
muniri.Actum prope Villampictani, mense
decembri, anno Domini millesimo cc° XL"
secundo.
IL Noverint universi, quod nos Amalri-
ciis, vicecomes Narbonensis, recognovimus
in conspectu populi Narbonensis, quod
comes Tholosanus nos absolvit ab omni
juramento, homagio, fidelitate & quacurn-
qtie obligatione, factis a nobis comiti nie-
niorato. Recognovimus etiam ibidem, nos
& totus populus civitatis & burgi Nar- sus, Berengarius de Largues, Raymundus
An
1 243
)anvior.
Lorriacum, anno Domini M° CC° quadra-
gesimo secundo, mense januarii.
NOMINA BORGENSIUM NARBONE, QUI JURAVERUNT
FIDELITATEM DOMINO REGI APUD LORRIACUM,
ANNO DOMINI MILLESIMO DUCENTESIMO QUA-
DRAGESIMO SECUNDO, DIE VENEUIS IN CRASTINO
S. VINCENCII.
IV. Raymondus' Berengarius de Ripa-
ria, Johannes Amien, Sequardus Faber,
Berengarius Faber, Raimundus de Furno,
Berengarius Menardi, Berengarius Ar-
naudi, Petrus Giiouis, Guilleiimis Amoro-
Éd.orlg
t. III,
col. 421.
bone, nos & totam civitatem & burgum
Narbonensem esse sub dominio & fideli-
tate karissimi domini nostri illustris régis
Francie. Ibidem etiam resaisivimus ipsum
dominum regem nos & totus populus an-
tedictus, & nomine ejusdem domini régis
H. episcopum Claromontensem, de nobis
& de tota villa predicta, ad omnia illa que
dominus rex habebat in nobis & ipsis, tam
in juramentis, fidelitatibus & homagio,
quam in aliis quibuscumque , antequam
guerra ista ultima mota esset inter domi-
num regem ex una parte & nos ex alla
cum comité Tholosano. In cujus rei tes-
timonium, présentes litteras sigilli nostri
impressione fecimus communiri. Datum
anno Domini MOCC" quadragesimo secundo,
mense januarii.
III. Noverint universi, quod nos Amal-
ricus, vicecomes Narbone, promisimus &
juravimus, tactis Evuangeliis sacrosanctis,
karissimo domino nostro Ludovico, Dei
gratia illustri régi Francorum, quod nos
diruemus & complanabimus, & compla-
nari & dirui faciemus omnes fortericias &
fossata & munitiones factas in terra nos-
tra & in feodts nostris, a terapore guerre
seu ante, occasione guerre mote ultimo
inter dominum regem nostrum ex una
parte & nos & comitem Tholosanum ex
altéra. Et hoc faciemus quando dominus
rex istud nobis mandabit. Quod si non
faceremus, quod absit, volumus & conce-
dimus, quod dominus rex possit se ad
feodum, quod de ipso teiiemus, sine se
mesfacere assignare. In cujus rei testimo-
nium, sigillum nostrum presentibus lit-
teris duximus apponendum. Actum apud
359.
CCLIII
An
.24?
An
I 24J
de Lacu, Petrus Arnaudi de Naise, Gerau-
dus de Iniouriis. Flec autem forma jura-
menti, videlicet quod ipsi dominum regem
Ludovicum & heredes ejus salvabunt &
custodient contra omnes homines, qui
possunt vivere & mori, & salvabunt &
custodient gentes eorum, & custodient
honorem & jura domini régis & heredum
ejus. Et si Almaricus de Narbona vel he-
redes ejus venirent contra dominum regem
& heredes ejus, ipsi tenerent se & domino
régi & heredibus ejus contra Almaricum &
heredes ejus.
Hommage du comte de Foîx au roi
pour les domaines qu'il tenait au-
paravant du comte de Toulouse'-.
I. T-N OGERIUS, comes Fuxensis, universis
r\ ad quos littere présentes pervene-
rînt salutem. Notum facimus, quod nos
karissimo domino nostro Ludovico, Dei
gratia illustrissimo régi Francorum, ho-
magium ligium fecimus contra omnes ho-
mines & feniinas, qui possent vivere &
mori, de omnibus de quibus homo eramiis
nobilis viri Raimundi comitis Tholosani,
' Manuscrits de Colbcrt, n. 2669. [Latin 9778,
f" 273 v". La copie est assez mauvaise & les noms
de personnes peu sûrs.]
'Trésor des chartes du roi; Foix & Comminges,
n. 5. [J. 332, original.]
An
1243
janvier.
An
1243
1 109
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 1 10
An
1 2^3
janvier,
lid.orig.
I. III,
col. 422.
tempore istius ultimo niofe guerre inter
dictiim doniiuura regem & comitem me-
nioratuni. Et conccssit nobis doniinus rex
predictus, quod nos non ponet nec here-
des nostros in homagio istius Raimundi,
nunc comitis Tholosani, nisi de volunfate
& assensu nostro & heredum nostrorum,
nec nos nec heredes nostri poterinius nos
ponere in homagio dicti Raimundi, nisi
de voluntate domini régis & heredum suo-
rum. Concessit etiam nobis dominus rex
predictus, quod nos & heredes nostri te-
neamus ea in perpetuum in eadem liber-
tate predicta, in qua nos ea tenebamus a
comité Tholosano. Juravimus etiam do-
mino régi & heredibus ejus, tactis sacro-
sanctis Evan^^jeliis , quod ei & heredibus
suis contra omnes homines & feminas,qui
possunt vivere & mori, ftdeliter servienuis.
Actum apud Montemargi, anno Domini
M° ce quadragesinio secundo, mense ja-
nuarii.
II. Nos' Rogerius, cornes Fuxensis, no-
tum facimus universis ad quos littere pré-
sentes pervenerint, quod nos promisinius
coram karissimo domino nostro Ludovico
rege Francorum illustrissimo, quod deli-
berabimus prisiones quos captos tenemus,
hoc modo scilicet, quod nos assumemus,
quam cito erimus in terra nostra, duos
milites ex parte nostra, & dicti prisiones
alios duos milites ex parte sua assument,
ik ipsi prisiones facient nos securos ad
cognitionem dictorum quatuor de hoc,
quod nobis aut abbati & monasterio Le-
satensi aut valitoribus nostris guerram
non faciant nec inférant ulla dampna.
Concedimus etiam & volumus, quod si
dicti prisiones velint petere jus de basti-
diis, quod possint illud libère, ubi debe-
bunt, non faciendo guerram nec malum
nobis aut dicto abbati & monasterio Lesa-
tcnsi aut valitoribus nostris. Si vero dicti
quatuor milites de securitate vel modo
securitatis erunt discordes, dominus rex
posuit & deputavit Hugonem de Arsiz
senescallum Carcassone, & Amalricum de
Limouz milites, ad quorum cognitionem
dicti prisiones liberare debenius : ifa ta-
men, quod cornes Tholosanus débet deli-
berare Secardum & Hugonem Durfort 8c
alios prisiones de Fangiaus & de Laurac,
& restituere eis terras & possessiones eo-
rum, ita etiam quod dicti prisiones, quos
nos tenemus, debent solvere quando li-
berabuntur prisonagium suum & sumptus
quos in prisonia fecerunt, ita quod dicti
prisiones nostri rémittent nobis & dicto
abbati & monasterio & valitoribus nostris
rancorem suum & dampna que sustinue-
runt occasione sue prisionis & occasione
istius guerre, & etiani quod redibunt ad
hominagium nostrum in eo statu, in quo
erant, antequam guerra ista ultima move-
retur inter dominum regem predictum 8c
comitem Tholosanum. Actum apud Mon-
temargi, anno Domini m° cc° quadrage-
simo secundo, mense januarii.
36o.
Testament de Vidal GautieVf
de Toulouse '.
IN nomine Dominî nostri Jesu Christi.
Noverint universi présentes pariter 8c
futuri, quod Vitalis Galterius, filius quon-
dam Ramundi Galterii, gravi infirmitate
detentus, de qua hobiit, testamentum suum
8c dispositionem, suo tamen bono sensu
ac perfecta memoria, condidit in hune
modum. — Ego Vitalis Galterius jubeo &
volo compleri testamenta dicti Raimundi
Galterii quondam patris mei 8c ejus uxo-
ris domine Costancie quondam matris mee
8c domine Bertrande quondam uxoris mee,
de bonis meis tali modo, quod jubeo per-
solvi domui Grandissilve L sol. Tolos.,
quos dicta domina Costancia in suo tesla-
menfo disposuit Azalberto, qui postea fuit
monachus ejusdem domus, 8c filiabus Se-
gure X sol. Tolosanos 8c Fays monacho
domus Espinascie L sol. Tolos., quos simi-
liter ipsa domina Costancia eis in suo dis-
posuit testamento, 8c Bernarde monachc
An
1243
An
I 243
29inai"s
■ Mss. de CoUerl, n. 2670. [U. 16, C" 23;, • Archives nationales, J. 822, n, 64, copie no-
ropie du temps sur un feuillet libre.] tariee de février 1247.
Al
12^3
I I I I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 1 1 2
An
domus de Paradisio I, sol. Tolos. & i coho-
pertorium de serico, que dicta domina
Bertranda qiiondam uxor mea eidem in
suc disposuit testamento. Nam cetera om-
nia, que in testamento ipsius domine Ber-
trande sunt contenta, dico & afiirmo per-
soluta esse plenarie ac compléta. lit pro
omnibus aliis, que de testamentis patris
mei Ramundi Galterii & matris mee do-
mine Costancie debentur, & in ipsorum
restitutione & satisfacfione & in honore
si!])erius disposui, & intcr porticum dicte
majoris domus mee, & due domus sunt
inter ipsum porticum Se caput cornu car-
rariarum, & quinque domus sunt inter dic-
fum caput cornu & portam dicte majoris
domus mee, que porta est juxla carrariam,
que ducit ad molendinos Bazaculi, & due
domus sunt inter ipsam portam domus mee
majoris & domum Ramundi Lavanderii, &
quatuor domus sunt inter domum Wil-
lelmi Auca & communem clausuram burgi
Dei omnipotentis & béate virginis Marie juxta portam dictorum molendinorum. Ita
matris ejus, & etiam pro sainte anime mee
& animarum patris & matris & predeces-
sorum meorum, egoVitalis Galterius dono
in perpetuum & concedo scolaribus pau-
peribus in Tolosa studentibus illas quin-
scilicet quod de proventibus istarum XVIII
domorum construantur & perpetuo con-
structe teneantur dicte domus & mansio-
nes ad opus scolarium pauperum, ut est
dicfum, & ipse XVIII domus similiter inde
que domos cum locis in quibus sunt, & perpetuo constructe teneantur, & provcn-
honorem totum qui est rétro ipsas domos, tus superflui istarum xviii domorum, si
cum omnibus hedificiis & bastimentis ibi aliqui fuerint, in subsidium suorum ne-
existentibus & pertinentibus, sicut melius cessariorum ipsis scolaribus erogentur.
hoc totum habeo, & est & tenet a coquina Verumptamen hec omnia prcdicta dona
& cellario&alio honore meo ab una parte facio egoVitalis Galterius ipsis scolaribus,
usque ad aulani lapideam & domum & ho- ut est dictum, sub pacto & conditione,
norem, qui fuit Vitalis de Prinhaco, ex quod semper singulis diebus sabbatorum
alla parte, & de carraria publica, que est in ecclesia Sancti Pétri Coquinarum cele-
juxta planum ecclesie Sancti Pétri Coqui- brent missam in honore béate Marie vir-
narum usque ad comunem clausuram burgi ginis pro salute anime mee & animarum
recte ab utraque parte istius honoris a
dicta carraria usque ad dictam clausuram
burgi, ad construendas ibi domos & tenen-
das constructas in perpetuum & mansiones
patris & matris & predecessorum meorum
& indulgentia nostrorum peccatorum. Pre-
terea volo & statuo ego Vitalis Galterius,
& etiam rogo & supplico quod dominus
aptas scolaribus pauperibus ad manendum, episcopus Tolosanus in perpetuum, qui-
legendum & studendum ibidem. Qui sco-
lares çint viginti ad minus, de quibus sint
duo vel plures sacerdotes, & sint ipsi sco-
lares de xii diocesibus subtus scriptis, sci-
licet Tolosana, Carcasionensi , Elenensi,
Narbonensi, Biterrensi, Rutenensi, Al-
cumque fuerit pro tempore, ut ei jusium
videbitur & honestum, in dictis domibus
& honore, quem superius dictis scolaribus
disposui, instituât & destituât rectorem
sive ministrum, qui coUocet dictas xvill
domos & omnes eorum proventus perci-
biensi, Caturcensi, Agennensi, Lectorensi, ptat & inde dictas domos & mansiones ad
Convenarum & Coseranensi. Et dono si-
milite"r ipsis scolaribus pauperibus & con-
cedo in perpetuum ego Vitalis Galterius &
ad dictas domos construendas & construc-
tas tenendas & mansiones ad opus ipsorum
scolarium, ut est dictum, meas xvin domos
couducticias, cum locis in quibus sunt &
cum omnibus hedificiis & bastimentis ibi
existentibus & pertinentibus, que sunt
circa domum meam majorera, in qua ma-
neo.De quibus domibus sunt quinque inter
alias quinque domos, quas ipsis scolaribus
opus scolarium pauperum construat & ibi
dictos scolares mitât & teneat, & tam pre-
dictas XVIII domos quam etiam omnes alias
ipsis scolaribus superius relictas inde per-
petuo constructas teneat, & omnes pro-
ventus superflues, si aliqui fuerint, ipsis
scolaribus distribuât & dictas missas ab
ipsis celebrari faciat, & hec omnia procu-
ret & ministret fideliter, ut melius ei vi-
debitur expedire. Et si forte jjersona super
hec statuta a domino episcopo Tolosano
in his ministrandis & procurandis propter
An
I 2^3
II 10
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
II 14
insufficientiam sui vel alio quoqiio modo
minus se bene habuerit, rogo & supplice
quod prior fratrum Predicatorum & gar-
diaiius frairum Minorum Tolose révèrent
(sic) & denuncient illud statim domino epi-
scopo Tolosano. — (Seguuntur legata quae-
dam ecclesiis parrochialibus urbis & diocesis
Tolosanarum, ac tandem inter ipsîus îegatoris
parentes bonorum divîsio.) Actum fuit hoc
testamentura & dispositio m die exitiis
mensis marcii, régnante Lodovico rege
Francorum, Raimundo Tolosano comité,
Raimundo episcopo, anno M°CC°xi.° se-
cundo ab Incarnacione Doniini, Horum
si dominus cornes Tolose vel alius nobis-
cum habuerit consilium de pace facta Pa-
risius, consulemus eis, quod eam servent,
& servabimus eam, quantum ad nos perli-
net, posse nostro, & dabimus operam effi-
cacem, quod dominus comes Tolose servct
eam. Et si dominus comes Tolose veniret
contra, adherebimus Ecclesie & domino
régi Francorum contra ipsum, nisi infra
XL dies postquam monitus fuerit hoc
emendaverit vel juri steterit coram Eccle-
sia de his que ad Ecclesiam pertinent, &
juri coram domino rege Francorum de
his que ad dominum regem Francorum
An
1243
omnium predictorum sunt testes fraler pertinent. Juravimus etiam quod nos juva-
Ramundus de Fuxo prier, & frater Ra- bimus Ecclesiam contra hereticos, creden-
mundus Escafredus, domus ordinis Predi- tes & receptatores hereticorum & omnes
catorum Tolose, & frater Poncius & frater alios, qui Ecclesie contrarii existent oc-
Damianus, domus ordinis minorum To- casione heresis vel contemptus excomuni-
lose. Si Willelmus de Meravilla capellanus cationis in terra ista,& dominum regem
dicte ecclesie Sancti Pétri Coquinarum, & Francorum juvabimus contra omnes, &
magister Petrus capellanus de Caramanno
supradictus & Guillelmus de Rayna, qui
cartam istam scripsit.
36i. — CCLIV
quod eis faciemus vivam guerram, donec
ad mandatum Ecclesie & domini régis
Francorum revertantur. Et si dominus co-
mes Tolose moveret guerram domino régi
Francorum vel heredibus ejusdem, quod
absit, adhereremus domino régi Franco- ÉJ-
rum & heredibus ejus contra eundem do- coi.
minum comitem Tolosanum. Juramento
ni.
423.
ÉJ.orig.
t. III,
col. 422.
An
1243
20 scp-
lii.iibro.
Serment de fidélité prêté au roi par """^"' vreà\cto sic a nobis corporaliter
, , , . , , ' prestito m palacio comuni, nos dicti con-
les barons. Les seigneurs c/ le peuple ' i „ i„ „i . . o i . • ,.
' , ° . . ^ suies, de voluntate & mandate speciali
du Toulousain, de l' Albigeois, i^C.^ .:....i^— ,i„„:..: : :.: I- ..
I. x TOVERINT universi présentes litteras
iN ins
specturi, quod nos consules urbis
& suburbii Tolose, viJelicet Bernardus de
Villanova, Petrus Ramundus major, W. de
Septenis, Vitalis Bonus homo, Petrus Ber-
nardus de Salvitate, W. de Marcillo, R. de
Castronovo, R. de Ponte, Bcrengariiis de
Portallo, Arnaldus Jordani, Bruno Bus-
queti, de voluntate & mandate speciali
expresse domini nostri R., Dei gratia co-
mitis Tolosani, marchionis Proviiicie, filii
domine regine Johanne, in presentia ejus-
dem promisimus & tactis sacrosanctis Dei
ejusdem domini nostri comitis supradicti,
in presentia nostra promittere fecimus &
jurare domine régi Francorum, supradiciis
verbis & forma predicta, concives nostros
quorum nomina sunt inferius adnotata :
videiicet Castrumvovum, Pctrum de Mon-
tibus (Sequuntur plura civium Tolosanorum
nomina). Post istos autem, de voluntate &
mandate speciali domini nostri R. comitis
Tolosani, in presentia nostri promittere
fecimus & jurare domino régi Francorum
universitatem & singules de universitato
civitatis & suburbii Tolose, a XV annis &
supra, sub predictis verbis & forma pre-
dicta. Hec autem omnia supradicta facta
Evangeliis juravimus illustri domino Lo- fuerunt, posita & cencessa in presentia
dovico, Dei gratia régi Francorum, quod Johannis Clerici & Odardi de Vileriis,
c[ui a domino rege Francorum fuerant ad
'Trésor des chartes du roi j Toulouse, £<-,c 3, recipienda predicta juramenta a predictis
n. 29. [J. 3o5j original scellé.] coiisulibus & aliis universis & singulis
An
1243
1 1 15
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
I j 16
An
12^3
mars.
An
1243
mars
specialiter deputati. In quorum omiihim
testimonio, presentem paginani nos con-
sules urbis Tolose & suburbii sigilli nos-
tri munimine fecimus roborari, Actum est
in vigilia beati Mathie, régnante eodeni
Lodovico Francorum rege, eodeni domino
R. comité Tolosano, R. episcopo, anno
Domini M°cc°XL° secundo.
II. Noverint' univers! présentes pariter
& futuri, quod nos Pilusfortis de Rabasti-
nis, Poncius Amelii, Guillelmus Pétri de
Berins, Mamfredus de Rabastino, Noetus
Alemandi, Bertrandus frater comitisThoIo-
sani, barones,de vohintate & mandate spé-
cial! expresso domini nostri Ramundi, ikc.
(,comme dans le serment précédent). In cujus
rei testimonium, présentes litteras sigillo-
rum nostrorum munimine fecimus robo-
rari. Actum in presentia Joannis Clerici,
qui a domino rege Francorum ad reci-
piendum predictum juramentum a predictis
fuerat specialiter destinatus, anno Domini
M"cc°XL°ir, mense martii.
III. Omnibus" présentes litteras inspec-
turis, Poncius Amelii, Raimundus de Com-
niiniaco salutem in Domino. Noveritis quod
nos, de volunfate & mandate speciali ex-
presso domini nostri Ramundi Dei gratia
comitis Tholosani... {Comme dans les actes
précédents.)
IV. Noverint' universi, quod nos Petrus
Raimundi de MoUinario, Raimundus Cor-
nil, Bernardus Ferraterii, Durandus de
Taosca,Bartholomeus de Ruppe,Ernaudus
de Sancto Bartio, consules; Petrus Rai-
mundi, Jordanus, Pillusfortis, Bertrandus
fratiesj Adamarus de Rabastinis, Petrus de
Salveinacj Poncius, Raimundus-, Mamt-
fredus de Rabastinis fratres; Bertrandus
de Rabastino, Raimundus Berengarii, Rai-
mundus de Bracone, Petrus Raimundi de
Mota, Petrus de Sancto Amancioj Gaillar-
dus, Guillermus, Vitalis de Montecoquiiio
fratres; Gaillardus de Mourt, Bernardus
de Rabastinis, Guillermus de Sancto Ge-
nesio; Galterus Girardi, Sycardus & Rai-
mundus de Podio (ratres; RaimundusGuil-
' Trésor des chartes du roi j Toulouse, sac 3,
-1. 14. [J. 3o5.]
' Ihii. n. i5. [J. 3o5.]
» lhi.t. n. 16. [J. 3-5]
lermi de Gazins, Barravus de Rabastino,
Raimundus Rambaldi, Guillelmus iilius
Pétri Raimundi de MoUinario, Petrus
Raimundi de Virtutibiis, Bernardus de
Bracone, milites & nobiles ; Raymundus
Petrus, Poncius de Penna, burgenses
& tota universitas & singuli de universi-
tate, a quindecim annis & supra, de Ra-
bastino, de vohintate & mandate expresso
domini nostri Raimundi, &c. {comme dans
les actes précédents). Actum in presentia
Joannis Clerici, qui ad recipiendum pre-
dictum juramentum a predictis fuerat a do-
mino rege Francie specialiter destinatus,
anno Domini M°cc°XL"H°, mense martii.
V. Noverint' universi quod nos milites
de Lavaur, videlicet R. del Castlar, Petrus
del Castlar fratres, Arn. de S. Dionisio,
& R. de Montecabrario, & nos consules
castri jamdicti, videlicet Bernardus Guito,
&c. & nos probi homines ejusdem castri,
videlicet Petrus Guy, &c. de voluntate &
mandato speciali, &c. In cujus rei testi-
monium, nos predicti milites, consules &
alii homines castri supradicti de Lavaur
universi & singuli presentem paginam
sigillo Bertrandi de Galiaco, bajuli do-
mini comitis Tholose in Castro supradicto,
c[uia proprium non liabebamus, fecimus
communiri. Anno Domini isi" ce xl" 11°,
mense martio.
VI. Noverint' universi quod nos mi-
lites de Fanojovis, videlicet ego Isarnus
Bernardi & ego Petrus de S. Michaele &
ego Ugo de Duroforti & ego Bernardus
Ugonis de Festa & ego Galardus do Vila-
rio & ego Amelius de Monterio & ego
Radulfus Rogerii de Orsancio & ego Pe-
trus Rogerii Picarela & ego Bernardus de
Bellomonte & ego Bernardus de Torrelis
& ego Bernardus de Riuterio & ego Guil-
lelmus Assaliti & ego Radulfus Garsias &
ego Poncius de Montelauro & ego Guil-
lelmus Ramundi d'Esculencs & ego Petrus
Guillelmus d'Esculencs & ego Galardus
de Festa; nos omnes & singuli, de volun-
fate & mandate speciali domini nostri R.,
Dei gratia comitis Tolosani, &c. In cujus
' Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 3,
n. 1 7. [J. 3o5.]
' Ibid. n. ,9. [J. 3o5.]
An
1243
An
1243
mars.
Kd.orig.
t. Il if
col. 424.
An
.243
niars.
An
I 243
I 117
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
iiii
An
rei testimonium, nos predicti milites, vi-
delicet ego Isainus Bernardi, P. de S. Mi-
chaele & Bernardus Ugonis de Festa & Ugo
de Duroforti présentes litteras sigillorum
nostrorum munimine duximus roboran-
das. Actum est anno Domini m° cC XL° il",
mense marcii.
VIL Noverint" universi présentes litte-
1243 ras inspecturi, quod nos Bernardus Ble-
mais. sini, &c. consules, & nos Bernardus, Ber-
frandus, Berengarius, Rainiundus, Guil-
lelnnis de Gailliaco, fratres, Raimundus
Guillermi de Penna, miles Guillelmus
Jordani miles, & tota universitas & sin-
guli de universitafe ville Galliaci, a XV au-
nis & supra, de voluntate & mandate spé-
cial! expresso domini nostri Raimundi,&c.
Nos consules Galliaci presenteni paginnm
sigilli nostri munimine fecimus roborari.
Ilec autem omnia acta fuerunt in pre-
sentia Johannis Clerici, qui a domino rege
Francie ad recipienda juranienta a predic-
tis fuerat specialiter destinatus, & Ber-
trandi de Gailliaco dilecti & fidelis coniitis
Tholose, qui a dicto comité, ut faceret
An
1243
mars.
mini nostri Rainuindi, &c. ïn cujus rei
testimonium, ad petitionem predictorum,
qui omnes a XV annis & supra juraverunt,
& quia sigillum non habebant, nos Sicar-
dus Alemanni miles, Bertrandus de Cail-
lavo ballivus Vauri, & Raimundus Arcua-
rius bajulus Cordue, présentes litteras
sigillorum nostrorum munimine duximus
roborandas. Actum in presentia Jobannis
Clerici, 8:c. (comme plus haut). Anno Do-
mini M°cc°XL''ir, mense martio.
Tous ces divers sermens sont semblables à
celui des habitons de Toulouse, [Note de
D. Faisseie.}
Aux serments publiés par dom Vaisïete, nous
ajoutons l'indication de tous les actes de même
nature que possède aujourd'hui le Trésor des char-
tes. Ils sont tous rédigés d'après une même for-
mule, dont on trouve la minute dans J. So;,
n. 52 (Teulet, t. 2, p. 487); les numéros qui sui-
vent chaque acte sont ceux de ce dernier recueil.
1243, 23 février. — Promesse de Bernard, comte
prestari predicta juramenta & sub dicta .de Commlnges (J. 3d6, n. 69); n. 3j3o.
forma a predictis, fuerat specialiter desti-
natus. Anno Domini M" cc XL"II% mense
martii.
VIIL Noverint* universi présentes lit-
teras inspecturi, quod nos Guillelmus de
Viraco, &c. consules; Guillelmus & Rai-
mundus Bernardi Froterii fratres, Poncius
de Sancto Privato, Poncius filius Pétri
Bernardi de Monasterio, Bertrandus filius
Bertrandi de Monasterio, Adamaurus &
Bertrandus de Salis fratres, Adamaurus de
Brendon & filius tjus Guillelmus Raimun-
dus de Bcsturre, Petrus de Sancto Amancio,
Adamaurus & Guillelmus Ruppis fratres,
Pillusfortis de Vindraco, Poncius de Penna,
Petrus Hugonis, Mainfredus de Vindraco,
Petrus Raimundi de Besturre, Guillelmus
de Sancto Amancio, Guillelmus Begonis de
Ruppe, nobiles 8c milites, Bertrandus de
Capella,&c. burgenses, & tota universitas
S{ singuli de universitate Cordue, de vo-
luntate & mandate speciali expresso do-
' Trésor des chartes du rei;
n. 10. [J. 3o5.]
' nu. n. 71. [J. 3o6.]
Toulous:, sac 3,
1243, février. — Promesse de Sicard, seigneur
de Montaut (J. 3o5, n. 1 i); n. 3o33.
I 243, février. — Promesse de Jourdain, seigneur
de risic (J. 3o5, n. 12}; n. 3o34.
1243, février. — Promesse de Sicard d< Mira-
mont (J. 3o6, n. 68); n. 3o35.
1243, février. — Promesse de B. Ameils de
Pailhiès (J. 3o6, n. 70); n. 3o36.
1243,21 mars. — Promesse des chevaliers de
Saint-Paul de Cadajous, parmi lesquels Sicard de
Puilaurens (J. 3o5, n. i3); n. 3041.
1243, 21 mars. — Promesse des chevaliers de
Puilaurens (J. 3c5, n. li); n. 8042.
1243, 22 mars. — Promesse des chevaliers de
%'illemur (J. 3o5, n. 2i)j n. 3043.
IÎ43, 14 mars. — Promesse des chevaliers de
Verdun (J. 3;5, n.'Si); n. 3044.
1243, 17 mars. — Promesse des consuls de la
citj & du bourg d'Agen (J. 3o5, n. 33); n. 3045.
1143, 3i mars. — Promesse des consuls de Con-
dom (J. 3o5, n. 34); n. 3048.
1243, mars. — Promesse de chevaliers, de la
bailie de Montauban, au nombre de vingt (J.
3o5, n. |3); n. 3o56.
1243, mars. — Promesse des seigneurs de Cor-
barieu & de Roquefort, de la bailie de Moniau-
ban (J. 3o'î, n. 73); n. 3o5p.
An
I 243
An
I I 19
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 1 :o
i243, mnis. — Promesse des consuls, chevaliers
& nobles de Cihusnc (J. 3o5, n. 22); n. 3o6i.
124.1, niius. — Promesse des consuls de Mon-
taigiit [J. 3;j, n. 25); n. 3064.
1243, mars. — Promesse des consuls de Mon-
tauban (J 3o5, n. 26); n. 3o65.
1243, mars. — Promesse des consuls de Castel-
naud-iry (J. 3o6, n. 71); n. 3067.
1243, mars. — Promesse des consuls de Fan-
jeaux (J. 3o5, n. 27); n. 3o68.
1243, mars. — Promesse des chevaliers & con-
suls de Laurac (J. 3o6, n. 24); n. 3069.
1243, mars. — Promesse des chevaliers du Mas
Saintes-Puelles (J. 3o5, n. 28); n. 3071.
1243, mars. — Promesse des barons, châtelains
& chevaliers du diocèse d'Agen : Arnaud-Othon,
vicomte de Lomagne & d'Auvillarsj Amanieu
d*Albretj Bernard de Royiniano; Arnaud de Mon-
taigut; Bègue deCaumont; Hugues de Rovintano;
Nopars de Cauniuntj Esquiu de Fumelj Aimeri de
Jioviniano ; Bernard de Durfort; Gaubert de Thé-
sac; Raimond de Planels; Arnaud de Duifort;
Arnaud Aramon d'Aspremont; Raimond de Pou-
jols; Arnaud de Dur.''ort; Pons Amanieu de M.i-
deliano; Gaston de Gontaut; Arnaud de Montpe-
zat; Arnaud d'Espagne; Aimeri de Rovinia/io ^
Vidal de Gontaut; Gautier du Fossat; Raimond
Bernard de Balencs; Guillem Aramon de Pis;
Arnaud Garsias du Fossat & Guillem Aramon
Lorc (J. 3oô, n. 80); n. 3074.
1243, i2-3o avril. — Promesse de Guillem de
Rabastens 81 autres seigneurs de cette ville (J. 3o5,
n. 39); n. 3035.
1243, i2-3o avril. — Promesse de Foulques de
Popio & autres chevaliers de Saint-Cire (J. 3-5,
n. 41); n. 3o86.
1243, i2-3o avril. — Promesse de plusieurs
seigneurs de la bailie de Lauserte (J. 3o6, n. 78];
n. 3087.
1243, i2-3o avril. — Promesse de Guillem Ea-
rasc, Guillem de Gourdon de Salviac & Bertrand
de Cardaillac (J. 3o5, n. 79); n. 3o88.
1243, i2-3o avril. — Promesse de Déodat Ea-
rasc, Gilbert de Castelnau & Hugues de Cardaillac
(J. 3o6, n. 82); n. 3089.
1243, i2-3o avril. — Promesse des consuls de
CapJenac (J. 3i5, n. 44); n. Sopo.
1243, i2-3o avril. — Promesse des consuls de
Caylus (J. 3ci5, n. 45); n. 3091,
1243, i2-3o avril. — Promesse des consuls de
Lauserte (J. 3o5, n. 42); n. 3092.
1243, i2-3o avril. — Promesse des consuls de
Montcuq (J. 3o5, n. 38); n. 3093.
1243, i2-3o avril. — Promesse des consuls de
Moissac (J. 3o5, n. 40); n. 8094.
1243, 12-3-) avril. — Picmesse des consuls de
Puyceisi (J. 3c5, n. 43); n. SopS.
1243, i2-3:> avril. — Promesse des consuls de
Castelnau-de-Leval (J. 3o6, n. 81); n. /iiyé.
1243, 7 juin. — Promesse des consuls de Pey-
russe (J. 3s5, n. 46); n. 3ii 1 .
1243, 7 juin. — Promesse des consuls c!e Ville-
neuve-de-Kouergue (J. 3o5, n. 47); n. 3i 12.
1243, 9 juin. — Promesse des consuls de Najac
(J. 3o(5, n. 83) ; n. 3i i3.
1243, 14 juin. — Promesse des consuls de Millau
(J. 3c5, n. 48); n, 3114.
1244, 20 mars. — Promesse des consuls du Port-
Sainte-Marie (J. 3o6, n. 76); n. 3i66.
1244, 25 mars. — Promesse des consuls de Cas-
telsarrasin (J. 3o5, n. 36); n. 3i63.
1244, 26 mars. — Promesse des consuls de Mar-
mande (J. 3o6, n. 77); n. 3169.
1244, 27 mars. — Promesse de Hugues, comte
de Rodez (J. 3o5, n. 4,9); n. 3170.
1244, 3o mars. — Promesse des consuls de Me-
zin (J. 3j5, n. 35); n. 3171.
36:
Plaîntes des habitants de Padern
à l'abbé de Lé-^at, contre les offi-
ciers du comte de Foix '.
NOTUM sit cunctis quod Sancius de la
Garriga, Guillelnuis Mir & Beniardus
de Pinu,pro se&aliis omnibus hoini!!ibiis
de Paterno, venenuit ante presenciam do-
mini Pétri de Daibs abbatis Lesati, rogan-
tes eum & requireiitcs, ut cum villa Paterni
sit de domiuio & dislrlctu ejusdem domini
abbatis ac monasterii Lesatensis, & eam
teueatur defeadere & amparare tanquam
siiam, ab oppressioiie, quam eis faciebat
Anialdus Espéra pro domino comité Fuxi
atemptando questam extorquere violenter
ab eis, eos ac villam predictam defenderet
& ampararet. Dictus vero dominus abbas,
prefato Arnaldo Espéra ad se vocato, que-
sivit ab eo quare predicta facere atemp-
taret. Qui respondit quod ipse habuerat
in mandatis a domino comité supradicto,
' Lat. 9189, f" 170 h. Cette charte est de 1243,
n. st.
.4n
!2.:3
An
1243
I î avril
An
1243
u : I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
11:2
qiiod cum idem cornes non modicam fanii-
liam teiieret in partibus Lesatensibus ad te-
nendum & defendendum totuni Lesatense a
latronibus ebullientibiis ibi & aliis suis ini-
micis, ad tenendam familiam supradictani
iii omnibus locis & villis Lesatensis prêter
quam in hiis, que immédiate eidem ab-
Del gratia cornes Tolose, mnrchio Pro--
vincie, supplicamus cum omni instantia
& devotione vobis venerabilibus patribus
Tolosano, Agennensi, Caturcensi, Albiensi
& Ruthenensi episcopis, quatenus per vos
personaliter vel per idoneas personas Cis-
terciensis ordinis, fratrum Predicatorum,
bafi i)ertinebant, questas faceret & adem- Minorum vel per alias, prout nielius pa-
privos. Cui prefatus abbas respondit quod ternitati vestre videbitur expedire, in-
idem comes hoc mandare non poterat, si- quisitionem contra hereticos, credentes,
eut ipse dixerat, de illis videlicet locis & receptatores, deffensores & f'autores eo-
villis que per vassallos & alios feudatarios
médiate tenebanfur ab eodem abbale, nisi
de hiis dunlaxat, que idem comes ad ma-
num suam solus, scilicet sine participa-
tione ejusdem abbatis, tenebat a monaste-
rio supradicto. Quod etiam si ita esset ut
idem Arnaldus dixerat, de predicta villa
Paterni mandatum non habebat a comité
supradicto, pro eo quod villa ipsa ad cun-
dem abbatem immédiate spectabat. Prefa-
tus vero Arnaldus Espéra, facta sibi fide
de predictis, ab exactione queste & cujus-
rumdem, in terris nostris in vestris dioce-
sibus constitutis, faciatis vel fieri faciatis
cum cura vigili & sollicitudine diligenti,
ut heretica labes citius & facilius de ter-
ris in ditione nostra positis funditus extir-
petur. Nos quoque vobis & illis, quos ad
inquisitiones jamdictas videritis deputan-
dos, dabimus consilium, auxilium & juva-
men, quantumcumque poterimus, bona
fide, & a senescallis, vicariis & aliis baili-
vis nostris hoc idem ad voluntatem ves-
tram fieri faciemus. Sententias quoque
libet alterius adempramenti ville predicte vestras & illorum, qui a vobis ad faciendas
cessavit & hominibus ville ipsius promis-
siones omnes quas sibi fecerant relaxavit.
Actum est hoc apud Lesatum, XI die in-
troitus mensis aprilis, in sabbato, anno ab
Incarnatione Domini M» cc" XL" 111°, rég-
nante Lodovico rege Francorum, Rai-
mundo comité Tholosano, Raimundo epi-
scopo. Hujus rei sunt testes Raimundus
de Beduila, Raimundus de Montealto, Ar-
naldus de Montedcserto, Petrus Bernardi,
Raimundus Guarini, & Raimundus de
Montealto, publicus tabellio Salveterre de
Sancto Eparcio, ciui hanc cartam scripsit.
363,
CCLV
Sommation du comte de Toulouse aux
èvéques de ses États d'exercer l'in-
quisition ' .
AD honorem Dei omnipotentis & exal-
talionem fidei & extirpandam here-
ticani pravitatem de terris nostris, nos R.,
' Archivis de ruic,uiiiaon de Ciircassonne.
Vlîl.
inquisitiones fuerint depufati, executioui
mandabimus & mandari faciemus, pu-
niendo condemnatorum personas secun-
dum légitimas & canonicas sanctiones,
bona quoque eorum occupando & occu-
pari sine diffugio faciendo', & omnia alia
faciendo, que a paternitate vestra super
hoc fuerint ordinata. Acta fuerunt bec
apud Biterrim, XI kalendas madii, anno
Domini M ce XL III, in presentia venera-
bilium patrum d. P. Narbone & d. J.
Arelatensis archiepiscoporum & aliorum
prelatorum P. Agalhensis, G. Carpcnto-
ratensis, G, Lodovensis episcoporum, &
aliorum virorum tam clericorum quam lai-
corum, videlicet P. abbatis Sancii Paulî,
Joaunis precentoris Narbonensis cccie-
sie, magistri Sicardi canonici Narbone,
magistri... de Lemovicis, R. Gaucelini do-
mini Lunelli, Barralli domini Baucii, Hu-
gonis de Arsicio senescalli Carcassone,
Odardi de Villario senescalli Bellicadri,
Poncii Astoaudi, Pétri Martini de Castro-
novo, Ermengavi de Podio, Imberti de Ara-
gone, &c.
' Mou5 corrigeons ainsi le texte de dom Vaissete,
(jiii aortau oc.'u/'j;i./o Z< facicitJo. [A. M.l
3i
An
1243
II
î3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1124
An
1243
364.
Nomination par Raimond VII, comte
de Toulouse, de Bérenger de Pro-
milhac comme viguier de Toulouse '.
NOVERINT universi présentes pariter
& futuri, quod dominus Raniundus,
23 avril. Dei gracia cornes Tholose, marchio Pro-
vincie, misit, posuit, statuit atque consti-
tuit Berengariura de Promilhaco militem
per suuni vicariuni Tholose & in ejus per-
tinenciis universis, & dédit & concessit ei
plenam & liberam adminisfrationem, li-
centiam, facultatem & potestatem petendi,
roquirendi, exigendi, recuperandi, sol-
vendi, componendi & transactionem fa-
ciendi, donandi, vendendi seu quolibet
alio modo alienandi omnes illas justicias,
incursus & alla omnia, que ratione, no-
mine vel occasione vicarie Tholose eidem
domino comiti vel ejus vicario pro eo eve-
nirent vel evenire possent aut deberent
aliquo modo. Et dictus dominus cornes
habuit, tenait, laudavit & concessit &
confirmavit omnes illas solutiones, com-
positiones, transactiones, dilationes, do-
nationes, venditiones seu alias alienatio-
nes, quas dictus Berengarius de Promilhaco
vicarius suus de justiciis, incursibus &
aliis omnibus dicte vicarie pertinentibus
fecerit, vel cum eo aut per ipsum facte
fuerint aut concesse ab eo, ratas, bonas &
firmas esse atque semper & in perpetuum
valituras, ac si cum eodem domino comité
vel per ipsum personaliter facte essent aut
concesse. Mandavit itaque, concessit, pro-
misit & convenit idem dominus cornes bo-
nam & firmam guirentiam omnibus illis
personis, quibus idem Berengarius de Pro-
milhaco aliquid de justiciis, incursibus vel
aliis dicte vicarie pertinentibus vel ra-
tione, nomine aut occasione ejusdem vi-
carie eidem domino comiti vel ejus vicario
pro eo evenire posset aut deberet, vendi-
derit, donaverit vel solverit aut aliquo alio
modo alienaverit, de se ipso & de omnibus
aliis amparatoribus & petitoribus ex ejus
partibus, & etiam omnibus illis, quibus
inde idem vicarius guirentiam mandnverit.
Hanc autem concessionem fecit ita dictus
dominus comes eidem Berengario de Pro-
milhaco, quantum de ejusdem domini co-
mitis fuerit voluntate. Actum fuit hoc ita
& concessum apud Biterrim, in talamo Er-
mengavi de Podio, VIII die exitus mensis
aprilis, feria V, régnante Lodoico Fran-
corum rege & eodem domino Ramundo
Tolosano comité & Ramundo episcopo,
' anno M°cc°XL°lll'' ab Incarnatione Do-
mini. Testes sunt Ramundus Gaucelmi
dominus Lunelli & dominus Petrus, abbas
Sancti Papuli, & Petrus Martini de Cas-
tronovo & Alamannus de Fraxio junior
8c Bartholomeus Porterius & Aymericus
frater ejus & Willelmus Bernardus, Roge-
rius filius quondam Bernardi Rostoli &
Bernardus Aymericus publicus Tholose
notarius, qui mandate ipsius domini co-
niitis cartam istam scripsit.
365. — CCLVI
Traité de trêve entre le comte de Tou-
louse ^ le comte de Provence \
IN nomine Domini, anno Incarnationis
ejusdem m°cc°xl"iii°, videlicet m ka-
lendas julii. Nos J., Dei gratia sancte Are-
latensis ecclesie archiepiscopus, damus &
concedimus treugas vobis illustribus viris,
R., Dei gratia comiti Tholose, marchioni
Provincie & R. Berengarii, eadem gratia
comiti & marchioni Provincie & comiti
Forchalquerii, & hominibus & terris &
valitoribus vestris & omnibus illis, qui de
facto vel de jure sunt de regimine vestro
& hominum & valitorum vestrorum, de
guerra & super guerra, que est vel fuit
inter vos dictos comités & homines & va-
litores vestros & omnes illos, qui de facto
vel de jure sunt de regimine vestro & pre-
An
I2.}3
Éd.orij.
t. 111;
col. 425.
An
124^
29 juin.
Éd. orig,
t. 111.
col. 426.
' Archives de la Haute-Garonne, série E, liasse I , "Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 5,
charte n. 79 (2°); copie notariée de 1271. n. Sp. [J. 3i 1 , original scellé.]
An
1243
112:
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1126
dictorum, usque ad festum omnium Sanc-
toriira proximo veiiturum; mandantes &
firmiter precipientes vobis predictis co-
mitibus, pro vobis & pro omnibus supra-
dictis, sub obligatione castrorum & hos-
fagiorum nobis a vobis dictis comitibus
traditorum & concessorum, dictas treugas
datas & concessas de vestro consensu spe-
ciali, secundum consuetudinem & formam
treugariim usque ad dictum terminum te-
neri & inviolabiliter observari. Ad hec
nos R. Berengarius, Dei gratia comes &
marchio Provincie & comes Forchalque-
rii, consentientes & supponentes nos spe-
cialiter super hoc vobis, domine J. Dei
gratia sancte Arelatensis ecclesie archie-
piscope, dictas treugas recipimus per nos
& terras & homines & valitores nostros &
omnes illos, qui de facto vel de jure sunt
de regimine nostrorum & predictorum, &
per terras & homines eorumdem, & spe-
cialiter pro venerabili in Christo pâtre Z.
electo Avinionensi & terra sua & homini-
bus suis & consulibus, comuni & univer-
sitate Avinionensi, & pro priore Sancti
Saturnini-, & terris & hominibus eorum-
dem, & pro omnibus illis, qui de facto vel
de jure sunt de regimine predictorum.
Concedentes & promittentes vobis prefato
domino archiepiscopo, & per sollempnem
stipulationem & sub obligatione castro-
rum & hostagiorum vobis a nobis tradito-
rum & concessorum, dictas treugas usque
ad dictum terminum pro nobis ik pro su-
pradictis omnibus teneri & firmiter obser-
vari. Et si contingeret, quod Deus avertat,
dictas treugas per igriorantiam vel aliter
per nos vel per aliquem vel aliquos do
nostris valitoribus vel honoribus vel aliis
supradictis frangi vel in aliquo inter-
rumpi, damus & concedimus vobis pre-
fato domino archiepiscopo plenarinm po-
testatem cognoscendi, terminandi & diffi-
niendi & emendam vel emendas faciendi,
ad cognitionem vestram vel illius seu illo-
rum, quem vel quos ad hoc specialiter mit-
teretis, juxta consuetudinem & formam
treugarum. Et dictam treugam vobis nobili
viro Barralo, domino de Baucio, présent! &
recipienti nomine dicti comitis Tholosc,
damus secundum formam superius nomi-
natam. Et quod ita compleamus & atteu-
An
.243
danuis, & compleri & attendi faciamus ab
hominibus & terris & valitoribus nostris
& omnibus illis, qui de facto vel de jure
sunt de regimine nostro & predictorum,
sicut superius dictum est, super sancta Dei
Evangelia a nobis corporaliter manu tacta
juravimus. Factum fuit hoc in domopeda-
gii de Gernegua. Testes affuerunt episco-
pus Regensis, electus Avinionensis, prepo-
situs de Barjolis, prior Sancti Saturnini,
Rossolinus monachus Sancti Victoris Mas-
siliensis, nobilis vir P, Grossi, Romeuus de
Villanova, Albeta de Tharascone, Hugo
Fornerii de Sallono & Dalmatius de Roc-
camaura de Belliquadro, milites, Poncius
Salavesius canonicus Arelatensis, Hugo de
Novis, Hugo Stacca & G. Berengarius no-
tarii de Sallono. — Post hec autem in-
continent!, in eodem loco & cum eisdem
testibus, idem dominus archiepiscopus in-
junxit eidem comiti Provincie in virtute
prestiti juramenti, ut ipse tam milites
quam alios armatos suos, quos habet pencs
se vel pro quibus miserat, exceptis dun-
taxat sociis & obsidibus suis, a se non di-
ferat separare eosque faciat ad propria
remeare. — Post hec autem, eodem die quo
supra & in presentia & testimonio testium
inferius scriptorum, nos R., Dei gratia co-
mes Tholose, marchio Provincie predictus,
consentientes & supponentes nos specia-
liter super hoc vobis, domine J. Dei gratia
sancte Arelatensis ecclesie archiepiscopo,
dictas treugas recipimus per nos & terras
& homines & valitores nostros, &c. (.fere
eisdem quibus supra verbis.) Et dictam treu-
gam discretis viris preposito de Barjolis & Éd.orig,
Albete milili de Tharascone, presenlibus coi.42'7.
& recipientibus nomine dicti comitis Pro-
vincie, damus secundum formam superius
annotatam. Et quod ita compleamus & at-
tendamus & compleri & attendi faciamus
ab hominibus, terris & valitoribus nostris
& omnibus illis, qui de facto vel de jure
sunt de regimine nostro & predictorum,
sicut superius dictum est, super sancta Dei
Evangelia a nobis corporaliter manu tacta
juramus. Factum fuit hoc apud Belliqua-
drum, in domo quondanj Ferrandi. Testes
affuerunt episcopus Tholosanus, Barra-
lus dominus de Baucio, Rossolinus mona-
chus Sancti Victoris Massilieivsis, Poncius
\
An
12^3
1 127
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1128
Salavesius canonîcus Arelatensis, Hugo de
Novis, Raimundus de Maasaiio canonicus
Carpentorateiisis, Sycardus Alanianni, Poii-
cius Astoaudi jurisperitus de Avinione,
Hugo Fornerius de Sallono, Dalmatius de
Rocamaura de Belliquadro, G. Raimbau-
dus & P. Sentol ejusdem loci milites,
Hugo Stacca & G. Berengarius notarii de
Sallono, & Eimericus porterius ejusdem
comitis Tholose. Et ego Guillelmus Lobe-
rii, publicus notarius, presens omnibus
supradictis interfui, qui de voluntate ac
speciali mandate tam domini archiepiscopi
quam dominorum comitum predictorum
présentera cartam scripsi signumque meum
apposui. (Signum notarii.')
Ad majorera autem rei firmifatem haben-
dam, nos archiepiscopus & comités pre-
dicti feciraus hanc cartam sigillorum nos-
trorum majorum pendentium munimine
roborari. Sciendum est autem, quod pres-
tito juramento a dicte domino comité
Tholose, incontinent! eodem loco scilicet
in domo quondam Ferrandi, & presenti-
bus omnibus testibus proximo positis su-
perius, dictus dominus archiepiscopus in-
junxit eidem comiti Tholose in virtute
prestiti juramenti, ut ipse tam milites
quam alios armatos suos, quos habet pênes
se vel pro quibus miserat, exceptis dun-
taxat sociis & obsidibus suis, a se non dif-
férât separare eosque faciat ad propria re-
meare. Et ego dictus Guillelmus Loberii
publicus notarius cum dicto domino epi-
scopo Tholcsano & aliis testibus presens
omnibus hiis, sicut superius proximo con-
tinentur, interfui, qui de voluntate ac spe-
ciali mandate tam domini archiepiscopi &
domini comitis Tholose quam domini co-
mitis Provincie présentera cartam scripsi
signumque meum iterum apposui. {Idem
quod supra signum.)
(Alia manu.) Et ego Guillelmus Bencdic-
tus, publicus tocius jurisdictionis predicti
domini archiepiscopi notarius, omnibus
supradictis piesens testis interfui, & ideo
ad majorera rei firniitatem habendara, man-
date ejusdem domini archiepiscopi, in hac
présent! carta signum meum apposui. (Lo-
cus signi.)
Et ego Huguo Staqua, publicus notarius
domini archiepiscopi supradicti & domini
comitis Provincie in comitatibus Provincie
& Ferchalquerii, omnibus supradictis pre-
sens testis interfui, S: ideo ad majorera rei
firmitatem habendam, mandate ejusdem
domini archiepiscopi, in hac presenti carta
signum meum apposui. (Locus signi.)
An
366.
CCLVII
Transaction entre l'abbé &■ les hahî-
tans de Montolieu , touchant la
ruine de cette ville par Trencavel' .
PATEAT universis presentibus 8c futurir,
quod orta dissentione & controversia
mota inter dominum Ermengaudum, Dei
gratia abbatem & convenfum monasterii
Montisolivi ex parte una, & universilalem
ejusdem ville ex parte altéra, super pluri-
bus dampnis datis & diversis injuriis irro-
gatis ipsi abbati & conventui, ut dicunt, a
Trencavelle dicte vicecomite Biterris &
cemplicibus suis, inimicis Ecclesie, fidei
atque pacis & deraini régis Francorum,
terapere quo terram ipsius domini régis in
Narbonensi & Carcassensi diocesibus ausu
temerarie inimicabiliter invadendo & usur-
pando, in eisdem castra & villas plurimas,
que ad ipsos malitiose divertebant, cas-
trura , villam ac monasterium predictuni
Montisolivi culpa inhabitantium , paucis
exceptis, eccuparunt. Qui quidem Trenca-
vellus & ceteri inimici Ecclesie, fidei atque
pacis, & qui cum eo erant, appropriantes
sibi jura ipsius monasterii cura villa jara-
dicta, turrim domini abbatis & domos
quasdam sitas infra ambitum ipsius monas-
terii diruerunt, fregeruntque hostia cete-
rarum demorum, & vasa aliqua cellarii
asportarunt, plura utensilia monacherum
dissipantes. Quamobrem, précédente tem-
père, post pauces dies, fugatis inimicis
predictis de terra jaradicta per potcntiam
domini régis & succursum, castrum sepe-
dictum 8c villa tota Montisolivi, ad man-
datum domini régis predicti 8: suorum,
' Archives de l'abbaye de Montolieu. [Doat, 6p,
f° 209.]
An
1243
seplcm-
Gic.
An
12^3
1 129
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
ii3o
diruta fuerunt penitus & desfructa. Post
hec autem, modico elapso temporis spatio,
qiiando R. cornes Tholose 8c sui fautores
contra sanctam matrem Ecclcsiam atque
dominum regem Francie suum calcaneum
Éd.orig.
t. 111:
C0I.42S.
cisdem de damiiis & injiirlîs, quas passi
sunt abbas & coiivenfus a supradictis ini-
micis Ecclesie, fidei a(que pacis, pacera
amicabilem & concordiam de utriusque
partis assensu perpetuo observandam fe-
erexerunt, villam Montisolivi & fere to- cerunt de omnibus supradictis, sub hac
tam terram domini régis in istis partibus forma : videlicet quod dominus abbas 8c
occupantes, abbatem predictum 8c con- conventus atque eorum singuli reconci-
ventum ejusdem monasterii de ipsa villa lient ad suam bonam gratiam Se amorem
8c de omnibus eorum juribus penitus spo- omnes, tam mares quam feminas, 8c singu-
liarunt, asportantes de dicto monasterio los de universitate Montisolivi, solvantque
bladum 8c vinum 8: alias res, que ibidem eis 8c deffiniant ac condonent omnes in-
reperte fuerunt non in modica quanti- jurias 8c rancores, quas contra ipsos conce-
tate. Quas injurias 8c dampna suprascripta perant. Pro predictis insuper eis restituant
abbas 8c conventus jamdicti ab universi- omnes possessiones 8c jura in ea libertate
tate ville predicte sibi resarciri 8c emen- & jure atque statu, in quo ea habebant Se
dari petebant. E contrario universitas res- possidebant tempore, quo Trencavellus 8c
pondebat, se non teneri ad emendam ali- complices sui predicti castrum 8c villam
quam, tanquam non culpabiles domino ac monasterium Montisolivi temere usur-
abbati 8c conventui pro predictis, pro eo
quod mûri ville diruti fuerant Si destructi,
non culpa ipsius universitatis, sed de man-
dato domini abbatis supradicti, nec etiam
poterat se deffendere tante multitudini
bellatorum, que tune dicto vicecomiti ad-
herebat. Cum ig tur super hiis de pace
inter partes 8c concordia refformanda per
parunt, anno videlicet Incarnationis Do-
mini M ce XL, mense augusti. Item concé-
dant eis 8c confirment Se heredibus eorum
in perpetuum omnes libertates, immunita-
tes 8c consuetudines subscriptas, tenendas
8c servandas perpetuo ab eisdem, domino
abbate videlicet 8c conventu 8c successori-
bus eorumdem, prout de eisdem consue-
aliquas personas habiti fuissent divers! tudinibus, ipsis ab eodem domino abbate
tractatus, tandem utraque pars, pari vo- 8c conventu olim concessis, ante terre sub-
luntate 8c assensu, omnia suprascripta uni- versionem jamdictam utebantur liberaliter
versa Se singula 8c omnes questiones seu Se gaudebant. Universitas autem Montis-
querelas, que ex his omnibus hinc inde olivi in recompensationem dampnorum 8c
nasci poterant, commiserunt arbitratui 8c injuriarum predictarum 8c aliorum, que
ordinationi voluntarie G. de Altiniaco sa-
criste prefati monasterii. Pétri de Mirmon
militis 8c vicarii dicte ville Montisolivi,
magistii R. de Monteolivo canonici Sancti
Pauli Narbone, Bernardi de Aragone, Ber-
nardi Conderii, Bernardi Maurini 8c Guil-
lelmi de Gibello, tenende perpetuo 8c ser-
vande sub pena ce marcharum argent!,
solvenda Se prestanda ab illa parte, que
ordinationi vel voluntati ipsorum parère
noUet vel non adquiescere. Ipsi vero, ut
viri providi 8c discret!, auditis petitioni-
bus 8c querelis, a parte domini abbatis 8c
passi sunt abbas Se conventus predictus 8c
singuli de conventu a supradictis inimicis
Ecclesie, fidei atque pacis, 8c pro gratia
quam obtinent apud ipsos de possessioni-
bus Se juribus, immunitatibus Se libertati-
bus ac consuefudinibus, ut superius est
expressum , eidem restitutis Se concessis,
donet ipsi abbati 8c conventui vel eorum
successoribus decem Si octo milia solid.
Melgor. persolvendos a proximo venfuro
festo omnium Sanctorum usque ad sex
annos continue completos, quolibet vi-
delicet anno tria millia solid. Melgor.,
conventus propositis, atque responsioni- prout in cartis inde factis plenius est
bus 8e deffensionibus dicte universitalis,
summatim Se de piano factaque inquisi-
tione diligent! super premissis 8c ceteris
questionibus seu querelis, que ab utraque
parte fiebant, cognita etiam veritate ab
expressum. — Igitur nos E., permissione
divina abbas Montisolivi predictus, 8e nos
conventus ejusdem loci, videlicet Rai-
nuindus Arnaldus prior, B"' Euge prior
de Amancianis, Guillermus de Altiniaco,
An
1234
An
1343
ii3i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
ii32
An
1243
18 mai.
sacrista, Ariialdus Amelius infirmarius,
Guillermus de Caneto camerarius, Petrus
Isarni helemosinarius [sequuntur x mona-
chorum nomîna), per nos & nostros succes-
sores & per totiim nostrum coiiveutum
presentem & futurum; & nos ex alia parte
Isarnus de Villario (S- xil aVii), per nos &
per totatn luiiversitatem Montisolivi pre-
sentem & fiituram, gratam & ratam haben-
tes dictam compositionem, tanquam factam
de nostra voluntate pariter & assensu, ip-
sam laudamus, &c. (sequuntur clausulae in
taïibus soUtae). Iste sunt libertates & con-
suetudines, quas nos E., Dei permissione
abbas, & conventns supradictiis olim con-
cessimus & donavimus consulibus & toti
imiversitati ville Montisolivi, Si easdem
per nos & per nostros successores, siciit
Jamdictum est, ipsis perpétue presentiali-
ter confirmamus. — Noverint universi ', &c.
Ut autem bec omnia suprascripta, uni-
versa & singula, robiir obtineant perpétue
firmitatis, nos E., Dei permissione abbas,
& conventus monasterii Montisolivi supra-
scripti, per nos & per nostros successores,
& nos consules ejusdem ville, videlicet
(sequuntur nomina), per nos & totam uni-
versitatem ipsius ville presentem & futu-
ram, banc cartam sigillorum nostrorum
munimine fecimus roborari, anno Domini
M'CCKL'lir, mense septembris,Lodovico
rege Francorum régnante. Et ego Rai-
mundus Arnaldus Grut banc cartam scripsi
jussu Bernardi de Villario notarii publici
Montisolivi.
367. — CCLVIII
Extrait de quelques actes touchant
Roger IV, comte de Foix^.
\, tN Christi nomine. Notum sit, &c. quod
1 nos Rogerius, Dei gratia cornes Fuxi,
filius quondam Rogerii Bernardi & uxoris
' Cf. Gallla Christiana, t. 6, Instrum. c. 445
à 447, charte de coutume de novembre I23r.
' Château de Foix, caisse 21. [Doat, vol. 170,
i" i83.]
ejus Ermensendis de Casfrobono... dona-
mus titulo perfecte donationis inter vivos
Lupo de Fuxo patruo nostro & successo-
ribus ejus ab ipso ortis vel orituris, dum-
modo de légitime matrimonio sint nati,
villam que dicitur de Ascho, in Savartesio
positam, cum hominibus & feminabus,
absque omni retinentia nisi istas, quod
ratione istius donationis sit nobis fidclis
homo noster, & adjuvet nos bona fidecon-
tra omnem hominem, & det nobis bona
consilia secundum suum arbitrium, & nos-
tra consilia non revelet ad dampnum nos-
trum, & quod non possit donum istud
alienare aliquo modo, nisi homini vel fe-
mine de génère suo, ab ipso descendenti
vel a descendenti descendentibus, de légi-
time matrimonio procuratis, &c. Istud si-
quidem donum ego Lupus de Fuxo reci-
pio sub predictis omnibus conventionibus,
& tactis sacrosanctis Evangeliis corpo-
raliter, junctis manibus, facto homagio
prenominato, comiti juravi supradictas
conventiones omni tempore vite mee me
fideliter observaturum , & statuo, ut qui-
cumque de génère meo in predictum feu-
dum successerit, similiter faciat homagium
& juret supradictas omnes conventiones
fideliter observare omni tempore vite sue
predicto domino comité & ejus successo-
ribus. Actum est boc XV kalendas junii,
Ludovico rege Francorum régnante, anno
ab Incarnatione Christi M° CC°XL° 111°.
Rei ejus testes sunt dominus Maurinus
abbas Sancti Antonini, & magister A. de
Campranhano sacrista ejusdem loci, Guil-
lelmus Bernardi de Astnava, Bernardus
de Baranbano, G. de Uginacho &Arnaldus
de Milglos. Raimundus David, publicus
Appaniie notarius, cartam istam scripsit.
II. Noverint", &c., quod nos Sicardus
Alamanni, tenentes locum domini comi-
tis Tolosani, constituimus Berengarium
de Promillaco vicarium Tholose , ad res-
pondendum & emendandum, si necesse
fuerit, super omnibus querelis & singulis,
quas cornes Fuxi pro se vel hominibus
suis facit vel faciet de domino comité
Tholosano vel de hominibus suis, & ad
' Château de Foix, caisse 20. [Doat, vol. 170,
f» i85.]
An
1243
iZd-oriff.
t. 111!'
col. 421J.
An
1243
2 sep-
tembre.
An
1243
ii33
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
Ii34
An
I 243
8 sep-
tembre.
faciendas & promoveiidas querelas, quas
dominus cornes vel sui faciunt de comité
Fuxi vel suis, dantes plenitudineni potes-
tatis eidem Bereiigario, quod universa &
singula ad cognitionem Hugonis de Arci-
sio, senescalli Carcassone, faciet emendari.
Et quidquid par ipsum factum fuerit vel
cum eodem seiiescallo ordinatum, ratum
habebimus atque gratum. Item ad instan-
tiam senescalli antedicti faciemus cessare
milites & alios homines dicti domini co-
mitis Tholosani ab infestatione & malo
Fuxi comitis & suorum , usque ad redi-
tum Pétri Martini de Castronovo de Fran-
cia, & postea quousque idem senescallus
quocumque abbas & consules Appamie
mandatent, sub potestate eorumdem ob-
sides devenirent, dicta omnia comple-
turi. Et predicti consules Sancti Geroncii
mandaveruut & juraverunt, pro se & pro
universitate ejusdem ville, predicta omnia
observare, sic tum , ut predictus comes
Fuxi ad ejusdem abbatis & consulum Ap-
pamie notitiam & voluntatem damna &
malefacta, de quibus Rogerius, Dei gratia
comes Paliarensis, & R. Convenarum fi-
lius ejus rationabiliter conqueri poterant,
teneatur similifer emendare. Actum est
hoc apud Sanctum Geroncium, in die
nativitatis béate Marie, aniio Domini
An
1243
nostras super hoc reciperet litteras vel M ce XL m, &c. Testes hujus rei sunt R.
nuntium specialera. Actum anno Domini de Luros miles & G. d'Agrément miles &
MCCXLUI, Il die mensis septembris, in Bernardus Caparacii & A. de Gaia & Pon-
castro Savarduni, Et ad majorem hujus rei
firmitatem, présentes litteras sigilli nostri
fecimus munimine roborari.
III. Notum sit, &c. quod dominus Roge-
rius, Dei gratia comes Paliareniii, & vene-
rabilis Rogerius Convenarum, filius ejus-
dem, compromitfunt in dominum M., Dei
gratia abbatem Appamie, & in consules
ejusdem, eo modo quod stabunt conven-
tioni & voluntati eorumdem super damnis
& malefactis, de quibus Rogerius, Dei gra-
tia comes Fuxi, conqueri poterat de eis.
Et hoc dictus comes Palariensis & Rai-
mundus Convenarum filius ejus firmiter
mandaverunt, & tactis sacrosanctis Evan-
geliispropriis manibus juraverunt predicta
damna & malefacta emendare & restituer©
ad notitiam & voluntatem domini abbatis
& consulum, & dictas treugas iirmas & sta-
biles super dicto sacraiiiento domino co-
miti Fuxi & suis, usque dictum compro-
missum sit a dicto abbatc & consulibus
expletum. Et dédit hoc complendum ex
parte comitis Paliarensis & Rogerii Con-
venarum filii ejus, dati fidejussores Adels
Cuns & R. d'Ustol milites & B. Ato Sancti
Geroncii & consules Sancti Geroncii, G.
Daumacii scilicet, &c. qui omnes isti jura-
verunt & mandaverunt, quod inducerent
dictum comitem & filium ejus Rogerium
Convenarum, prout supradictum est, ad
complendum. Isti etiam juraverunt omnes,
quod nisi predicta omnia post notitiam
dicti abbatis & consulum complerentur,
cius Azemarii & R. de Vartinhola milites,
Se Poncius de Benauges canonicus, &c.
368. — ceux
Procès-verbal de la restitution du
château de Saverdun au comte de
Faix ' .
Noverint universi
e Domini
presentem paginam inspccturi, quod
IN nomm
présent!
nos Ugo de Arcisio, senescallus Carcas
sone, & Raimundus de Canesuspenso, mi-
lites, litteras domini régis Francie recepi-
mus sub hac forma :
Lodovicus, &c. Notum facimus, quod de
consensu Pétri Martini, procuratoris di-
lecti & fidelis consanguinei nostri Ray-
mundi comitis Tolose, & de consensu ma-
gistri Pétri de Monteregali, procuratoris
dilecti & fidelis nostri Rogerii comitis
Fuxi, in nostra presentia est ordinatum,
quod dilecti nostri senescallus noster Car-
cassone & Raimundus de Canesuspenso
cognoscant de securitate & modo securi-
tatis, quam prisones, quos tenet comes
Fuxi, ipsi comiti prestabunt & prestare
debebunt, ita quod cum istis duobus assu-
' Cartulaire de l'abbaye de Lézat. [Lat. 9180,
p. 149 y°.]
Éd.oriff.
t. m,
C01.430.
An
1243
II dii-
ccmbrc.
An
1243
octobre.
An
1243
ii35
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 1
36
metur unus de istîs tribu?, Lupus de Fuxo
& Raimundus de Aniorto [&] Ysariius de
Faiiojovis, ille videlicet quem eliget de
istis tribus episcopus Tholose vel Sicardus
Alamanuus; ita quod illud ratum & fir-
nium habebitur super cognitione & modo
securitatis dicte, quod fiet per ipsos très
aut duos ipsorum, servata forma que divisa
fuit apud Montemargi, sicut coiitinetur
in cedula quani habent per alphabetum
divisam procuratores predicti. Insuper
prisones debeut persolvere prisonagiuni
suuni comiti Fuxi iii moneta Melgori vel
Tholose, secundum quod dicti très vel duo
ipsorum dixerint cognitores. Preterea vo-
lumus & maiulamus, quod castrum Savar-
duni ab episcopo Tholose restituatur co-
miti Fuxi, autequam prisones liberentur,
in tali saizina, in qua erat comes Fuxi tem-
pore mote guerre. Quo restituto, statim
quam citius poterunt, securitates predicte
prestabuntur, quibus prestitis, dicti priso-
nes liberabuntur. Actum apud Melodu-
num, anno Domini ]\i°cc''XL°lir, mense
octobris.
Item recepimus cedulam predicte forme
divise apud Montemargi, per alfabetum
divisam, cujus ténor talis est :
Nos Rogerius, comes Fuxi, promisimus
corani karissimo domino nostro Ludovico,
régi Francie illustrissime, quod delibera-
bimus prisones, quos captos tcnemus, hoc
Kodo scilicet quod nos assumemus quam
cito erimus in terra nostra duos milites ex
parte nostra, & dicti prisiones alios duos
milites ex parte sua assument, & ipsi
prisiones facient nos securos ad cognitio-
nem dictorum IIII"', de hoc quod nobis
aut abbati & monasterio Lesatensi aut
valitoribus nostris guerram non facient
nec infèrent ulla dampna. Concedimus
autem & volumus, quod si dicti prisones
velint petere jus de bastidiis, quod possint
illud libère petere, ibi ubi debebunt, non
faciendo guerram nec malum nobis aut
dicte abbati & monasterio Lesatensi aut
valitoribus nostris. Si vero dicti un"' mi-
lites de securitate vel modo securitatis
erunt discordes, dominus rex posuit 8c de-
putavit Ugonem de Arsisiis senescallum
Carcassone & Amarricum de Limos mili-
tes, ad quorum cognitionem dicti prisones
securifatem nobis facient antedictam, &
nos per illam securitatem dictes prisones
liberare debemus, ita tamen quod comes
Tholose débet deliberare Sicardum Ugo-
nem de Durfort & alios prisones de Fan-
jaus & de Laurac, & restituere eis terras
& possessiones eorum, ita etiam quod pri-
sones ques nos tenemus debent solvcrc,
quando liberabuntur, prisonagium suum
& sumptus, quos in prisonia fecerunt, ita
quod dicti prisones nostri rémittent nc-
bis & dictis abbati & monasterio Lesatensi
& valitoribus nostris rancorem suum &
dampna, que occasiene sue prisionis sus-
tinuerunt & occasiene istius guerre, 8i
etiam quod redibunt ad homagium nos-
trum in eo statu, in quo erant antequam
guerra ista ultima moveretur inter domi-
num regem predictum & comitem Tholo-
sanum.
Igitur dato nobis, secundum formam
predictam, Lupo de Fuxo pro tercio, ad
electienem Berfrandi fratris comitis Tho-
lose, procuratoris Sicardi Alamanni te-
nentis locum ejusdem comitis Tholose,
& G. Isarni tenentis in hac parte locum
episcepi Tholosani, nobili vire R. co-
miti Fuxi & procuratoribus antedictis apud
Savardunum diem assignavimus, ad exe-
quendum premissa. Ad quem lecum conve-
nientes, Bertrandus predictus literas nobis
exibuit in hune medum ;
Rarissime domino sue Bertrando, fralri
domini comitis Tholose, Sicardus Ala-
manni salutem & sinceram dilectionem.
Volumus & ex parte dicti domini comitis
vobis mandamus, quatinus dominos, mili-
tes, censules, barrianes & alios homincs
Savarduni a vinculo juramenti, quod dicte
domino comiti prestiterunt a tempore
guerre ultime iuchoate inter dominum
regem Francie ex una parte & dominum
comitem supradictum ex altéra, ex parte
dicti domini comitis & nostra absolvatis,
& in presencia senescalli Carcassone &
Raimundi de Canesuspenso a predicti vin-
culo juramenti quitos 8f. libères dicatis
& nuncietis. In cujus rei testimenium,
présentes litteras sigillé nostro fecimus
cemuniri. Datum Tholose, anno Domini
M ce XL m, [kal.] julii.
Item idem Bertrandus litteras comitis
An
1243
An
I 243
I"
juillet.
An
1243
L'J.oiig.
t. 111,
C0I.4JI.
1 187
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
Il
38
ccmbre.
An
1243
I ! dé-
cembre.
Tholose predicti nobis exhibuit iii bac
forma :
R. Dei gratia comes Tholose, marcbio
Provincie, universis senescallis & bajiilis
suis & universis aliis, in Tholosano, Albi-
gensi, Rutinensi, Caturcensi & Agenuensi
constitutis, présentes litteras inspecturis,
salutem & dilectionem. Noverit universi-
tas vestra, quod nos dilectum & fidelem
nostrum Sicardum Alamannum in tota terra
nostra dimittimus loco nostri. Unde uni-
versitatem vestram rogamus, vobis man-
dantes, quatinus eidem Sicardo credatis
& hobediatis in omnibus & per omnia,
tanquam nobis, scientes quod quicquid
cum eo feceriiis & ipse vobiscum, ratum
habebimus atque gratuni. In cujus rei
tcstimonium , présentes litteras fecimus
sigilli nostri munimine roborari. Datum
apud Montemalbaniim, V kalendas janua-
rii, anno Domini m-cC Xi."ir.
Ex quarum auctoritate litterarum, pre-
fatus Bertrandus juramentum seu jura-
monta omnia, que dictus comes Tholose a
tempore ultimo mote guerre inter ipsum
&dominum regem Francie receperat a do-
minis, consulibus, militibus & hominibus
Savarduni, relaxavit & eos inde absolvit,
& litteras suas tradidit in hune modum :
Noverint, &c. quod nos Bertrandus, fra-
ter domini R. comifis Tholose, remittimus
8c relaxamus, de mandato spécial! Sicardi
Alamanni, tcnentis locum domini comitis
Tholose, vobis dominis, militibus & aliis
hominibus castri Savarduni, juramentum
seu juramenta, que fecistis domino R.
comiti Tholose tempore guerre ultimo
mote inter dominum regcni Francie &
eundem comitem Tholose. Et hoc facimus
in presentia Ugonis de Arcis, senescalli
Carcassone & Raimundi de Canesuspenso
& quamplurium aliorum. In cujus rei tes-
timonium, présentes litteras nostri sigilli
munimine roboramus. Actum anno Domini
M'CC'XL"!!!", feria VI^ post festum sancti
Nicholai.
PretereaGuilIelmus Isarni, locum tenens
in hac parte domini episcopi Tholose, lit-
teras nobis exhibuit ejusdem episcopi sub
hac forma :
suo, salutem in Domino. Mandamus vobis
firmiter & districte, quatinus castrum Sa-
varduni vice nostra nobili viro R. comiti
Fuxi restituatis secundum formam & teno-
rem litterarum illarum, quas vobis tradi-
dimus, domini régis Francie, & etiam se-
cundum formam & tenorem quarumdam
aliarum litterarum ejusdem domini régis,
quas modo P. Martini de novo de Francia
aportavit, dictam restitucionem faciatis.
Datum apud Montemalbanum , VIII kal.
novembris, anno Domini M°CC°XL°m''.
Item idem G. Isarni litteras domini
régis Francie nobis exhibuit sub hac
forma :
Ludovicus, &c. dilecto & fideli suo epi-
scopo Tholosano, salutem 8c dilectionem.
Mandamus vobis, quatinus castrum Savar-
duni cum pertinenciis, que in manu vestra
tenetis, dilecto S: fideli nostro R. comiti
Fiixensi restituatis 8c deliberetis in ea
saisina, in qua dictus comes ea tenebat
proximo antequam ista guerra ultima mota
esset, ita etiam quod dilectus consangui-
neus & fidelis noster R. comes Tholose
militibus 8c hominibus dicti castri jura-
menta remittat, que receperat ab eisdem.
Actum apud Montemargi, anno Domini
WCCXI-'II", mense januarii. ,
Ex quarum auctoritate litterarum, pre-
dictus G. Isarni fecit restitucionem castri
Savarduni 8c pertinencium ejus comiti
Fuxi, 8c litteras suas inde tradidit in hune
modum :
Noverint, 8cc. quod ego G. Isarni, gé-
rons vices domini R. Dei gratia episcopi
Tolose, restitue vobis domino R. comiti
Fuxi saisinam castri Savarduni, in qua
eratis tempore ultimo mote guerre, juxta
mandatum domini episcopi mihi factum Se
secundum formam litterarum domini régis
Francorum antedicto episcopo directarum.
Hanc autem restitutionem vobis facio in
presencia domini Ugonis de Arcisio, se-
nescalli Carcassone, 8c Raimundi de Cane-
suspenso, 8c dominorum, militum 8c homi-
num Savarduni 8c quamplurium aliorum,
8c trado vobis transcriptum litterarum,
quas super hoc mihi dominus episcopus
fecit. In cujus rei testimonium présentes
An
1 243
An
.243
janvier.
An
1243
M âi-
coaibrc.
R. permissione divina Tholosanus epl- litteras duxi mei sigilli munimine robo-
icopus, dilecto in Christo G. Isarni bajulo randas. Actum est hoc apud Savardunum,
An
1243
II
39
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
î 140
anno Domini m''cc°XL''iii", die veneris
post festum sancti Nicholai.
Predictus igitur cornes Fuxi, saisinam
castri Savarduni recipiens, dixit castriim
predictum cum pertinenciis suis se reci-
É^-orig- père siib homagio & fidelitate domini régis
coi. 432. Fraiicie, cujus erat pro ipso castre & alils,
que olim tenebat a comité Tholosano,
ligius homo. Item protestatus est, quod si
aliquis esset defectus in restitutioiie pre-
dicta, propter absenciam comitis & epi-
scopi Tholosani predictorum vel alio
modo, quod illud totum supleretur ab
eisdem & supleri faceret dominus rex
predictus. Quibus igitur predictis sic per-
actis, nos Ugo de Arcisio, senescallus Car-
cassone, & R. de Canesuspenso & Lupus
de Fuxo, super securitatibus prestandis a
prisonibus sic duximus statuendum. Quod
A. de Marcafaba major, juramento corpo-
raliter prestito, promittat quod non damp-
nificet comitem Fuxi nec abbatem nec
monasterium Lesatense nec eorum vali-
tores, & quod remittat eis iram & ranco-
rem omnem, contractos propter guerram
ultimo ceptam inter dominum regem Fran-
cie & comitem Tholose & etiam propter
captionem; & quod idem A. redeat ad ho-
magium comitis Fuxensis, sicuti erat ante
predictam guerram. Et si querimoniam fa-
ciet de bastidiis vel rébus aliis, faciet sine
aliqua guerra, prosequendo jus suum ubi
debebit, justitia sua dante. Insuper statui-
mus, quod si idem A. lederet vel malum
faceret comiti Fuxi vel abbati aut monas-
terio Lesatensi vel valitoribus eorum, &
îufra XL dies cognitione abbatis Sancti
Antonini Apamiensis & Lupi de Fuxo,
utriusque vel unius, si alter noluerit vel
non potuerit interesse, non emendaverit,
idem A. & uxor ejus Comdors & Poncius
de Villamuro & R. G. filii eorum, donent
& concédant comiti Fuxi, ut sua auctori-
tate possit occupare omnia feuda, que ha-
bent vel habituri sunt in toto comitatu
Fuxi & dominio ejus, & tamdiu tenere,
donec malum illatum & dampna consecuta
inde sint plenarie restituta. Item statui-
mus, ut idem A. prestet fidejussores Lu-
pum de Fuxo, Guilabertum de Montealto,
Sicardum de Montealto, G. B. de Astnava,
Rogerium de Terciaco & Ademarium de
Terciaco, quod omnia supradicta tenere
facient & observare predicto A. Et insu-
per predicli fidejussores jurent, quod si
A. predictus ea que supradicta sunt non
observaret in totum vel in parte, predicti
fidejussores veri & fidèles adjutores erunt
comiti Fuxi contra A. supradictum. Item
statuimus quod Raimundus G., filius dicti
A. juret, quod non dampnificet comitem
Fuxi vel abbatem aut monasterium Lesa-
tense vel valitores suos & quod similiter
dimittat omnem iram & rancorem, eisdem
modis quibus pater promisit supradictus.
Prêter hoc statuimus quod A. de Marca-
faba & G. Ato, filii domine Honoris, ju-
rent & promittant eisdem modis & con-
ventionibus penitus, quibus avunculus
eorum A. de Marcafaba major supra pro-
misit comiti Fuxi, hoc apposito addifa-
mento, ut unus istorum fratrum pro alio
fidejubeat vicissim de omnibus supradictis
observandis, & donent fidejussores domi-
nam Honors & B. de Bellomonte fratrem
eorum sub hoc modo, quod si A. predictus
vel G. Ato frater ejus predicta non obser-
varent, idem comes pcsset occupare omnia
feuda, que habent in dominio & comitatu
SUD, & tenere sicuti superius est ordina-
tum de feudis A. de Marcafaba patrui eo-
rumdem. Et hoc jurent predicti fidejus-
sores, videlicet domina Honors & B. de
Bellomonte, quod observabunt & facient
observare ea, que sunt superius ordinata.
Item statuimus quod A. de Marcafaba,
filius quondam G. B. de Marcafava, juret
eisdem modis & conventionibus comiti
Fuxi, quibus A. supradictus patruus suus
juravit pro se servare supradicta, hoc
excepte quod non prestet fidejussores,
quos ipse dictus A. major prestitlt, sed
partem suam castri de Durbanno ponat in
saisina comitis Fuxi, si contra predicta
veniret, si non emendaret infra XL dies,
ut supradictum est, & absolvat Lupum
Fuxi & G. B. de Astnava ab omni jure 8t
obligatione parieriorum, & det eos fide-
jussores comiti Fuxi, quod porcionem
suam predicti castri facient tenere comiti
Fuxi, donec dampnum illatum sit emen-
datum, sicut est superius de A. de Marca-
faba majori ordinatum. Preterea sciendura
est quod potestas, que data est comiti
An
12^3
An
12^3
Éd.orig.
t. III.
col. 433.
1141 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 1142
P'uxi in occupandis fendis, si non obser- dicta feuda & tenere sicut superius decla-
vatum fuerit, quod superius est promis- ratur. Idem potest facere abbas Lesatensis
sum, eadem data est abbati Lesatensi in de suis feudis. De prisonagiis vero & sump-
feudis ab ipso habitis, donec de maleficiis, tibus, retinemus adhuc cognitionem fa-
sicut supradicfum est, eidem fuerit satis- ciendam, sicut justum visum nobis fuerit
factum. De absolutione autem castlarii de e.xpedlre. Ut autem hujus rei geste fides
Aura ita statuimus, ut juret quod malum plenior habeatur, predicta omnia Ber-
non faciet vel dampnificet comitem Fuxi nardo Baiardi comisimus conscribenda, &
nec abbatem seu monasterium Lesatense, sigilla nostra nos Ugo de Arcisio, senescal-
& si contra venerit & non emendaverit lus Carcassone, & R. de Canesuspenso &
cognitione abbatis Apamiarum infra XL Lupus de Fuxo predicti présent! pagine
dies, promittet se daturum comiti Fuxi duximus appendenda. Hujus rei sunt tes-
M.M sol. Melg., & de hoc prestetfidejusso- tes B. de Astnava, R. de Montlaur, R.
res Lupum de Fuxo & G. B. de Astnava & [de] Durfort, R. Sanz, magister A. de
uterque fidejussionis in solidum teneatur. Campranhano, frater Sancius capellaïuis
De Ar. Saquet ita statuimus, quod prêter domini comitis Fuxi, R. de Quanteno.
juramentum in omnibus sicut castlarius Bernadus Baiardi publicus notarius Tha-
supradictus & det fidejussores B. de rasconi hoc scripsit. Actum fuit anno Do-
Durfort & Guilabertum de Podio Au- mini m°cc"xl"III, feria VI post festum
rioli & Raimundum de Bordis De sancti Nicholai, mense decembris.
Raimundo Garsie de Marcafaba ita statui-
mus & det fidejussores B. de Bello-
monte, Sicardum de Maornaco & Fabrum
de Maornaco De Donato de Sanctis 36q. CCLX
ita statuimus & det fidejussores utrum-
ciue in Solidum A. de Marcafaba de Dur- t„ _^„, 1^^^„^„* iry „^^^„ 1^ ,.,.,♦.,
,' „ ,, , ,, ,,., „ . ,, Le pape Innocent ly casse La sentence
banno & Ugonem de Vallibus. De Arnaldo 1, . . , , ,
,^ , .. . . . •. . . •„ o d excommunication lancée par les
G. de Montecireno ita statuimus & '
det fidejussorem B. Amelium de Paleriis, Inquisiteurs contre le comte de
& si ipsum non posset dare, ponat alium Toulouse '.
ydoneum loco sui. De Jordano de Maor-
naco & det fidejussorem R. de tnnocentius servus servorum Dei, di-
Aniorto. De G. de Castanacho & det 1 lecto filio nobili viro R. comiti Tholo-
fidejussores omnes suos parierios de Cas- sanosalutem&apostolicambenedictionem.
tanacho & uterque in solidum teneatur. Cum nuper te reconciliatum Ecclesie in
De P. de Maornaco & det fidejussorem plenitudinem gratie Apostolice sedis &
abbatem Lesatensem. De Isarno de Sancto nostre duxerimus admittendum, nobilitali
Victorio & det fidejussores ad cogni- ac devotioni tue libenter annuimus, &
tionem abbatis Apamiarum. De Ugone de tibi , quem honorare ac prosequi prero-
Montearagone & det fidejussores gativa favoris proponimiis, in hiis que
utrumque in solidum P.de Vilamuro,Gui- digne deposcis, nos favorabiles quantum
labertum de Montealto & Rogerium de cum Deo possumus exhibemus. In nostra
Terciaco. De Guillelmo Amelii & det siquidem proposuisti presentia constitu-
fidejussores B. de Durforti & Guilabertum tus, quod cum fratres Ferrarius & G. Ra-
de Podio Aurioli Item statuimus, quod mundi ordinis Predicatorum, inquisitores
principales persone & fidejussores per suos contra hereticos authoritate Apostolica
judices sive per judicem nominatos primo deputati, aliquorum forsitan suggestione
moneantur ad emendandum dampna supc- malivola circumventi, dum te circa quos-
rius nominata comiti Fuxi, antequam bona dam hereticos puniendos negligentem ar-
ipsorum occupentur. Et si post amonitio-
nem infra XL dies non emendaverint comiti . Manuscrits de Coliert, n. 1067. [Latin 6009,
Fuxi, elapsis XL diebus, potest occupare pp. j-jz à 575.]
An
1243
An
1243
An
1 24J
1143
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1144
guerent, fautorem, defensorem ac recepta-
torem hereticorum de injiista interpreta-
tione notarint, ac propter hoc in te post
appellationem ad sedem Apostolicam légi-
time interjectam excommunicationis sen-
tentiam de facto duxerint promulgandam ;
nos eandem sententiam, licet eani ex eau-
sis legitimis niiUam assereres, relaxari per
veiierabilem fratreni nostrum Barrensem
archiepiscopum faceremus ad cautelam.
Ne vero ex iis aliquid tibi detractiouis ab
emulis impingi valeat in futurum, humi-
liter supplicasti , ut predictas interpreta-
tiones & sententiam, quatinus processere
de facto, eatenus revocare de paterna sol-
licitudine curaremus. Nos igitur honori
tuo, saluti atque famé consulere cupien-
tes, quem filium reputamus catholicum &
fidelem, tam predictam interpretationem
quam sententiam & quicquid secutum est
ex eis, de fiatrum nostrorum consilio,
aucthoritate presentium revocamus, de-
cernentes, quod sententia & interpretatio
predicte pro nuUis in posterum habean-
tur, eadem aucthoritate omnem infamiam,
si qua ex premissis orta est, penitus abo-
lentes, ita quod nullum tibi aut heredi-
bus tuis possit in posterum hac occasione
prejudicium generari, ac nihilominus sta-
tuentes, ut si quid contra hoc a quoquam
^t'îil^' at'eritatum fuerit, nullius penitus sit mo-
C01.434. menti.
Ténor autem predicte interpretationis
ac sententie talis est :
In nomine Domini nostri Jesu Christi,
amen. Sit cunctis presentibus manifestum
indubitatumque futuris, quod nos fratres
Ferrarius & G. Ramundi, ordinis Predi-
catorum, inquisitores heretice pravitatis
in Narbonensi, Biterrensi, Carcassonensi,
Ruthenensi, Albigensi, Elnensi diocesibus
auctoritate Apostolica constituti, habito
diligenti consilio & tractatu, & specia
régis Francie & aliorum quosdam alios,
tjui ad terram dicti ccmitis fugientes ibi-
dem publiée receptantur & condemnati in
terra ejusdem ibidem publiée commoran-
tur, bonis eorum per supradictum comitem
minime occupatis. Propter quod ammo-
nuimus diligenter ac légitime comitem su-
pradictum, ut bonis eorum occupatis de
supradictis hereticis condemnatis purga-
ret légitime terram suam & de ipsis face-
ret quod deberet, quod supradictus cornes
facere non curavit, sed fuit & est in peri-
culum anime sue & contemptum Ecclesie
& magnum catholicorum scandalum in hoc
valde negligens ac remisfus, quod etiam
facere tenebatur proprio juramento. Cuni
igitur negligens, cum possit perturbare
perversos, nihil aliud sit quam fovere, nec
caret scrupulo societatis occulte, qui ma-
nifeste facinori defuit obviare, nos fratres
F. & G. supradicti inquisitores, recjuisito
& habito consilio quamplurium archiepi-
scoporum & episcoporum, aliorum pre-
latorum necnon & aliorum prudentium
virorum, supradictum R. comitem Tho-
lose excommunicamus & anathematisa-
mus, tanquam fautorem, defensorem &
receptatorem hereticorum, tradentes cor-
pus ejus Sathane in inferitum carnis, ut
spiritus ejus salvus sit in die Domini Dei
nostri Jesu Christi. Lata fuit hec senten-
tia. (Caetera desunt in codice.)
870,
Lettre des consuls de Toulouse
aux consuls d'Agen',
/'->ONSULES urbis Tholose & suburbii.
An
1243
dilectis suis viris providis & discretis
liter requisito & habito consilio reveren- consulibus Agenni, salutem & amoris per-
dorum patrum P., Dei gratis Narbonensis
archiepiscopi, & D. eadem episcopi Al-
biensis, & aliorum prelatorum, necnon &
aliorum prudentium virorum, per senten-
tiam diffinitivam, meritis suis exigentibus,
condempnavimus multos milites & alios
homines in terra nobilis viri R. comitis
Tholosaai, tanquam hereticos, & in terra
petui firmitatem. Litteras dilectionis ves-
tre recepimus, continentes quod super
causa, que vertebatur inter P. Peitavinum
& Stephanum fratrem ejus ex una parte,
' Archives municipales d'Agen, BB, 14; Original
jadis scellé. — Magen &Tholin, Chartes d'Agen^
t. I, pp. 56, 57, n, XL.
An
1244
II mars.
An
1244
II45
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
II 46
& Stephanum Pictavinum filium W'^ de Vi-
neis ex altéra, super quadam domo quam
dictus Stephaims eisdem frafribus petebat,
vobis consilium prestaremus. Unde nos,
voleiUes vobis iii omnibus hobedire & dare
pro posse nostro consilium & juvamen,
visis actis & diligenter inspeclis, habito
insuper prudentiura virorum consilio, di-
cimus consulendo quod dictus Stephanus
Pictavinus, filius W', non potest nec débet
habere predictam domum, quam dictis fra-
tribus petebat, nisi primo persolverit eis
centum libras Morlanenses, quas pater
ejus dictis fratribus super dictam domum
dederat, sicut in cartis doni !k ordinis, ab
ipso Stephano Pictavino qui fuit eisdem
fratribus concessis, plenius continetur. Et
si talis casus coram nobis accidisset, nos
predictas centum libras primo dictis fiatri-
bus persolvere faceremus. Datum Tolose,
lutus. In cujus rei testimonium, présentes
literas sigilli nostri munimine roboratas
eidem comiti duximus coiicedendas. Da-
tum Narbone, anno Domini M''CC°XL°III,
II idus marcii.
372. — CCLXII.
Hommage de Guy de Séverac à
Vévêque de Mende '.
INCARNATIONIS domiiiice anno ]\ICCXLIV,
iudictione II, Ludovico rege, S. Mima-
tensi episcopo,ill idus maii. Notum sit, &c.
quod ego Guido de Severiaco, filius domini
de Caslaron & comitisse quondam Ru
An
1244
Éd.orîff.
t. m,
col. 4:15
M CCXLIII".
thene, non deceptus, &c. recipio in feu-
XI die introitus marcii, anno Domini dum a vobis domino S,, Dei gratia episcopo
Mimatensi, & a successoribus vestris, cas-
trum de Leberac & de Doalon, pro parte
mea, & forciam dels Roces & omnes alias
fortias & munitiones, si quas quandocum-
que in futurum ego vel successores mai
edificabimus, vel aliter adquiremus infra
diocesim Mimatenseni, &c. Preterea si
pro pace vel guerra quam haberetis, ali-
quod de dictis castris seu fortiis vobis vel
371. — CCLXI
Absolution du comte de Toulouse de
son excommunication par l'archevê-
que de Na?-bonne '.
NOVERINT universi présentes litteras
inspecturi, quod nos P., Dei gratia
Narbonensis archiepiscopus, absolvimus
secundum formam Ecclesie nobilem virum
R. comitem Tholose ab omnibus excomu-
nicationum sentenciis, a nobis vel a suf-
fraganeis nostris vel aliis, de mandato
nostro vel nomine nostro, contra eundem
comitem promulgatis, & nominatim a sen-
tenciis, a nobis vel aliis nomine nostro
vel mandato nostro contra eundem comi-
tem latis, occasione dampnorum datorum
nobis & hominibus nostris & injuriarum
illalarum nobis & hominibus nostris &
occasione fracte pacis vel quacumque alla
ratione, volentes & mandantes, ut a pre-
dictis sentenciis denuncietur publiée abso-
' Trésor des charicsj Toulouse, sac 3, n. 7Ô.
[J. 3a6; orijinal.J
successoribus vestris esset necessariura, &
nos vel successores nostri super eis vos
adjuvare non possemus vel noUemus, cas-
trum ipsum petitum vel fortiam vobis vel
vestris successoribus sive procuratoribus
certis cum vestris litteris tamdiu detinen-
dum redderemiis, sine expensa nostra &
nostrorum, donec pax esset super eo re-
formata. Pro predictis autem omnibus &
singulis vobis homagium facio, &c. Prê-
ter hoc certum sit omnibus, quod pro su-
pradictis tria M & ce solid. Podienses a
vobis supradicto domino episcopo me con-
fiteor récépissé & data fuisse. Actum apud
Canonicam, in presentia Pétri Amblardi,
Bernardi de Senareto & Guillelmi de
Montojol, militum, &c.
' Archives Au domaine de Rodez, papiers mêlés,
lettre K, n. 21 .
1147
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1148
An
1244
21
février.
373. — CCLXIII
Extrait des procédures des Inquisi-
teurs contre les hérétiques albi-
geois '.
l. K NNO Domîni M ce XI. III, IX kalenJas
jt\ martii, R. de Rodolos juratus dixit...
quod audivit Aymericum délia Regina di-
ceutem, quod Deus non venerat in beafa
Virgine, sed obumbraverat se ibi tantum,
& quod Deus non statuit missam, sed car-
dinales & clerici amore magnarum obla-
tionum. Et hoc retulit ipsi qui loquitur
in quadam vinea Arnaldi de Brassols de
missa & de beata Virgine & in tabula W.
Centolh in carreria Castri Sarracenici, sed
non credebat verum esse.
Anne & die predictis R. Centolh jura-
tus dixit idem. Dixit tamen quod audivit
dicentem uxorem Arnaldi Bos de Gontaldo
tempore nundinarum, quod diabolus fecit
hominem de terra argila, & dixit Deo quod
niitteret animam in hominem, & Deus
dixit diabolo : « Fortior erit me & te, si de
argila fiât, sed fac eum de limo maris. » Et
fecit diabolus hominem de limo maris, &
Deus dixit : « Iste est bonus, non est enim
nimis fortis nec nimis debilis. » Et misit
Deus animam in hominem. Et hic qui lo-
quitur, quesivit a dicta muliere si hec cre-
deret, & ipsa respondit : « Certe sapien-
tiores me & vobis hoc crediderunt. « Et
hoc idem audivit P. Furgon pelliparius de
Tolosa,qui manet in Coquinis apud Tolo-
sam. Item dixit, quod quidam de Altovilari
docuit ipsum qui loquitur, hereticos quos
frater Mauricius fecit capi, & ille recessit
inde, sed nescit nomen ejus, &c.
II. Anno ' Nativitatis Domini mccxliv,
IX kalendas martii. Poncius Carbonelli de
Faget, diocesis Tholosane, requisitus de
février, yeritate dicenda de se & de aliis tam vivis
quam mortuis, super crimine heresi &
Valdensium, testis juratus, dixit : quod
Ramundus comes Tolosanus, pater istius,
' Archives de l'Inquisition de Carcassonne,
' Registre de l'Inquisition de Toulouse.
An
1245
Éd.orig
t. 111,
col. 436.
mandavit eidem testi q\iadam vice alber-
gam, scilicet quod volebat comedere apud
ipsum testem, in Castro de Fageto, & tune
ipse testis, hoc audito, venit in domum
suam ad preparandura & ad recipiendum
ipsum comitem. Et cum ipse testis esset
])rope domum ipsius testis apud Fagetum,
invenit ipse testis ante domum ipsius testis
Guiraudum de Gordone & Bonumfilium
hereticos tergentes sotulares suos, &
quando ipse testis cognovit dictos hereti-
cos, dixit eis quid faciebant ibi, & quare
vénérant in castrum illud } Et tune here-
tici respondentes dixerunt eidem testi :
« Bene videbitis. » Et tune ipse testis dixit
eisdem hereticis, quod recédèrent a loco
illo, quia ipse testis timebat decappellano
ville, & heretici dixerunt eidem tejti, quod
numquam recédèrent a loco illo; imo pre-
ceperunt eidem testi quod prepararet eis-
dem hereticis albergam ad comedendum,
Quo audito, ipse testis dixit, quod num-
quam repelleret ipsos hereticos a pran-
dio si volebant comedere cum ipso teste,
& tune intraverunt in domum testis & re-
ceperunt [se] in caméra domus ipsius tes-
tis. Et postmodum in mane venit prefatus
comes Tolosanus, pater istius, cum magno
comitatu equitum, & intraverunt domum
& comederunt. Et statim post comestio-
nem, idem comes & alii, qui vénérant cum
eo in domum, exierunt inde & convene-
runt in piano castri & ibi ostenderunt
equos, & R. de Recaut, bajulus comitisTo-
losani, tradidit cuilibet ipsorum heretico-
rum, qui vénérant ibi in plateam ipsius
castri, singulos palafredos & fecit ipsos
ascendere in eisdem palafredis, & statim
comes & alii omnes qui vénérant cum eo
& heretici predicti simul exierunt castrum
& tenuerunt viam suam versus Vaurum,
quod erat tune temporis obsessum, &c.
Inde interrogatus, si comes Tolosanus vi-
dit tune ipsos hereticos in domo ipsius
testis, vel comedit cum eis, vel adoravit
eos, dixit quod non, ipso teste vidente.
Si ipse testis comedit cum ipsis hereticis,
vel adoravit eos, dixit quod non. De tem-
pore, quod sunt XX. anni. Item dixit se
vidisse extra Auriacum, in quodam campo,
Bernardum Fresel hereticum, qui predi-
cavit ibi, & interfuerunt illi predicationi
An
1245
An
"49
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
lIDO
Éd mi;;
I. III,
toi. 437
An
1244
îi avril.
ipse testis & omnes homînes & milites de
Auiiaco, de quorum nominibus non re-
cordatur. Interrogatus dixit, quod non
adoravit eos ipse testis, nec alii, ipso teste
vidente. De tempore, quod suiit quadra-
uxor ejus, & Bec & Rica uxor ejus, & Pe-
trus de Sancto Michaele, avunculus istius
qui modo vivit, & Rogerius Pétri, pater
Pétri de Sancto Michaele, & Pesta pater
Bernardi Hugonis de Pesta, & Bernardus
ginta anni. Item dixit se vidisse apud Cara- de Durforf, Petrus Ramundi de Durfort
maiiih Aymericum Gaufredum hereticum, & Guiraudus de Pesta & Ramundus Gar-
in domo propria ipsius heretici predican- sias & Vitalis de lusula, pater Ramundi
tem, & interfuerunt illi sermoni ipse tes- de Insula, & Raymundus Amolis de Mor-
tis Si alii quamplures, de quibus non re-
cordatur. Interrogatus dixit, quod non
adoravit dictum hereticum ipse testis, nec
alii, ipso teste vidente : de tempore, ante
primum adventum crucesignatorum. Item
dixit, quod Willelmus Carbonelli, pater ip-
sius testis, &Audiardis, mater ipsius testis,
fuerunt heretici, & tune ipse testis venie-
bat sepissime Auriacum in donium here-
ticorum, ubi stabant pater Se mater ipsius
testis heretici cum aliis hereticis, & ibi
ipse testis comedebat cum eis de his que
dabant eidem testi. Et ibi ipse testis mul-
tociens adoravit ipsos hereticos, dicendo
Benediciie terflexis genibus ante ipsos he-
reticos, & addendo post ultimum Bénédi-
cité : Rogate Deum pro isto peccatore, quod
me perducat ad bonum. finem. Et heretici
rerpondebant in quolibet Benedicite : Deus
vos benedicat, & addebant post ultimum
Benedicite : Deus sit rogatus, quod facîat vos
bonum Chrisiianum & perducat vos ad bonum
finem. Dixit etiam, quod pater suus de-
seruit sectam hereticorum & rediit in
domum suam : de tempore, quod sunt
XL anni, &c.
III. Anno" Domini MCCXI.IV, XI kalen-
das maii, Berengarius d'Avelanet de Avela-
neto, juxta castrum Montissecuri, diocesis
Tolosane, inquisitus de veritate dicenda
lerio, & Amelius de Morlerio, filius ejus,
& Willelmus de Durfort, & Esclarmunda
mater Bernardi Hugonis de Pesta, & Or-
bria mater Galhardi de Pesta, & Rogerius
de Pesta maritus ejus, & Willelmus de
Pesta frater ipsius Rogerii de Pesta, &
Hugo de Durfort, & Bertrandus de Alas-
fratoas, & Oto de Alasfratoas frater ejus,
& Petrus Amelii de Bran, frater ipsius
Otonis, & Gental frater ipsius Pétri Ame-
lii de Bran, & Hugo de Rivo, & Bernardus
do Pomars, & Willelmus Got, & Got frater
ejus, & Isarnus Picarella, & Petrus Roge-
rii Picarella, pater Pétri Rogerii Picarella,
& Augerius de Penolheto filius Ramundi
Isarni, & Willelmus de Proliano, & Ra-
mundus Sicre de la Serra & Petrus Cer-
dani. Et ibi omnes, tam ipse testis quam
alii viri & muliercs, adoraverunt ipsos
hereticos pluries, dicentes quilibet ter Be-
nedicite flexis genibus ante ipsos, & adden-
tes ad ultimum Benedicite : Orate Deum pro
isto peccatore, &c. Item dicit se vidisse apud
Panunijovis, quod Esclarmunda, soror Ra-
mundi Rogerii comitis Puxensis, avi istius
comitis Puxensis, uxor Jordaiii de Insula,
& Auda mater Isarni Bernardi de Pano-
jovis, & Ramunda mater Pétri Miri &
Pétri de Sancto Michaele de Panojovis, &
Fais mater Sicardi de Durfort, reddiderunt
de se & de aliis, tam vivis quam mortuis, se hereticas & hereticaverunt se in domo
super crimine heresis & Valdensium, tes-
tis juratus, dixit, quod dum ipse testis in
juventute sua stabat apud Fanumjovis,
vidit in domo Guilaberti de Castris here-
tici eundem Guilabertum de Castris he-
reticum, & alios hereticos ter vel quater
predicantes vel plus, 8c interfuerunt ser-
moni eorum ipse testis & Isarnus Ber-
nardi de Panojovis, pater istius Isarni
Bernardi, & Ramundus Ferrandi & Turca
' Archives de l'Inquisition de Carcassonne.
Guilaberti de Castris. Filius major eccle-
sie, hereticus de Tolosano, & alii here-
tici, consolaverunt & receperunt easdem
mulieres in hune modum; in priniis pre-
fate mulieres ad postulationem hereti-
corum reddiderunt se Deo & evangelio,
& promiserunt quod ulterius non come-
derent carnes nec ova nec caseum nec
aliquam nurituram, nisi de oleo & pisci-
bus, & quod non jurarent nec mentiren-
tur nec aliquam libidinem exercèrent toto
tempore vite sue, nec diraitterent sec-
An
1244
An
1244
ii5i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
Il52
liJ.orig.
t. m,
col.^3S.
tam lieret'icorum metii mortis, ignis vel
aque vel alterius generis mortis. Et his
omnibus preraissis, dixerunt orationem,
scilicet Pater noster, secundum modum he-
reticorum, &c. Deiiide heretici imposue-
ruut manus & librum super capi'a earum
& legeruiit & dederunt eis pacem, primo
cum libro, consequeiiter cum humero, &
adoraverunt Deum, facientes veiiias & gc-
nuflexiones multas. Et interfueruiit illi
consolamento ipse testis & Raymundus
Rogerii cornes Fuxensis, avus istius co-
mitis Fuxensis, & quot milites & barrani
qui sunt in proximo capitulo nominati,
8e; ibi omnes, tam ipse testis quara alii
viri & mulieres, & singuli, prêter comi-
tem Fuxensem, adoraverunt ipsos heret-
icos, Sec. Et post adorationeni, acceperunt
pacem ab ipsis hereticis, osculantes eos
bis in ore ex transverso, deinde seipsos,
alter alterum ad invicem simili modo. De
tempore, quod sunt XL anni, &c.
An
1244
;i ."vnl,
374.
CCLXIV
Extrait des mêmes procédures, tou-
chant le meurtre des inquisiteurs
d'Avignonet '.
I. A NNO Domini M ce XL IV, X kalendas
■t\. maii, Arnaudus Rogerii miles de
Mirapice, requisitiis de veritate dicenda de
se & de aliis vivis & mortuis super crimine
heresis & Valdcnsis, testis juratus, dixit
se vidisse, quod heretici tenebant publiée
domos suas apud Mirapicem, & ibi ipse
testis cum aliis dominis dictis castri susti-
nebat dictos bereticos ibi, & quandoque
Raimundus Mercerii, tune diaconus hc-
reticus, predicabat in dicto Castro, & vc-
niebant ad sermoiiem dicti heretici au-
diendum ipse tcsiis & Petrus rvogccii,
pater istius P. Rogerii de Mirapice, & R.
Raimundi de Ravat de Lauraco, & Jorda-
nus de Marlhac, Se Bertrandus de Marlhac,
doiniui quondnm castri de Mirapice, &
Villelmus Ademari de Vais miles, pater
■ Archives de l'Inquisition de Toulouse.
Willelmi Ademari qui modo manet cum
P. Rogerii, & omnes isti predicti reddi-
derunt se hereticis in morte sua, & Pri-
mart de Mirapice miles, & Gaillardus de
Mirapice fratcr ejus, & Guiraudus de Sales
frater eoriim, & Gaucerandus d'Adalo miles
stabat cum domino Guidone marescallo, &
Sicardus d'Adalo frater ejus, & Guiraudus
d'Adalo de Mirapice, frater eorum,&c.
omnes de Mirapice. Et qualibet vice, post
predicationem, ipse testis & omnes alii
predicti universi & singuli adoraverunt
dictos hereticos, ter fiexis genibus ante
ipsos; & in qualibet genuflexione dicebat
quilibet per se, Benedicite, & addebant
post ultimum Benedicite : Dominum. rogate
pro îsto peccaiore, quod faciat me honum
christîanum, & perducat me ad bonum finem;
& lieretici respondebant in quolibet be-
nedicite : Deus vos benedîcat, & addebant
post ultimum benedicite : Deus sit rogatus,
quod faciat vos bonum christîanum, & quod
perducat vos ad bonum finem. De tempore,
quod sunt triginta quinque aiini & am-
plius. Item dixit, quod quadam die Guil-
lelmus de Plainha venit apud Montemse-
curuni, & locutus fuit ad partem cum Petro
Rogerio de Mirapice, & tune dictus Petrus
Rogerius de Mirapice vocavit Ipsum tes-
tem &L omnes milites & servientes dicti
castri, & dixit eis quod omnes tam milites
quam servientes dicti castri prepararent
se & quod irent secum, quia magnum lu-
crum preparatum erat eis. Et tune ipse
testis & Alzieu de Massabrac & Guirau-
dus de Ravat & Raimundus de Ravat fra-
ter ejus & B. de Sancto Martino & P. de
Sancto Martino & Barraus scutifer dicti
B. de Sancto Martino, & V/'. de Insula &
P. Landric scutifer dicti W. de Insula, &
P. Rogerii de Mirapice & Ferro scutifer
tune Pétri Rogerii, & Walardox de Vilar-
zel & W. Ademari & Perrinus de Pomars
& Raimundus de Corbeiras & R. W. de
Tornabois & P. Rogerii de Lissac, filius
Jordani de Lissac, &c, exîerunt de dicto
Castro, & tenuerunt viam suam versus Avi-
nionetum. Et cum essent juxta fortiam de
Sancto Martino, que vocatur Genebrei-
ras, juxta Gajanum, remanserunt ipse tes-
tis & omnes alii predicti, & tune B. de
Sancto Martino nportavit ipsi testi &
An
1244
Éd.orîg,'
t. 111,
col. 43g.
An
124.1
1 100
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1104
An
II44
omnibus aliîs predictis ad comedeudum. stans apud Montemsecurum, requisitiis de
Et ibi in dicto loco venerunt Jordanus de veritate dicenda de se ac aliis tam vivis
Vilari filius Pontii de Vilari, &c. oniiies quam mortuis super crimine heresis &
de Gajaiio, & plures usque ad xxv de Ga- Valdeiisis, testis juratus, dixit se vidisse
jaiio. Et in nocte ipse testis & omues alii quod Petrus Raimundi de Plainha venit
predicti venerunt juxta castrum de Avi- in Montesecuro ex parte Raimundi de Al-
nioneto, & cum essent juxta dictum cas- faro, bajuU comitis Tolosani, ad Petrum
trum, omnes predicti milites & servientes, Rogerium de Mirapice, & attulit ei litte-
preter ipsum testem & Alzieu de Massa- ras ipsius Raymundi de Alfaro, bajuli co-
Art
1344
brac & Guiraudum de Ravat & Raimun-
dum de Ravat fratrem ejus & P. Roge-
rium, intraverunt in dictum castrum de
Avlnioneto & interfecerunt fratres, scili-
cet Villelmum Arnaldum & socios ejus.
Et cum stetissent omnes predicti in dicto
mitis Tolosani. Tamen ipse testis nonvidit
litteras nec audivit tenorem earum. Et
postmodum idem Petrus Rogerii de Mira-
pice convocavit omnes milites & servien-
tes castri de Montesecuro, dicens, quod
magnum lucrum facere poterant, si omnes
Castro per aliquod intervallum, exierunt sequerentur eum. Et tune hoc facto, idem
inde, & Guillelmus Raimundi de Golairan Petrus Rogerii & Guillelmus Ademarii de
de Avinioneto, in cujus domo fuerunt Vallibus & Bernardus de Sancto Martino
facte candele, & Donatus de Avinioneto, de Lauraco & Raimundus Guillelmi de
cum pluribus aliis hominibus de Avinio- Tornabois & Raimundus de Corbeirac
neto usque ad XXX, qui interfuerant neci & Gailhardus Ot & Guillelmus de Insula
dictorum fratrum, & dixerunt ipsi festi
& omnibus aliis qui erant ibi cum ipso
teste, quod frater W. Arnaldi & omnes
alii socii ejus erant interfecti. Et tune
dictus Guillelmus Raimundi de Golairan
dixit eidem testi, quod nunquam toto tem-
pore vite sue habuit ita magnum gau-
dium. Quo audito, ipse testis & omnes
alii predicti recesserunt inde & tenue-
runt viam suam versus castrum Montisse-
curi. Adjecit etiam, quod Ramundus de
& Perrinus de Pomas, &e. venerunt in syl-
vam juxta Gaianum. Et cum fuissent ibi,
Bernardus de Sancto Martino fecit appor-
tari ibi panem, vinum, caseatas & alia, de
quibus idem Petrus Rogerii & ipse testis
& alii comederunt. Et postmodum vene-
runt ibi Petrus de Mazeirolas, & cum eo
Petrus Viel & Jordanus Vilari & Verseia '^.''•f,'i'°'
balistarius, & alius balistarius cujus no- coi. 4.1a.
men ignorât, & alii quos ipse testis non
cognovit. Et tune idem Petrus de Mazei-
Alpharo, bajulus comitis Tolosani, misit rolis locutus fuit seorsum ad partem se-
dictum Guillelmum de Plainha apud Mon- creto cum eodem Petro Rogerio, & post-
temsecurum, quod Petrus Rogerii 8c alii
de Castro venirent ad interficiendos fra-
tres. Et illa de causa Guillelmus de Plainlia
habuit palafredum Raimundi Scriptoris
archidiaconi Tolosani. Adjecit etiam, quod
Petrus Rogerii de Mirapice petebat ins-
modum idem Petrus solus recessit inde, &
dimisit ibi Petro Rogerio de Mirapice
Jordanum de Vilarii & Petrum Viel mili-
tes & duos balistarios, &c. & xxv homi-
nes de Gaiano, quorum quidam portabant
seeures & alii arma, quos ipse testis non
fantissime caput fratris Arnaldi Guillelmi, cognovit. Dixit etiam quod postmodum
dicendo illis qui interfuerunt morti, quod
numquam faceret deinde sibi aliquid quod
placeret sibi, quia non aportaverunt sibi
caput. De tempore, quod in festo Ascen-
sionis Domini proximo venientis erunt
duo anni.
II. Anno' Domini MCCXl.iv, kalendas
junii, Imbertus de Salis, filius Gaucelini
t"juin. de Salis juxta Corduam diocesis Albiensis,
' ArchiTCS de l'Inquiiition de Carcassonne.
idem Petrus Rogerii simul cum Joanno
Acermat remansit in quodam eastro Guil-
lelmi de Manso, cujus castri nomen testis
ignorât, & Guiraudus de Ravat & Bernar-
dus de Sancto Martino & ipse testis &
omnes alii supradicti venerunt insimul
in quamdam serram, juxta castrum de
Manso ' juvenis solus, & locutus fuit
' Il est certain que dora Vaissete a omis quelque
chose en cet endroit. [A. M.]
VIII.
37
An
II 55
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
IIDC
ibt scorsiim ad partem cum Bernardo de
Sancto Martine & cum Balaguerio milite
de Lauraco. Et postmodum Bernardus de
Sancto Martine vocavit Petrum Vitalem,
& dixit ei quod eligeret XII servientes
cum securibus. Et tune idem Potrus Vita-
lis elegit Sycardum de Podioviridi & Guil-
lelmum d'en Martin & Petrum Auro &
Guillelmum Ademarium & alios de Gajano,
quos ipse testis non recoguovit. Et post-
modum idem Bernardus de Sancto Mar-
tine & Balaguier & Jordanus & prefati
servientes cum securibus posuerunt se in
via & precesserunt & ipse testis & omnes
alii, tam milites quam servientes sequen-
tes eos, venerunt sic ad domum messelht-
rie castri de Avinioneto. Et cum fuissent
ibi, exivit castrum de Avinioneto Guiliel-
mus Raimundi Golairan, se tertio, locutws
fuit cum Bernardo de Sancto Martine &
Jordano de Manso, & quesivit ab eo si
elegerant servientes cum securibus, &
ipsi dixerunt ei quod sic. Et hoc facto,
omnes insimul, ipse testis & alii supra-
dicti, accesserunt juxta castrum de Avi-
nioneto, & tune dictas Guillelmus Rai-
mundi Golairan intravit castrum de Avi-
nioneto ad explorandum quid faciebanf
fratres inquisitores, & postmodum rediit
& dixit quod comedebant. Iterum idem
W. Raimundus Golairan rediit in cas-
trum dictum, & post paululum exivît &
dixit quod fratres ibant cubitum. Et fioc
audito, Balaguier & Jordanus de Manso
& Jordanus de Guiders de Manse & Gurl-
lelmus Plainha & Petrus Vitalis & Sy-
cardus de Podioviridi & Guillelmus d'en
Marti & Petrus Aura, &c. omnes cum'
securibus, venerunt ad portam castrï, &
quidam de Avinioneto, qui erant ïnfra
castrum, aperuerunt eis portam castri, &
intraverunt ipse tesfis & alii, tam mili-
tes quam servientes, post eos întraverunt
castrum de Avinioneto, & invenerurtt in
castre Raimundum de Alfaro & quemdam
scutiferum, qui erat familiaris fratrum in-
quisitorum & dederat eisdem inquisitori-
bus ad bibendum illa nocte, & XV alios
homines de Avinioneto, cum securibus &
baculis. Et tune omnes illi supradicti qui
T>ortabant secures, & Raimundus d'Alfaro,
oç illi de Avinioneto venerunt ad salam
An
1244
Éd.orig.
t. m.
comitis Tolosani, ubi fratres inquisitores
jacebant, & frangentes hostium, intrave-
runt & interfecerunt fratres Guillelmum
Arnaldum & Stephanum inquisitores &
socios eorum & familiam. Tamen ipse
testis remansit extra, & Arnaudus Roërii
dixit eidem testt : « Imberte, quare non
acceditïs vos ad locnm nbi sunt alii, nam
forte heretici inde raubam vel aliud ali-
quid eccupabunt?» & tune ipse testis dixit
eidem ; « Domine, que ibo, nescio qno
eam? u Et tune duo homines de Avinioneto
dixerunt eidem testi : « Nos dueemus vos
illuc. )i Et hoc audito, ipse testis & omnes
servientes pedites, qui vénérant in castrum col.44
de Avinioneto simul cum illis dnobus ho-
minibus de Avinioneto, aseenderunt in ca-
put castri, & quande fuerunt ibi, invene-
runt fratres inquisitores & socios eorom
& familiam interfectes. Et erant îbt in
sala tune temporis Raimundus d'Alfaro &
Guillelmus Raimundi Golairan & Guil-
lelmus de Insula & Jordanus de Manso
& Jordanus de Guiders de Manso & Guil-
lelmus de Plainha & Vitalis & Sycardus
de Podioviridi & Guillelmus d'en Marti
& Petrus Aura & Guillelmus Ademari de
Vallibus & Ferre & Arnaudus Vitalis, 8t
alii de Gaiano & de Avinioneto, quos ipso
testis non cognovit, occupabant res 8r
raubas & libres inquisitorum & frange-
bant arcas. Et tune ipse testis habuit indc
onam pixidem de zimziberato & ultm
X denaries pro pertatione rerum,'&c,
Adjecit efiam ipse tesfis se audivissc
tune, quod Raymundns d'Alfaro, qui por-
tabat tune perpunptum album, jactabat se,
quod ipse cum clava lignea percusserat ïa
fratres inquisitores, & dicebat : Va be,esia.
he. Et Guillelmus Ademari de Vallibus si-
ftùlifer jactabat se vehementer de morte
ïpsorum fratrum, & Guillelmus de Plainha
similiter, & Petrus Aura similiter jaetdbaf
se de morte ipsorum, dieendo quod cunî
quodam segovïano percusserat in eos. Et
Balaguier & Sycardus de Podioviridi &
Ferre & Petrus Vitalis & Guillelmus d'en
Marti & Arnaudus Vitalis & Guillelmus
Raimundi Golairan & Jordanus de Manso
juvenis & Jordanus de Guiders de Manso
jactabant se similiter vehementer de strage
ipsorum fratrum. Adjecit etiam, quod illi
An
II 57
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
ii58
IJ.orig.
t. m,
CJ1..U2.
qui intravenint piiores cum securibus, ut
predictiim est, iiiterfecerunt duos de fa-
liiilia ipsorum inquisitoruni, qui asceiide-
raut super salam, & precipitaveruut de
sala, &c. Et adjecit ipse testis [quodj, post
stragem fratruni factam & res eorum occu-
pntas, Rainiundus d'Alfaro cum illis qui
iulerfeceraut fratres & ipsè testis & alii
Servientes recesserunt a sala comitis Tolo-
Sani, ubi facta fuerat strages dicta, & ve-
neruut cum caiidelis accensis, quas Ray-
mundus d'Alfaro fecerat dari eis, de quibus
Petrus Vitalis portabat uuam tortam ac-
censam & Guillelmus de Plaiuha aliam,
ad Aruaudum Rogerium & ad Guiraudum
de Ravat & alios milites, qui stabant in
via infra castrum de Avinioneto. Et tune
Arnaudus Rogerii clamabat : « Chatberte,
Guillelme Fortis, trahatis vos illuc cum
equis armatis. » Et postmodum idem Ar-
naudus Rogerii & Guiraudus do Ravat &
alii milites quesiverunt a Raymundo d'Al-
faro ; « Est bene totum factum. » Et Rai-
mundus d'Alfaro dixit eis : « Sic, eatis in
bona fortuna. » Et hoc audito, idem Arnau-
dus Rogsrii & Guiraudus da Ravat & ipse
testis & omnes alii predicti recesserunt
a Castro & abierunt viam suam, & illi qui
crant cum Raimundo d'Alfaro clamaverunt
ad arma. Et quando fuerunt Arnaudus Ro-
gerii 8t Guiraudus de Ravat & ipse testis
8i alii supradicti juxta Antiocham, que
erat Guillelmi de Manso, ubi reiiianserant
Petrus Rogerii de Mirapice & Joannes
Acermat, & invenerunt ibi eosdem Petrum
Rogerium & Joannem Acermat, & tune
idem Petrus Rogerii da Mirapice, &c. Et
inde venerunt in castrum Sancti Felicis,
ubi homines de Sancto Felice dederunt el-
dem testi & aliis servientibus ad comeden-
dum, & capellanus dicfi eastri dédit ad co-
medendum Pefro de Mirapice & uni socio
cjus, & capellanus predictus & homines
dicti eastri sciebant bene tune, quod fra-
tres inquisitores fuerant interfeeti per so-
cios ipsius Pétri Rogerii. Adjecit etiam se
audivisse apud Avinionetum, quod Ray-
mundus d'Alfaro dixit Arnaudo Rogerio &
Guiraudo de Ravat & aliis militibus, quod
si fratres inquisitores non fuissent inter-
feeti apud Avinionetum, debebant XX viri
'n equis armatis parati inter Castrumno-
An
vum de Arrio & castrum de Sancto Mar- '*^'*
tino eos interficere. Et hoc audivit ipse
testis dici ex post facto a Petro Rogerio.
Dixit etiara ipse testis, quod Raynuindus
d'Alfaro in sala comitis Tolosani apud
Avinionetum dédit palafredum Raymundi
Scriptoris Guillelmo de Plainha, cui pro-
misernt ipsum dari antea propter litteras,
quas Guillelmus de Plainha pertulerat
apud Montemsecurum de strage fratrum
inquisitorum facienda Petro Rotgerio de
Mirapice. Item addidit ipse testis, quod
quando Petrus Rogerii de Mirapice pre-
dictus & alii omnes supradicti exierunt
de Castro Montissecuri ad interfieiendum
fratres inquisitores, Rotgerius de Boisi-
nhac & Petrus de Romegos de Cuclla mi-
lites exierunt obviam eidem P. Rogerio
de Mirapice & locuti fuerunt eum ipso
Petro Rogerio de Mirapice. Sciverunt
ambo, scilicet Rogerius de Boisinhac &:
Petrus de Romegos, mortem fratrum in-
quisitorum. De tempore, in vigilia Ascen-
sioiiis Domini &c. Item dixit, quod Petrus
Rogerii de Mirapice transmisit Joannem
Catalanum & Arnaudum de Vensa apud
Parellam & quemdam hominem qui voca-
tur Butiro, propter hoc quod diceret idem
Butiro, quod iret ex parte ipsius Pétri Ro-
gerii ad Isarnum de Fanojovis, & diceret
eidem Isarno, quod certificaret eumdem
Petrum Rogerium de Mirapice de comité
Tolosano, quod facicbat idem comes né-
gocia sua, &c. Et postmodum prefati ser-
vientes, scilicet Joannes Catalanus & Ar-
naudus de Vensa redierunt in castrum
Montissecuri & dixerunt quod Isarnus de
Fanojovis mandabat, quod comes Tolo-
sae faciebat bene négocia sua & uxorem
duxerat, & quod intra festum natalis Do-
mini erat venturus, & quod intérim ipso
'Petrus Rogerii & illi qui erant intra cas-
trum Montissecuri tenerent se bene. Do
tempore, quod est annus. Item dicit quod
Isarnus de Fanojovis transmisit in Castro
Montissecuri Raimundum de Comba &
Guillelmum Mirum de Cuella & Matheum
hereticos ad Petrum Rogerium de Mira-
pice, & dixerunt ex parte ipsius Isarni ei-
dem Rogerio de Mirapice & aliis de Cas-
tro Montissecuri, quod tenerent se usque
ad Pascha, nam comes Tholose veniebat
An -'
I 244 j ■
ad partes isfas cum magno succursu im-
peratoris. De tenipore, a carnisprivio
proxime preterito citra, &c.
375.
Restitution de hiens à Ermengarde
du Moulin '.
NOVERINT univers*! presentem paginam
inspecturi, quod nos Hugo de Arcicio,
miles, senescallus Carcassone, recepimus
litteras domini nostri Ludovici, Dei gratia
régis Francorum, in hune modum :
Ludovicus, Dei gratia Francorum rex,
dilecto & fideli suo Hugoni de Arcicio,
senescallo Carcassone, salutem & dilec-
tionem. Accedens ad nos Hermeniardis,
relicta Raimundi Arnaldi de Molendino
militis, nobis intimavit, quod quando ille
qui dicit se vicecomitem Biterrensem ul-
timo venit in terram Carcassesii pro in-
ferenda nobis guerra 8f terre nostre, quod
ipse & fautores sui eandem Hermeniardim
& liberos suos bonis suis spoliarunt, & vos,
quando dictus vicecomes inde recessit,
dicta bona, pro eo quod ipse ea tenebat,
in manu nostra saizivistis & adhuc ea te-
netis, licet idem Raimundus tempore vite
sue fidei catolice & nobis fideliter sicut
didiscimus adhereret. Unde vobis manda-
mus quatinus, si est ita, dicta bona pre-
dicte Hermeniardi & liberis suis indilate
restituatis. Datum apud Argenthonem, die
mercurii in vigilia ascensionis Domini.
Nos vero Hugo de Arcicio, senescallus
Carcassone, invenientes pro certo ita esse,
sicut siiperius est expressum, restituimus
& reddidimus dicta bona de dicto mandato
domini régis Hermeniardi predicte & libe-
ris suis. In cujus rei testimonium, pre-
sentem paginam sigilli nostri munimine
fecimus roborari. Actum anno Domini
]\1°CC°XLIIII°, in festo inventionis sancti
Stephani prothomartiris.
' Lat. 990!5, pp. 162-163.
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1160
An
1244
août.
col.
44J.
376. — CCLXV
Chartes de l'empereur Frédéric contre
l'évêque de Viviers^ laville d'Avi~
gnon '.
I. T-iRlDERiCDS, Dei gratia Romanorum ^f,"'"'
i^ imperafor, semper augustus, Jheru- coi. 442.
salem & Secilie rex. Per presens scriptum ■
notum facimus universis Imperii fidelibur,
tam presentibus quam futuris, quod nos
concessionem pedagiorum, quondam B.
Vivariensi episcopo ad tempus de munifi-
cencia nostre majestatis exibitam, pro eo
quod temporaliter & non perpetuo facta
est ipsa concessio, & quia episcopus Viva-
riensis successor prefati B. transgressor
extitit mandatorum nostrorum, non assis-
tento {sic) fidelibus nostris & nostris ac
Imperii rebellibus nequiter adherendo,
perpetuo duximus revocandara, ita quod
auctoritate privilegii nostri exinde sibi Kd.orig.
concessi absque reiterato celsitudinis nos-
tre mandato pedagiis supradictis episco-
pus ulterius non ulatur. Ad hujus autem
revocationis nostre memoriam & robur
perpetuo valiturum, presens scriptum fieri
& sigillo magestatis nostre jussimus comu-
niri. Datum apud Pisas, anno dominicc
Incarnationis l\i"cc°XL°llii°, mense au-
gusti secunde indictionis.
II. Fridericus% Dei gratia Romanorum
imperator, semper augustus, Jérusalem &
Sicilie rex. Per presens scriptum notum
facimus universis Imperii fidelibus, tam
presentibus quam futuris, quod R. cornes
Tholosanus, dilectus affinis & fidelis nos-
ter, proposuit coram nobis, quod cum Ge-
raldus Amici & P. Amici patruus ejus es-
sent vassalli & barones sui & tenerent ab
eo terras suas in pheudum, & idem cornes
dominium quod habebat in ipsis baroni-
bus & in pheudis que ab eo tenebant do-
naverit & concesserit comuni Avinionensi.
' Manuscrits Colhert, n. 1067. [Collationné sur
JJ. XIX, f" 108 a.]
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 1, n. 6. [J.
3o3j original scellé. J
An
1244
r.oût.
An
1244
161
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
ri<Î3
pro eo quod idem comiine constîtuerunt
se vassallos ipsi comiti & fidelitatem pro
dictis pheudis juraverunt eidemj lapsu
temporis prefatum comuiie, obliti penitus
perceptorura beueficiorum a comité memo-
rato & fidem, qua iiobts & Imperio nec-
non & ipsi comiti pro predicto negotio
astricti tenebantur, in perfidiam conver-
teiites, rebellibus & bannitis Imperii &
capitalibus iiiimicis ejusdem comitis adhe-
s:Tunt, cum aliquibus de predicfis pheu-
dis, que tenebant a comité & pro quibus
fidelitatis ei juramenta prestiteraiit, detes-
tabilera guerram sibi nequiter faciendo.
Qiiatinus idem cornes majestati nostre at-
tentiiis supplicavit, ut ejus indempnitati
providere de nostra gratia dignaremur.
Nos igitur, ipsius supplicationibus in liac
parte beuignius inclinati, ob ingratitudi-
nem Avinionensium, qui a iide nostra &
Imperii necnon & prefati comitis, ut
predictum est, se nequiter & temere sub-
traxerunt, nostris rebellibus & inimicis
comitis adherendo, prefatos barones a ju-
ramento fidelitatis prestito ipsi comuni
Avinionensi pro predictis pheudis decer-
nentes penitus absolutos, comune ipsum
jure pheudorum, quod eis a dicto comité
coUatum fuerat, omnino privamus & ba-
rones predictos pristino dominio restitui-
mus comitis memorati, ut consuetam &
debitam fidelitatem sibi exhibeant, & tam-
quam eorum vero domino, prout ei de ce-
tero immédiate tenentur, in omnibus obe-
diant & intendant, honoribus omnibus &
juribus, que in ipsis habemus, nobis &
Imperio intègre reservatis. Ad hujus autem
absolutionis, privationis & restitutionis
nostre memoriam & robur perpetuo vali-
turum, presens scriptum fieri & sigillo
majestatis nostre jussimus communiri.
Datum apud Pisas, anno dominice Incar-
nationis millesimo ducentesimo quadra-
gesimo quarto, mense augusti secunde in-
dictionis. PHS'.
' Sle; probablement Ph'tllppus, nom du notaire
impérial. [A. M.J
377.
CCLXIV
Hommage du comte d'Astarac
au comte de Toulouse^.
I. X TOVERINT univers! présentes pariter
IN & futuri, quod domina Seguis, uxor
quondam CentuUi comitis de Astaraco,
constituta coram presentia domini Rai-
muiidi, Dei gratia comitis Tolose, mar-
chionis Provincie, cum suo filio CentuIIo,
qui fuit filius dicti Centulli, misit ipsum
Centullum suum filium & totum comita-
tum de Astaraco cum omnibus pertinenti-
bus ad dictum comitatum, & totam terram
que fuit predicti Centulli cum omnibus
suis pertinentes, in manu & posse & sub
tutela & protectione dicti domini comitis
Tolosani, & ipsa domina, flexis genibus
& manibus dicti Centulli sui filii missis
inter manus predicti domini comitis, tra-
didit ei ipsum Centullum per suum mili-
tem, & jurata super sancta Dei Evuange-
lia pro predicto suo filio, mandavit dicto
domino comiti fidelitatem & vitam &
membra & consilium & auxilium & ce-
lare, & quod dominus comes supradictus
& omnes sui possint se & omnia sua cre-
dere & confidere in dicto Centullo, uti in
suo fideli milite & legali. Et eadem do-
mina Segui mandavit & firmo pacto con-
venit predicto domino comiti, quod fiiciat
dictum Centullum suum filium concedere
homagium ipsi domino comiti & ejus suc-
cessoribus & concedere ipsum ei per suum
militem, & faciat ipsum recipere comi-
tatum de Astaraco & totam suam terram a
dicto domino comité, & faciat ipsum Cen-
tullum mandare & jurare ipsi domino co-
miti fidelitatem & alla omnia, que ipsa do-
mina pro predicto ejus filio ei mandaverat,
uti melius superius continentur. Et ibidem
dictu|fe dominus comes, predicto Centullo
existente coram ipso, flexis genibus &
manibus ejusdem Centulli inter manus
dicti domini comitis receptis, recepit dic-
An
1244
1 3 no-
vembre
Éd. cric.
t. 111,
col. 44 1.
'Trésor des chartes; Toulouse, sac 7, n. zZi
[J. 3i4 ; original.]
An
1244
ii63
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1164
tum Centullum per suum militem, & rece-
pit ipsiim & totum comitatum de Asta-
raco & omnem suam terram cum omnibus
suis pertinentiis & Bernardum fratrem
ejusdem Centulli in suo posse & suo du-
catu & protectione, promittens ei lirma
stipulatione & dicte domine Segui pro eo,
ut ipse sit ei fidelis dominas & legalis.
Hec omnia fuerunt ita posita & concassa
XIII° die introitus novenibris, feria i", ré-
gnante Lodoyco rege Francorum, & dicto
domino Raimundo Tolosano comité, &
Haimundo episcopo, anno ab Incarna-
tione Domini WCCXL"!!!!". Quorum om-
nium sunt testes dorainus Raimundus, Dei
receperunt, post hec Petrus de Tolosa,
nomine & Icco ipsius domini comitisTho-
losani 8c de mandate ipsius speciali, ac-
cessit personaliter ad Castrumnovum de
Barbarencs & ad quasdam villas & castra
alla terre Astaraci, scilicet ad Selvam, ad
Durbannum, ad Montemcassinum & ad
Simorram, & ibi super turrim Castrinovi
& super turres & portalia aliorum supra-
scriptorum locorum, ratione & jure majo-
ris dominii, fecit ascendere vexillura seu
baneriara dicti domini comitis Tholosani
& ex parte ipsius ter preconizari & cla-
mari aita voce signum dicti domini comi-
tis, scilicet Tholosam, Tkoîosam, Tholo-
m
An
1244
gratia Tolosanus episcopus, & dominas sam, & dicta castra & villas pro eode
Raimundus prepositus ejusdem sedis, & domino comité 8c nomine 8c loco ipsius
vcmbre.
Martinus abbas Lumberensis, Se Willelnius
Ato archidiaconus Villelonge, 8c magister
Bernardus archidiaconus Veterismoresii,
Willelmus Bernardus 8c P. d'Espaor cano-
nici predicte sedis, 8c dominus Amaldricus
vicecomes Se dominus Narbone, 8c Roge-
rius Convenarum cornes Palharensis, 8c
Deide Baraschus, 8c Bernardus de Malo-
leone 8c fratres ejus, Aderaarius scilicet 8c
Arnaldus de Maloleone, 8c Ramundiis de
Bencha, 8c Bernardus de Monteacuto, 8c
Bertrandus de Insula, 8c Bernardus de Ma-
restanno, 8c Willelmus Arnaldus de Tanta-
iono senescalchus Agenensis, 8c Sicardus
Alamannus, 8c Willelmus Ferriolus, 8c Si-
cardus de Miramoute, 8c Rogerius de Noë-
rio, 8c Michaël de Urrocio, 8c Petrus de
Villamuro, 8c Belengarius de Prorailhaco
vicarius Tolose, 8c Johannes Auriolus 8c
Bernardus Guilabertus, Se Arnaldus de Es-
calquenchis, 8c Raraundus Bertrandus, pu-
blicus Tolose notarius qui cartam istam
scripsit.
II. Manifestum' sit omnibus presentibus
8c futuris, quod postquam domina Syguis,
uxor quoadam nobilis viri Centulli, comi-
tis Astaracensis, pro filiis suis, 8c Centul-
lus ejus filius fecerunt homagium 8c fide-
litatis juramcntum domino Raimundo,
comiti Tholosano, pro toto comitatu 8c
terra Astaraci 8c dictam terram 8c comita-
tum ab eodem domino comité in feudum
' Trésor des chartes j Toulouse, sac 7, n. jo.
(J. 014; original.]
recepit, 8c ab eadem domina Syguy 8c
CentuUo ejus filio ratione 8c jure feudi
8c majoris dominii eideni Petro de Tho-
losa tradite fuerunt. Acta fuerunt hec
III die exitus mensis novembris, feria V,
régnante Lodovico Francorum rege, 8c
eodem domino Raimundo Tholosano co-
mité 8c Raimundo episcopo, anno M°CC"XL
quarto ab Incarnatione Domini. De preco-
nizatione autem 8c clamatione 8c aliis que
ad Castrumnovum de Barbarencs facta iue-
runt sunt testes dominus Huguo episco-
pus Bigorritanus, B. abbas Faieti, Vizianus
archidiaconus de Big., Bernardus de Malo-
leone ejusque fratres Ademarus 8c Arnal-
dus, Bernardus de Monteacuto, Vitalis de
Saysses, Odo de Turri, Poncius quondam
notarius dicti domini Centulli comitis As-
taracensis. Et de preconizatione 8c aliis,
que ad Selvam facta fuerunt, sunt testes
dictus Vitalis de Saysses 8c Poncius nota-
rius 8c Lantarius 8c Paucebo. Et de preco-
nizatione ^ aliis, que ad Durbannum acta
fuerunt, sunt testes dictus Vitalis de Says-
ses 8c Poncius notarius 8c Paucebo 8c Bo-
nushomo sacerdos 8c capellanus ejusdem
loci 8c Willelmus de Vivers capellanus de
la Sclva 8c Raimundus Arnaldus de Or-
golhio. Et de preconizatione 8c aliis, que
ad Montemcassinum acta fuerunt, sunt tes-
tes dictus Vitalis de Saysses 8c Poncius no-
tarius 2^ Lantarius 8c Paucebo 8c Guillel-
mus Arnaudo 8c Bernardus Faber 8c Petrus
Bigorra. Et de preconizatione 8c aliis, que
ad Simorram acta fuerunt, sunt testes dic-
Êd.ori"
t. m;
col. 4). 5.
An
1244
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1166
tiis Viîalîs (lo Saysses Si Poncius notarius
& Lantarius & Pauccbo & Willelmus de
Luccanta & Arnaldus Willelmus Barta &
Raimundus Willelmi de Saliuis ejusque
frater Arnaldus Willelmus. Ad hec omnia
siipradicla fuit pt-esens Beniardus Aimeri-
cus, publicus Tholose notariiis, &c hoc
presens publicum scripsit instrumeiitum.
378.
CCLXVII
Hommage rendu par le comte de Com-
m'inges, pour ce comté, au comte
de Toulouse '.
IN I
Ne
nomine Domini nosfri Jesii Christî.
Joverint presehtem paginam iiispecturi
vel auditurî, quod dominus Bernardus,
Dei gratta cornes Convenarum, habita de-
liberafione & tractatu diligenti cum con-
siliariis suis, & specialiter de consilio
vènerabîlîs patris A. Rogerii, Dei graiia
episeopi Convenarumj patrui siii, Si Bo-
rtifacii de Felgario & Arnaldi V/illcImi de
Barbazano & Gualhardi de Seadors & Ber-
Aardi de Seadors & Bernardi de Benca
& multortim aliorum, recepif in fetidum
a domino Raimundo, Dei gratis comife
TolosanOy marchiohe Provincie, linivcrsa
& singùta, que habebat vel habere debe-
bat sive in futurum habebit, vel aliquis
tenet ab eo vel tenebit, vel antecessores
ejus habuerunt & tenueriint in dyoce-
sibus Convenarum 84 Coseranensi, vide-
licet castra & villas, nemora & omnia
culta & iirculta, bai'oiies, milites & gene-
raliter omrtes homînes, quos in predictis
dyocesibus habebat vel habere dc-bebaf,
& urtiversaliter omnia ad usum vel .td hu-
tilitatém howinii-m pertineiitia. Et pro
predictis feodis idem dominus cornes Con-
venarum fecit eidcm domino Tolosano
homagium ligium, junctis manibus, geni-
bus ftej^is, & promisit eidem domino comiti
Tolose & successoribus suis, pro se & he-
redibus suis prestito nichilominus supra
An
1244
' Tiésor <3es chartes; Touloiite, tac 7,
]h 314; original.]
^7-
sancta Dei Evuangelia corporaliter jura-
meiito, omniniodam fidelifatem Se omnia,
que fidelis vassallus facere débet domino
suo ligio, contra omnem viventem, & re-
cogiiovit in presentia subscriptorum viro-
rum & iufrascriptorum, quod feoda pre-
dicta, que modo recepit a sepedicto domino
comité Tolosano, ipse vel antecessores
éjus non tenuerant in feodum ab aliqua
seculari vel ecclesiastica persona, immo
erat alodium proprium, & ita ipse & an-
tecessores ejus tenuerant pro alodio a
tempore cujus raemoria non exstabat. Item
dominus cornes Tolose predictus, recepto
homagio supradicto, promisit ibidem ipsi
domino comiti Conv'enarum pro se & he-
redibus suis, quod erit sibi & suis heredi-
bus bonus dominus & fidelis. Acta fuerunt
hec & concessa in Castro Narbonensi xill
die exitus mensis novembris, régnante Lo-
dovico Francorum rege, & eodem Rai-
mundo comité Tolosano & Raimundo
episcopo, anno ab Incarnatione Domini
M° ce» XL" 1111°. Hujus homagti & recep-
tionis feodi stmt testes venerabiles patres
R. Dei gratia episcopus Tolosanus, & A.
Rogefii Dei gratia episcopus Convenartim,
& dominus Rogerius de Maloleone abbas
Scale Dei, & dominus Rogerius cornes Pa-
Iharensis & Amaldricus dominus Narbono
& Arnaldus Willelmus de Barbazano, &
Olivarius de Terme & Sicardus Alamanili
& Petras de Durbanno & Sicardus de Mi-
ramônte & Bonifacius de Felgari & Petrus
de Villarriuro & Gualhardus de Seador & '-'d-î'ns-
Bernardus de Seador & Bernardus de C0I.440.
Benca & Rubeus de Saysses & Poncius
de Sancto Martino & Gualhardus de Ba-
laguerio & Ugo de Balaguerio & Bernar-
dus d'Anissa & Gualhardus d'Opiano &
Sancius de Sairauta & Berengariiis de
Promilhaco, tune extstens viccarius To-
lose, & Petrus Martinus de CastroiiovO
& Raimundus de Alfaro & Willelmus
de Benvilla & Gualhardus de Bovilla &
Johannes Auriollus & Willelmus Bernar-
dus canonicus Sancti Stephani, &c Willel-
mus Ato archidiaconus Villelonge, & Wil-
lelmus Ysarni & magister Poncius do
Sancto Egidio & Bernardus de Villanova
& Raimundus de Capitedenario & Rai-
mundus de Ponte & Raimundus de Sancto
An
1244
1 167
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
II
68
An
I 243
14 jan-
vier.
Barcio, & Ariialdus Johannîs & Raimun-
dus Johannis fratres, filii quondam Ugo-
nis Johannis, & Sancius notarius doniini
comitis Convenarum, Aimericus Porterius,
& Bernardus Willelmus, publicus tabellio
Tolose, qui de utriusque consensu cartam
istani scripsit.
379.
Lettre d'Innocent IV à I.ouïs IX, en
faveur de plusieurs marchands gé-
nois^.
INNOCENTius episcopus, servus servo-
rum Dei, karissimo in Christo filio régi
Francie illustri salutem & apostolicam be-
nedictionem. Propter veritatem, mansue-
tudinem & justitiam divinitus inspiratus,
que te pre regibus terre fecerunt excel-
sum, plenam de te in Domino fiduciam
obtinentes, magnificentiam tuam ad ea
que ministerium régie sublimitatis respi-
ciunt precibus & monitis eo libentius &
confidentius invitanius, quo te carius am-
plexantes in visceribus Jesu Christi, gra-
tiam apud Deum 8i laudem apud homines
exinde propensius te cupimus promereri.
Cum igitur, sicut accepimus, nobilis vir
senescalcus Belliquadri, balivus tuus, di-
lectos filios Johannem de Sangenes, Lan-
francum Spinolum, Simonem de Stantion.,
& Johannem Dalmatii, cives Januenses, ad
Latiniacenses nundinas cum suis merci-
moniis accedentes, eisdem mercimoniis
spoliavit, celsitudinem regiam rogandam
duximus attentius & hortandam, quatinus
predictis civibus mercimonia ipsa pro
Apostolice sedis & nostra reverentia resti-
tui facias universa, preces nostras in hac
parte taliter impleturus, quod iidem eas
sibi sentiant profuisse, & nos excellentiam
tuam provide valeamus non imerito com-
mendare. Datum Lugduni, xviiii kal. fe-
bruarii, pontificatus nostri anno secundo.
38o.
Confirmation des libertés &- privilèges
de la ville de Foix',
ANNO Dominî M° cc° XL° lin», decimo
sexto kalendas mardi, in Christi no-
mine. Notum sit cunctis, quod nos Roge-
rius, Dei gratia comes Fuxi & vicecomes
Castriboni, pro nobis & successoribus nos-
tris, gratis & spontanea voluntate ducti,
damus & concedimus omni populo & uni-
versitati ville Fuxi, quod universitas ville
Fuxi eligat consules in villa Fuxi, tamen
consilio & voluntate nostra & successo-
rum nostrorum. Et super hoc omnis uni-
versitas ville elegerunt (sic) consules con-
silio & voluntate nostra, scilicet Petrura
Ferralem & Fuxetum Borras, Arnaldum
de Remis, Fuxetum Nalina, Petrum Fa-
brum de Palers, Guillelmum de Castel-
lione & Bernardum de Ultra. Et predictus
dominus comes dédit & concessit universi-
tati ville Fuxi, quod omnis universitas pre-
dicte ville faciat sacramentum consulibus
constitutis semper & successoribus eorum,
salvo jure & dominio nostro in omnibus.
Postea predicti consules juraverunt pre-
dicto domino comiti & omni universitati
ville Fuxi quod manuteneant, protegant
ac deffendant omnia jura predicti domini
comitis & tocius populi ville Fuxi, tam
intus villam ^'uxi quam extra, pro posse
suo, bona fide, & regant populum sine
dolo. Eodem modo, omnis populus ville
Fuxi, pro mandato domini comitis pre-
dicti, juraverunt (sic) predictis consuli-
bus super quatuor Dei Evangeliis, suis
propriis manibus tactis, omnia supradicta
que supradicti consules juraverunt, quod
teneant pro posse suo bona fide. Item
nos jamdictus comes damus & concedi-
mus, pro nobis & successoribus nostris,
omni populo ville Fuxi presenti & futuro,
scilicet terminos securos de villa Fuxi
An
1245
1+
février.
' Archives nationales; L. 224, n. 62j original ■ Original aux archives municipales tie Foix
tc«llé sur chanyre. (série AA). — Copie du quatorzième siècle dans
le cartulaire des mêmes archives.
An
1245
1 169
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1170
usque ad Montem Galhardum & ad Mon-
tem Encamisatum & ad Sanctum Johan-
nem de Virgiuibus & ad rivum de Praiols
& usque ad Segolar & usque ad Buxum
de Quernibo & usque ad passum dels
concedimus & statuimus in perpetuum,
quod omnes missiones seu expense, que
fient de cetero in dicta civitate vel pro
eadeni, fiant & trahantur communiter per
libras, ita quod ab omnibus civibus & ha-
An
1145
Vambrers & usque ad passum de Foscals, bitatoribus dicte civitatis, fam majoribus
ita quod oranis de universitate ville pre-
Jicte cum omnibus rébus suis sit salvus
& securus infra predictos terminos. Item
damus & concedimus omni uuiversitati
predicte ville, quod nullus de universitate
ville predicte aliquo tempore nequeat
emere aliquem vel aliquam de predicta
Universitate predicte ville Fuxi. Item de-
dit predictus dominus cornes omni populo
Fuxi, quod aliquis vel aliqua de predicta
universitate ville non capiatur, si jus po-
terit firmare. Hoc fuit factum in presencia
& festimonio Lupi de Fuxo, Raimundi
Durfort, Guillelmi Bernard! de Luzenaco,
Guillelmi de Hugenaco, Pétri Manent,
Raimundi [de] Acciato & Raimundi de
Lorda. Petrus Sabbaterii, publicus Fuxi
notarius, hanc cartam scripsit, prout in
nota cartularii Arnaldi, publici Fuxi nota-
rii jam deffuncti, continebatur, decimo
kalendas januarii, régnante Philippo rege
Francorum, anno Incarnac. M°cc°xxxx°
quinto.
38i.
Répartition de l'impôt à Agen^ .
NOVERINT universi, quod nos frater Ar-
naldus, Dei paciencia vocatus episco-
pus Agennensis, pro nobis & omnibus
successoribus nostris, & nos Guillelmus
Arnaldi de Tantalon, senescallus Agen-
nensis, pro domino nostro Raimundo, Dei
gratia comité Tholosano, & pro omnibus
successoribus nostris, nos vero consules
Agenneiises, pro nobis & pro omnibus
successoribus nostris necnon & pro tota
universitate ejusdem civitatis, volumus,
' Archives municipales d'Agen, AA. z^ original
jadis scellé. — M.igeii 81 Tholin, Charles d Agen,
t. I, pp. 59-60, n. xLii.
quam aliis, illud bonus communiter susti-
neatur, sicut dictum est superius, per li-
bras, secundum quod magis vel minus
unicuique sue competunt facultates, sive
dicatur fogagium sive aliud, seu eedem
missiones vel expense quibuscumque no-
minibus censeantur, exceptis tantum exer-
citu, gachiis & manobris. Ne autem super
premissis aliqua calumpnia possit in pos-
terum suboriri, nos episcopus & senescal-
lus predicti sigillis nostris, & nos predicti
consules pro nobis ac tota universitate
civitatis Agennensis sigiilo nostro com-
mun! présentes litteras sigillamus. Actum
Agenni, iii» nonas maii, anno ab Incarna-
tione Domini M°CC''XL° quinto.
382.
Abandon du consulat de Castel-
sarrasin '.
NOVERINT universi tam présentes quam
futuri, quod consules Castrisarra- An
ceni, scilicet Guillelmus Grimoardi, A. de '*■*
Baredies, Guillelmus de Feraud, Stepha- *" ""'"
nus de Hugone & maxima pars tocius uni-
versitatis opidi & ville Castrisarraceni,
scilicet Poncius Grimoardi, Odo de Bare-
dies, W. de Baredies, &c. {sequuntur du-
centa cîrciter nomîna), omnes isti pro se-
ipsis & pro universitate Castrisarraceni
spontanea voluntate donaverunt & con-
cesserunt domino R., Dei gratia comiti
Tholose, marchioni Provincie, & heredi-
bus & successoribus suis in perpetuum,
quod ipse & heredes & successores suyvel
vicarius vel bajulus suus, qui ibi j ro tem-
pore aderit, possint facere & instituere
consules in Castro & villa Castrisarraceni,
' Trésor des charte», J. 320; Toulouse, XI, n, 54;
original. — Teulet, Layettes, t. 2, p. 667.
An
I 2^5
I lyï
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 ly:
quot numéro aut quoscunique volueriut,
aniiuales vel proUxioris aut brevioris tem-
poris & destituere & niutare eosdem pro
suo & suorum beneplacito voluntatis.
Item doiiaverunt & concesserunt simili
modo, ut vicarius & bajulus suus, qui tem-
pore aderit, possit & debeat recipere que-
relas seu clamores super quibuscumque
criminibus & confessiones reorum super
eisdem, & recipere, inquirere & audire
testes datos super hiis seu compulses per
eumdem vicarium vel bailivum suum, &
examinare & terminare seu diffinire cau-
sam cum eisdem consulibus vel saniori seu'
majori parte consulum eorumdem, prout
secundum justiciam eidem vicario vel bai-
livo & consulibus eisdem videbitur expe-
dire. Possitque idem vicarius seu bajulus
suus habere secum, quaudocumque ei vide-
bitur, aliquem jurisperitum ad hec omnia
dirimenda & examinanda seu diffiiiienda.
Item omnes predicti donaverunt simili
modo & concesserunt ipsi domino comiti
& heredibus & successoribus suis, quod
bailivus vel vicarius suus pro tempore om-
nes alias causas, que non sunt criminales,
quascumque, sive sint pecuniarie sive de
rébus aliis seu juribus quibuscumque, pos-
sit audire, examinare, terminare & diffi-
nire cum sapiente vel jurisperito, ad hoc
per eum vel per ipsum vicarium vel baju-
ïum suum adhibito vel specialiter vel ge-
neraliter deputato, salvis litigantibus in
omnibus supradictis legitimis appellatlo-
nibus. Retinuerunt insuper quod consules
pro tempore constituti non sint immunes
a collatione, quin conférant in questis &
azempriis factis communitati ville per do-
ininuin comitem. Item quod bailivus vel
vicarius suus pro tempore possit compel-
lere testes in omnibus causis seu negociis,
tam criminalibus quam civilibus, prout
juris est, ad eruendam pro utraque parte
omnimodam veritatem, salvo quod testes
non inquirantur contra instrumenta pu-
blica, sicut hactenus de consuetudine est
optentum. Acta fuerunt hec ita & con-
cessa apud Castrumsarracenumf, in com-
muni colloquio congregato in ecclesia
Sancti Salvatoris, Il die exitus mensis ma-
dii, régnante Lodoico Francorum rege &
eodem domino R. Tholosano comité &
R. episcopo, anno isi'CCXL" quinto ab
Incarnatione Domini. Testes sunt hujus
rei Arnaldus de Escalquencis, Maurandus
de Bellopodio, Bertrandus de la Taosca,
bajulus Castrisarraceni & Stephanus de
Audrigina, notarius Castrisarraceni, &
Bernardus Aimericus publicus Tholose
notarius, qui mandato omnium predicto-
rum cartam istam scripsit.
383. — CCLXVIII
Sommation du comte de Toulouse an
comte de Foix de lui restituer la
terre qu'il tient de lui depuis le
Pas de la Barre ' .
Rdivina mîseratione epîscopus Tholo-
• sanus, & D. eadem miseratione epi-
scopus Albiensis, universis présentes lifte-
ras inspecturis in vero salutari salutem.
Discrétion! vestre cum testimonio presen-
tium duximus intimandum, quod nos lifte-
ras originales, non vlciatas nec cancellafas
nec in aliqua parte sui corruptas, cum si-
gillo comitis Tholosani sigillatas vidimus,
a quibus presens translatum sine adjec-
tioue & diminutione fuit transcriptum,
quarum ténor talis est :
R., Dei grafia comes Tholose, marchio
Provincie, nobili viro Rogerio, comiti
Fuxi, salufem. Requirimus vos, & per ju-
ramenfum quod nobis fecisfis &perpacfa
omnia & modos, quibus nobis tenemini,
vos attentius commonemus, quatenus to-«
tam terram, quam tenetis a Passu Barre
inferius in episcopatu Tholosano, quam
nos, postquara eam de manu gentium do-
mini régis Francorum illusfris recepimus,
patri vesfro apud Savardunum comendavi-
mus, quod vos etiam non credimus igno-
rare, visis litteris, reddatis nobis & ipsam
tradatis ex parte nostra dilecto ac fideli
nostro nobili viro Sicardo de Monfealto,
presenfium portitori, & eidem credafis su-
' Trésor des chartes; Toulouse', SSc i, n. 7, &
4, 11. 7; vidimus. [J. 3o3 & 307], & Foix, n. 7.
[J. 33ï j original scellé.]
An
lid.orig,
t. 111.
col 4.JÔ.
An
I 24.5
G juin.
An
1243
II 70
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1174
An
124Ô
I \ juin.
Ed.orig,
t. MI,
co\.4i~.
per hiis, que ex parte nostra vobis iluxerit
proponeiida, Datum Tholose, Viii° idus
junii, anno Domini M°cc''XL° quinto.
In cujus rei testimonium , nos prefati
cpiscopi présentes litteras fecimus sigil-
lorum nostrorum nninimiiie roborari. Da-
tum apud Salvitateni, xii kalendas aprilis.
384. — CCLXIX
Lettre de divers prélats de la Pro-
vince au pape, en J'aveur des Inqui-
siteurs '.
SANCTissiMO & beatissimo in Christo
patri ac domino Innocentio, divina
disponente gratia sacrosancte Romane ec-
clesie summo pontifici, Clarinus Carcas-
sone, B. Helenensis, R. Tholosanus, P.
Uticensis, G. Lodovensis, R. Nemausen-
sis, P. Agatensis permissione divina epi-
scopi, R. eadem permissione electus Bi-
terrensis, G. Sancti Afrodisii, G. Sancti
Jacobi Biterrensis, G, de Quadraginta ea-
dem permissione abbates, salutem & do-
votissima pedum oscula beatorum. Ad evel-
lendum iolium heretice pravitatis, quod
repullulaus in nostris partibus segetem
Jominicam lamentabiliter suftocabat, be-
nignus Dominas Jésus, interventu glorio-
sissime matris sue & electorura suorum
ad se die ac nocte clamancium, & asper-
sione multiplici Se inextimabili effusi ibi-
dem 8c ob idem eorumdem sanguinis exci-
tatus, felicis recordationis domino pape
Gregorio antecessori vestro salubre inspi-
ravit Inquisitionis remedium, ut quod
manu gladii materialis effugerat, hoc spi-
ritualis interiora penetrans radicitus ex-
tirparet. Qui siquidem non auditor obli-
viosus tantum, sed factor operis, & idée
in loco suo eandem Inquisitionem dilectis
tratribus ordinis Predicatorum commisit
exequendam, munitis suis salubribus insti-
tutis, qui juxta formulam sibi datam ad
loca diffamata humiliter accedentes, &
'Archives de l'Inqvisiùoii de Caicassonne. [Doat,
roi. 3i, l" 118 a.\
instar filiorum Israël pacem & îmmuni-
tatem mortis, captionis & exheredationis
vere de se & de aliis confitentibus intra
certum tempus, quod misericorditer pre-
figebant, promittentes pariter & servan-
tes, & contumacibus ultionem ecclesiasti-
cam comminantes, & non sine discreta
misericordia exequentes, juxta canonicas
sanctiones, vestris" directi consiliis, lau-
dabiliter & utiliter, légitime & valde ne-
cessario hactenus non sine multa man-
suetudine & utinam non nimia, servato
juris ordine, processerunt. Quorum pro-
cessus suspensionem tempore predicti do-
mini Gregorii factam damna irreparabilia
sunt secuta, & multarum flebilis interitus
animarum, hereticoium exultatio & mul-
tiplicatio, & multa depressio iidei Chris-
tiane. Nos igitur, qui cuni salvatore nos-
tro domino Jesu Christo ad hoc nati
sumus, ut perhibeamus testimonium veri-
tati, hec idée sanctitati vestre litteratorie
remeraoranda duximus & rainistranda, ut
auribus sanctifatis vestre facilius intimen-
tur, & ne tali tempore desit testimonium,
qui fortassis consilio non poterit interesse,
& ne locus pateat insidiis detractorum,
qui mendaciorum funiculis subvertere co-
nantur aures vestras sapientes & simplices
& ex natura sua alios estimantes, & ne
lucernam Iiiquisitionis nutriendam dili-
gentius & vehementius accendendam, in
nostris caliginosis partibus radiantem, per
nostrum nobis periculosum silentium re-
mitti seu intermitti contingat aliquatenus
vel extingui, ne exinde in terram Gessen
Egyptie ténèbre dilatentur. Intelleximus
etiam, quod quidam eligentes potius in sua
nequitia daninabiliter perdurare, quam
redire salubriter ad fidem & mansuetudi-
nem Ecclesie sacrosancte, credentes se
manum inquisitorum, imo potius Domini
posse evadere, ad vestrara concurrunt cu-
riam, tanquam si in eadem possent in sua
malitia tuti esse, de quibus sunt quidam
citati, quidam scientes quod in brevi de-
berent citari, aliqui pro sua contumacia
excommunicati, nonnuUi etiam de heresi
légitime condemnati. Multi etiam eorum
litteras a vestris peniteuciariis impetratas
' Alias nostris.
An
12^5
An
1 175
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 176
'*■* ad diverses deferuiit judices, ut sic videa-
tur judicium inquisitorum , imo potius
vestra jurisdictio enervari, propter quod
non modicum illuditur fidei Christiane
& contempnitur ecclesiastica disciplina.
Super premissis itaque omnibus, pater
sanctissime, dignetur sanctitas vestra pro-
videntia taliter providere, ut diebus ves-
tris heretica feditas, que in nostris par-
tibus quasi sopita jacuit & depressa, etiam
valeat nostris suffulta patrociniis & mu-
de ipso tenemus in partibus Albigensium,
castrum dédit predictum, tenenduni a nobis
& heredibus nostris de ipso domino rege
& heredibus suis in feodum & honiagium
ligiuni. Nos vero super sacrosancta juravi-
mus, quod nos & heredes nostri domino
régi & heredibus suis dictum castrum ad
magnam vim & ad parvam deliberabimus
& reddemus, quociens & quantumcunique
ex parte ipsius domini régis & heredum
suorum super hoc fuerimus requisiti. He-
An
1245
ÉJ.oiig. nita, & quod per predictos fratres ordinis redes insuper nostri eidem & heredibus
coi.'448. Predicatorum cum tanta maturitate, dis-
cretione & mansuetudine légitime constat,
servato juris ordine, factum esse, habito
prius maturo & deliberato consilio tam a
nobis quam etiam ab aliis multis viris pe-
ritis, quamvis ipsi periti existant in jure
divino, canonico & civili, non sic leviter
revocetur aliquorum falsis suggestionibus
& sermonibus venenosis, sed potius per
vos robur obtineat perpétue firmitatis.
Orate pro nobis, pater sanctissime, quem
conservet Dominus sue Ecclesie sacro-
sancte. Datum apud Biterrim, anno Do-
mini MCCXLV, XVIII kaleudas julii.
Ces prélats écrivirent une lettre semblable
au collège des cardinaux. [Ibid. f° 122 c]
385.
Hommage du seigneur de Mirepoix
pour le château de Montségur'.
os Guido, marescallus Mirepicis, no-
m facimus tam presentibus quam
futuris, quod, nobis accedentibus ad pre-
senciam excellentissimi & karissimi domini
nostri Ludovici, Dei gratia Francorum ré-
gis illustris, ac petentibus ut castrum Mon-
tissecuri, quod ad nos jure hereditario
pertinere dicebamus, nobis redderet, idem
dominus rex dictum castrum nobis, si reddi
debebat, reddidlt, si autem reddendum non
erat, idem dominus rex nobis & heredibus
nostris in augmentum feodi nostri, quod
suis facere tenentur simile juramentiim.
Quod ut perpétue stabilitatis robur obti-
neat, présentera paginam sigilli nostri
munimine fecimus roborari. Actum Pari-
sius, anno Domini M" cc° XL" V°, mense
julio.
386. — CCLXX
Enquête sur la parenté qui était entre
Raimond, comte de Toulouse, 6"
Marguerite de la Marche, sa
femme '.
•f- tN nomine Domini, amen. Anno ejus- Éd.orig.
1 dem M°CC°XL''V<', indictione tertia, coi. 448.
tertio idus julii, tempore domini Innocen- _____
tii pape quarti, anno ejus tertio. Dominus An
Raymundus, comes Tholosanus, juratus '245
& interrogatus tam de veritate dicenda, . .'^
quam de credulitate, in causa matrimo-
niali inter ipsum dominum comitem ex
parte una, & Margaretam fiiiam domini
comitis Marchie, dicit quod domina regina
Constantia avia sua & dominus Petrus de
Cortaniaco avus domine Ysabellis, uxoris
comitis Marchie, fuerunt fratres carnales,
& dicit quod regina Constantia genuit
dominum Kaimundum comitem Tholosa-
num patrem suum, & dominus Rnimundus
pater suus, qui mortuus fuit apud Tholo-
sam, genuit ipsum, qui nunc est comes
Tholosanus. Ex alla parte dicit, quod su-
pradictus dominus Petrus de Cortaniaco
' Original, J. 612, n. 24.
lerie, JJ. xxvi, f" 'iifi r".
Copie de chnncel- ' Trésor des chartes du Roi; Toulouse, sac i,
n. 10. [J. 3o3; original scellé.]
An
IZ45
"77
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1178
Éd.orig.
t. m,
col. 449.
geiuiit dominam Adalmues comitissam En-
golisme, domina Adalmues geiiuit dominam
Ysabellim uxorem dicti comitis Marchie,
domina Ysabel genuit dominam Margare-
tam filiam comitis Marchie, de qua agitur.
Item dicit quod vidit patrem suum & do-
minam Ysabellim se tenentes pro talibus,
scilicet in dicto gradu consanguinitatis.
Item dicit quod dicta domina Ysabella &
ipse se habebant Se habent pro consangui-
neis in dicto gradu. Item dominiis Rai-
mundus dicit, quod quicquid actum fuit
de sponsalibus seu matrimonio inter Ip-
sum & dominam Margaretam, fuit actum
sub spe dispensationis sedis Apostolice
obtinende. Item dicit quod pro dicta dis-
pensatione niisit ad sedem Apostolicam
Poncium Astualdi, nec fuit obtenta. Item
dicit, quod actum fuit inter eos quod in-
fra annum deberet procurari dispensatio,
qui annus jam elapsus est.
Eodem die, Petrus Gualdini clericu^,
procurator domine Margarite, filie domini
comitis Marchie, de veritate & de creduli-
tate dicenda juratus & interrogatus dicit,
quod rex Lodovicus, scilicet rex Francie,
pater régis Philippi, habuit unum fratrem
qui vocabatur dominus Petrus de Corla-
niaco, & habuit unam sororem, que voca-
batur regina Constancia, non quod essct
regina, set erat filia régis Francie. Et dic-
tus Petrus de Cortaniaco genuit matrem
domine Ysabellis uxoris comitis Marchie,
& illa mater vocabatur Adalmues. lUa do-
mina Adalmues genuit dominam Ysabel-
lem, & domina Ysabellis genuit Margare-
tam de qua agitur. Ex alio latere dicta
domina Constancia genuit dominum Rai-
mundum comitem Tholosanum, qui mor-
tuus est, 8c ipse dominus Raimundus ge-
nuit istum dominum comitem, qui nuiic
est. Interrogatus si viderit aliquas de pre-
dictis personis, dicit quod vidit & cogno-
vit & cognoscit adhuc dominam Ysabellam,
uxorem dicti comitis Marchie, & Marga-
retam de qua agitur, & comitem Tholose
qui nunc est, & crédit quod dicta domina
Ysabella & dictus comes habent se pro
consanguineis, & dicit quod fama est
quod Margareta & dictus comes sunt con-
sanguine! in predicto gradu. Interrogatus
si sciebant se esse consanguineos, quare
contraxerunt sponsalia seu matrimonium
inter se, respondit quod sub spe dispen-
sationis sedis Apostolice obtinende. Inter-
rogatus si fuit sollempnizatum dictum ma-
trimonium, dicit quod non aliud nescit.
ISTI SUNT TENDRES PROCURATIONUM PETRI GUAL-
DINI CLERICI, PRGCURATORIS MARGARETE PRE-
DICTE, FACTARUM EX PARTE IPSIUS MARGA-
RETE ET PREDICTI COMITIS MARCHIE
Sanctissimo patri & domino I., divina
providentia universalis ecclesie summo
pontifici, Hugo, comes Marchie & Engo-
lisme, salutem & devotissima pedum os-
cula beatorum. In causa matrimoniali, que
vertitur inter nobilem virum R., comitem
Tholosanum, & Margaritam filiam nos-
tram, quantum ad nos pertinet, Petriun
Gualdini clericum, latorem presentium,
procuratorem constituimus, ratum haben-
tes & firmum quicquid in sanctitatis ves-
tre presentia super dicto matrimonio ipso
factum fuerit procurante, dantes eidem
potestatem substituendi alium procurato-
rem loco sui & omnia alia faciendi que-
cumque faceremus, si présentes essemus, &
hoc vobis & dicto nobili significamus. Da-
tum die sabbati post festum beati Barnabe,
anno Domini m°CC''xl°V". — Sanctissimo
patri ac domino I. divina providentia uni-
versalis ecclesie summo pontifici, Marga-
reta, filia nobilis viri Hugonis comitis Mar-
chie & Engolisme, salutem & devotissima
pedum oscula beatorum. In causa matri-
moniali seu in causis aliis, quam vel quas
habeo contra nobilem virum Raimundum,
comitem Tholosanum in presentia sancti-
tatis vestre, Petrum Gualdini clericum, la-
torem presentium, procuratorem consti-
tuo, ratum habitura & gratum quicquid
ipso factum fuerit procurante, dans eidem
potestatem & spéciale mandatum juraudi
de calumpnia vel de veritate dicenda in
animam meam, & substituendi alium pro-
curatorem, & omnia alia faciendi, que fa-
cere possem si presens essem. Et hoc sanc-
titati vestre & parti adverse significo per
présentes litteras sigilli mei munimine ro-
boratas. Datum apud Lezigniacum, die
martis post festum beati Barnabe apostoii,
anno Domini M°cc"XL''v°.
An
1 2^)5
An
I 2^5
17 juin.
An
1245
l3 juin.
An
I 24a
II79
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1180
Kd.orig
t.lU,
col. 450.
An
1245
. '7
luillct.
ISTl SUNT TESTES RECEPTI AD PROBANDUM GRADUS
CONSANGUINITATIS PREDICTOS
Domimis cpiscopus Leodiensis jura tus &
interrogatus dicit quod rex Lodovicus, Pe-
trus de Cortauiaco & avia istius conntis
Tholosani, qui nunc est, mater scilicet pa-
tris sui, fuerunt caniales. De Petro de
Cortaniaco fuit mater istius comi tisse En-
golisme, de ista comitissa est Margarita
de qua agitur. Ex alia parte dicit quod de
avia istius fuit dominus Raimundus, pater
istius comitis, & de ipso domino Rai-
mundo est iste dominus Raimundus de
quo agitur, & hoc dicit secundum quod
crédit.
Septimo decimo kalendas augustî, domi-
nus episcopus Pictaviensis, juramento a
partibus remisse, interrogatus, dixit quod
rex Lodovicus, pater régis Pliylippi régis
Francie, habuit fratrem germanum ex
iitroque parente, sicut audivit dici, qui
vocatus fuit Petrus de Cortaniaco. De illo
P. de Cortaniaco fuit quedam domina, que
fuit comitissa Engolisma, set de nomine
non recordatur, & ipsam vidit, set non vi-
dit patrem ipsius. De illa comitissa Engo-
lisma nata fuit comitissa Engolisma, que
■ nunc est, & de ista que nunc est nata fuit
Margareta, de qua agitur. Interrogatus
ex alio latere, dicit quod vidit Raimun-
dum, comitem Tliolosanum, qui mortuus
fuit apud Tholosam, & dicebatur & crédit
firmiter, quod ipse & Phylippus quondam
rex Francie erant consobrini, & de isto
Raimundo fuit iste cornes Raimundus, qui
nunc est. Interrogatus si pater istius co-
mitis fuit filius sororis carnalis domini Pé-
tri de Cortaniaco, dicit quod sic, set de
nomine non recordatur, quia non vidit
eam. Interrogatus si vidit aliquas de istis
personis se habere pro consanguineis, di-
cit quod sic, quia vidit istam comitissam
Engolismam, que dicebat quod consan-
guinea erat, nec voluit sibi tradere filiam
suam Margaritam, nisi prius haberet dis-
pensationem a domino papa, prout audivit
ipsam dicentem, & fama publica est. De
nominibus istius comitisse Engolisme, que
nunc est, vel de matre ipsius non recor-
datur.
XVI kalendas augusti, dominus imperator
Constantinopolitanus illusfris, remisse a
partibus juramento, dicit quod audivit, &
firmiter crédit ita esse, quod regina Cons-
tantia & dominus Lodovicus rex Francie
& dominus de Cortaniaco fuerunt fratres
carnales. Dominus Petrus de Cortaniaco
genuit dominam Adalmues, comitissam En-
golisme; domina Adalmues genuit domi-
nam Ysabellam, uxorem comitis Marchie;
domina Ysabella genuit Margaritam , de
qua agitur. Ex alio latere dicit quod re-
gina Constantia genuit dominum Raimun-
dum, comitem Tholosanum, patrem istius
comitis; &ille dominus Raimundus genuit
istum dominum Raimundum comitem Tho-
losanum, de quo agitur. Interrogatus si
vidit aliquas de istis personis se habere
pro consanguineis, dicit quod personas su-
pradictas non vidit, tamen ipse habet eos
pro consanguineis, tam comitem Tholosa-
num quam Margaretam predictam, & cré-
dit quod sit sic, & fama sic se habet.
Eodem die, magister Aymericus, doctor
decretorum, rector ecclesie Sancti Johan-
nis Andegavis, remisso a partibus jui'a-
mento expresse, dicit quod cornes Marchie,
pater puelle de qua agitur, dixit eidem
magistro : « Multum desidero quod cornes
Tholosanus haberet filiam meam Margari-
tam in uxorem, set non potest eam habere
sine dispensatione, quia dictus comes &
filia mea attingunt se in quarto gradu con-
sanguinitatis in hune modum : dominus
Petrus de Cortaniaco frater régis Ludovici,
patris régis Phylippi, habuit unam soro-
rem : ille P. de Cortaniaco genuit matrem
domine Ysabelle regine, uxoris dicti comi-
tis Marchie : illa uxor comitis & (corr.
est) mater istius Margarite de qua agitur.
Ex alio latere, illa soror domini Pétri de
Cortaniaco fuit mater patris domini Rai-
mundi, nunc comitis Tholosani, de quo
comité modo agitur. » Omnia ista dicit, se-
cundum quod intellexit ab ipso comité, &
istos gradus fecit redigi in scriptis & dari
sibi testi in signum memorie, & dicit idem
testis se vidisse uxorem dicti comitis &
diclam puellam Margaritam & se locutum
fuisse cum eis. Etsimiliter vidit & cogno-
vit ipsum comitem Tholosanum, & dictus
comes bene habet dictam comitissam & fi-
liam suam pro consanguineis, & dixit quod
An
1245
An
ii8i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1182
Éd.orîfi.
t. III,
col. 451.
libentissime procurasset & adhuc procu-
raret, quantum posset, quod dispensatio
posset obtiiieri a sede Apostolica, duoi ta-
men cornes Tholosanus vellet laborare ex
alla parte. Et firmiter crédit, quod dictas
cornes & dicta paella se attingaut in dicto
gradu consanguinitatis. luterrogatus de
nomine sororis dicti P. de Cortaniaco,
avie jstius comitis Tholose qui nunc est,
dicit quod crédit quod vocata fuit Constan-
tia, sicut crédit & audivit, & aliter nescit.
Interrogatus de nomine comitisse Engo-
Hsme, niatris istius puelle, de qua agitur,
dicit quod crédit & audivit, quod vocata
fuit domina Adalmues.
Eodem die magister Guillelnius, a parti-
bus juramento remisse, interrogatus, dicit
quod audivit dici & firmiter crédit, quod
rex Lodovicus, pater régis Phylippi, & re-
ginaConstantia, dicta regina quia eiatfilia
régis, & dominus Petrus de Cortaniaco
fuerunt fratres germani, sicut audivit. De
dicto domino Petro de Cortaniaco exive-
runt dominus Robertus de Cortaniaco &
comitissa Engolisme, que vocabatur, ut
audivit, Adalmues. De comitissa predicta
& comité Engolisme nata fuit Ysabella re-
gina Anglie, uxor quondam régis Johan-
nis, nunc uxor comitis iMarchie, ex qua
nata est Margarita de qua agitur. Ex alio
latere, ex domina Constantia & comité
Tholosano llainnindo, qui jacet apud Ne-
mausum, natus fuit comes Raimundus, qui
jacet Tholose, ex quo natus est iste comes
Raimundus qui nunc vivit. Preterea dicit
quod fuit apud Engolisniam, quando spon-
salia seu matrimonium fuerunt contracta,
& fuit actum iuter partes, quod utraque
pars procuraret dispensationem bona fidc,
quia dicebant personas contrahentes se at-
lingere in gradu prohibito, unde crédit
firmiter se a regina predicta audivisse nar-
nationem graduum. Preterea scit & vidit,
quod regina predicta dicebat comitem su-
pradictum Tholosanum sibi attingere in
gradu predicto, cujus causa volebat dis-
pensationem obtineri, antequam fîliam
suam traduceret comes Tholosanus pre-
dictus. Postea dicta regina Ysabella roga-
vit ipsum testem per se, primo apud En-
golisniam incontinenti post contractum
piatrimonium seu sponsalia, & secundo
per niagistrum Ytherum apud Albamter-
ram, ut ipse adiret Romam pro dispensa-
tione obtinenda, ad que dictus testis fina-
liter respondit, quod faceret voluntatem
comitis Tholosani predicti, loco & tem-
père opportunis. Preterea cum alia vice
requisita esset jamdicta Ysabella a dicto
teste, ut filiam suam traderet comiti Tho-
losano, respondit quod non faceret ali-
qua ratione, nisi demum dispensatione
obtenta, sicut erat deductum in pactuni
in ipso matrimonio contrahendo, scilicet
quod utraque pars bona fide procurarent
dispensationem.
Quarto kalendas augusti, dominus archi-
episcopus Remensis, remisse de consensu
partium juramento, interrogatus, dicit
quod avia istius comitis, mater jjatris, fuit
soror régis Lodovici antiqui, patris régis
Phylippi, & domini Pétri de Cortaniaco,
(ratris ejusdem régis Lodovici ex eodem
pâtre & matre. De avia processit Raimun-
dus pater istius comitis Tholosani, qui
nunc est, & de illo Raimundo processit
iste dominus cornes Tholosanus qui nunc
est. Ex alio latere dicit, quod de Petro de
Cortaniaco exivit comitissa Engolisme,
mater Ysabelle regine Anglie quondam,
de illa comitissa exivit Ysabella' regina
Anglie quondam, nunc comitissa Engo-
lisme, 8f de ista Ysabella exivit Margarita
de qua agitur. Interrogatus quomodo scit,
respondit quod vidit comitissam, matrera
Ysabelle regine Anglie quondam, & ipsam
Ysabellam & Margaritara de qua agitur.
Ex alia parte dicit, quod vidit patrem istius
comitis, Raimundum, & isium etiam co-
mitem qui nunc est se habere pro consan-
guineis & tenere, & ita crédit quod scit, &
publica fama est.
(Signum notarii.') Ego Leonardus, împe-
riali auctoritate scriniarius, predictorum
juramenta recepi iit dictum est & eorum
dicta cum tenere predictarum procuratio-
num, ut dictum est, sigillatarum fideliterin
scriptis redacta, de mandate domini Octa-
viani,Sancte Marie in Via lata diaceni car-
dinalis, partibus in dicta causa a summo
pentifice deputati, cum mei signi subscrip-
■ Ici, dans le texte, le mot YsikclU répéti &.
qu'il faut supprimer. [A. M.J
An
1245
An
I 245
)uillet.
An
i83
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1184
tJ.oric.
I. 111,
col. 452.
An
.245
3 août.
tione in piiblicam forniam redegi & scripsi.
— In ciijus rei festimoniuni & ad majorem
fidem imposterum peihibeiwlani, nos Oc-
tavianus, miseratione divina Sancte Marie
in Via la ta diaconus cardinalis, presentibus
actis nostrum sigiilum appendi fecimus.
387, — CCLXXI
Sentence de dissolution de mariage
entre le comte de Toulouse iy Mar-
guerite de la Marche \
•j- tN nomine Domini, amen. Anno ejus-
1 deiii niillesimo cC quadragesimo
quinto, indictione tertia, tertio nonas aii-
gusti, tempore domini Innocentii pape
quarti, anno ejus tertio, ad Apostolice se-
dis examen, fama déférente, pervenit ma-
trinionium, quod dicitur esse contractum
inter nobilem virum dominum Raimun-
diim, comitem Tholosanura, ex parte una,
& nobilem mulierera dominam Margare-
tam, filiam nobilis viri comitis Marchie
ex altéra, de jure non posse subsistere,
pro eo quod se in quarto 8t tertio gradu
consanguinitatis linea contingebant. Ut
ergo de premissis liquere posset, justitia
mediante, nos Octavianum, Sancte Marie
in Via lata diaconum cardinalem, curavit
Summus pontifex dare partibus auditorem,
iiiandans ut inquirentes diligentissime de
premissis, faceremus quod expostulat ordo
juris. Quare, receptis confessionibus dicti
comitis, necnon Pétri Gualdini, dicte
Margarete procuratoris, ad hoc specialiter
constituti, prout de procuratione ipsius
constitit evidenter per litteras patentes,
prefati comitis Marchie 8c dicte Margarite
sigillorum munimine roboratas, testes exa-
minavimus in dicto negotio diligenter.
Unde, cum tam per confessiones predicto-
rum, quam per dicta testium omni excep-
tione majorum, qui consanguinitatis gra-
dus distinguendo & nominando personas
ex utroque latere apertissinie declararunt,
'Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 1,
n. 8. \}. 3o3; original scellé.]
nobis constiterit evidenter predictas per-
sonas, consanguinitatis obice obsistentc,
matrimoiiialiter simul esse non^osse, re-
cepto nichilominus ad hoc mandato sumnii
pontificis speciali, in nomine Domini, ma-
trimonium quod de facto & non de jure
contractum extitit inter eos, nuUum fuisse
auctoritate nobis commissa pronunciamus
& sententialiter diffînimus, utrique licen-
tiam contrahendi matrimonium, dum ta-
men In Domino, si voluerit, concedentes.
Lata fuit & lecta hec sententia per domi-
num Octavianum predictum Lugduni, in
domo ubi idem dominus cardinalis habita-
bat, juxta ecclesiam Lugdunensem majo-
rem, ubi testes interfuerunt videlicet &
vocati hii : dominus Raynerus, archidia-
conus Ravenne testis, magister Manduca-
tor canonicus Lucanus testis, dominus Al-
bertus prior Sancte Margarite, diocesis
Fesulane, canonicus Bononiensis, testis,
presbiter Albertus, cappellanus domini car-
dinalis predicti testis, presbiter Amatus &
dominus Albigo canonicus Bononiensis 8t
plures alii ibidem présentes.
(Signum notarii.) Ego Leonardus, impé-
rial! auctoritate scriniarius, predictis om-
nibus interfui & ut supra legitur predicti
Octaviani cardinalis mandato scripsi Se
publicavi.
Ad majorem autem evidentiam, nos Oc-
tavianus, miseratione divina Sancte Marie
in Via lata diaconus cardinalis, huic sen-
tentie nostrum sigiilum appendi fecimus.
An
1245
388.
CCLXXII
Bulles du pape Innocent IV en faveur
de l'Université de Toulouse'.
I. tnnocentius episcopus, servus ser-
1 vorum Dei, dilectis filiis suis uni-
versis magistris [&] scolaribus Tholosanis,
salutem & apostolicam benedictionem. In
civitate Tholosana domui David factus est
' Manuscrits de Saluée, n. 366; Manuscrits de
l'Université d'Orléans, n. 9877 81 Suiv. [Aujour-
d'hui latin 4221 C, f" 17 a.\
An
I 243
22 sep-
teiubi c.
An
12^5
ii85
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1186
Éd.urie.
t. III.
col. 453.
fons patens, & vena vite, scientia salutaris
Deo, cujus aquas sitientes confiigiuiit, hau-
rientes in gaudio de fontibus Salvatotis,
ut cum Rachele camelos gibbosos, quos-
que videlicet peccatores gibbo peccamimim
onerosos, potu reficiaiit ac relèvent post
labores, ne in via deficiant, qui propter
ignorancie sue latebras laborantes, conti-
nue tota nocte nihil, nisi quod vanum est
& transitorium, acceperunt, sed nunc con-
versi ad fluenta théologie discipline, in ip-
sius lumine vident lumen, a quo tamquam
a pâtre luminum omne datum optimum &
omne donuni perfectum émanât verius &
descendit. Ibi lactantes ad ubera pendent
matris, ibi parvulis panis frangitur Scrip-
turarum, ibi exercitatos habentibus [sen-
sus] in altum retia ducit Petrus, ita ut
nullus e.tpers munerum inveniatur ipsius,
qui ad eandem scientiam accesserit puro
corde. Vocat hec siquidem ancillas, artes
videlicet libérales, ad sui obsequium, ad
superne menia civitatis, 8c idcirco ibidem
floret studium in eisdem, ut per ancillas
ostiarias ad veram sapientiam hostium pa-
teat, & tanquam per via.n compendii ad-
ducant ad ipsam velocius studiosos. Vo-
lentes igitur, quod tam fidelis plantatio,
Apostolice sedis privilegiis confota, mu-
neribas exculta, studiis defensata, digni
favoris auxiiiis robur accipiat & profectum
circa statum scolarium civitatis ejusdem,
juxta felicis recordationis Gregorii pape
predecessoris nostri ab ipso magistris 8c
scolaribus Parisiensibus statuta concessa,
hec statuimus observanda. Videlicet cjuod
quilibet cancellarius Tholosanus, deinceps
creandus, coram episcopo vel de eo (jjc)
niandato, in capitulo Tholosaiio, vocatis
ad hoc 8c presentibus per universitatem
scolarium duobus magistris, in sua institu-
tione jurabit, quod ad regimen théologie
ac octorum (corr, decretorum), bona fide,
secundum conscientiam suam, loco 8c tem-
pore, secundum statum civitatis 8c hono-
rem ac honestatem facultatum ipsarum,
non nisi dignis licentiam largietur nec
admittet indignos, personarum 8c natio-
num acceptione submota. — Ante vero
quam quemquam licenciet, intra très men-
ses a teiiipore petite licentie, tam ab om-
nibus magistris thcologie in civitate pre-
sentibus, quam aliis viris honestis 8c litte-
ratis, per quos veritas sciri possit, de vita,
scientia 8c facundia necnon proposito 8c
spe proficiendi ac aliis, que sunt in talibus
requirenda, diligenter inquirat, 8c in-
quisicione sic.facta, quid deceat 8c quid
expédiât bona fide det vel neget, secun-
dum'conscientiam suam, petenti licentiam
postulatam. — Magistri vero théologie ac
decretorum, quando incipient légère,
prestabunt publiée juramentum, quod su-
per premissis fidèle testimonium perhibe-
bunt. — Cancellarius quoque jurabit, quod
consilia magistrorum in malumeorum nul-
latenus revelabit Tholosanis canonicis,
libertate ac jure incipiendo habitis in sua
manentibus firmitate. — De phisicis aufein
8c artistis 8c aliis, cancellarius bona fide
promittet examinare magistios, 8c nonnisi
dignos admittens, repellat indignos. — Ce-
terum quia ubi non est ordo, facile reppe-
ritur error, constitutiones seu ordinacio-
nes providas faciendi de modo 8c hora
legendi 8c disputandi, de habitu ordinato,
de mortuorum exequiis, necnon 8c de ba-
callariis, qui 8c qua hora, ubi 8c quid lé-
gère debent, ac hospitiorum taxatione seu
etiam interdicto, [contradictores] 8c rebel-
les ipsis constitutionibus seu ordinacioni-
bus per subtractionem societatis congrue
castigandi vobis concedimus facultatem.
— Et si forte vobis subtrahatur taxatio
hospitiorum, aut, quod absit, vobis vel ali-
cui vestrum injuria vel excessus inferatur
enormis, utpote mortis vel membri muti-
lationis, nisi congrua monitione premissa
infra XV dies fuerit satisfactum, liceat vo-
bis usque ad satisfactionem condignam
suspendere lectiones. Et si aliquem ves-
trum indebite carcerari contigerit, fas sit
vobis, nisi monitione prehabita cesset in-
juria, statim a leccione cessare, si tamen
id videritis expedire. — Precepimus autem,
ut Tholosanus episcopus sic delinquen-
cium castiget excessus, quod scolarium
servetur honestas 8c maleficia non renia-
neant impunita, occasione delinquentium
non capiantur uUatenus innocentes. Immo
si contra quemquam suspicio fuerit orta
probabilis, honeste detentus, ydonea cau-
cione prestita, cessantibus carcerarioruni
exaccionibus, dimittatur. — Quod si forte
An
12.)5
L'J.orî".
t. III,
col.^5t.
vni.
31
An
1187
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1188
laie crinien commiserit, & (corr. quod)
incarceratiolie sit opus, episcopus iii car-
cere culpabilem detinebit, caiicellario ha-
bere pioprium carcerem penitus inter-
dicto. — Prohibemus insuper, ne scolaris
pro coiitracto [vel] debito de cetero ca-
ejiis est successio devolula, possint Tholo-
sam accedere vel ydoneum nuncium desti-
nare. Et si veiierint vel niiserint, resti-
tuent eis bona cum cautela que fuerit
adhibenda, si vero non comparuerit ali-
quis, extuuc episcopus & magister bona
sanctionibus interdictum. Set nec episco-
pus vel ejus officialis seu cancellarius
peuam pecuniariani pro excommunicatio-
nis enienda vel alia qualibet censura re-
quiret. Nec cancellarius a licencjandis
magistris juramentum vel obedientiam seu
aliam exigat caucionem, nec aliquod emo-
licencia concedenda, juramento superius
noniinato contenfus. — Porro vacationes
estive non extendantur de cetero ultra
nienseni, seu vacacionum tenipore, baca-
larii, si voluerint, suas continuent leccio-
nes. — Lihibemus autem expressius, ut sco-
turbatores pacis & studii universitas non
defendat. Et illi qui simulant se scolares
nec tamen scolas fréquentant nec magis-
trum aliquem profitentur, nequaquam sco-
larium gaudeant libertate. — Ad bec jube-
mus, quod magistri artium unam leccionem
de Prisciano & unum pro alio ordinarie
seniper legant, & libris illis naturalibus,
qui in concilio provinciali ex certa causa
prohibiti fuere, non utantur [omnino] To- mus & hortamur in Domino, quatiiius in-
lose, quousque examinati fueriut & ab
omni errorum suspicione purgati. Magis-
tri vero & scolares théologie in facultate
quam profitentur se studeant laudabiliter
exercere, nec philosophes se ostendant,
sed satagant fieri theodocti, nec loquautur
in lingua populi, & populi linguam Ebream
cum Azothica confundentes, de illis tan-
tum in scolis questionibus disputent, que
per libros theologicos & sanctorum pafnim
tractatus valeant terminari. — Preterea
An
I 24J
piatur, cum hoc sit canonicis ac legitimis ipsa pro anima defuncti, prout expedire
viderint, erogabunt, nisi forsan ex aliqua
[justa] causa venire nequiverint successo-
res, & tune erogacio in tempus congruum
differatur. Nulli ergo omnino hominum
liceat, &c. Datum Lugduni, X kalendas oc-
tobris, pontificatus nostri anno III°.
II. Innocentius, &c. dilectis filiis nobili
lumentum seu promissionem recipiet pro viro comiti, consulibus & universo populo
Tholosano, salutem, &c. Omne datum op-
timum & omne donum perfectum a pâtre
luminum fide certissima dessendere cog-
noscentes, ut illuc rivuli redeant merito-
rum unde flumina prodeunt gratiaruni,
misericordiarum benedicimus patrem &
An
1 245
10 sep-
tembre.
lares per civitatem armati non vadant, & coiisolationis gratissime donatorem, qui
dédit vobis ut digni favoris auxilio circa
promotionem studii intendatis, magistris &
scholaribus in civitate Tolosana studenti-
bus vos benignos, prout expedit, exhiben-
tes, sicut plene cognovimus fama teste.
Ut igitur vestris gratia meritis acquisita,
ex abundantioris profecfus convalesceiis
augmento conservefur illesa, consumma-
tionis finem debitum sortitura, vos raone-
Êd.orig.
t. III,
col.. 1 55.
choata continuare cura vigili studeatis, ut
scholastici studii disciplina, que suos di-
tat dono mirabili possessores, & per quam
regimini & gubernationi generis humani
consulitur, apud vos vigeat, populis innu-
meris profutura. Datum Lugduni, XIII kal.
octob., pontificatus nostri anno m.
III. Innocentius, &c. venerabili fratri
episcopo Tolosano salutem, &c. Fidelium
pietas, que hospitalia edificare decrevit,
ut Christus in suis membris pauperibus
An
1245
If) sep-
icinbre.
de bonis scolarium, qui intestat! decedunt caput ubi inclinet inveniat, cum in eisdem
vel rerum suarum ordinationem aliis non
committunt, sic duximus providenduni,
videlicet ut episcopus & unus de magistris,
quem ad hoc universitas ordinaverit, réci-
pient omnia defuncti bona & in loco
tuto & ydoneo déponentes, statuent cer-
tum diem, quo illius obitus in sua patria
benedictio seminatur, pro ipsis vifam se-
minantes metent copiosius sempiternam.
Quocirca fraternitatem tuam monenius at-
tentius in Domino & hortamur, per apos-
tolica scripta mandantes, quatinus schola-
res pauperes, qui desiderio discipline &
a propriis domibus longius rccedentes &
valeat nunciari, ut illi, ad quos bononim vigiliis & laboribus pluribus macerantur,
An
1189
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 190
An
I 243
10 sep-
tembre.
An
124',
îniivicr.
in hospitalibus de Tolosa, extra viam pu- quas Nisardus de Fanojove a nobis tene-
blicam positis, egenorum necessitalibus bat, quamdiu nobis placeret, quas eciam in
deputafis, recipi facias & prout eorum manu nostra, ut dicitur, post mortem ip-
requirit paupertas, caritative tractari, ne sius saisivistis, Petro Rogerii & aliis filiis
in eterni judicis merearis audire examine : predicti Nisardi deliberetis, ab eisdem
«Vos non novi, qui Christi miiiinios, quamdiu nobis placuerit possidendas & te-
quos gravis affligit miseria, in misericor- iiendas. Actum apud Sanctum Dyonisium,
die hospitio recipere recusarunt.» Contra- anno Domini WCCXL" quinto, mense
dictores per censuram ecclesiasticam, ap- janiiarii.
]iellatione postposita, compescendo. Da- Assisia predicta est apud Bastidam Ro-
tum Lugduni, XIII kal. octob., pontificatus gerii Pétri, apud Brugairolas, apud Cam-
nostri anno m. pum Liberum, apud Raxiachum, apud Fur-
IV. Innocentius, &c. dilectis filiis no- nas & apud Caunara de Bramafam.
bili viro comiti, consulibus & universo
populo Tolosano, salutem, &c. Cum illi, -- —
qui tliesaurum discipline in agro scholas-
tici studii cura requirunt pervigili, labori-
bus plurimis & vigiliis macérantes jugiter
corpus suum, ex laudabilis propositi dili-
390.
chai de Carcassonne,
(1246-1248)
gentia sedis Apostolice gratiam mereantur, Mandements du roi Louis IX au séné
post modici laboris exercitium de sapieutie
fructibus citius recepturi, ne ipsis con-
cessa gratia debito privetur effectu, si grex
parvulus imbeciliis viribus, dum non sit
qui pro illis murum defensionis opponat,
opprimentium injuriis pateat indefensus,
uuiversitatem vestram rogandam duximus
& monendam, per apostolica vobis scripta
mandantes, quatcnus niagistris & scholari-
biis in Tolosana civitate studentibus, que
a sede Apostolica sunt indulta de gratia
speciali humili ac prompta obedientia ob-
servantes, ne super his ab aliquibus inde-
bite molestentur, vestre virtutis potentia
ipsos studeatis digni favoris auxilio defen-
sare. Datum Lugduni, XIII kalend. octob.,
pontificatus nostri anno m.
389.
Assise de Isarn de Fanjeaux' .
LUDOVicus, Dei gratia Francorum rex,
dilecto & fideli suo Hugoni de Arsicio,
senescallo Carcassone, salutem & dilec-
tionem. Mandamus vobis, quatinus quin-
quaginta libratas terre ad Turouenses,
M-,. 1,1 1. 999'
p. 2.
Lt UDOVICUS", Dej gratia Francorum
i-i rex, dilecto & fideli suo J. de Cranis,
senescallo Carcassone, salutem & dilectio-
nem. Mandamus vobis, quatinus si dilectus
& fidelis noster comes Tholosanus vobis
tradiderit terram & bona Bernardi de Du-
roforti, qui granchiam monasterii Bolbone
dicitur comburisse, dictam terram & bona
in manu nostra recipiatis, & exitus dicte
terre, si vobis tradita fuerit, dicto monas-
terio pro suis damais reddatis, requirentes
dictum comitem ex parte nostra, quod dic-
tam terram & bona vobis reddat. Datum
Parisius, die mercurii aate festum beati
Mathie.
II. Ludovicus", Dei gratia Francorum
rex, dilecto & fideli suo J. de Crannis, se-
nescallo Carcassone, salutem & dilectio-
nem. Datum est nobis intelligi ex parte
Bereiigarii Rigaudi, quod vos ipsum de
quadam hereditate sua de Podiosoregario
dessaisivistis minus juste. Unde vobis man-
damus quatinus, si ita est, ipsum restitua-
tis & bonum jus & maturum faciatis ei-
deni, ita quod pro defectu vestro vel juris
' Doat, vol. i53, (" 244 i.
' Ihid. (" 240 a.
An
124a
An
1246
21
fcivricr.
An
1246
juin.
iigï
PREUVES DE L'HISTOIRE DÉ LANGUEDOC.
1192
questionem super hoc iilterius non opor-
teat nos audire.
IIL Ludovicus', Dei gratia Francorum
rex, dilecto & fideli suo J. de Cranis, se-
nescallo Carcassone, salutem & dilectio-
nem. Mandanuis vobis, quatinus omnes
illos Judeos, qui nostri non sunt sed alte-
rius, quos captos tenetis, eis quorum sunt
reddatis nec ab eis aliquid capiatis. Ab iliis
autem, qui nostri sunt Judei, quos captos
tenetis, quia volumus habere de suo quan-
tum plus poteritis, capiatis & summani
quam exinde habere poteritis nobis inti-
mantes, ipsam bene & salve custodiri &
An
,m5
ipsos sive res suas ab aliquo molestari
permittatis, lantum super hoc facientes,
quod ipsos ad nos non oporteat ulterius
laborare. Nos siquidem predicto senescallo
nostro dedimus in mandatis, ut videat quid
super predictis facielis. — Quare vobis
mandamus quatinus, sicut supradictum
est, de dubiis cognoscatis & videatis quid
dictus comes faciet de predictis, nobis
quid idem factum fuerit remandantes.
V. Ludovicus', Dei gratia Francorum
rex, dilecto & fideli suo J. de Cranis, se-
nescallo Carcassone, salutem & dilectio-
nem. Scire vobis facimus, quod finem
conservari faciatis. Mandamus etiam, qua- illum, quem nobis de Judeis significastis.
tinus tam captis quam aliis Judeis senes
callie vestre, & qui in partibus illis '.u
nostro posse existunt, inhiberi faciatis ex
parte nostra super corpora & catalla, ne
de cetero extorquera présumant usuras,
sed aliunde sibi victum acquirant. Vobis
quoque precipimus & mandamus, quatinus
iieminem ad reddendum Judeis débita com
non volumus nec acceptamus. Unde vobis
mandamus, quatinus illud, quod poteritis,
capiatis ab eis, & vadia seu pignora, que
habent a Christianis, faciatis eis a quibus
habent, soluta sorte sine usuris, reddi, Si
illud quod habebitis a dictis Judeis, faciatis
salvo & secure sine qualibet diminutione
servari & nobis significetis. Volumus etiam
pellatis, & de debitis que debent Chris- quod vitam sibi eligant, in qua non exer
tiani Judeis nihil recipiatis. Actum apud ceant lucrum aliquod usurarum
Saiictum Germanum in Laya, anno Do
mini M" CC°XL°VI'', mense julii,
IV. Ludovicus', Dei gratia Francorum
rex, dilecto 8c fideli suo J. de Cranis,
VL Ludovicus', &c. J. de Cranis, senes-
callo Carcassone, &i5. Datum est nobis in-
felligi ex parte abbatis Electensis, quod
quidam terrarii senescallie vestre ipsum &
senescallo Carcassone, salutem & dilectio- res ecclesie sue gravibus afficiunt injuriis,
nem. Noveritis nos dilecto & fideli con- res ejus indebite capiendo. Unde vobis
sanguineo nostro R., comiti Tholose, lit- mandamus, quatinus eidem super predictis
teras taies misisse : — Ludovicus, &c. exibeatis justitie complementum. Item ex
Abbas & monachi de Bolbona,Cisterciensis parte ipsius abbatis similiter est nobis in-
ordinis, inpresentia nunciorum vestrorum timatum, quod Girardus de Podioviridi &
nobis conquerendo monstrarunt, quod Guarsius de Rocatalaida ipsum decimis,
Guillelmus Bernardus, bajulus Sancte Ga- possessionibus & rébus aliis spolianint
velle, &alii de familia vestra ipsos grangiis minus juste, & ecclesiam quamdam i]>sius
suis spoliarunt, res eorum eisdem aufe- abbatis obsessam detinent, [imo] non per-
rendo & alla dampna plurima ipsis^mona- mittunt ipsum vel suos in eandem intrare.
chis inferendo. Nuncii vero vestri in nos-
tra presentia asserebant, quod predictas
grangias cum rébus abbatis & omnibus
damnis predictis eisdem parati eratis res-
tituere, & si quod erat dubium, stare su-
per hoc cognitioni senescalli nostii Car-
cassone. Unde vobis mandamus, quatinus
predicta indilate faciatis & ipsos mona-
chos ik res ipsorum in pace dimittutis, nec
' Doat, vol. iSS, f" 243 i,
' IbiJ. i" 2^5 i.
Unde vobis mandamus, quatinus super
predictis predicto abbati faciatis justitie
complementum, ita quod pro defectu juris
vel vestro dictum abbatem non oporteat
ad nos querimoniam reportare.
VH. Ludovicus', &c. J. de Cranis, se-
nescallo Carcassone Mandamus vobis,
quatinus addiscatis quantum homines de
' Dont, vol. i53, f" 248 !>,
' liiJ. {" 26D i.
5 li.J. i" 2Û6 b.
An
124(1
An
1247
(ijvricr.
An
1247
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
1147
mars.
An
'M7
avril
I 193
Magalas persolverunt super redemptioiie
sua, & quid solverunt, & quaiitlo addisce-
ritis, iiobis sine mora faciatis scire, nihil
ab ipsis hominibus pro redemptione pre-
dicta exigentes, doiiec super hoc a nobis
mandatum receperitis spéciale, & si ali-
quid a dictis hominibus occasione dicte
redemptionis captum tenetis, illud nobis
scire faciatis. Datum Parisius, die veneris
in festo cathedre sancti Pétri.
VI I I.'Ludovicus '; eîdem. Dilectus &
fidelis noster consanguineus comes Tho-
lose nobis intimavit, quod vos quosdani
milites, qui tenent de dicto comité in feo-
dum, submoneatis, quod secundum usus &
consuetudines terre non potestis facere,
sicut dicitur. Unde vobis niandamus, qua-
tinus quamdiu dictus comes in defectu non
fuerit, dictos milites non submoneatis, nisi
hoc secundum usus & consuetudines terre
facere valeatis. Datum Parisius, die veneris
in festo cathedre sancti Pétri.
IX. Ludovicus', &c. J. de Cranis, senes-
callo Carcassone, &c. Mandamus vobis
quatinus hominibus de Olonsaco, latori-
bus presentium, super hiis, que proponent
coram vobis contra fidelem nostrum Simo-
nem de Amolio, faciatis justitie comple-
mentum, ita quod pro defectu juris vel
vcstro verbum ulterius non oporteat nos
audire.
X. Ludovicus', &c. J. de Cranis senes-
callo Carcassone Mandamus vobis, qua-
tinus dilecto nostro Rainumdo de Aniorto,
latori presentium, faciatis bonum jus &
maturum ad usus & consuetudines patrie
super hiis, que coram nobis circa Olive-
rium de Terminis & Johannem de Arcisio,
castellanum Caprerianum, & Teobaldum
de Corbolio duxerit proponenda. Insuper
mandamus vobis quatinus, si inveneritis
'[uod dilectus & fidelis noster Petrus de
Vicinis desaisierit dictum R. duobus man-
sis apud Lezigniem , sicut dicitur, dictos
duos mansos eidem R. restitui faciatis. S:
ji inveneritis quod dilectus noster Hugo
Je Arcisio, quondam senescallus Carcas-
sone, eum desaisierit minus juste pedagio
1 1
94
molendini do Sozins (?), similiter dictum
pedagium eidem restitui faciatis. Preterea
mandamus vobis, quatinus nullatenus per-
mittatis, quod archiepiscopus Narbone
trahat ipsum in causam coram se super
feudo nostro, & si propter hoc dictus ar-
chiepiscopus excommunicavit eum, ipsum
ab illa excommunicatione absolvi faciatis.
Faciatis etiam eidem Raymundo bonum
jus & maturum ad usus & consuetudines
patrie super quodam feudo, quo prede-
cessor archiepiscopi Narbone disaisivit
eum apud Quillanum, sicut dicitur. Tan-
tum autem super premissis faciatis, quod
pro defectu juris vel vestro verbum ulte-
rius super hiis non oporteat nos audire,
nec eundem Raimundum ad nos ulterius
laborare.
XI. Ludovicus', &c. J. de Cranis sencs-
callo Carcassone, &c. Scire vos volumus,
quod nos dilecto & fideli nostro Petro
Senglorio, latori presentium, castrum Ca-
preriarum, quamdiu nobis placuerit, cus-
todiendum comisimus. Unde vobis manda-
mus, quatinus eidem sex solidos Parisien-
sium pro gagiis suis per diem paguetrs.
Actum apud Pontisaram, anno Domini
M» ce XL" VII", mense mayo. — Hec littera
recepta fuit tertio nonas junii.
XII. Ludovicus", &c. J. de Cranis senes-
callo Carcassone, &c. Mandamus vobis,
quatinus omnes possessiones, quas habe-
mus in senescallia nostra Carcassone, in
quibuscumque rébus consistant, detis ad
fïrmam, eo modo quo possessiones nostre
de senescallia nostra Bellicadri dantur ad
firmam per nostrum senescallum Bellica-
dri, & in predictis nostris possessionibus
dandis ad firmam ita curiose & diligenter
vos habcatis, quod de vestra cura & diii-
gentia sitis merito comendandi, & quod
gentes nostre, quas mitteraus ad partes
Albigenses, fidelitatem vestram & indus-
friarn possint nobis super hoc commen-
dare. Actum apud Asneiras, anno Domini
M" ce XL° Vil°, mense mayo.
XIII. Ludovicus', &c. J. de Cranis se-
ncscallo Carcassone, &c. Mandamus vobis,
An
1247
An
1247
An
1147
mai.
■ lJo.1t, vol. i."i:J, f° 268 h,
• nu. f» 266 a.
' IhU. f 280 b.
■ Doat, vol. i53, f 282 h,
' liiJ. f 286 i.
' Ibid. 1° 293 a.
An
1247
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
1247
juillet.
An
1247
juin.
I 195
quatimis inquesfam, que facta fuit super
pedagio de Captaval, de quo dilectus &
lidelis noster episcopus Agathensis fuit de-
saisitus, sicut dicit, ad festum beati Martini
proximo venturum, nobis mittatis, si mo-
dis omnibus valeat inveniri, nec permitta-
tis in terra ipsius episcopi depredatione.',
pignorationes vel alia fieri, nisi ea que de
jure fieri debuerint in eadem.
XIV. Ludovicus', &c. J. de Cranis se-
nescallo Carcassone Mandamus vobis,
quatinus in crastino quindene instantis
festi béate Marie Magdalene apud Lam-
bertum personaliter accedafis, & castrum
Lamberti cum pertinentiis suis dilecte &
fideli nostre domine Bene vel ejus certo
mandato deliberari faciatis, salvis mobili-
bus, que dilectus & fidelis noster Philippus
de Monteforti habet in eodem castre, &
videatis quod a dicta domina in predicto
castre ponatur sufficiens garnisio, ante-
quam garnisio que est ibidem amoveatur.
Et sciatis, quod tune débet ibidem esse
Guide de Monteforti ad faciendas partes
terre, que est inter ipsum & predictum
Philippum fratrem suum, quas, postquam
facte fuerint, teneri faciatis ab eisdem &
servari, facientes a predictis domina &
Guidone persolvi expensas factas pro cus-
todia dicti castri & terre partite inter ipsos
& predictum Philippum a natali nuper pre-
terito usque ad dictam diem pro partibus
dicte terre contingentibus eosdem, 8c pro
eisdem partibus dictes dominam & Guido-
nem exitus dicte terre, quos adhuc non
habuerunt a dicte natali usque ad pre-
dictam diem, haberi faciatis, & dictum
Guidonem ad faciendas dictas partes inter
se & predictum fratrem suum, si necesse
fuerit, cempellatis. Actum apud Corbe-
lium, anne Demini M°cc''XL''vir, mense
julio.
XV. Ludovicus', &c. J. de Cranis senes-
calle Carcassone Mandamus vobis qua-
tinus per totam balliviam vestram inhi-
beatis firmiter, ne aliquis aliquam aliam
nionefam quani nostram capiat, nisi pro
quanto valebit. Actum Parisius, anne Do-
mini M°CC"'XL°vii"', mense julio.
' Doat, vol. i53, f» 298 a.
' UU. {" 3oo a.
I 196
XVI. Ludovicus', &c. J. de Cranis, se-
nescallo Carcassone, &c. Mandamus vobis
quatinus regalia ecclesie Bitterrensis in
manu nostra non capiatis, si scire poteri-
tis & addiscere, quod predecessores nostri
in manibus suis non ceperunt regalia su-
pradicta.
XVII. Ludovicus', &c. J. de Cranis, se-
nescallo Carcassone Significamus vobis
quod nos Philippo dicte Guorloyem & Gui-
doni fratri ejus, militibus, dedirau* respec-
tum de faciendo nobis homagio sue usque
ad octabas omnium Sanctorum proximo
venturas. Unde vobis mandamus, quatinus
ad dictas octabas nobis scire faciatis de
quibus rébus debent nobis facere homa-
gium supradictum.
XVIII. Ludovicus', &c. J. de Cranis se-
nescalle Carcassone... Scire vos volumus,
qued dilectus & fidelis noster conies Fuxi
nos rogavit & requisivit, ut duodecim li-
bratas terre redditus, quas babemus apud
Floranum, daremus Bernarde de Soierie,
senescalle comitis predicti. Unde vobis
mandamus, quatinus valorem dicti redditus
& terre, in qua sedet, & totam hujus rei
veritatem nobis per vestras litteras mittatis.
XIX. Ludovicus'', &c. J. de Cranis se-
nescallo Carcassone Significavit nobis
dilectus consanguineus & fidelis noster
R., comes Tholose, quod dilectus & fide-
lis noster Hugo de Arcisio, quondam se-
nescallus Carcassone, Guillelmo Pétri de
Vintrone, demicello ipsius comitis, abstu-
lit contra justitiam & sine causa rationa-
bili terram suam, quam habebat ex parte
matris, ut dicit, ea occasione quia avus
ipsius post mortem suam, transactis decem
& septem annis, de heretica pravitate fuit,
ut dicitur, accusatus. Unde vobis manda-
mus quatinus, si est ita, & si terra predicta
movebat ex parte matris sue, que nunquam
de heresi fuerit condempnata, terram pre-
dictam restituatis eidem, nisi aliqua ratio
subsit, quare ei non debeat restitui terra
illa. Super quo nobis significare curetis
per vestras litteras veritatem.
■ Doat, vol. i53, f" 3o3 i.
= nu. f 3io 4.
3 nu. fo 314 A.
■• n;j. f" 3i5 i.
An
1247
juillet.
An
1247
An
1247
août.
An
1247
septem-
bre.
An
1347
scpîem-
Tig7
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1198
XX. LuJcviciis', Sic. J. de Craiiis, sencs-
calloCarcassone... Moiistravit iiobis dilec-
tus coiisanguiuéus & fidelis iioster R., cô-
nes Tholosauus, quod cum jnmduduni
Geraldo de Pipionibus domicello suo ad
preces ipsius comitis, sicut dicitur, resti-
tiierimus quaradain terram valciitem viginti
quinque libras aniiui redditus, sicut asse-
rit, postea tameii siiio ciilpa ipsius Ge-
raldi & sine causa rationabili, sicut dicit,
per gentes nostras spoliatus est teira ilia.
Unde vobis mandanius quatinus, si est ita,
An
1247
octobre.
An
1247
octobre
ou
novem-
bre.
runt duo honiines, pro eo videlicet quod
iu dicta terra furati fuerant unum sustel-
larcm, coratu vobis questio verteretur, &
ab auditorio vestro idem Gaufredus ad nos
appellasset, vos, quia unum de dictis ho-
minibus noluit nobis reddere, licet nobis
alterum reddidisset, 8t occasione etiam
quarumdam expensarum, quas feceratis in
prosecutione dicte querele, boves & oves
& quasdam terras ipsius capi fecistis. Unde,
cum sicut a fide diguis intelleximus, dic-
tas Gaufridus retroactis temporibus nobis
An
1 2.'.7
terram predictam restituatis eidem, nisi bene & fideliter servierit, mandamus vobis
aliqua ratio subsit, quare terram aniisent
supradictam, super quo significetis nobis
per vestras litteras veritatem.
XXL Ludovicus', &c. J. de Cranis, se-
nescallo Carcassone Datum est nobis
intelligi, quod ad petitionem canonicorura
Sancti Rufii, dominus papa dilectum Si
fidelem nostrum episcopum Agatensem co-
ram se citari fecit propter insulam Sete,
quant idem episcopus de nobis advocat. Si
ut dicitur de feudo nostro movet. Unde
vobis mandamus, quatinus aliqua de feudo
nostro moventia in alienam manum labt
nullatenus perinittatir, maxime predictam
insulam Sete, quam de nobis advocat epi-
scopus supradictus.
XXIL Ludovicus', &c. J. de Cranis sc-
iiescallo Carcassone Dédit nobis intel-
ligi Guillelmus de Senoiiis, serviens nos-
ter, quod quidam homines de Cerviano
servientes ejus turpiter verberaverunt,
animalia ejus occiderunt, alias injurias
dictis servieiitibus irrogando. Unde vobis
mandamus, quatinus super hiis inquiratis
diligenter veritatem 8i faciatis dictas inju-
rias secundum quod iuveneritis emendari,
nec permiftatis ipsum nec res suas inde-
bife molestari, sed cadom conservetis.
XXIIL Ludovicus'', ikc. J. de Cranis sc-
nescallo Carcassone Cum, sicut dilecto
& fideli nostro Gaufredo de Felgariis ac-
cepimus intimante, iiiter ipsum ex una
parte & Petrunt de Lisula militem ex al-
téra super justitia terre, in qua capti f'uc-
quatinus super premissis ipsum 111 pace
dimittatis, 8i ea que de rébus ejus capi
fecistis, sibi reddi faciatis, 8i injurias, quas
gentes nostre suis hominibus irrogarunt,
faciatis emendari, & eundem tanqiiam fide-
lem nostrum de cetero diligatis & bénigne
tractetis, scientes quod causam appellatio-
nis predicte commisimus dilecto & fideli
nostro Raimundo de Canesuspenso.
XXIV. Ludovicus", &c. J. de Cranis se-
nescallo Carcassone Intimavit nobis
Berengarius Rigaudi, pro se Si pro R. Ri-
gaudi milite, quod P. Bertrandi, quondam
bajulus de Podiosorigario, abstulit eis
quasdam possessiones Si alla bona, que ad
ipsos spectant jure propinquitatis 8c suc-
cessionis, sicut dicunt. Unde vobis manda-
mus, quatinus eisdem super hoc plénum
jus ad usus Si consuetudines patrie faciatis
Si maturum, ita quod pro defectu juris vel
vestro verbum super hoc ulterius non
oporteat nos audire. Datum Parisius, die
dominica ante festum beati Mathie apos-
toli.
XXV. Ludovicus', 8ic. J. de Cranis se-
nescallo Carcassone Mandamus vobis,
quatinus dilecto & fideli nostro Guidoni
de Monteforti pleiiam Si maturam justi-
tiam faciatis super hiis, que coram vobis
dixerit contra dilectos nostros episcopum
Albiensem Si Petrum vicecomitem de Lau-
trico, super quibusdam que idem episco-
pus Si Petrus sibi usurpaverunt de hère-
ditate ipsius.
An
1243
2.1
février.
An
1243
mari.
' Doat, vol. i:)3, f" 3i7 a.
' liU. {"311 a.
» liU. f» 322 i.
* IhU. i" 323 l:
Doat, vol. i.'i3, f* 33p b,
Ihid. f 341 *.
"99
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
I200
Kd.orig.
t.lll,
col. 455.
An
1246
îSmars.
nd.orig,
t.lll,
col., 1 56.
episcopo, aiino m"cc"XL"' c[iiinto ab Incar-
nacioiie Domini. Testes présentes fuerunt
dominus Bernardus cornes Convenarum,
Vitalis de Casanova, Sicardus Alanianni,
magister Guillelmus de Podiolaurentio ca-
pellanus domini comitis antedicti, Ber-
nardus de Maloleone, Bonifaciiis de Fel-
gari, Berengarius de Proniilhaco vicarius
Tholose, Vitalis de Seysses, Arssivus do
Monteesquivo, Arnaldus de Escniquencis,
NOVERINT univers! presentem pagi- J'ohannes Aurioli, Aymericiis Portcrius, &
nam inspecturi sive audituri, quod ego Bernardus publicus Tliolosc nofarius,
An
>m6
391. — CCLXXIII
Donation de la comtesse d'Astarac &•
du vicomte de Lomagne, au comte
de Toulouse, de leurs droits sur le
comté de Fe-^ensac '.
I.
domina Sygnis, uxor quondam nobilis viri
domini Centulli, comitis quondam Asta-
raci, de sua mera & spontanea voluntate,
nulla tamen deceptione vel violeutia ad
hoc inducta vel coacta, dédit, cessit, solvit
& concessit, & sub perfecte ac irrevoca-
bilis donationis titulo cum hac publica
scriptura semper valitura tradidit illustri
domino Raymundo, Dei gratia comiti Tho-
lose, marchioni Provincie, & heredibus &
successoribus & ordinio ejus in perpe-
tuum, totum illud jus, rationem & par-
tem, quod & quam ipsa domina Sygnis ha-
bebat aut habere debebat, vel ei pertinebat
aut spectabat vel pertinere aut spectare
videbatur & debebat, & totum quidquid
petere, requirere aut amparare poterat vel
putabat, aliquo jure vel aliqua ratione seu
quolibet modo, in toto comitatu & terra
Fezenciaci & in juribus & pertinenciis suis
iiniversis, & totum quicquid ipsa domina
Sygnis in eodem comitatu & terra & in
pertinentiis & juribus suis, vel aliquis aut
aliqua pro ea vel de ea aut ejus nomine
tenebat & possidebat. Et de omnibus su-
pradictis & singulis dicta domina Sygnis
niisit, posuit ac statuit cum hoc publico
instrumento ipsum dominum comitem &
heredes & successores suos in suo loco &
jure ac ratione & per suum ordinium &
heredem, pro omni voluntate ipsius domini
comitis & heredum & successorum & or-
dinii ejus inde de toto semper facienda,
&c. Actum fuit hoc ita Tholose, vu die
exitus mensis marcii, régnante Lodovico
Francorum rege, & eodem domino Rai-
mundo Tholosano comité, & Raimundo
qui mandato ipsius domini comitis & do-
mine Sygnis hanc cartam scripsi.
II. Noverint ' universi presentem pagi-
nam inspecturi sive audituri, quod Odo de
Lomannia, de sua mera & spontanea vo-
luntate, nulla tamen deceptione ad hoc
inductus vel coactus, dédit, cessit, solvit 8i
concessit, & sub perfecte ac irrevocabilis
donationis titulo, cum hac publica scrip-
tura semper valitura, tradidit illustri do-
mino Raimundo, Dei gratia comitiTholose,
marchioni Provincie, & heredibus & suc-
cessoribus & ordinio ejus in perpetuum,
totum illud jus, rationem & partem, quod
& quam ipse Odo de Lomannia habebat
aut habere debebat, &c. in toto comitatu
& terra Fezenciaci & in juribus & perti-
nentiis suis universis, &c. Nulla tamen
alla conditione, retentione seu repetitione
ab ipso Odone penitus ibi seu aliquatenus
facta, prêter Corrunsianum, Mansum Sos
medietatemque de Big, quos cum omnibus
juribus & pertinentiis suis idem Odo, de
dicti domini comitis voluntate & expresse
concensu, sibi & heredibus & successori-
bus suis retinuit & reservavit, &c. (5e-
quunlur juramenti clausulae.) Actum fuit
hoc ita Tholose, vu die exitus mensis
marcii, régnante Lodovico Francorum
rege & eodem domino Raimundo Tholo-
sano comité & Raimundo episcopo, anno
M'cCxL'' quinto ab Incarnatione Domini.
Testes présentes fuerunt Sicardus Ala-
manni, magister Guillelmus de Podio-
laurentio capellanus dicti domini comitis,
Berengarius de Promilhaco vicarius Tho-
lose, Grivus de Roaxio, A. de Escalquen-
An
124(5
>5 mar...
' Trésor des chartes; Toulouse, lac 12, n. 64.
[J. 32 r ; original.]
' Trésor des chartesj Toulouse, sac 2, n. 69.
[J. 304; original.]
An
1246
I :oi
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 :02
cis, Johannes Aurioli, Vitalis de Casanova,
magister Guillelmus de Vauro, Guillelmus
Calssas, Gailhardus de Caussas, Raimun-
dus Bernardus de Sancto Barcio, Aimericus
Porterius, & ego Bernardus Aimericus,
publicus Tholose notarius, qui mandato
ipsius domini comitis & Odonis de Lo-
mannia hanc cartam scripsi.
An
114(5
31 avril.
Kd.orig.
t. 111.
col. 437.
392. — CCLXXIV,
Extrait de quelques actes'.
I, QiT notum, quod anno Incarnationîs
v5 Domini m<'CC°xl''VI"', videlicet XI ka-
lendas maii. Ego Raimunda, filia quondam
bone memorie nobilis viri Raimundi de
Rocafolio, scio in veritate & cognosco &
manifeste profiteor, quod tam domina
Dalphina mater mea, quam dominus Hugo,
Dei gratia cornes Ruthenensis, pariter cum
domina Ysabelia, eadem gratia comitissa
Ruthene, & sorore mea, laboraverunt pro
suis viribus, ut me bonorifice nuptui tra-
didissent, & magis precibus & factiseorum
intervenientibus, quam aliis rébus & cau-
sis dofalibus seu juribus matrimonium
contraheiidum inter me & Bertrandum de
Andusia, filium nobilis viri domini Rai-
mundi de Andusia, ductum fuit ad effec-
tum. Idcirco ego dicta Raimunda, volens
esse contenta de omnibus bonis & juribus
paternis 8c maternis, & pro his & cum
his, que constituta sunt in dofem & causa
dotis mihi & causa mei a vobis, dicto do-
mino comité & dicta domina comitissa
sorore mea, Bertrando de Andusia future
viro meo, & per ipsum Bertrandum do-
mino Raimundo de Andusia patri ipsius
Bertrandi, absolve, dono, cedo & desero
in perpetuum vobis dicto domino comiti
Ruthene & dicte domine comitisse sorori
mee & successoribus & heredibus vestris
omnia jura, quecumque habebam vel quo-
cumque modo vel ex quacumque causa
habere poteram, in omnibus vel quibus-
' Archives du domaine de Rodez. [Doaf, toI. 170,
f" 3 II.]
cumqiie bonis quondam domini Ilaiimindi
de Rocafolio patris mei, 8f quecumque
jura habeo ex causa successionis vel ex
quacumque alla causa habitura sum, in
bonis & juribus domine Dalphine matris
mee. Et quod bec omnia & singula, prout
superius scripta sunt, rata, firma, incon-
cussa & inviolabilia perpetuo bona fide
teneam, corapleam & observem contraque
numquam jure aliquo vel ratione veniam
vel venire faciam, ego dicta Raimunda, de
facto certa & de jure certiorata, renun-
tians specialiter & expresse bénéficie mi-
norum etatis & in integrum restitution!
minorum & omni alii restitution! & legi &
juri inhibenti vel improbanti pactum de
futura successiene, & legi & juri dicenti,
quod juri quod non habetur renunliari
non potest & generaliter omni alii cui-
libet speciali & generali juri & nniliebris
sexus beneficio, per quod contra predicta
vel predictorum aliquid modo aliquo ve-
nire possem, tactis a me corporaliter sa-
crosanctis Dei Evangeliis, vobis dicto do-
mino comiti stipulant! & in vos seu per
vos dicte domine comitisse sorori mee pro
stipulatione proniitto & juro. Acta sunt
bec apud Mairosium, in ecclesia Bcate
Marie hospitalis Sanctt Johannis, in pre-
senfia rogatorum testium, Bernard! Si-
cardi judicis comitatus Ruthenensis, Pétri
Jordan! de Creissello, Bernard! de Leve-
reno, Guillelmi de Rodenda, Falconis de
Cambolatio, Guillelmi de Veireriis, Pétri
Sentioreti, Aldegueri! Ruthenensis, Pétri
de Mistigol, Pétri Gaucelini de Follaque-
rio, Jaselini de Montejovis, Bernardi Ase-
mar! & mei Pétri de Casilucio notaril
public!. — Post hec, anno Incarnationis
Domini M''cc"XL"Vii'', scilicet xir kalen-
das octobris, ego Bertrandus de Andusia,
domino Raimundo de Andusia pâtre meo
présente & consentiente & me mandante,
predictam absolufionem & desertionem
dictorum bonorum & jurium, a dicta Rai-
munda vobis dicto domino Hugoni, Dei
gratia comiti Ruthenensi, factam, & omnia
& singula suprascripta laudo & confirme.
Et si quid juris in supradictis bonis & juri-
bus habebam vel habere poteram ex causa
dotis vel ex alia qualibet causa, illi pror-
sus renuntie & vobis dicto domine comiti
An
1 24a
An
1247
20 sep-
tembre.
An
1246
:o3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1204
An
1246
30 avril.
stipulaiili & per vos sive in vos dicte do-
mine îsabelli coniitisse & vobis dono &
cedo, & pactuni de contra non veniendo
vel faciendo vobis facio, & c(uod sic, ut su-
prascriptiim est, firmiter & bona iide te-
neara, compleam & custodiam contrac|ue
nunquam jure aliquo vel ratione veniam
vel venire faciam ego dictas Bertrandus de
Andusia, omnibus leguni & canonum auxi-
liis & patrie potestati & omni alii cuilibet
speciali & generali jiiri & beneficio mihi
competenti & competituro renuiitians, vo-
habere debemus in ipso Castro vel in ejus
tenemento, qiiamdiu vixerit, ita quod ipsa
habeat & percipiat libère & absolute om-
nes redditus, fructus 8c proventus, liberos
& quietos, ad dictum castrum quacumque
ratione pertinentes, & ipsos recipiatin so-
lutum pro vil'" solidis Raimundensium,
quos eidem domine Sanchie tenemur sol-
vere annuatim. Pro quibus vil'" solidis,
nos, de voluntate & expresse consensu ip-
sius, predicti castri sibi redditus assigna-
mus, retentis nobis in eodem Castro caval-
vos sive in vos predicte domine comitisse
uxorl vestre & vestris per stipulationem
promitto & tactis a me corporaliter sacro-
sanctis Dei Evangeliis juro. Acla sunt bec
a paragrafo inferiori, in sala castri de
Castlucio, in presentia rogatorum testium,
domini Guillelmi de Rocafolio abbatis
Sancti Guillelmi, domini Raimundi de An-
dusia, Deodati Andrée archipresbyteri de
las Sots, Pétri Jordani de Creissello, Eer-
nardi de Levesono, Pétri Austorgii de Cas-
troboc, Pétri de Mostujols, Raimundi Jor-
dani de Creissello, Raimundi Maliarii,
dicti Pétri de Castlucio publici notarii,
qui mandate partium hec omnia scripsi 8c
signuni meum apposui.
II. Noverint' universi présentes litteras
inspecturi, quod nos R., Dei gratia comes
Tolose, marchio Provincie, confirmamus
& approbamus traditionem castri Paterna-
rum, cum omnibus juribus & pertinentiis
ejusdem castri, factam de nostro speciali
cet quod domina Sanchia débet tenere Si
possidere predictum castrum Paternarum
cum omnibus pertinentiis dicti castri &
cum omnibus juribus, que nos habemus vel
An
124Û
I-.d.oric.
t. 111,
col. 4:8.
bis dicto domino comiti stipulanti 8c per catis 8c valentia de placito 8c de guerra.
ita tamen quod pro cavalcatis ab omnibus
ejusdem castri, nisi cum voluntate vel ad
requisitionem dictorum hominum, nos vel
senescallus noster pecuniam exigere nos
debeamus. Si vero redditus dicti castri ul-
tra summam predictam valere continge-
ret, totum illud ex gratia, de nostra niera
8c libéra voluntate, eidem domine San-
chie concedimus 8c donamus. Datum Cor-
due, pridie kalendas maii, anno Domini
M^CCXL'VI».
III. In'Christi nomine. Notum sitcunc-
tis presentem cartam inspecturis,quod ego
Aldeberti de Senareto, Gerardi de Fonta- Arnaldus Convenarum, non coactus neque
nilles, Raimundi de Caveranono, Arnaldi deceptus ab aliquo nec aliquatenus com-
de Coqurels, Johannis de Posols, 8c mei pulsus, sed gratuite animo 8c spontanea
voluntate ad hoc ductus, 8c quod sapientis
est illud quod maie actum est in melius
revocare, idcirco mitto 8c pono meipsum 8c
Petrum filium meum 8c totam terram meam
8c hereditatem, 8c quidquid habeo 8c habere
debeo in terra Dalmazzanesii, in bona
misericordia... 8c voluntate vestri domini
Rogerii, Dei gratia comitis Fuxi 8c viceco-
mitis Castriboni, recognoscens quod homa-
tis in pacifica possessione mei 8c totius
terre mee Dalmazzanesii, 8c vestri ante-
cessores fuerant semper domini totius
terre Dalmazzanesii. Et hoc prestabo in
An
1 245
2 dci-
ccmbre.
mandate nobili domine Sanchie, filie quon- gium, quod feci domino comiti Tholosano,
dam illustris régis Aragonum, per dilectum feci in [vestrum^ prejudicium 8c detrimen-
ac fidelem nostrum Imbertum de Auron, tum 8i injuriam 8c gravamen, promittens
judicem Vennaissini, cum omnibus con- quod quam citius potero a dicto homagio
ventionibus, quas ipsi domine Sanchie penitus exibo, insuper addens 8c conce-
idem Imbertus nomine nostro fecit. Con- dens, quod quando feci supradictum ho-
ventiones autem, que per ipsum facte sunt magium supradicto comiti Tholosano, non
in traditione dicti castri, sunt iste, videli- eram sub posse vestro 8c dominio, 8c era-
' Manuscrits de Br'ienne, n. 84, {° 25.
' Château de Foix, caisse i2i
An
I 2J\6
I :oo
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
1248
23
juillet.
ciiria doniiiii régis Francie vel ubicumque
vobis fiierit jam iiecesse. Et nos Kogerius,
Dei grafia games Fuxi & viceconies Cas-
triboni, recipimus vos Arnaldum Coiivena-
nim & Petrum filium vestrum & totam
terram vestram sub nostra boiia niisera-
tione & misericordia & Preterea ego
Arnaldus Convenarum predictus, adhuc
plus addens & promittens quod totum, si-
cuti superius dictum est, faciam concedere
& adimplere & teuere & servare Petro iilio
meo & quando erit presens ipsi super hoc
coiificere authenticum iiistrumeiitum , &
omnia supradicta juro, tactis corporalitcr
quatuor sacrosanctis Evangeliis, me factu-
rum & impleturum & servaturuni onini-
que occasione postposita. Et ut presens
carta majorem obtineat firmitatem, cuni
sigillis nostris ipsam fecimus sigillare.
Hoc fuit factuni in 11^ die introitus mensis
decenibris, rege Lodoico Francorum ré-
gnante, Raimundo Tholosano episcopo,
anno Christi M"CC°X1.°VI°. Hujus rei sunt
testes G. Atonis abbas Fuxeiisis, & B. de
Bordis manachus & sacrista domus Man-
siasilis, & Lupus de Fuxo & G. Atonis de
Bellomonte & B. de Astnava & Sicardus
de Lisaco, & P. Munerius Dalmazzanesii
tabellio publicus, qui hanc cartam scripsi.
IV. In ' Domini nomine, anno Incarna-
tionis ejusdem MCCXLViir, Lodovico rege
régnante, X kalendas augusti. Présentes
noverint, &c. quod nos Guido de Levies,
per nos, &c. concedimus nunc & in per-
petuum tibi Raimundo de Campendut, mi-
liti, omnibusque tuis heredibus, propter
multa servitia que nobis fecisti, videlicet
totum illud jus quod nos habemus in
foto gradu de Veneris & in ramada ipsius
gradus & in plaja que vocatur Coja. Hu-
jus rei sunt testes doniinus Guillelmus
de Luteva, dominus Raimundus Berenga-
rius, &c.
' Archives du domaine deMontpellier j Vendrei,
n. 6.
3C)3.
Lettres du roi Louis IX pour les pri-
sons de l'Inquisition à Carcassonne
ô* à Bejiers ' .
LUDOVicus, Dei gratia Francorum rcx,
dilecto & fideli suo J. de Cranis senes-
callo Carcassone salutem & dilectioneni.
Mandamus vobis, quatinus competen-
tem in Carcassona & Bitterris civitatibus
in nostro dominio assignetis fratribus in-
quisitoribus heretice [pravitatis ] car-
ceres, in quibus damnati hcretici teneantur
& includantur, providentes quod cuilibet
incarceratorum dictum est, maxime
quorum ad nos bona devenerint, panis 8c
aqua ministretur per singulas dies, ut de-
cet. Volu ut dicti fratres inquisitores,
quamdiu nobis placuerit, per diem habeaiit
decem solidos pro expensis suis de bonis
dictorum de ipsis bonis haberi possit,
Mulieribus etiam que heretice sunt nec
consensisse invente fuerint dotes suas
restitui faciatis. Actum apud Pontisaram,
anno Domini m'CCXL'VI», mense julio.
394.
CCLXXV
Actes touchant la soumission du
vicomte Trencavel au Roi ^.
1. "K TOTUM sit, &c. quod nos Trcncavcl-
■IN lus, dictus vicecomes quondam Car-
casfone, coram dominis C. Dei gratia
episcopo Carcassone, & Joanne de Cranis
seiiescallo Carcassone, nos & nostra suppo-
nimus ad omnimodam voluntatcm domini
Ludovici, Dei gratia régis Francorum, 8c
pro voluntate predicti domini régis te-
nenda 8c servanda Rogerium filium nos-
trum in obsidem vobis domino Joanni se-
An
I 24^
juilli:t.
liJ.nri!;.
I. m:
col..| 5S.
An
1246
i*"' sep*
tcmbre.
■ Doat, vol. 154, (" 236.
' Archives du domaine de Montpellier) Careaj-
sonne, n. 3. [Doat, vol. 170, f" 3 16.]
An
1246
Éd.orîg.
t. m,
001.459.
1:07
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1208
nescallo Carcassone tradimus, custodien-
diim & tenendum tantum quantum domini
régis Francorum placuerit voluutati. Et si
nos ei placuerit recipere ad suam volunta-
tem, faciet nos reconciliari autoritate do-
mini pape vel mandate ab illa excommu-
nicatione, qua tenemur, & ita nos ejus
supponimus voluntati. Si vero continge-
ret, quod absit, quod ipse dominas rex
Francorum nollet nos recipere ad suam
voluntatem, reddetis filium nostrum nobis,
S: vos predicti domini, C, Dei gratis epi-
scope Carcassone, & J. de Crannis, senes-
calle Carcassone, guidabitis nos & filium
nostrum Rogerium & socios nostros us-
que ad locum nobis & sociis nostris tutum,
defensabilem & securura, & predicta om-
nia tenere & servare, tactis sacrosanctis
Evangeliis, juramus. Et ad majorem horum
firmitatem, presentem cartam sigilli nostri
munimine fecimus roborari, Actum hoc
Carcassone indomodomrni episcopi, anno
a Nativitate Christi ai ce XL VI, kalendis
septembris, in presenfia & testimonio do-
mini Raimundi de Canesuspenso, domini
Raimundi de Puroforti, Bernardi de Pobol,
Guillelmi de Taxio, magistri Berengarii
judicis curie domini régis Carcassone, &
Pctri Poncii publici Biterris notarii, qui
rogatus a predictis hec scripsit.
IL Ludovicus', Dei gratia Francorum
rex, dilecto & fideli suo J. de Cranis, se-
nescallo Carcassone, salutem & dilectio-
nem. Litteras, quas nobis misistis super
negocio Trencavelli, qui se nominat vice-
comitem Biterris, recepimus, & consilio &
tractatu habito super eo, videtur nobis &
consilio nostro expédions, quod dicto
Trencavello in senescallia Carcassone D li-
bre annui redditus non assignentur, sed
cum idem omnia munimenta sua, si qua
habet super dicto vicecomitatu, reddide-
rit, renuntiaveritque omni juri, si quod ei
tam in eodem vicecomitatu, quam in se-
nescallia Bellicadri competit vel compe-
tere potest, & securitates quas débet près-
tare prestiterit, & lis factis fecerit se ab-
solvi ab excommiinicatione qua tenetur
astrictus, & crucem assumât, si nobis pla-
cuerit, nobiscum profecturus in Terrc-
Sancte subsidium, quemadniodum extitit
prolocutum, receptis prius ab eo securita-
tibus bonis, placet nobis & volumus, quod
in senescallia Bellicadri DC libre annui
redditus ei assignentur, vobis mandantes,
ut provide curetis de )oCo, in quo in dicta
senescallia Bellicadri dictus ei redditus
valeat assignari. Datum apud Gonnesiam,
die veneris in festo cathedre sancti Pétri,
anno MCCXLVI.
IIL Notum ' sit, &c. quod cum vir no-
bilis Trencavellus, quondam vicecomes
Biterrensis, apud Biterrim constitutus, dé-
finisse! & omnino desamparasset totum
vicecomitatum Biterrensem, omnes ho-
raines dicti vicecomitatus, constitutos in
Biterrensi, Narbonensi, Carcassonensi,
Albiensi, Agathensi & Magalonensi epi-
scopatibus, ab omni fidelitate & homagio
quibus ei tenebantur absolvisset, &: omne
jus quod ibi habebat illustrissimo domino
Lodoico, Dei gratia régi Francie, dedisset
& in eum transtulisset, nos G., Dei gratia
Narbonensis archiepiscopus, R. Biterren-
sis, P. Agathensis episcopi, pro nobis &
pro omnibus abbatibus & ecclesiis nostra-
rum diocesum, publiée protestamur co-
ram domino J. de Cranis, senescallo Car-
cassone, dictam cessionem pro dicto rege
recipienti, & coram curia sua, & consuli-
bus Biterrensibus nonnullis nobilibus
viris & militibus ac toto populo Biter-
rensi, propter predicta in cimiterio Sancti
Felicis ad concionem publicam congrega-
tis, quod dicta cessio vel desemparatio vi-
cecomitatus & terre, quam fecit Trenca-
vellus predictus dicto domino régi, ut est
predictum, non posset nobis, abbatibus,
moiiasteriis & ecclesiis ac hominibus nos-
tris, monasteriorum & ecclesiarum nostra-
rum diocesum, aliquod in posterum pre-
judicium generare, sed salva & illibata
remaneant nobis, monasteriis & ecclesiis
omnia jura, sicut erant ante desemparatio-
ncm & diffinitioneni predictam, reservan-
tes nobis abbatibus & ecclesiis nostris
nominatim, specialiter & expresse, quod
pênes prefatum dominum regem Francie &
An
1247
A.i
1247
7 avril.
Éd.orîg.
t. 111.°
col. 460.
' Archives du domaine de Montpellier; Carcas- ' Archives de l'inquisition deCarcassonne. [Doat,
sonne, n. 8 ; contin. n. I . [Doat, vol. i5j, f" 26J.J vol. 75, f" 28j.]
Au
1247
1:09
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1210
suos justitia nostra semper salva sit in
omnibus, que dictus Trencavellus nobis,
monasteriis & ecclesiis erat astrictus ali-
qua ratione. Hanc autem protestationem
& reservationem ideo facimus, ne nostra
vitatum & tocius vicecomifatus Biterrensis
& Carcassone, & quicquid habebamus nos
vel predecessores nostri in Narbonensi,
Agathensi, Magalonensi, Nemausensi, AI-
biensi, Tholosano vel in aliis Iccis, ubi-
presentia, quia ad hoc testes vocabamur, que, ratione parentum aut predecessorum
in aliquo nobis obsit. Facta est cessio 8i nostrorum, seu habere debebamus. Qua-
protestatio simul anno MCCXLVII, Vil propter nos Trencavellus predictus, con-
idus aprilis, in presentia & testinionio G. suite & ex certa scientia, omni remota
Lodovensis episcopi, Raimundi de Cane- fraude & dolo, nulla vi seu violentia inter-
suspenso, Berengarii Guillelmi, Guillelmi cedente, set gratis, bono animo & bona
de Ludeva, Deodati de Bociacis, Poncii de fide atque gratuita voluntate, per nos &c
Olargio, Guialfredi de Felgariis, Barbi- heredes nosfros présentes & futuros, sol-
Auri, Guillelmi Raimundi de Columbariis, vimus in perpetuum & liberamus vos mi-
loannis de Boiano, Pétri de Podiosali-
cono, Bernardi de Landa militum, &c. Ad
majorem autem omnium firmitafem, nos
predicti archiepiscopus Narbonensis, R.
Biterrensis, P. Agatensis episcopi, P. Vil-
lemagne, P. Sancti Poncii Thomariensis,
G. Ananiensis, Sancti Tiberii, B. Sancti
Pauli Narbone, J. Sancti Affrodisii Biterris
ecclesiarum & monasteriorum abbates, si-
gillorum nostrorum munimine corrobora-
nius, 8cc.
IV. Pateat' universis, quod nos Trenca-
vellus, vicecomes quondam Biterris & Car-
cassone & filius quondam Raimundi Rot-
gerii, vicecomitis quondam Biterrensis &
Carcassone, confitemur & recognoscimus
vobis militibus & probis honiinibus de
Lombers, videlicet Sicardo de Buxasone,
Matfrido Boldraco, Petro Sigario, Hugoni
lites & probos homines antedictos & totam
universitatem de Lombers & singulos ejus-
dem, mares seu feminas, présentes & futu-
ros, & totam progeniem vestram, ex vobis
& vestris descendentem usque in finem
seculi, scilicet ab omni dominio seu domi-
natione ac jurisdictione civil!, & etiam
ab omni vinculo servitutis seu serviciis, 8i
ab omni fidelitate & sacramento fidelitatis
& aliis in quibus vel pro quibus nobis vel
antecessoribus nostris ratione dominii, ju-
risdictionis seu potestativi, jure vel con-
suetudine vel alio quolibet modo teneba-
mini vel eratis astricti. Concedentes vobis
& vestris, ut sicut unquam nobis vel an-
tecessoribus nostris fuistis obedientes &
subdili ratione jurisdictionis, potestativi,
districtus, fidelitatis vel sacramenti fideli-
tatis vel alio quolibet modo, ita plene &
de Paulin, ErmengaudoAmblardi,Gallardo plenius illustrissimo domino nostro régi
Pelapol, Petro Vassalli, Guillelmo Fro-
tardi, Johanni Quairel, Isarno de Malpas,
Hugoni Boucort & Petro Duranti de
Condat & toti universitati de Lombers,
nos solvisse & diffinisse atque douasse 8c
in perpetuum disamparasse, per nos & om-
nes heredes nostros présentes & futuros,
illustrissimo domino nostro Ludovico, Dei
gratia Francorum régi, & suis heredibus
& specialiter domino J. de Crannis, senes-
callo suo Biterris & Carcassone, récipient!
pro dicto domino rege eandem solutionem
& diffinitionem, videlicet totum vicecomi-
tatum Biterris & Carcassone & universi-
tatem, milites seu populum dictarum ci-
' Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 1,
11. 14. [J. 3o3 ; original jadis SieUé.j
Francorum Scsuis in perpetuum teneamini
& sitis astricti de mea convenientia & as-
sensu expresso, ita quod in nichilo de
cetero sitis nobis ligati vel astricti, sed so-
lummodo, ut dictum est, excellentissinio
domino régi nostro supra nominato, nec
deinceps vos vel vestros nos possimus in-
terpellare vel improbare, redarguere seu
accusare vos vel aliquem vestrum de ino-
bedientia vel fide seu fidelitate non ser-
vata, occasione dominii seu dominatioiiis
vel jurisdictionis seu alicujus potestativi.
Rémittentes etiam bono animo & bona
fide vobis & vestris & singulis vestrum ple-
narie omnem indignationem & animi ran-
corem, quam vel que contra vos vel ali.
quem vestrum habere vel facere potera-
mus, occasione alicujus offense olim a vcLls
An
1247
An
1247
i:îi
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
212
lid.orig.
t. 111,
col. 461.
coatia nos facte vel perpetrate vel alterius
cujuslibet excessus a vobis in nos vel con-
tra nos facti vel verbi aliquo unquam tem-
pore initi vel commissi. Promittentes cor-
poraliter, tactis sacrosanctis Evangeliis,
vobis predictis niilitibus & probis homini-
bus antedictis & toti universitati de Lom-
bers prenominate , quod niiUo tempore
contra predictam solutionem vel absolu-
tionem, diffinitionem seu disaniparatio-
nem & donationem vel contra ea, que sii-
perius dicta sunt, iinquam veniemus vel
veniri faciemus in judicio vel extra, aliquo
jure vel juris remedio vel terre consuetu-
dine, quibus contra venire possemus. Re-
nuntiantes specialiter in predictis excep-
tioni doli seu in factuni, vis vel metus &
ingratitudinis & orani alii legis & canonis
beneficio, quibus ad ea que dicta sunt in-
fringenda venire quolibet modo possemus,
volentes & concedentes quod bec genera-
lis renuntiatio prosit & eat vobis in
perpetuum, acsi casus spéciales legum,
decretorum vel decretalium essent hic
cxpressim dicti vel quelibet alla jura
nominatim interposita, Nec fecimus vel
faciemus nec fieri vel dici consentiemus,
quominus supradicta vel eorum singula
iirma in perpetuum inviolabiliter perma-
neaiit. Actum fuit hoc apud Castras, in ci-
niiterio Sancti Vincentii & Sancti Beue-
dicti, anno a Nativitate Christi millesimo,
ducentesimo, quadragesimo septimo, liii
îdus madii, in presentia & testimonio do-
mini D., Uei gratia episcopi Albiensis,
Guallardi prepositi Sancti Salvii, domini
G. abbatis Castrarum, Isarni Bonihominis
monachi de Castris, Bernardi de Sancto
Privato sacriste Sancti Vincentii, domini
Raimundi de Canesuspenso, domini Hugo-
nis de Arsis, domini Guidonis de Manen-
cort, Guillelmi de Podio de Albio, domini
Guillelmi Pelu, domini Johannis de Bur-
latio, magistri Guillelmi de Lombers, Guil-
lelmi Pétri de Vintrono, Raimundi de
Virmilio, Arnaldi Amblardi, Bernardi de
Albio, Arnaldi Baconi, Arnaldi Raines,
Pc'tri Fabri, Bernardi de Penna, Symoiiis
de Viridario juvenis, Arnaldi Escafre, Du-
rant! de Pallerol & quamplurium aliorum
clericorum & laicorum, & mei Pétri Poncii
publici Biterris notarii, qui rogatus a
dicto Trencavello quondam vicecomite &
aliis predictis hec omnia scripsi & signum
meum apposui. (hocus signi.)
V. Uiiiversis ' présentes litteras inspec-
turis, Trencavellus dictus vicecomes By-
terrensis, salutem in Domino. Noveritis,
quod nos quitavimus & adhuc quitamus
excellentissimo domino nostro Ludovico,
Dei gratia illustrissimo Francorum régi,
& omnibus heredibus ejus imperpetuum
totum vicecomitatum Bylerrensem, si for-
san in eodem vicccomitatu jus nobis ali-
quod competebat, & omnia dominia, jura,
feoda, possessiones, fidelitates & omnia
quecumque aliquo modo habuimus & ha-
bere debuimus, & quecumque nobis com-
petierunt aut competere potuerunt quo-
cumque modo in omnibus civitatibus,
castris, villis, dyocesibus & terris Biter-
rensi, Carcassonensi, Tholosano, Albiensi,
Agathensi, Lodovensi, Nemausensi & Ma-
galonensi. Omnes vero viros ecclesiasti-
cos, barones, milites & quoscumque alios
nobiles, omnes communitates & quoslibet
homines civitatum, castrorum, villarum,
dyocesum & omnium predictarum terra-
rum absolvimus & quitavimus, & adhuc
absolvimus & quitamus ab omnibus homa-
giis, fidelitatibus, serviciis, coUigationi-
bus, juramentis & obligationibus, rede-
venciis & juribus quibuscumque, volentes
& concedentes, ut si quid juris nobis
competierat aut competebat in omnibus &
singulis antedictis, sit & remaneat imper-
petuum predicto domino régi & omnibus
heredibus & quibuscumque successoribus
ejus, & omnibus causam ab eodem domino
rege vel geuitore ejusdem, heredum seu
successorum suorum habentibus vel etiam
habituris, Supradicta autem omnia pro
nobis & heredibus nostris quitavimus &
quitamus predicto domino régi & omni-
bus heredibus & successoribus suis &
omnibus causam habentibus ab cisdera.
Proiiiisimus etiam & adhuc promittimus
predicto domino régi, prestito super sa-
crosancta Dei Evangelia juramento, nos
premissa omnia fideliter ac firmiter ser-
vaturos & contra in alit[uo non veuturos.
' Trésor des chartes du roi; Languedoc, n, 12,
fj. ipTi ; original.]
An
1247
An
1247
ii3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1214
An
IÏ47
octobre
Promittinuis quoque heredes uostros pre-
dicta omnia servaturos & contra in aliquo
non venluros, & de hiis etiam omnibus
firmiter observandis honeramus eosdem
& esse volumus obligatos. In quorum
omnium testimonium & perpetuam firmi-
tatem, présentes litteras sigillo quo ute-
bamur, quando dicebamur vicecomes Bi-
terrensis, necnon & novo sigillo nostro
fecimus sigillari. Quibus sigillatis, predic-
tum primum sigillum cum contrasigillo,
quo tune similiter utebamur, fecimus cas-
sari & frangi totaliter in presentia sepe-
dicti domiiri nostri régis, ad majorem se-
curitatem omnium predictorum. Actum
Parisius, anno Domini M°CC°quadragesimo
sepfimo, mense octobri.
VI. In ■ nomine sancte & individue Tri-
nitatis, amen. Ludovicus, Dei gratia Fran-
Éd.Olig.
t. MI.
col. 462.
idem Trencavellus dictas D libratas terre
loco predicfarum DC libratarum recipere
teneatur, & prefate DC librate ad nos &
heredes nostros libère reverterentur. Quod
ut perpétue firmitatis obtineat robur, pré-
sentera paginam sigilli nostri autoritate
& regii nominis caractère inferius anno-
tato fecimus comuniri. Actum apud Pon-
tysaram , anno Incarnacionis dominice
M°CC''XL''VII°, mense octobris, regni vero
nostri anno XX°I°, astantibus in palatio
nostro quorum nomina supposita sunt &
signa. Dapifero nuUo. S. Stephani buticu-
iarii. Signuni Johannis camerarii. Consta-
bulario nuUo. Data vacante cancelaria.
VU. Universis' présentes litteras ins-
pecturis, ego Trenquavellus Byterrensis
notum facio, quod ego mutuo accepi ab
excellentissimo & karissimo domino meo
' Manuscrit i Coliert,n"^ îzfîp&aiyS. [Lat.ppptf,
p. 9.]
395.
Sentence des consuls de Toulouse dans
une ajjaire de succession^.
NOVERINT omnes présentes pariter &
ftituri, causam fuisse coram consulibus
Tholosanis inter Bernardum Ramundum
de Tholosa, pro Thoseto filio suo & do-
mine Alcaye quondam uxoris sue, & Ka-
mundam & Causidam sorores, filias quon-
dam Ramundi Pétri Nigreti & Sausse
uxoris sue, per se ipsas ex parte una, &
dominam Mathenam uxôrem quondam
' Trésor des chartes; Etat des dettes, n. 8. [Atij.
J. 29Ô, 11. 12 iij; original scellé.]
' JJ. XXI, f" 79 v°, u. XXXV. — Voici un
An
1247
An
1248
juin.
corum rex, notum facimus, quod cum di- Ludovico, Dei gratia Francorum rege, su-
lectus & fidelis noster Trencavellus nobis per assignamentum quod ipse michi fecit
& heredibus nostris quittaverit jus, si quod in pedagio Belliquadri, ducentas octoginta
habebat seu habere poterat in terra vice- libras Turonensium, percipiendas ab ipso
comitatus Biterrcnsis & in tota terra que domino rege vel ejus mandate in pedagio
fuit patris siri, secundum quod in litteris predicto instantis primi anni, qui incipiet
dicti Trencavelli continetur, nos eidem in instanti nativitate Domini. In cujus rei
Trencavello & ejus heredibus dedimus testimonium, sigillum meum presentibus
in feudum & homagium ligium DC libra- litteris apposui. Actum ante Rochain de
tas terre Turonenses, assignatas in locis Glui, anno Domini m°cc° quadragesimo
inferius annotatis, videlicet apud Caune- octavo, mense julio.
tam ce libratas, apud Bellegarde ex libra-
tas & in pedagio Belliquadri ccxc li- — — .
bratas, in hiis terminis in dicto pedagio
percipiendas, videlicet in nativitate Do-
mini LXX libratas & L solides, totidem in
annunciatione béate Marie, totidem in
nativitate beati Johannis Baptiste, & toti-
dem in festo sancti Michaelis. Hoc ex-
cepto, quod nos in predictis exercitum
nostrum, equitationcm nostram & resor-
tum nostrum retinemus. Dictas autem DC
libratas terre vel partem nos dicto Tren-
cavello in alio loco poterimus assignare.
Quod si fecerimus, dicte DC librate terre,
vel pars, quia in alio loco fiet assignatio,
ad nos & heredes nostros libère reverten-
tur. Et si [pro] predictis DC libratis terre
D libratas terre in viceconiiiatu Biterrensi
nos dicto Trencavello assignare vellemus,
An
124Ô
12 no-
vembre.
■" I2l5 PAEUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 1216 "1 —
An An
Johaiinis Astronis & ejus filiuin Petrum Astro tenuit in dcmo sua pro concubina "*
Sobacium iiotarium pro se ipso & nomine dictani Saussani & ipsam postea niaritavit,
donationis ab ipsa domina Mathena sub & ita ipsam in domo sua teaendo habuit
hoc sibi facto ex parte altéra. — In pri- ex ea ipsum Johannem Astronem & tenuit
mordio cujus cause, prestito prius ab ipsis & nutrivit ipsum in domo sua pro filio suo
partibus juramento, dicti Bernardus Ra- naturali, & dicebat & confitebatur publiée
nnindus de Tholosa & Ramunda & Cau- ipsum esse naturalem filium suum & dicte
sida dixerunt, quod dictus Johannes Astro Sauce, & ipsa Saussa tenebat ipsum Johan-
decesserat intesfatus 8c omnia ejus bona nem Astronem pro naturali filio suo &
& jura remanserant jure succ°ssionis cui- dicti Berengarii Astronis. Et hoc ita pu-
dam ejus filio nomine Marssibilie, que re- blice confitebatur 8c dicebat 8c idem Johan-
jnanserat ab ipso Si a dicta domina Ma- nés Astro faciebat in suis instrumentis
thena quondam uxore sua, 8t quod ipsa scribi 8c nominari se Johannem Astronem
Marcibilia post mortem dicti Johannis As- filium Berengarii Astronis, 8c dicebat 8c
tronis patris sni decesserat infra elateni,8c confitebatur publiée quod ipse fuit filius
quod tota hereditas 8c omnia bona 8c jura naturalis dicti Berengarii Astronis 8c dicte
mobilia 8c immobilia, que dictus Johannes Sausse, 8c quod idem Berengarius 8c dicta
Astro tempore mortis sue habebat 8c tene- Saussa fuerunt ei pater 8c mater naturales,
bat 8c habere 8c tenere debebat, 8c sicut 8c quod Berengarius Astro filius quondam
melius ejus predicte filie Marcibilie re- dicti Berengarii Astronis in suo testa-
manserant 8c pertinebant, erant 8c esse mento de suis debitis {sic) paternis legavit
debebant dicti Thoseti 8c Ramunde & d solidos Tolosanos eidem Johanni As-
Causide predictarum 8c eis pertinebant 8c troni, ut fratri suo naturali. Et quod Ra-
pertinere debebant secundum consuetudi- munda 8c Causida predicte fuerunt filie
nem Tholose, jure successionis pro dicta légitime Ramundi Pétri Nigreti predicti 8c
Marcibilia, ut propinquioribus eis in gradu ejus uxoris Sausse supradicte, 8c quod ipse
parentele ex parte patris ejus Johannis Ramundus Petrus 8c Saussa fuerunt vir 8c
Astronis supradicti. Quare totam predic- uxor 8c ad invicem conjugaliter se gere-
tam hereditatem 8c omnia bona 8c jura bant 8c constante eorum matrimonio Ra-
predicta, mobilia scilicet 8c immobilia, si- munda 8c Causida predicte ex ipsis con-
çut melius erant 8c esse debebant dicte cepte fuerunt atque nate, 8c ipsi Ramundu?
Marcibilie tempore mortis sue 8c ei perti- Petrus 8c Saussa tenuerunt 8c nutrierunt
nebant 8c pertinere debebant, pecierunt eas per filias suas legittimas, 8c dicebant
sibi a parte adversa reddi, restitul atque palam 8c confitebantur quod ipse erant
tradi. Et dixerunt 8c posuerunt, quod dictus eorum filie legittime. Et ipse Ramunda 8c
Johannes Astro fuit frater domine Alcaye Causida se esse eorum filias légitimas con-
k Ramunde 8c Causide predictarum, sci- fitebanturS: dicebant, 8cquod dictus Johan-
licet domine Alcaye ex parte Berengarii nés Astro 8c dicta Ramunda 8c Causida
Astronis quondam patris ejus 8c Ramunde fuerunt fratres uterini, scilicet filii dicte
8c Causide ex parte earum matris Sausse, 8c Sausse, 8c gerebant se ut fratres 8c confite-
quod idem Johannes Astro fuit filius natu- bantur palam se esse fratres uterinos filios
ralis ipsius Berengarii Astronis 8c ipsius dicte Sausse, 8c quod una mater fuit ipsius
Saussie tantum, 8c quod ipse Berengarius que Saussa voeabatur, 8: quod ipsum
t.ibleau généalogique qui rendra un peu plus claire la filiation des parties dont il s'agit dans cette
pièce :
Bcrenger Astro a pour enlants iogitinies ; — Je sj niajtr;:sse Bauisia, — laquelle, je son mari Raimond Nigret, a
Alcaya, qui cpouse BOrengci- Astro. Jean Astro, qui épouse Raimondc & Causide
Bernard KainionJ de Matliene, laquelle, d'un autre
Toulouse ^ mariage, a
'llio^cl. iiiorle ji;'a;ie. Poire Sobucius,
notaire.
An
I217
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
U18
Johannem Asfronem iii fiiiiere suo lugere
pro fratre suo Ramunda & Causida siipra-
dicte. — Et ad hec supradicta universa &
singula Beniardus Ramiindus de Tholosa
& Kamunda & Causida sibi pecieruiit ex
adverso responderi. Que oniuia & singula
ab ipsis superius posita pars adversa iiega-
vit penitus esse vera. — Post hec dictus
Beniardus Ramundus de Tholosa & Ra-
munda & Causida predicte posuerunt &
dixerunt, quod dicta Marcibilia, de cujus
hereditate & bonis agitur, fuit filia legit-
tima Johannis Astronis & quod ipsa deces-
sit infra septempnium, Si. quod hereditas
& [bonaj ipsius Johannis Astronis perti-
nebant eidem Marcibilie filie sue tempore
mortis ipsius Marcibilie, ut ejus filie legit-
time 8c tanquam heredi ejus ab intestalo,
salvuo {sic) jure suo in testamento, si idem
Johannes Astro illud condidisset. Dixerunt
ïimiliter & posuerunt, quod dicta domina
Alcaya, filia quondam dicti Berengarii As-
tronis, scilicet uxor ipsius Bernardi Ra-
niundi de Tholosa, fuitmater dicti Thoseti
filii dicti Bernardi Ramundi de Tholosa,
& quod consuetudo est in Tholosa, quod
hereditas & bona deffunctorum ab intes-
tate pertinent & rémanent ad propinquio-
res ex parte patris eorumdem deffuncto-
rum. — Et hec omnia ipse Petrus Sobacius
vera esse agnovit, excepta dicta consue-
tudine, quani esse in Tholosa negavit,
protestato quod si esset non haberet lo-
çiiia in hoc casu, scilicet in proximis ex
parte patris non legittimi, ymo exigeretur
quod pater esset legittimus quod hic non
est, nec haberet locum talis consuetudo
in proximis patri ex parte linee materne,
ut altéra pars esse asserit in hoc casu, nec
in omnibus bonis deffunctorum ab intes-
tato, undecumque advenissent. Et dixit &
posuit ipse Petrus Sobacus ad deffenlio-
nem sui & hcreditatis & jurium predic-
torum, quod dicta domina Mathena mater
sua fuit mater dicte Marcibilie de cujus
hereditate & bonis agitur, quod ipsa Ma-
thena suscepit eam ex legittimo matrimo-
nio, & quod ipse Petrus Sobacus fuit frater
uterinus ipsius Marcibilie. — Et hoc ab
ipsoPetroSobaco posita vera esse concessit
pars adversa, dicen: quod ei non faciunt
projudiciuin ralionibus suprndictis. l)i.''.it
similiter & posuit ipse Petrus Sobacus
quod hereditas & bona dicte Marcibilie,
de quibus agitur, tempore quo dicta do-
mina Mathena contulit eidem Petro So-
baco filio suo jus, quod ipsa ibi habebat
jure succession! (.sic), pertinebant jure
proximitatis pro dicta Marcibilia eidem
domine Mathene matri suo & ad ipsum
Petrum Sobacum & fratres ejus & sororem
vel ad ipsam dominam Mathenara tantum
vel ad ipsum Petrum Sobacum & fratres 8c
sororem ejus tantum, — Pars adversa, sci-
licet Bernardus Ramundus de Tholosa 8c
Ramunda 8c Causida, concedunt hoc ita
esse 8c debere fieri de jure scripto. Dicunt
tamen quod in hoc est parti adverse dicta
consuetudo in hac civitate contraria, que
juri scripto prevalet & est pocius obser-
vanda. — Cumque vero dicte partes super
premissis diucius disputassent 8c pluribus
positionibus faciendis renunciassent, con-
sules assignaverunt Bernardo Ramundo de
Tholosa 8c Ramunde 8c Causide predictis
diem ad probandum que superius posue-
rant 8c negata fuerant ex averso (sic). Qua
die per instrumenta publica 8c plures tes-
tes idoneos ea omnia vera esse sufficien-
tissime probaverunt. Quibus instrumentis
vel testibus vel eorum atestationibus ab
altéra parte nichil objectum est quod va-
leret, licet ad hoc esset ei dies specialiter
assignata. Verumptamen ad probandum
dictam consuetudinem, ipsi consules diem
minime assignarunt, nam si fieret, esset
contra consuetudinem Tholosanam , 8c
quantum ad illam super se retinuerunt, ut
utrum esset necne per se ipsos inquire-
rent, dictis partibus absenfibus 8c ncscien-
tibus, plenarie veritatem. Tandem audiîis
petitione 8c deffentione predicta 8c positio-
nibus 8c respontionibus hinc inde factis 8c
instrumentis 8c testibus in causa productif
8c eorum atestationibus, 8c considerato 8c
etiam per inquisitionem factam a consuli-
bus invento consuetudinem esse in Tho-
losa, quod ad propinquiores ex parte linee
paterne hereditates 8c bona deffunctorum
ab intestato jure successiojiis pertinent Se
debent permanere, 8c toto hoc negocio
tam pro una quam pro altéra parcium di-
ligenter considc-rato 8c examinato, facta
prius reiiuncialionc allegationuni facti 8c
An
1246
VIII.
39
An
1 2^6
1:19
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
: 220
juris super hoc a partibtis supiadictis, con- Ceserfo, Ramundus Raynerius, Arnaldiis
suies Tholose dixerunt & cogiioveruut pei- Cavallus, Stephanus Magister, Potrus Vi-
sentenciam diffinitivani, quod faereditas & talis Blaziiuis & Giiillelnnis Ugo Pellipa-
bona & jura, que dictus Johannes Astro rius, qui juditio cognoverunt & dixerunt
habebat & habere debebat tempore niortis omuia supradicta xii die introitus mensis
sue, scilicet niobilia & immobilia, que qui- novembris, régnante Lodovico rege Fran-
dcm pertinebant & pertinere debebant corum, Ramuiido Tholosano comité, Ra-
dicteMarcibilie filie sue jure successionis, niundo episcopo, anno millesimo CC'XL"
ut filie sue legittime, que post mortem sexto ab Incarnatione Doniini. Hujus sic
dicti Johannis Astronis patris sui decessit dati judicii & cognitionis sunt testes ipsi
infra etateni, ut constat per dictaruni par- prenominati consules & Rogerius de Pala-
cium confessionem, non pertinent nec de-
bent pertinere jure successionis & proxi-
mitatis parentele dicte domine Mathene
matri sue nec dicto Petro Sobaco uterino
tio & Amaldus de Turre & Guillelmus
d'Esquiva & Arnaldus Lambertus & Guil-
lelmus Junquerius cambiator, & Vitalis
Fellipparius mercator & Ramundus Geral-
fratri ipsius Marcibilie ex parte matris dus de Portalli & Guillelmus de Roaxio
sue. Immo ipsi consules ipsam totam he- & Bernardus Gaytapodium & Bertrandus
reditatera Sc'bona & jura, que fuerunt
dicti Johannis Astronis, sicut melius dicte
Marcibilie ejus filie pertinebant & perti-
nere debebant jure successionis paterne,
per sentenciam diffinitivam adjudicaverunt
& cognoverunt prenoniinato Thoseto, fi-
lio dicti Bernardi Ramuudi de Tholosa &
ejus uxoris domine Alcaye, sororis quon-
dam dicti Johannis Astronis, ex parte pa-
tris eorum Berengarii Astronis, & dictis
Ramunde & Causide, filiabus qiiondam
dicti Ramundi Pétri Nigreti, scilicet soro-
ribus dicti Johannis Astronis ex parte ma-
tris earum Sausse, & ipsam hereditatem &
bona ipsi consules, ut dictum est, eidem
Thoseto & Ramunde & Causide adjudica-
verunt secundum predictam consuetudi
Pellipparius & Guillelmus do.Rayna, qui
cartam istam scripsit niandato consulum
predictorum.
396. — CCLXXVI
Extraits de diverses lettres du roi
saint Louis '.
L T UDOVICUS, Dei gratia Francorum
J-/ rex, dilecto & fideli suo J. de Cra-
nis salutem & dilectionem. Mandamus
vobis quatinus, reccpta bona securitate
._ , -- & sufficienti ab hominibus, qui fuerunt
nem Tholose & pro ipsa consuetudine, ut faiditi a Carcassona, super pecunia quam
propinquioribus eidem Marcibilie in gradu debent nobis persolvere terminis ad hoc
parentele ex parte patris ejus Johannis assignatis reddenda, i]5S0S revocetis, &
Astronis jure successionis pertinere, ad de consilio dilecti & fidelis nostri epi-
omnes eorum voluntates inde perpétue scopi Carcassone & Raymundi de Cane
faciendas, nonobstantibus hiis que quan
tum ad dictam successionem dixerat in
contrarium pars adversa. Erant autem
tune consules Ugo de Roaxio, Bertrandus
de Villanova, Curvus de Turribus, Roge-
rius Barravus, Geraldus Arnaldus, Guillel-
mus de Pozano, Bernardus de Quinballo, anteguerram habebant & possidebant, res
Vitalis de Agenno, Bernardus Saurellus, tituentes. Consuetudines autem ipsonim
Petrus Ramundus Godus, Bernardus de bonas & rationabiles eisdem dimittatis, ita
Trageto, Bonus Mancipius, Maurandus, tamen quod pro voluntatis nostre arbitrio,
Ramundus Berenguerius, Poncius Astro,
Bertrandus d'Esqualquencs,Poncius de Pri- ■Archives du domaine de Montpellier; séné-
nhaco, Vitalis Faber, Ramundus do Sancto chaussée de Carcassonne, n. 8j cont. n. i.
An
lid.orig.
• t. 111.
col. 462,
An
1247
21
janvier.
suspenso & aliorum proborum virorum
aliquem locum ad habitandum assignetis
eisdem, per quem aliquod damnum sive
malum Castro nostro & ville Carcassone
non possit evenire, ipsis hominibus he-
reditates & possessiones proprias, quas
An
1247
i2;i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1222
ÉJ.orig
1. 111.
C0I.4Ô3.
An
'M7
iCvrigr.
An
I 2.}7
nos sive hereJes nostri eas amovere seu
mutare valeamus. Intelligimus efiam quod
dicti homines ecclesiam Béate Marie &
ccclesiam fratrum Minorum, quas dc-
stnixeruiit, dubeant reficçre propriis sump-
tibiis & expeiisis. Proditores auteni, qui
vicecomitem in burgo Carcassone intro-
diixerunl, qui & proditionis fuerunt prin-
cipales in dicta villa, minime revocetis. Si
vero contingat quod, ut supradictum est,
homines revocentur, ex parte nostra re-
quiratis dilectum & fidelem nostrum epi-
scopum Carcassone, ut de emenda quam
intendit petere ab eisdem, tantum faciat,
quod ipsi grates scire debeamus. Datum
apud Asnerias, die lune post cathedram
sancfi Pétri.
II. Ludovicus, &C. dilecto & fideli suo J.
de Cranis, sen. Carcass. &c. Super ils que
nobis significavistis, de Oliverio de Ter-
niinis, quod paratus est pro servitio Dei
& nostro crucem accipere & in Terre
Sancte subsidium proficisci, sciatis quod
nos istud gratum gerimus & acceptum, vo-
bis mandantes quatinus, receptis ab ipso
sccuritatibus, prout vobis alias dedinius in
mandatis, dicatis eidem quod assumpto
viviiice Crucis signo, preparet tali modo,
quod se quinto niilitum possit illic venire,
& sibi provideat ad opus nostrum do XX
balestariis bonis & bene paratis ad dena-
rios nostros pro servitio predicto.Scientes
quod hoc idem dicto Olivario per litteras
nostras mandamus. Actum Parisius, anno
Domiiii MCCXLVI, niense iebruarii.
III. Ludovicus, &c. dilecto & fideli suo
J. de Cranis, &c. Dilecta & fidelis nostra
B., domina Vene, nobis significavit, quod
cum ipsa ad partes vestras accessisset, ut
terra dilecti 8c fidelis nostri Philippi de
Monfeforti, de qua contentio fuerat inter
eandem dominam & Guidonem filium ejus
ex uiia parte, & gentes ipsius Philippi ex
altéra, divideretur, sicut in judicio coram
nobis fuerat ordinatum, gentes predicti
Philippi de Monteforti, partem eundem
Philippum contingentem capere nolue-
rint, ca occasione pretendentes, quod
Guido filius dicte domine, qui partes terre
predicte debebat faccre, sicut dicebatur,
presens non erat. Unde cum dictus Guido
partcni suam, quam de dicta terra sua ha-
bere debebat, eidem domine matri sue
quittavit coram nobis, vobis mandamus
quatinus, cum dicta domina de terra pre-
dicta partes légitimas fecerit, gentes dicti
Phil. moneatis, ut partem ipsius Phil. ca-
piant. Quod si facere noluerint, vos dic-
tam dominam, pro se & filio suo Guidone,
de parte ipsam dominam & eundem filium
suum Guid. contingente de terra supra-
dicta in saisinara ponatis.
IV. Ludovicus, &c. dilecto & fideli suo
J. de Cranis, &c. Cum dilectus & fidelis
noster consanguineus R., cornes Tholose,
debeat ad partes Hyspanie proficisci, man-
damus vobis, quatinus in terra ipsius vel
in eis, que ad Ipsum pertinent, nihil inté-
rim foretaciatis, sed terram ipsius intérim,
donec redierit, deffendatis & protegatis.
V. Ludovicus, &c. dilecto & fideli suo J.
de Cranis, &c. Cum Oliverius de Terminis
crucem assumpserit, in subsidium Terre
Sancte nobiscum profecturus, quod gratum
gerimus & acceptum, mandamus eidem,
quod ipse provideat sibi de IV militibus
& XX balestariis, sicut alias mandavimus
eidem, ut eos ad passagium nostrum secum
paratos habeat. Et ut ipsius parcatur la-
bori, placet nobis, quod ad nos venire dif-
férât usque prope terminum motus nostri,
quando propius in ejus |)artibus nos pote-
rit invenire. Si tamen cifius ad nos venire
voluerit, placet nobis. Unde vobis manda-
mus quatinus, si ipse citius venire volue-
rit, vos eidem salvum conductum prebeatis.
VI. Ludovicus, Sic. dilecto & fideli suo
J. de Cranis, senescallo Carcassonne, &c.
Scire vos volumus, quod dilectus & fidelis
no?ter archiepiscopus Narbone, promisit
pro se & prclatis provincie in presenlia
legati Francie nobis, quod decimam, quam
de mandato domini pape colligi mandamus
per totam provinciam supradictam, pcr-
solvi facict, ita tameii quod sibi & prelatis
dicte provincie concedimus, quod incipiat
soiutio dicte décime a maio nuper pre-
torito. Quod eidem concessimus, &c.
VII. Ludovicus, &c. dilecto & fideli suo
J. de Cranis, &c. Cum dilectus & fidelis
noster Trencavellus lator presentium no-
biscum pacem fecerit, mandamus vobis
c[uatenus filios ejusdem, quos tenetis, sine
mora deliberetis eidem, Actum apud Pou-
An
1 247
An
1247
An
I 247
An
1247
t. III,
col . 464.
An
1247
octobre.
An
1247
An
1247
octobre.
1223
PREUVES DE L'HISTOIRE DE Lx\NGUEDOC.
Î224
An
1247
tisaram, anno Domini Mccxt-Vii, mease
octobris.
VIII. Ludovicus, &c. dilecto & fideli suo
J. de Cranis, &c. Mandamus vobis, cjuati-
mis V milites & v balistarios équités, quos
dilectiis & fidelis noster Trencavellus se-
cum ducet ad partes Jerosoliniytanas in
subsidium Terre Saiicte, in terrain nostrani
venire, redire & morari permittatis, nisi
aliud forefactum fecerint preterquam in
giierra dicti Trencavelli, ita tamen quod
ipsi absolvantur ab excoramunicatione,
per quam erant excommunicati, occasione
guerre dicti Trencavelli. Actum Parisius,
anno Domini mccxlvii, mense octo-
bris.
IX. Ludovicus, &c, dilecto & fideli suo J.
de Cranis, &c. Mandamus vobis, quatinus
Raimundum de Tais militeni permittatis
morari in terra nostra, si sit absolutus &
non malefecerit nobis in gucrra, quam mo-
vit contra nos Trencavellus quondani vice-
comes Biterrensis nominatus. Actum apud
Templum juxta Parisius, anno MCCXLVii,
mense octobri.
X. Ludovicus, &c. dilecto & fideli suo J.
de Cranis, &c. Trencavellus, cum quo fe-
cimus bonam pacem, nobis intimavit, quod
ex parte ipsius dilecto & fideli nostro co-
niiti F\ixi commissa fuerunt & in custo-
dian; data quedam instrumenta & carte,
per que potest baberi notitia & cognitio
jurium nostrorum. Mandanuis vobis, qua-
tinus predictas cartas & instrumenta a
])redicto comité ex parte nostra exigatis.
comniutare, &c. Actum apud Vicenas,
anno M ce XL VII, mense octobri.
XII. Ludovicus, &c. dilecto & fideli suo
J. de Cranis, &c. Significavit nobis Goce-
ranus de Pinos &.Bernardus de Caracilles,
milites, quod ipsi nobiscum in partes ve-
illent transmarinas, uterque se quinto mi-
litum, cum armis uterque &: cum XX balis-
tariis equitibus bene harnesiatis & centum
peditibus, ad îalia vadia qualia nostris mi-
litibus & aliis balistariis conferemus. Undo
vobis mandamus, quatinus cum bene secuii
fueritis ab eisdem de pactionibus hujus-
modi adimplendis, & quod ad portum no:-
trum Aquarummortuarum cum predictis
gentibus bene harnesiatis venient, ad
transfretandum nobiscum quando ad por-
tum erimus supradictum, vos D libr. Tu-
ron. super vadia sua mutuo tradatis utri-
que. Actum Pontysare, anno Domini
MCCXLVII, mense decembri.
XIII. LudovicuSj &c., dilecto El fideli
suo J. de Cranis, &c. Mandamus vobis,
quatinus Guillelmo de Vintrono, donii-
cello dilecti consanguinei & fidelis nostri
R. comitis Tolosani, terram, quam dilec-
tus ik fidelis noster Hugo de Arcisio cepit
in manu nostra, ea occasione quod avus
dicti Guillelmi post mortem suam fuit super
heresi condemnatus, sicut nobis per ves-
tras litteras intimastis, que terra movet ex
parte matris ipsius Guillelmi, sicut dicitur,
tradatis & deliberetis eidem, iionobstante
condemnatione predicti avi sui. Et si ali-
qua fortericia sit in terra predicta, illam
& quid ibidem factum nobis fuerit scire
faciatis.
XI. Ludovicus, &c. dilecto 2< fideli suo J.
c'.o Cranis, &c. Mandamus vobis, quatinus
dilecto & fideli nostro Hugoni de Arsitio,
latori presentium, assideatis in villa Cen-
cenonis & in pertinentiis dicte ville CL 11-
bratas terre, taliter quod boscus qui est
circa villam predictam, qui vocatur Bos-
c|uet, sit pcrpretium in assisia dicte terre.
locis dicte ville contiguis, ad edificia fa-
cienda, ad ardendum & ad pasturas ani-
malium, eo nobis salvo, quod quotiens
nobis placuerit, dictam assisiam possimus
An
1248
janvier.
Éd.orig.
t. 111,
col. 465.
quibus habitis, ipsas diligenter custodiatis fortericiam in manu nostra teneatis, donec
aliud super hoc dederimus in mandatis.
Actum apud Meledunum, anno Domini
MCCXLVII, mense januarii.
XIV. Ludovicus, &c., dilecto & fideli
suo J. de Cranis senescallo Carcass. & R.
de Canesuspenso, salutem & dilectionem.
Dédit nobis intelligi Guill. de Monvesquiu
miles, quod quinta pars castri de Termes
& etiam totius terre de Termenesio perti-
net ad ipsum. Senescalle, vobis mandamus
An
1243
ita etiam quod predictus Hugo & homines super ea inquiratis diligenter veritatem &
ipsius eadem habeant usagia sua in aliis ea nobis scire faciatis.
XV. Ludovicus, &c. dilecto & fideli suo
J. de Cranis senescallo Carcass. &c. Man-
damus vobis, C[uatinus castra que in manu
nostra tcnetis, videlicct Penam, Piiegcel-
An
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
126
Au
l;47
tSmars.
siim, Najac & Laurac, dilecto & fideli
nostro consaiiguiiieo R. comiti Tolosano,
vel certo ejus maiidato présentes litteras
ileferentî', deliberetis. Victualia aiitem,
armaturas & alia, que îa dictis castris
habcmus, apud Carcassonani dcferri fa-
ciatis & ad opiis iiostrum beiie coiiservari.
Actiim apud Meledunum, aiino Domiiii
M ce XL VII, mense febniario.
397.
Pièces concernant la ville de Saint-
Antonin , en Rouergae ' .
1. tLI.ustrissimo viro domino & amico
1 karissinio K., Dei gratia comiti Tho-
losaiio, J. de Cranis, miles, seiiescalliis
Carcassone, salutem ciim omnimoda reve-
reutia & honore. Noverit nobilitas vestra
nos litteras domini régis Francie récé-
pissé in hiioc niodum : — Ludovicus, &c.
J. de Cranis senescallo Carcassone Di-
Icctiis consanguineiis & fidelis noster R.,
cornes Tholosc, coram nobis voluit & con-
cessit, quod pasture, que sunt la terri-
torio Sancti Antonini, hominibus ejusdem
ville remaneant pacifice & quiète. Voluit
etiam, quod pasture que actenus fuerunt
communes ipsis hominibus vicinarum vil-
larum comunes remaneant, sicut actenus
consueverunt. De mercato, quod de novo
fccit idem cornes apud Challuz, ita voluit
quod licet per jus & consuetudines patrie,
sicut diccbat, dictum mercatum debeat
remanere, quoH homines predictos dicte
ville Sancti Antonini ab omni damno im-
munes observabitj quod si facero non
poterit, ad minus diem mercati predicti
mutabit. Inhibitionem vero, quam fecerat
ne aliquis de terra sua iret ad mercatum
Sancti Antonini, penitus faciet revocari.
De camino autem dixit idem cornes, quod
ante pacem Parisius factam erat ibidem
caminus in loco quo modo est, & voluit
quod, inquisita super hoc veritate, nos
nihilominus super eadem nostram faciamus
vohintntem. Super depositis vero, debitis,
animalibus & damnis, que dicebant dicti
homines tempore pacis sibi illata fuisse,
respondit idem comes quod predicta non
fecerat seu aliquid habuerat de predictis,
sed si aliquis ballivus suus seu homines îui
aliqua fecerint de predictis vcl habuerint,
quando a dictis hominibus fuerit requi-
situs, eis faciet justitie complementum.
Unde vobis mandamus, quatinus ex parte
nostra dictum coniitem requiratis, ut ipse
predicta omnia debeat adimplere, ita quod
de cetero pro predictis prenominatos ho-
mines ad nos non oporteat ulterius labo-
rare. Adhuc voluit idem comes quod sali-
num, quod de novo dicebant instituisse
juxta Carcassonam, remaneret, & cum di-
ceret quod de jure poterat ibi dictum
salinum habere, voluit quod nos super hoc
facercmus inquircre veritatem. Unde ex
parte nostra dictum comitem requiratis,
ut salinum faciat amovere. — Unde domi-
nalionem vestram exoramus & ex parte
domini régis Francie rcquirimus, quati-
nus, inspectis predictis omnibus super
dicto salino amoveudo & aliis, mandata
predicta adimplere curctis domini régis,
ita quod homines Sancti Antonini non
habeant de vobis justam materiam conque-
rendi, & a domino rcge debeatis mcrilo
comendari, & nos de predictis suo loco &c
tempore de vobis laudabile testimonium
possimus perhibere. Datum apud Castrum-
novum de Arri, die lune ante ramos pal-
marum,
II. Ludovicus', &c. J. de Cranis, senes-
callo Carcassone. Datum est nobis intelligi
quod B. de Scos., miles Chatberti de Barbai-
rano,Marinum Clerici,burgensem nostrum
ville Sancti Antonini, ceperit & diu incar-
ceratum tenuerit in terra dicti Chatberti 8c
ad ultimum ipsum redemerit & magiiam
pecunie quantitatem ab eodem receperit,
durantibus tune treugis, inter senescallum
quondam Carcassone & dictum Chatber-
tum positis. Mandamus vobis quatinus a
dictis Chatberto & Bernardo de Scos. re-
dc-niptionem dicti Marini & dampna, que
])roinde sustinuisse dicitur, repetntis &
ilicto Marino reddi ea faciatis, si poteritis.
An
1247
avril.
Doat, vol. ijj, f' 270 v".
' Doat, vol. iÙj, f" i-]6 y".
An
1247
1227
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
'.iS
An
1247
An
IÎ47
mai.
Maiidamus prcterea vobis, c[\iatimis ca
que Pontius d'Airoiies, miles Olivarii Je
Terniiiiis, abstulisse dicitur Bartholomco
Massa & Raimuiido Arnaldo & B. Telet,
mercatoribus ville nostre Saiicti Antonini,
que Oliverius proniisit, ut dicitur, se red-
diturum J. de Arcisio, senescallo quoii-
dam Carcassone, nec reddidit, reddi faciatis
eidem,
III. Ludovicus ', Sec. J. de Cranis senes-
callo Carcassone Scire vos volunuis,
quod placet nobis, quod villa nostra Sancti
Antonini & homines ejusdem ville sint de
senescallia nostra Carcassone. Unde vobis
iiiandamus, quatinus dictam villam & ho-
mines ejusdem ville tanquam alias villas &
homines de senescallia nostra Carcassone
custodiafis & etiam defendatis. Actum a]nul
Pontisaram, anno Domini M° CC" XL° VU",
mense mayo.
398.
Pièces concernant la ville de Clcrmont
de Lodève ^.
I. T UDOVICUS, &c. J. de Cranis senes-
Lv callo Carcassone... Cum nos dilectis
& fidelibus nostris Gaufrido, domino Fal-
gueriarum & Guillelnio de Lodova niiliti-
bus, quos dilecti Sifideles nostriGuillelmus sua, & in presentia judicis vestri adhibiti
Lodovensis episcopus ex una parte Se Ee- de voluntate vestra super premissis coii-
rengarius Guillelmi, dominus Clarimontis, gregationibus fecit inquestam, quam ut
ex altéra super omnibus querelis, quas dicit de usu & consuetudine patrie suc
mandamus vobis quatinus dictas parles
compellatis ac ipsos arbitros, ut procédant
in arbitrio supradicto , & __que a dictis
arbitris super dictis querelis de jui<e fueriut
terminata, teneri faciatis & servari.
II. Ludovicus '• Sec. J. de Cranis senes-
callo Carcassone, &c. Mandamus vobis
quatinus communitati castri de Claro-
monte, Lodovensis diocesis, super damnis,
injuriis & gravaminibus, quîbus Berenga-
rius Guillelmi dictam communitatem inde-
bite, sicut ex parte ipsius communitatis
nobis extitit intimatum, gravavit eam ante
appellationem ad nos légitime interposi-
tam, & etiam ])ost appellationem ear.dcm
gravât cotidie, sicut asserunt, & intestat,
vocatis vobiscum dilectis & iidelibus nos-
tris archiepiscopo Narbone & Guillelnio
de Lodova, exhibeatis justitic complemcn-
tum, nec pendente coram nobis dicto
negotio, prefate communitati nec alicui
eorum permittatis inferri a predicto Bc-
rengario injuriam vel gravamen.
III. Ludovicus', 8ic. J. de Cranis, se-
nescallo Carcassone salutera & dilectio-
nem. Nobis intimatum fuit a dilecto ac
lîdeli nostro Berengario Guillelmi, domino
de Claromonte, quod cum quidam homines
ipsius quasdam congregationes fecissent
que contra ipsiim erant, sicut timebatur,
quas congregationes post inhibitionem
ejus aliqui fecerunt & dimittere sive divi-
.dere nolusrunt, ipse eos adjornavit in curii
habebantvel habere poterant ad invi<-em,
in nostra presentia existentes, aniicos Se
arbitros elegerunt, ita quod duo vel alter
eorum cum tertio ab eis eligendo, si neces-
sarium esset, predictas terminarent que-
relas, mandaveriraus ut dictum compro-
de jure facere poterat Si debebat, per quam
quosdam ex eis secundum «lelicti exigen-
tiam condemnavit rationabiliter, sicut di-
cit. Unde vobis mandamus, quatinus si
est ita non impediatis, quominus dictas
Berengarius in inquesta predicta proce-
missum a partibus reciperent & prefatas dat, prout secundum jus & consuetudinem
querelas fideliter terminarent, & ipsi in patrie procedere poterit & debebit,
Ee compromissionem reccperint, secundum ---»-. - « . . ^
quod mandaveramus cisdem, nec tamen in
eodeffl propter partium discordantiam ,
ÈÎcut intellexlmus, procedere potuerunt,
'Dont, vôî. i53, f» 283 i-^
IV. Ludovicus ', &c, J. de Cranis, senes-
callo Carcassone... Ex parte hospitalarii
de Claromonte datum est nobis intelligi,
' Dont, vol. 153, f" 3o6 v°.
' Ib'ui. {<■ 3 Si V.
» liid. f 3Î2 v"
An
12.J7
An
1247
vei'j
An
1247
vers
dccein-
bi'C.
An
124a
janvier.
An
.Z48
-9
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 2JO
An
1248
= 5
fùïiicr.
An
1247
(juod idem liospitalarius dum veiilret ad
curiam iiostram cum literis pluribus pro
suis & alioruni nogotiis facieiidis, Ber-
trandus de Ginacho miles cum rébus suis
ipsum in sirata publica cepit. Unde vobis
maiidamus quatinus super hoc veritatem
addiscatis, & si ita est, de tali fieri faciatis,
quod secuiidum*usus & consuetudines pa-
trie super hoc viderilis de jure faciendum,
ita quod pro defectu juris vel vestro ver-
Lum ulterius non oporteat super hoc nos
audire.
V. Ludovicus', Sic. J. de Cranis, seaes-
callo Carcassone... Cum causa, que verti-
tur inter comniunitatem de Claromonte,
Lodovensis diocesis, ex una parte & Be-
rengarium G. ex altéra, archiepiscopo
Narbone, vobis & G, de Lodeva, ut iiitel-
leximus, sit commissa, & vos propter infir-
mitatem vestram cognitioni dicte cause esse
non possitis, ut nobis est relatum , tnanda-
mus vobis, quatinus alium probum virum
loco vestri ponatis , partibus non suspec-
tum , qui cum predictis archiepiscopo &
G. de LodevA dictam causam audiat & cum
ipsis in dicta causa procédât, prout de
jure fuerit procedendum, ita quod pro de-
fectu juris nuUam super hoc audiamus de
cetero questionem. Datuni apud Sanctum
Dyonisium, die martis in festo sancti Ma-
thie apostoli.
399.
DîJJérends entre le vicomte £- l'arche-
vêque de Narbonnc'-,
î. T UDOVICUS, &c. J. de Cranis, senes-
1-/ callo Carcassone, &c. Datum est
nobis intelligi ex parte dilectî & fidelis
nostri Ainalrici deNarbona, quod dilectus
& fidelis noster archiepiscopus Narbone
fecitquendam homicidaui suspend! in loco,
in quo justitia ad dictuni archiepiscopum
non pertinet, sed ad Amalricum supradic-
tum. Quare dictus Amalricus amoyit dictum
' Doat, vol. i53, f 338 y".
' liiJ. f° 286 t",
An
2-17
An
1247
juin.
homicidam a furcis, & quod compellitis
eundem Amalricum resaisire dictum locum,
quamvis eo resaisito super dicta justitia
non responderet dictus archiepiscopus
coram vobis. Unde vobis mandamus, qua-
tinus dictum negotium dimittatis in eo
statu, in quo est modo & super eo nobis
scire veritatem faciatis.
n. Ludovicus', &c. J. de Cranis, senes-
callo Carcassone, &c. Dilectus & fidelis
noster archiepiscopus Narbone nobis inti-
niavit, quod Amalricus de Narbona dictum
archiepiscopum super quodam corpore
suspenso & super quadam manu abscisa
minus juste disaisivit. Unde vobis manda-
mus, quatinus super hoc diligenter inqui-
ratis veritatem & si per inquestam invene-
ritis ita esse, predictum archiepiscopum
resaisiri faciatis sine more dispendio, no-
nobstaute appellatione a dicto Amalrico
interjecta. Item dédit nobis intelligi idem
archiepiscopus, quod dictus Amalricus
quendam servientem suum verberavit, in-
carceravit & turpiter tractavit. Unde vo-
bis mandamus, quatinus istud dicto archi-
episcopo & servienti suo taliter emendarî
faciatis, quod pro defectu juris vel vestro
verbum super hoc ulterius non oporteat
nos audire. Actum Senonis, anno Do-
mini M° ce" XL" VII°, mense junio.
III. Ludovicus', &c. J. de Cranis, se-
nescallo Carcassone : Mandamus vobis
quatinus in causa, que inter dilectum &
fidelem nostrum archiepiscopum Narbone
& Amalricum vertitur, pcr jus, sicut vobis
alias mandavimus, procedatis, quoniam
idem Amalricus ad appellationem, quam ad
nos interposuisse dicitur, non comparuit
nec etlam pro se misit.
IV. Ludovicus', &c. J. de Cranis, senes- —-~
callo Carcassone. Mandamus vobis, qua-
tinus inquestam, quam vobis mandavimus
faciendam inter dilcctos & fidèles nostros
archiepiscopum Narbone & Amalricum de
Narbona, nobis ad crastinum octabarum
instantis Candelose remittatis, ad cjuam
diem predictos archiepiscopum N;irboiie
& Amalricum Narbone adjornetis corani
' Dont, vol. i53, f" 291 r"
' Ihui. f» 3=17 r".
» Ihid. f» 3ii r",
An
1247
août.
An
1247
.lOlCt
0:1
scntcm*
An
An
1247
noût
ou
GCntem-
Drc.
î3i
PREUVES DE L'HISTOLRE DE LANGUEDOC,
1 2
32
An
1248
Kvriur.
iiobis ad procedendum, sicut fucritde jure
procedeiidum, nec intérim aliquid circa
alterutram partiiim indebite attemptetis.
V. Ludovicus', &c, J. de Craiiis, senes-
callo Carcassone... Datum est nobis iiitel-
ligi ex parte dilecti & fidelis nostri Amal-
rici de Narbona, quod cum ipse fecisset
preconizari publiée, quod illi qui iuter-
fuerant cuidam justifie facieiide in dicti
Amalrici prejudicium & gravamen, sicut
dicitur, non iutrarent Narbonam, quidam
ex eis contra ejus probibitiouem Narbonam
intravit, ubi captus fuit & traditus eidem
Amalrico, qui postea ad petitionem civium
& burgensium Narbone eisdem captum red-
didit, & ipsi eum liberaverunt. Postmodum
vos petistis a dicte Amalrico ut predictura
captum vobis redderet, qui respondit quod
eum vobis reddere non poterat, quia eun-
dem illis reddiderat qui eum liberaverant,
& vos nihilominus eundeni Anialricum
propter hoc compulistis, ut daret vobis
p^eg^os usque ad centum marchas argenti.
Unde vobis mandamus, quatinus dictas cen-
tum marchas in sufferentiam ponatis, nec
dictas centum marchas a dicto Amalrico
sive plegiis suis exigatis, nisi mandatum a
nobis super hoc receperitis spéciale.
VI. Ludovicus% &c. J. de Cranis, senes-
callo Carcassoi'.c Scire vos vohimus,
quod nos Amalrico de Narbona litteras
nostras mittimus in hac forma : — Ludovi-
cus, &c. Die sabbati in cathedra sancti
Pétri, dilecto & fideli nostro archiepiscopo
Narbone pro se acRaimundo de Lacu pro-
curatore vestro pro vobis, in nostra presen-
tia coustitutis, auditis & intellectis, que
coram nobis contra vos ex parte dicti archi-
episcopi fuerunt proposita & a procuratore
vestro respousa super deseisina corporis
Pontii Filioli & cujusdam manus suspense
in furcis curie ipsius archicpiscopi Capiti-
stagni, nos secundum ea, que coram nobis
dicta fueruut hinc inde, per jus diximus
corpus & manum ipsi archiepiscopo debere
rcstitui, & locum unde hec asportata sunt
resaisiri], vestro & ipsius archicpiscopi
quantum ad proprietatis negocium jure
tr.lvo. Unde vobis mandamus, quatinus dic-
' Doat, vol. loS, C" 3ii a,
' liU. C 335 i.
tum archicpiscopum ad locuni rcsaisiatis,
prout superius continetur, alioquin sciatis,
quod nos scnescallo Carcassone manda-
mus, quod ipsum archiepiscopum ad pre-
dicta, secundum quod continetur superius,
faciat resaisiri, & nos ipsum archiepisco-
pum adjornamus coram nobis contra vos
ad mensem Pasche, si aliq'uod petere vo-
lueritis ab eodem. Preterea cum, ipso refe-
ronte, intelleximus vos fecisse baniri illos
qui interfuerunt predicte justitie faciende,
vobis mandamus, quatinus dictum baniuim
revocetis, vel si non, predictus senescallus
noster illud faciat revocari. — Vobis igitur,
scnescallo, mandamus quatinus predicto
A. ex parte nostra dicatis, ut predicta fa-
ciat, que si non fecerit, vos eadem sine dila-
tione fieri faciatis. Si vero corpus & manus
predicta inveniri non poterunt vel ha-
beri, fiât resaisina de rébus aliquibus, ita
quod predictus archiepiscopus sit in jure
suo plenarie restitutus. Actum anno Do-
mini M" ce XL° VII", mense februarii. —
Oblate fuerunt \l° kalendas apriîis, anno quo
supra.
400.
CCLXXVII
Lettres du roi saint Louis sur les dif-
férends qui étaient entre le comte
de Toulouse & le comte de Foix',
An
1248
"KJOEILI vlro domino Rogerio, Dei
IN gratia comiti Fuxensi, J. de Cranis
miles, senescallus Carcassone & Biterris,
salutem & dilectionem cum honore. No-
veritis nos litteras domini régis Francie
clavisas récépissé in hune modum ;
Ludovicus, Dei gratia Francie rex, di-
leetis & fidelibus suis J. de Cranis, senes-
callo Carcassone, & R. de Canesuspenso,
salutem & dilectionem. Dilectus consan-
guiiicus & fidelis noster Raimundus, co-
rnes Tolosauus, nobis dédit intelligi,
quod cum ipse ad nos de mandate nostro
venire deberet, vos ad inquestam facien-
dam super contentionibus, que sunt inter
' Cli.Tteau de Foix, caisses 20 & 87.
Éd.oiir;
t. m;
C0I.4O5.
An
1247
iS jan-
An
U47
-3:
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
;:S4
Éd.orig.
t. III,
col. ,\66.
An
"47
cJOcim-
brc.
ipsiim & dilectiim & fidelem nostrum co-
initem Fuxensem, processistis, & quia
nolumus quod aliquid teneat, quod super
lioc factum fuit, postquam dictus cornes
Tolose tempus arrijnierit veniendi ad nos
de mandate nostro, vobis mandamus qua-
tenus iterato super illo négocie procedatis.
Et si partes consentiant, quod vos aliquem
inquestam bene & fideliter lacietîs, îta pro
una parte, sicut pro altéra. Si vero altéra
partium ad dictani diem & lecum non ve-
niat vel sufficienter mittat ad recipieii-
dani & videiidam dictam inquestam, nihil-
omiiius ad dictam inquestam faciendam
procedatis, & dictum juramentum in pre-
sentia aliquorum proborum virorum fîde-
prebum virum episcopum vel alium de lium nostrorum faciatis. Et quod per dic-
partibiis illis vobiscum vocetis ad facien
dam dictam inquestam , illud bene placet
nobis, & si in hoc consentire noluerint,
vos duo nihilominus super hoc procedatis,
prout vobis dedimus in mandatis, & eani
inquestam factam sub sigillis vestris clau-
sam ad nos fideliter remittatis. Datum apud
Gennessara, die veneris in festo cathedre
sqncti Pétri.
Unde nobilitati vestre scire facimus,
quod in dicte negotio nos oportet procé-
dera, sicut in mandate continetur ante-
dicto. Datum Carcassone, anno Domini
M ce XL VII, die martis post Pascha.
n. Ludovicus', Dei gratia Francorum
rex, dilectis suis magistro Johanni de Port
canonico Atrebatensi & Gervasio de Cal-
vomonte militi, salutem & dilectionem.
Mandamus vobis, quatinus diligenter &
fideliter inquiratis, in qua saisina erat
dilectus & fidelis noster cornes Fuxensis
super hereditate sua & feodis militum sue-
rum, quaiido venit ad servitium nostrum.
Super quibus dicit idem cemes, se & ho-
niiacs sues per dilectum & fidelem con-
sanguineum nostrum comitem Tholose &
gcntcs suas spoliâtes fuisse. Item inqui-
ratis, quedampna & maleficia idem cornes
Tholose & gentes sue fecerunt dicto co-
mitiFuxensi & terre sue & hominibus suis
tam inquestam inveneritis, dicatis ex parte
nostra dictis cemitibus, quod illud sine
dilatiene délibèrent & faciant deliberari.
Quod si facere noluerint, vos illud faciatis,
& présentes eatis ad loca, in quibus per
predictam inquestam predictos comités
debetis ponere in saisinam. Et si aliquis
de vobis in hoc violentiam patiatur, vos
illud nobis sine more dispendio intimarc
curetis. Dicto vero comiti Tholose ex parte
nostra dicatis, quod sacramentum militum
de Savarduno quittât & remittat, secun-
dum quod concessit Parisius coram nobis.
Actum apud Pontisaram, anno Domini
M° ce XL" Vir, mense decembris.
401.
Règlement de Louis IX touchant les
Jonctions du juge royal de Bé-^ïers' .
LUDOVICUS, &c. dilecfo & fideli suo J. de
Cranis, senescallo Carcassone, salutem
& dilectionem. Mandamus vobis, quatinus
Guillelnium Capuki , judicem , Bernardum
Mabilium vigerium , & Raimundum de
Ginniaco, subvigerium Bitterenses, amo-
post pacem factam Lorriaci inter nos & veatis ab officiis suis, & alios probes vires
dictum comitem Tholose. Et similiter in- & fidèles, qui non sint de civitate Bitte-
quiratis, que dampna & maleficia dictus rensi & qui non sint in officiis nisi pet
cornes Fuxensis & gentes sue fecerunt dicto annum, ponatis loco eorumdem & sic an-
comiti Tholose, terre sue & hominibus suis nuatim de cetero volumus observari, pre-
post dictam pacem apud Lorriacum factam. sente mandate nostro quamdiu nobis pla-
Diem vero ik lecum competcnteiii Se ydo- cuerit duraturo. Mandamus etiam vobis,
ncum dictis cemitibus assignetis & scire quod non permittatis carnes a Judeis occi-
faciatis ad dictam inquestam faciendam. sas vendi in macello christianorum Bitte-
In presentia vero partium juretis super rensium, Actum apud Sanctum Dyonisium
sacrosancta Dei evangelia, quod dictam anno Domini i\i"cc°XL"Vir, nicnse octobri.
An
1247
An
1147
octobre.'
' [Doat, vol. 171, f»3.]
Dont, vol. i53, f" 3i3.
i2aa
t^REUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
Î236
Éd.orig.
t. III,
col./tOCJ.
An
1247
9 juin.
402.
CCLXXVIIi
Éd.orig.
t. III.
col., (67.
Lettre du iénéchal de Beauca'irc à
celui de Carcassonne , touchant la
ferme des bailliages' .
NOBILI viro domino J. de Cranis, senes-
callo Carcassoiic, Odardus de Villa-
ribus, senescallus Bellicadri & Memausi,
salutem & sînceram dilectionem. Maiida-
tum a domino rege siisceptum de signi-
iicando vobis r.iodo, secundiim quem
possessiones domini régis ad ftrmam con-
cedimus, effectu prompto & débite exe-
quentes, nobilitati vestre duximus decla-
randum, quod cum senescallia nostra per
pt lires ballivos sit divisa, jurisdictionem &
rcdditiis cujuslibet ballivie ad annum illi
concedimus, qui plus offert, dummodo
non sit persona sui vllitate vel culpa me-
rito non admittenda. Et tenetur cui con-
ceditur pretlum solvere per quatuor tem-
pera, videllcet in natali quartam partem,
in annunciatione quartam partem, in na-
jivitate sancti Johannis Baptiste quartam
partem ik in festo sancti Michaells resi-
duam quartam partem. De quo atten-
dondo recepimus a quolibet sufficientem
fi Jejussoriam cautionem. Expense causa-
rum, quas sub talium, quos vicarios appel-
iamus, examine agitantur, eorum sunt &
amenda quelibet usque ad xxx sol. Si au-
fem sunimam amenda sol. xxx excesserit,
domino régi quid([uid ultra perceperit ap-
plicatur. Et si contingat vicarios delin-
quere vel excédera in aliquo, animad-
versione vel pena condigna procedimus
contra eos. Cause litigantium sub eis fré-
quenter per appel lationem ad nostram
audienfiam deferuntur. Prestant quoque
vicarii juramentum in principio de jus-
titia cuilibet exibenda & de juribus domini
rcgis in integrum conservandis. Pedagia
quoque ad firmam similiter concedimus,
non ipsis vicariis, sed personis aliis eodem
modo, illo Inmcn obscrvafo, quod de emen-
dis,que occasione pedagiorum contingunt,
emptores pedagiorum nibil percipiunt, scd
taies emende domino régi penitus appli-
cantur. Si auteni a die incepti officii infra
mensem, in ballivia vel pedagio, contingit
aliquid secundo & post hune alium tertio
tantum plus offerri, quod ideo ad balli-
viam vel pedagium ipse admittatur, illius
pluris niedietas domino régi accrescit, alla
vero ejus efficitur, qui secundo uti pote-
rat officiis supradictis. Elapso vero dicto
mense, aliquis pluris offerens non auditur.
Datum apud Rupemmauram, die domi'-i -a
ad très septimanas Peatecostes.
4o3.
Bulle du pape Innocent IV pour la
sépulture du comte Raimond VI ' ,
INNOCENTius episcopus servus scrvo-
rum Dei, venerabilibus fratribus archi-
episcopo Auxitanensi & Aniciensi acLodo-
vensi episcopis salutem & apostolicam
benedictionem. Licet bonis contemptibilis
sepultura non obsit, nec honorabilis prosit
mails, convenit tamen in locis sacris fide-
liuni corpora tumulari, excommunicato-
rum autem deici in vilibus & despectis, ut
quibus Ecclesia communicavit viventibus,
communicet & defunctis, eosque devilet
mortuos quos ovitavit & vivos. Illis autem,
qui ab ipsius unitate precisi certa signa
penitentie ostenderunt, licet ei reconci-
liati non fuerint, morte preventi, dum ta-
men per ipsos non steterit, & absolutionis
impendendum est beneficium & sepultura
etiam ecclesiastica exhibenda. Sane, refe-
rente dilecto filio nobili viro comité Tho-
losano, nobis innotuit quod ipso dudum
exponente felicis recordationis Gregorio
pape, predecessori nostro, quod licet
quondam R. pater suus plurium excom-
municationum sententiis innodatus deces-
An
1247
An
1247
III 110-
vciiibrc.
' Archives du doînaine cU Montpellier; séné- 'Archives nationales, J. 447, n. 47; original
chaussée de Carcassonne en général, n. 8; cont. scellé. — Teulet & de Laborde, Layettes da Trésor
n, li des Chartes, t. 3, pp. 16, 17.
An
1M7
1207
PREUVES DE L'HISTOÎRE DE LANGUEDOC.
1238
sisset, absolutiouis beneficio non obtento,
iuditia tamen peiiitentie apparuerant in
eodem, ac petente propter hoc corpus ip-
sius tradi ecclesiastice sépulture, idsm pre-
decessor venerabili fratri nostro episcopo
Albieusi ejusque collège suis injunxit lit-
teiis, ut super hujusmodi signis quantum
ad diem obitus ejusdem pafris veritatem
inquirerent, & quod invenirent refterre ad
sedem Apostolicani procurarent. Quia vero
iideni super penitentie signis, que diem
ipsum precesserant, Stquibusdam aliis arti-
culis hujusmodi negotium contingentibus
tis, de quibus nondum satisfactum extitit,
vinculo faerit excommunicationis astric-
tus, cundei'.i çomitem ad satisfaciendum
pro ipso hujusmodi dampna passis, moni-
tionepremissa, censura simili, appellatione
remoia, cojratis. Datum Lugduni, Xiii ka-
lendas decembris, pontificatus nostri anao
quinto.
404.
CCLXXIX
dedimus litteris in mandatis, ut super om-
nibus articulis ad negotium ipsum spec-
tantibus, quos idem cornes coram vobis
duceret proponendos, inquireretis diligen-
tius veritatem & que invenirctis fideliter
in scriptis redacta sub sigillis vestris per
fidclem nobis studeretis nuntium destinare.
Verum quia per inquisitionem super hiis
a te, frater Lodovensis, & collegis eisdem
factam nobisque remissam plene liquere
non potuit ex quibus causis prcdictus pater
excommunicatus extiterat & quales fueriat
testes, qui per vos erant in eadem inquisi-
tione recepti, necnon que fuisse[tj illa
alla inquisitio de qua mentio fit in ista,
liberum ad expeditionem ejusdem negotii
nequivimus habere processum. Ideoque
fraternitati vestre per apostolica scripta.
niandamus, quatinus de hiis & aliis con-
tingentibus ipsum negotium, de (juibus
I.
vobis inquirendum videbitur, inquirentes capicndo hereticos & credentes & recep-
si videritis quod nichil rationabile impe-
diat quominus memorati patris corpus in
ecclesie cimiterio tumuletur, vos illud,
cum non sit ei post mortem Ecclesie com-
munio deneganda, qui eam affectasse, dum
viveret, evidentibus penitentie indiciis
demonstratur, nosque simus omnibus in
justitia debitores, & prefati comitis, tan- Quod si levi etiam argumente poterit com-
fjuam devoti Ecclesie, annuere pelitioni-
bus quantum cum Deo possumus intenda-
mus, tradi faciatis, absolutione premissa,
juxta formnm ecclesie in talibus observan-
dam ecclesiastice sépulture. Contradictorcs
per censuram ecclesiasticam, appellatione
postposita, compescendo, proviso ut si
prefatus pater pro dampnis ab eo irroga-
An
1247
inquirere omiserunt, nos tibi, frater epi-
scope Lodovensis, & collegis tuis nostris Lettres du pape Innocent IF touchant
l'Inquisition
INNOCENTIUS episcopus, &c. Albicnsî
episcopo salutem, &c. Ut catholice
fidei negotium, quod autoritate ordinaria
in tua civitate & diocesi fideliter geris, in
tuis nianibus, auctore Domino, prospère
dirigatur, fraternitati tue presentium auc-
toritate concedimus ut illos tue civitatis
Si diocesis, qui propter heresim merue-
runt carceri mancipari, si per intervalla
ipsorum, cum probanda sint, semper evi-
dentia signa penitentie apparuerint in
eisdem , que ad penitcntiam moveant te
vel inquisitores super hoc députâtes a
nobis, de voluerint bonam satisdationem
prestare, quod injunctas sibi pro posse
faciant pcuitentias, fidem servabunt ca-
tholicani & deffendent, impugnando pro
viribus & prosequendo, accusando etiam,
KJ.nrir;.
t. m;
col. 4(17.
An
1247
2 dcccill-
brc.
tatores eorum, necnon & illos qui fuge-
runtde carcere, si sponte redire voluerint
ad eumdem, postquam ibidem fuerint juxta
tuum 8c eorumdem inquisitorum arbitrium
commorati, modo simili de ipsorum inqui-
sitorum consilio valeas liberare, lata in
ipsorum liboratione contra ipsos senlentia.
perin eos a fide de cetero deviare , sine
misericordia pena débita puniantur, ac
semper tibi potestate rttcnta, ut si tu vel
inquisitores predicti videritis negotio fidei
expedire, sine nova etiam scnfentia pos-
sitis ad carcerem reducere supradictos,
' Archives de l'Inquisition de Carcàssonnsi
An
1247
An
1 289
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 240
ICd.orio,
I. 111,
col. 46S.
Dafum Liigduiii, IV nouas decembris, pon-
tificatus iiostri amio V.
II. Innocentius, &c. dilectis fîlîis fra-
tribus iiiqiiisitoribus heretice pravitatis in
provincia Narbonensi, salutem, &c. Spe-
rabamus hactenus, imo credebamus pro
firmo, quod in provincia Narbonensi panis
conficereturex azymis, expurgatofermento
heretice pravitatis, & quod tunica viri
Joseph csset ibi totius concisionis immunis,
quani olim erroris macula in illis partibus
notabiliter inquinavit. Sed ecce, quod do-
lentes reierimus, spes nostra concepta de-
cipitur, & ipsa credulitas firmitate débita
vacuatur, quia, sicut veiïerabilium fratrum
nostrorum archiepiscopi Narbonensis &
suffraganeorum ejus littere, merore non
vacue, nobis exhibite continebant, cum
vos pro negotio fidei & orthodoxe reli-
gionis augmento convenissetis in tinum,
quidam filii Belial, volentes ipsum pertur-
bare negotium, clerico & cursore vestris
non sine proditionis nota gladio mtseca-
biliter interemptis , libres inqiiisitionis
quos pênes ipsum clericum invenenmt,
ubi hereticorum confessiones & nomina
conscripta fiierant, ignis incendio pre-
sumptione dampnabili, deputarunt, ut per
hoc nominum & actuum ipsorum hereti-
corum deperiret memoria, quam vobis
scripture suffragium, cum erat expediens,
offerebat. Cum igitur propter turbatio-
nem hujusmodi, que interdum in signum
virtutis bonis votis objicitur, non debeat
tam salubre negotium retardari , discretio-
neir. vestram rogamus, monemus & horta-
mur attente, per apostolica vobis scripta
precipiendo mandantes, quatinus assumpto
i'ortitudinis spiritu, eo ferventius & effi-
cacius in dicto negotio juxta traditam
vobis formam cum omni diligentie & cau-
tele studio procedatis, quo magis heretico-
fum rabies in eisdem partibus invalescit,
& convocantes ad vos de novo tam con-
fessos quam non confesses de heretica
pravitate, sive eis super hcc sive non a
vobis penitentie sint injuncte, ipsos ad
exprimendam veritatem, tam de se quam
de aliis suspectis de heresi compellatis, ita
quod si aliqui ex eis reperti fuerint sup-
pressisse in aliquo veritatem, seu tanquam
canes rediisse ad vomitum, indigni omni
gratia penitus habeantur, nonobstantibus
aliquibus litteris seu indfllgentiis quibus-
cumque personis concessis seu etiam con-
cedendis, que de premissis litteris plenam
non fecerint mentionem, seu si aliqui, labe
fanti criminis infamati, in fraudem crucem
susceperint vel in futurum assument, ut
vestrum possint super hoc judicium decli-
nare. Datum Lugduni, xi nonas' februarii,
pontificatus nostri anno V.
III. Innocentius, &c., venerabili fratri
episcopo Agennensi salutem, &c. Dilecti
filii nobilis viri comitis Tholosani precibus
inclinati, venerabili fratri nostro Auxita-
nensi archiepiscopo duximus committen-
dum, ut cum agentes in terra predicti co-
mitis ad tempus injunctam penitentiam
pro heresi muro clausi existant, & alii
crucem in signum penitentie ferre ad tem-
pus similiter teneantur, si taies vellent
signum crucis assumere ac in Terre Sancte
subsidium personaliter proficisci, posset
idem archiepiscopus hujusmodi peniten-
tias in dictum subsidium commutare. Sed
cum inquisitores pro majori parte in ta-
lium condemnatione, edicto verbo perpé-
tue super injunctis penitentiis relaxandis
& minuendis retinuerint potestafem, &
idem archiepiscopus hujus executioni man-
dati non valeat commode intéresse, frater-
nitati tue districte precipiendo mandamus,
quatinus super dictis penitentiis ad tempus
injunctis secundum continentiam littera-
rum ad ipsum archiepiscopum directarum
procedere non obmittas. De aliis vero, qui
ad crucem vel ad carcerem pro heretica
pravitate sunt perpétue condemnati, potes-
tate super liberatione ipsorum inquisitori-
bus reservata, formam banc velumus te ser-
vare, ut illes, quos de taliter condemnatis
inveneris, cum episcepi diocesis & inquisi-
terum locerum consilio, misericordia dig-
nes, prout in siniilibus, secundum eviden-
tia penitentie signa, post aliquod tempus
liberando a carcere vel a cruce, eisdem
consueverit misereri, admittere valeas de
predictorum consilio ad crucem ultramari-
nam, sicut de condemnatis ad tempus su-
perius est expressum. Datum Lugduni,
II kalendas maii, pontificatus nostri anno V.
' Il faut probablement corriger katcnjai.
An
1248
An
1248
3o avril.
Êd.orlï.
t.lll.
C0I.4Ô9.
I24I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
124Î
IV. Iniioceiitius, &c. venerabili fr.itri
episcopo AgeiHiensi, &c. Diloctus filins no-
bilis vir cornes Tholosanus nobis huiniliter
supplicavit, ut cum propter nimis leutuni
8£ reniissum in terra sua contra hereticos
4o5.
processum hactenus habitum, contra quam- -^''^^-f ^" P'^P^ Innocent IV en faveur
plurimos bereticos & in heresim relapsos,
tam vivos quam mortuos , condemnatio ait
neglecta, quod de terra illa non solum
macula heretice pravitatis, sed infamia
radicitus deleatur, remedium festinatum 8c
congruum apponere curaremus. Cupientes
igitur juxta olficii nostri debitum hujus-
modi periculis que dampnationem indu-
cunt promptis remediis obviare, per que
possit pestis tanti criminis extirpari, pre- cessamus intendere, ac ut juxta desiderii
sertim cum dicatur tam fines illorum, quam nostri plenitudinem valeatauctore Domino
quedam loca vicina quosdam hereticos de provenire, continue diligentie studium
extraneis partibus venientes subintrasse de adhibemus. Et licet Apostolica sedes pro
de Raimond Vil '.
I. TNNOCENTius episcopus servus servo-
1 vorum Dei, dilecto filio fratri Hugoni
de Turenna, ordinis fratrum Minoruni,
salutem & apostolicam benedictionem.
Inter cetera desiderabilia cordis nostri
Terre Sancte liberationem principaliter
affectamus, ad eam vigili soUertia non
novo, per tjuos heresis ibidem pro magna
parte purgata repullulat ac errore solito
récidivât, ac per hoc propositum dicti co-
mitis pium & providum in Domino com-
mendantes, fraternitati tue districte preci-
piendo niandamus, quatinus omni mora,
occasione ac dilatione postpositis, débita
inquisitione premissa, contra quoscumque
hereticos & in perfidiam ipsos relapsos,
tam vivos quam mortuos, infra fines terre
ipsius comitis conipertos, consilio episcop
quod contra formam inquisitoribus jam-
dudum a sede Apostolica super hoc tradi-
tam nihil attemptari contingat, & quod
premissa teiiiporalibus dominis locorum,
in quibus hoc continget fieri, nuutientur.
An
1247
bre.
ipsa multiplicis subventionis remedio f'er-
venter institerit, ac diu catholici non sine
laboribus gravibus, honerosis sumptibus,
anxiisque sudoribus ac deflenda sanguinis
effusione certarint, nec hactenus Ecclesia
de tante prosecutione sollicitudinis tot-
que honeribus expensarum effectum sit
consecuta speratum, firma tamen adhuc
intentione proponimus eidem Terre effi-
caci subsidio subvenire, ac ut eo cele-
rius oblata ipsius Terre liberatio favente
diocesis & inquisitorum loci super hoc Deo proveniat, quo sibi auxilii porrecfa
habito, ill.is etiam quorum interest evo- fuerit dextera plenioris, a Christi fideli-
catis, sententialiter, prout negotio fidei bus ad eripiendum illam de adversariorum
expedit, procedere non obmittas, proviso dominio suffragiuni postulare; bine est
quod nos discretioni tue per apostolica
scripta precipiendo mandamus, quatinus
per terram dominio dilecti filii nobilis
viri comitis Tholosani subjectam proponas
juxta datam tibi a Deo prudentiam per te
Datuni L'.igduni, m kalendas maii, ponti- ac alios fratres tui ordinis, quos ad hoc
ficatus nostri anno V. ydoneos esse cognoveris, fidelibus ver-
bum crucis, ipsos exhortationibus sedulis
& attentis inducens, ut ad subveniendum
dicte Terre in personis val rébus ferven-
tibus animis viriliter & festinanter exur-
gant. Nos enim, de omnipotentis Dei mir
^ sericordia & beatorum Pétri & Pauli ai)os-
tolorum ejus auctoritate confisi, ex illa
quam nobis, licet indignis, Deus ligandi
■ Archives nationales, L. 14,6, n. iSJ; original
scellé.
An
■217
1240
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
1:44
An
1247
5 dé-
cembre.
atque solvenc'i contulit potestatc, omnibus
qui laborem istum in propriis personis
.Siibierint & expensis, plenam suorum pec-
caminum, de quibus veraciter fuerint corde
contrit! & ore confessi, veniani indulge-
mus & in retributione justorum salutis
eterne pollicemur augmcntum. Eis vero,
qui non in propriis personis illuc acces-
çerint, set in suis dumtaxat expensis juxta
facultatem & qualitatem suara viros ydo-
rieos destinaverint, & illis similiter, qui
licet in alienis expensis in propriis tamen
personis accesserint, plenam suorum con-
cedimus veniam peccatonim. Hujusmodi
qiioque volumus & concedimus esse parti-
cipes juxta quantitatem subsidii & devo-
tionis affectum omnes, qui ad subveniio-
nem ipsius Terre de bonis suis congrue
iiiinistrabunt, aut consilium ad hoc &
auxilium impenderint oportunum. Volu-
mus etiam crucesignatos illo privilegio
eaque immunitate gaudere, que in gene-
rali concilio continetur. Datum Lugduni,
V idus decembris, pontiiicatus nostri anno
quinto.
II. Innocentius ' episcopus servus servo-
rum Dei, dilecto filio fratri Hugoni de
Turenna, ordinis fratrum Minorum, salu-
tem & apostolicam benedictionem. Ad
Terre Sancte liberationem totis affectibus
décima hujusmodi provent nu m est concessa
fideliter coUigere ac eidem comiti cum
iter arripuerit transmarinum sine diminu-
tione qualibet assignare procures, con-
tradictores per censuram ecclesiasticam,
appellatione postposita , compescendo ,
qiiacumque indulgentia seu privilegio sedis
Apostolice nonobstante. Datum Lugduni,
nonis decembris, pontiiicatus nostri anno
quinto.
III. Innocentius" episcopus servus ser-
vorum Dei, venerabili fratri archiepiscopo
Auxitano salutem & apostolicam benedic-
tionem. Cum, sicut accepimus, nonnulli
in terris dominio dilecti filii nobilis viri
comitisTholosani subjectis agentes injunc-
tam ad tempus eis pro heresi penitentiam
muro clausi existant, alii vero in signum
penitentie crucem ferre ad certum tem-
pus similiter teneantur, nos fraternitati
tue presentium tenore committimus, ut si
taie voluerint signum crucis assumere ac
in Terre Sancte subsidium personaliter
proficisci, possis hujusmodi eorum peni-
tentias in dictum subsidium commutare.
Datum Lugduni, v idus decembris, pontiii-
catus nostri anno quinto.
IV. Innocentius' episcopus servus servo-
rum Dei, dilecto filio fratri Hugoni deTu-
renna, ordinis fratrum Minorum, salutem
aspirantes, ea per que facilius provenire & apostolicam benedictionem. Ad facien-
valeat quanta possumus diligentia procu- dam dilectis filiis universis crucesignatis
ramus, illis pro ea crucis caractère insi- & crucesignandis, constitutis in terris do-
gnitis apostolici manum auxilii, ut exe- minio dilecti filii nobilis viri comitis Tho-
quantur efficacius votum suum, potissime losani subjectis, gratiam specialem crucis
porrigentes, qui celerius possunt sibi & reverentia, qua insigniti se Jesu Christi
utilius subvenire. Hinc est quod cum di
lectus filius nobilis vir cornes Tholosanus,
assumpto crucis signaculo, proponat in
cjusdem Terre subsidium proficisci, nos
ut eo fortius se ad illius subventionem
accingat, quo magis Apostolicam sedem
3ibi propter hoc senserit suffragari, volu-
mus & presentium tibi auctoritate man-
damus, quatinus vicesimam ecclesiastico
illis exceptis , in quibus carissimo iu
Christo filio nostro illustri régi Francie
' Archives nationales, L. 246, n. |54; original
tcdlé.
SOS super hiis contra luijusmodi conces-
' Archives nationales, L. 246, n. 1H6; original
scellé.
' Archives nationales, L. 246, n. iSpj original.
An
1247
An
1247
côiiibrc.
obsequio devoverunt, & sincère dcvotio-
nis affectus, quem ad nos & Romanam
ecclesiam habere dinoscitur idem comes,
merito nos inducunt. Hinc est quod ejus
devotis supplicationibus inclinât), ut illis
indulgentiis & privilegiis ab Apostolica
sede concessis gaudeant, qiiibtis generali-
ter crucesignati Francie gaudere noscun-
fur, eis auctoritate apostolica duximus in-
rum provcntuum prcfate Terre succursui dulgendum. Quocirca discretioni tue per
deputatam in terris suo subjectis dominio, apostolica scripta mandamus, quatinus ip-
.... .• : :i :„„: :.. .,,. l,:;„ ».... 1,..; 1:
An
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1346
sionis fenorem non perniittas ab aliquibiis
■;ndebite molestari, inolestatores hujus-
mcdi per censuram ecclesiasticam, appel-
latioiie postposita, conipesccndo. Datiim
Lugdiini, V idiis aprilis, poutificatus nos-
tri anno quinto.
406.
CCLXXX
/îccord entre le comte de Toulouse ,
l'évéque d'Alhi 6- Sicard Alaman
touchant la monnoie d'Albi '.
MANIFESTUIM sit omnibus presentibus
& futuris, quoJ doniinus Rainuin-
dus, Dei gratia conics Tholose, marchio bricanda ipsos très ex causa contingeret
vciiicntibus , qiiani terciam ipsc Sicardus
tenet in feuduni a domino episcopo supra-
dicto. Si quid aiUem plus juris aliquis
eorum in dicta moneta habebat vel babere
dchebat ultra terciam partem, totum illud
concessit, donavit & reniisit aliis duobus
consortibus suis, ita ut pênes quemli-
bet jus fercie partis prefate monete tan-
tum remaneat, & suam terciam quilibet
habeat pleno jure, Convenerunt preterea,
quod predicfa moneta cudatur & fabrice-
tiir, quandocumque eam cudi vel fabricari
contigerit, in Castronovo de Bonafoss &
non alibi, quod castrum Sicardus Alamanni
tenet in feudum a domino comité, & do-
minus cornes tenet in feudum dominium
dicti castri a domino episcopo Albiensi,
nisi forsan de ipsa moneta in alio loco fa-
An
1243
Ed.orif',
t. m;
col. 470.
Provincie, iilius quondam domine regine
Johanne, & dominus Durandus, eadem
<rrafia episcopus Albiensis, & Sicardus
Alamanni, super moneta Raimundensi
Albiensi, in qua dicebant se jus babere,
dubitatio inter' ipsos fuit suborta, quia
de juribus singulorum, videlicet quantum
juris quilibet eorum haberet in dicta mo-
neta non plene constabat, ipsi vero de
comuni consensu ac de sua mera & spon-
tanca volunfate super ipsa moneta sic
amicabiliter convenerunt : — Actum est
concordare. Convenerunt insuper, quod
predicta moneta currat & recipiatur conui-
niter ab omnibus in civitate Albiensi &
in omnibus terris in dyocesibus Albiensi,
Ruthenensi & Caturcensi constifulis, ad
eorum dominium qualitercunique perti-
nentibus, médiate vel immédiate, & quod
eam recipi faciant comuniter ab omnibus
hominibus illarum terrarum, tanr|uani pro-
priam monetam eorum. Quod autcm om-
nia predicta & singula compleant & obser-
vent & contra non veniant aliqiso jure
siquidem inter eos, quod dictus dominus vel aliqua ratione, per sollempncm sti-
comes & successores sui habeant pleno
jure Se in pcrpetuum terciam partem in
predicta moneta & in omnibus redditibus
seu proventibus qualitercumquo ex ipsa
moneta provcnientibus, & dictus domi-
nus episcopus & successores sui habeant
codem modo pleno jure 8c in perpetuum
terciam partem in predicta moneta & in
omnibus redditibus seu proventibus quali-
tercunique ex ipsa moneta provcnientibus,
& dictus Sicardus Alamanni & successores
sui habeant eodem modo pleno jure ik in
perpetuum terciam partem in predicta mo-
neta & in omnibus redditi])us seu proven-
tibus qualitercumque ex ipsa moneta pro-
' Trésor des chartes; Toulouse, snc 3, n. 62.
fj. 3i 1 ; original scellé; le sceau du comte de Tou-
louse est en plomb.]
• [Le texte porte par erreur enter.]
pulationcm promiserunt sibi ad invicem
bona fide, renunciantes omni juri scripto
& non scripto, canonico & civili, com])e-
tenti & competituro, & omni alii juri, per
quod venire possent contra predicta vol
aliquiJ de predictis. In cujus rei testimo-
nium , nos predicti comes Tholosanus,
episcopus Albiensis & Sicardus Alamanni
presentem cartam fecimus sigillorum nos-
troriim munimine roborari. Acta fuerunt
hec Tholose, in Castro Narbonensi, xi ka-
lendas julii, anno Domini millesimo du-
centesimo quadragesimo octavo. Testes
fuerunt ad hoc vocati & rogati Poncius
de Villanova de Monteregali, Poncius As-
toaudi cancellarius dicti domini comitis
Tholosani, Jordanus de Lantario , Bcren-
garius archidiaconus Albie, Arnaldus Bes-
tiacius, magister Guillelmus do Vauro
Petrus Laurencius de Burgiio, Bernardus
An
1243
1247
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
!48
An
1248
Août.
Gaitapodium, & ego Bernardus Aimerlcus,
publicus Tholose notariiis, qui maiidato
predic.orum domini comitis, domiiii epi-
scopi & Sicardi Alaniaimi haiic cartam
scripsi.
407.
CCLXXXI
Echange entre le roi 0 Brémond
de Sommières ' .
IN nomine sancte & individue Triiiitatis,
amen, Ludovicus, Dei giatia Fraiicorum
rex, notum facimus, quod pro mediefate
ville de Siimidrio, quam petebat a nobis
Bremondus de Sumidrio, dicens eam ad se
jure hereditario pertinere, & pro turre
ejusdem castri quam Peregrino Latinario
quoiidam senescallo nostro Bellicadri com-
modaverat, ut dicebat, neciion & pro re-
sidua medietate ejusdem ville, quam dice-
bat a pâtre suo fuisse olim Petro Bremondi
pignori obligatam, iterum pro iis, que
habet in castre de Calbcrta & pertinentiis
ejusdem, pro mansis etiam que habebat in
Castro & in valle de Calberta; que omnia
idem Bremondus nobis & heredibus nostris
resignavit & quittavit in perpetuum, dedi-
mus & concessimus eidem Bremondo &
heredibus suis in perpetuum, in permuta-
tionem & escambium predictorum, castrum
deCaslario cum pertinentiis ejusdem castri,
sicut idem castrum cum ejus pertinentiis
tenebamus. Quod ut perpétue stabilitatis
robur obtineat, presentem paginam sigilli
nostri auctoritate & regii nominis carac-
tère inferius annotato fecimus communiri.
Actum apud Aquasmortuas, anno Incarna-
tionis Domini M ce XLViii, mense augusto,
regni vero nostri xxii, astantibus in pala-
tio nostro quorum nomina supposita sunt
408. — CCLXXXII
Charte de Raîmond Vil, comte de
Toulouse, en faveur des habitans
de Gaillac '.
NOVERINT universi présentes lifteras
inspecturi, quod nos R., Dei gratia
comes Tholose, marchio Provincie, pro-
mittimus per nos & per omnes successo-
res nostros burgensibus & toti universitati
ville & burgi Galliaci, presentibus & futu-
ris, quod ipsos & omnes successores eorum
in perpetuum, infra burgum & villam Gal-
liaci & extra, in cunctis locis, tenebimus
in illis libertatibus & bonis consuetudini-
bus, in quibus ipsos & antecessores eorum
successores nostri & nos tenuimus tempo-
ribus retroactis, profitentes & recogaos-
cenfes, quod in burgensibus & hominibus
Galliaci supradictis, universaliter vel sin-
gulariter, quistam, talliam vel mutuum
non habemus, nisi ipsi talliam nobis vellent
dare vel mutuum facere de eorum sponta-
nea voluntate. In cujus rei testimonium
& majorem firmitatem, présentes litteras
fecimus sigilli nostri munimine commu-
niri. Datum apud Insulam in Veneissino
VIII kalendas septembris, anno Domini
M''CC°XL°VIII".
409.
(Quittance de Raîmond VU , comte
de Toulouse^.
An
1248
2 5 août.
irJ.oriff.
t. III,
col.^71.
UNIVERSIS présentes litteras înspecfu-
risfrater Hugo de Turenna, ordinis
& signa. Dapifero nullo. Signum St. buti- fratrum Minorum, salutem in Domino,
cularii, Signum Johannis camerarii. Sig- Noveritis quod litteras venerabilis viri
num Imberti constabularii. Data vacante Nicolai, camerarii domini pape, non abo-
cancellaria. litas, non cancellatas, in nulla etiam sui
An
1253
23 avril,
' Archives du m<irqiiis d'Aiibays.
■ Hôtel de ville de Gaillac. [Doat, vol. 116
f 64.]
' Doat, vol. 154, fo 8,
An
An
1249
17 no-
vembre
An
124g
ociobre.
IÎ49
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i5o
parte vicium habcates, vidimus & ab ipso
recepimus sub hac forma :
Noverint uuiversi presentem paginam
iiispecturi, quod nos Nicholaus,canierarius
410. — CCLXXXIII
domiui pape, recepimus de manu fratris rr j r j r •„ r J^ ,^..
,, . , m j- ■ r . \A- nommage de Loup de roix iy de son
Hugonis de Turenna, ordims fratrum Ml- , 7, . jr^tr j t
norum, predicatoris crucis in terris comitis J^" ^ RaimOlld Vil, COmte de lou-
Tholose, qiiasdam litteras sub hac forma : louse ' .
Noverint universi présentes litteras ins-
pecturi, quod nos Raimundus, Dei gratia
cornes Tholose, marchio Provincie, re-
cognoscinius & in veritafe confitemur nos
habuisse & récépissé pro facto crucis a
discrète & religioso viro fratre Hugone de
Turenna, ordinis fratrum Minoruni, nun-
cio dor.îini pape, ducentas quinquaginla
libras Mergorenses ex una parte, & centum
quindecim libras Turonensium ex altéra,
quam pecuniam Guillelmus P. Basterii de
mandato ipsius nobis tradidit. — Item ex
alla parte centum aureos & quindecim
marchas sterlingares, quas per B. Riccardi
misit Sicardo Alamanui. — Item decem
marchas pro senescallo Agennensi & duas
marchas pro R. Blancardi & centum soli-
des Morlanenses pro matre Odonis Escoti.
— Item ducentas libras Turonensium pro
nobili viro comité Ruthene. — Idem tre-
centas nonaginta quatuor libras Raimun-
denses (?) ' pro facto vicesime Venesini. In
cujus rei testimonium, présentes litteras
sigilli nostri munimine fecimus sigillari.
Datum Massilie, kalendis octobris, anno
Domini M" cC XL" vill*.
Nos igitur, in testimonium predictorum,
presentem paginam predicto fratri sigillo
nostro concessimus sigillatam. Datum
Lugduni, feria quarta post feslum beati
Martini, anno Domini M°cc°XL" nono
In cujus rei testimonium, nos frater
Hugo presentibus sigillum nostrum duxi-
mus apponendum. Datum apud Agennum,
in festo beati Georgii, anno Domini
M" ce L".
' Doat écrit renduaUs, qvii n'a ici aucun sens.
An
18 mars.
NOVERINT univers! presentem paginam Kdorig.
inspecturi sive audituri, quod dominus coi. 471,
Ramundus, Dei gratia cornes Tholose, ^____
marchio Provincie, de sua mera & spon-
tanea & libéra voluntate, &c. reddidit &
restituit, &c. Lupo de Fuxo & Rogerio
Isarno filio suo & heredibus & successo-
ribus suis & ordinio eorum, omnia jura
sua & alla universa, que dictus Lupus ra-
tione dominii vel alio modo, tempore quo
dominus Ludovicus, clare memorie rex
quondam Francie, venit Avinionum, melius
& plenius habebat, tenebat & possidebat in
Castro Fanijovis, scilicet infra dictum cas-
trum vel extra in ejus tenemento & perti-
nenciis, & in ea tenezone & possessione,
qua dictus Lupus erat de predictis tempore
antedicto, dictus dominus comes reducit
ipsos & ipsam plenarie restituit eisdem, ad
suam & heredum & successorum suorum
& eorum ordinii faciendam in perpetuum
omnimodam voluntatem. Et ibidem dicfi
Lupus & Rogerius Isarnus filius ejus pro
omnibus predictis, per se & per omnes
heredes & successores suos & per eorum
ordinium, eidem domino comiti homagiuin
ligium & fidelitatem , prestito ei osculo
fidei & ab eodem recepto, flexis genibus
& junctis fecerunt manibus 8c prestito ei
super sancta Dei Evuangelia juramento,
auxilium & valentiam contra omnes mundi
viventes eidem domino comiti & heredi-
bus suis & successoribus mandaverunt &
pariter promiserunt. Acta sunt hec ita &
concessa Tholose, in Castro Narbonensi,
XIII" die exitus mensis marcii, régnante
Ludovico Francorum rege, & eodem do-
mino Ramundo Tholosano comité & Ra-
mundo episcopo, anno ab Incarnatione
Domini M° cc° XL° octave. Testes presen-
' Trésor des chartes j Toulouse, sac 7, n. 40
[J. 3i4; original,]
VIII.
40
An
1249
Î20Ï
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
ï2a:
An
1=49
I"
jii.llct.
An
1249
II juin.
KJ.orig,
t. 111,
col. 47 2.
tes fiierunt ad hoc vocati Zi rogati Sicar-
dus Alaniauni, Rerengariiis de Promilhaco
vicarius Tholose, Guillelmus Raimundus
de Pis domiiiiis Cavimontis, Guilabertus de
ex qualibet sui parte videtur, tum quia non
siimus convicti de aliquo crimine vel con-
fessi, iiec specificatur crimen vel commis-
siim , licet niaxima sit différencia inter
Montealto, Raimundus Guillelmus de Es-
suscio, & ego Bernardus Aimericus, publi-
cus Tholose notarius, qui mandate ipsius
domini comitis & dictorum Lupi & Ro-
gerii Isarni hoc presens publicum scripsi
iiistrumentum.
non contestata, regulariter sentencia ferri
possit, illud levitcr transeundo, quod nemo
potest in causa propria esse judex. Adhuc
circa illud quod dicitur, quod jure dominii
castrum de Altovillari & totam aliam ter-
ram, quam a vobis habemus in feodum,
vultis recuperare , respondeado diciiiuis
quod in eis, que de vestro feodo existunt,
vestrum directum dorainium nullatenus
usurpamus nec vestrara civilem possessio-
nem intervertimus. Et sic restitution! vc!
rcdicioni non est locus, nisi pro vestro
libito voluntatis jus nostrum sive donii-
niuni utile, quod non credimus, velletis a
nobis penitus abdicare.
Item litteras vestras alias recepinnis in
hune modum :
R., Dei gratia, &c. Quoiiiarii nobilem .
virum, fidelem nostrum, G. de Armanaco,
queni captum tenetis, a çaptione vestra
liberare volumus, sicut jure nostri dominii
R. Dei gra-tia, &c. Propter ea que con- possunuis & debemus, discretioni vestre
tra nos indebite comisistis, & quia super districte precipiendo mandamus, quatinus
conventioiiibus complendis & observandis, dictum G. liberum & absolutum nobis,
411. — CCLXXXIV
j4ppel au roi par le vicomte de Loma-
gne des griefs qu'il avait contre le
comte de Toulouse ' ,
REVERENDO domino R., Dei gratia
comiti Tholose, marchioni Provincie,
A. Ottonis vicecomes Leomanie, salutem
in eo qui est omnium vera salus. Litteras
vestras recepimus sub hac forma :
quas nobis fecistis, obligastis nobis omnia
bona vestra, & quia terram quam a nobis
tenetis in feodum jure dominii volumus
recuperare , discretioni vestre districte
precipiendo mandamus, quatinus castrum
de Altovillari & totam aliam terram, quam
a nobis tenetis in feodum, visis presenti-
bus , restituatis & eam nobis restituere
visis litteris presentibus, transmittatis. Ad
luijus autem rei, &c. Datum, ut supra.
Ad bec dicimus hujusmodi mandatum
injustum existere, tum quia habemus do-
minuni in multis & majoribus possessio-
iiibus nostris dominum regem Anglie, in
quibus dictus G. guerram nobis & bellum
injustum movebat, & in feodo domini régis
nullatenus obmittatis. Ad hujus autem per- Anglie fuit captus & adhuc captus detine-
petuam memoriam , &c, Datum Agenni ,
111° idus junii.
Sane mandatum hujusmodi, salva reve-
rencia vestra, injuriosum nobis & injustum
'Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 4,
n. 65. [J. 3o3; original scellé.]
tur ibidem, injunctum est nobis per man-
datum domini régis Anglie, quod dictus
captus non exeat manus nostras, donec de
commisso & guerra, que movebat in feodo
dicti régis, satisfecerit competenter. Et sic
ad forum vestrum vel judicium non videtur
ista peticio aliquateiuis pertinere, & si
An
1249
Montealto, Mancipius & Petrus de Tho- delicta publica & privata, & circa ea pêne
losa fratres, Willelm.us de Roaxio & Ber- varie prodite sujit in jure. Item circa hoc
trandus fratres, Raimundus de Cantesio, quod dicitur de obligacione, injustum est
Ademarus de Miromonte, Jordanus de Las- mandatum, cum non liqueat utrum obli-
saco, Ademarus de Gualdino, Huguo de gacio fuerit pura vel condicionalis, si obli-
Andusia, Bertrandus de Vilaneira, Petrus gati.o fuerit, nec circa eam, si sit, nos
de Avesaco, Poncius de Villamuro, Adc- appareat esse in culpa vel mora, nec in
rnaru: de Altarippa filius Guilaberti de ypothecaria actione sicut nec in aliis, litto
An
1249
1 1 juin.
An
W49
I2j3
PREUVES DE L'HISTOlTxE DE LANGUEDOC.
I3L>4
An
1249
:ri juin.
perfineref, non vocatis partibus, talia pre-
cipere minime debuistis. Unde propter
iniquuni mandatum utriusque littere, &
quia in prima citatione nos perhemptorie
vocavistis ad spacium viil dierum, contra
normam & consuetudinem curie laicalis,
ad dominum regeni Francie & ad curiam
ejus in scriptis appellamus, in his vel circa
hec, que de feodo ejus existunf, ejusdem
protectioui supponendo nos & nostra, per
hanc présentera litteram sigillo nostro
signatam. Cujus transcriptum, per alfabe-
tum divisum, ad perpetuam rei memoriam
duximus retinendum, instanter a vobis pe-
tentes appeilationes nobis dari per presen-
tem litteram & per II. clericum, quem ad
premissa mittimus peragenda. Datum &
actum kalendis julii,anno gratie M°cc°XL°
nono. Ego not. interl. valus'. Datum, ut
supra.
412.
Lettre de Ralmond Vil à Arnaud
Othon , vicomte de Lomagne ^.
RDei gratia comes Tlio'.ose, marchio
«5 Provincie, nobili viro A. Otoni,
vicecomiti Leomannie, salutem. Nobilitati
vesfre tenore presentium innotescat, quod
super querimoniis, quas de vobis fecimus
coram curia Agennensi, ex eo quod conven-
tiones per vos nobis juratas nec complere
nec servare curastis, sicut in instrumento
inde confecto per publicum notarium, si-
gillo nostro sigillato, plenius confinetur,
8i quia coram eadem curia ad parendum
juri comparere coiitempsistis, contra nos
alias multiplicitcr & enormiter delin-
qucndo, predicta curia Agennensis, culpis
vesiris exigentibus, unanimiter & concor-
diter contra vos sententialiter prouuntia-
vit, & vos super hiis condempnavit ut
castrum Altivilaris & totam aliam terram,
quam a nobis tenetis in feudum, tradatis &
restituatis nobis, habendam & tenendam a
nobis jure obligationis, quia eam obligastis
nobis pro complendis dictis conventionibus
& servandis. Item pronunciavit, quod pre-
dictam terram qualitercumque cum paucis
vel cum multis, irati seu paccati, eam veli-
mus recipere, persone nostre jure dominii
restituere tenemini & debetis. Item pro-
nuntiavit ut omnes expensas , quas nos
fecimus vel ipsa curia fecit in diebus illis
vobis assignatis vel occasione illarum die-
rum, restituatis nobis, & ad eas nobis res-
tituendas vos similiter condempnavit. Item
pronunciavit ut nobilem virum Geraldum
de Arnianhaco, quem captum tenetis, li-
beretis & eum nobis liberum transmittatis.
Volumus enim ipsum, jure nostri domi-
nii, liberare. Hinc est, quod discretxonem
vestram requirimus, vobis districte preci-
piendo mandantes, quatinus predictis sen-
tentiis pareatis in omnibus, & universa &
singul*) que in predictis sententiis conti-
nentur, modis omnibus compleatis & ea
complere nullatenus differatis. Ad hec au-
tem proponenda, requirenda & recipienda
procuratores nostros constituimus dilectos
ac fidèles nostros nobiles viros Gastonem
de Guontaudo & R. Bernard! de Balencs,
promittentes quicquid super predictis per
ipsos actum fuerit, nos ratum & firmum
perpetuo habituros. In cujus rei testimo-
nium, présentes litteras fecimus sigilli
nostri munimine roborari. Consimiles lit-
teras, divisas per alphabetum, ad hujus rei
perpetuam memoriam nobiscum duximus
retinendas. Datum apud Agennum, tertio
kalendas julii, anno Domiiii M" ce XL°
nono.
An
■M?
' Il faut sans doute lire : Ego netarius interli-
neavi vultis. Ce dernier mot est en effet écrit un
peu plus haut, entre deux lignes. [A. M.]
'Trésor des chartes, J. 3o8j Toulouse, 5304,
n. 64; original. — Teulet & de Laborde, Layettes
Au Trêior, t. 3. p. 70.
ï2Ji>
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1256
An
1249
2 3 sep-
tembre.
Art
ejiisdem ordinis, centuni marchas, — item '^^'
monasterio mouialium Sancte Crucis, ejus-
dem ordinis, centum marchas, — item mo-
nasterio mouialium de Goiono, Cister-
ciensis ordinis, centiim marchas, — item
monasterio monialium de Oratioiie Dei,
Cisterciensis ordinis, centum marchas, —
item monasterio monialium de Prulhano,
ordinis Predicatorum, centum marchas, —
item monasterio monialium Sancte Marie
4l3.
Testament & codicille de Rai-
mond VII \
I, TN nomlne sancte & individueTrinitatis,
1 amen, Manifestum sit omnibus pre-
sentibus & futuris, quod nos R., Dei gratia de Bosqueto, Tricastrine diocesis , centum
cornes Tholose, marchio Provincie, filius marchas, — item monasterio monialium
quondam domine regine Johanne, in boiia Sancti Andrée, Vasionensis diocesis, cen-
nientis valetudiue existentes, testamentum tum marchas, — item operi ecclesie Sancti
nostrum modis omnibus valiturum facimus Stephani Tholose, ce:itum marchas, —
in hune modum, quodlibet aliud testamen- item operi ecclesie Grandissilve, Cister-
tum antea per nos lactum, si quid fecimus, ciensis ordinis, centum marchas, — item
revocantes penitus & quassantes. — la monasterio Fulhencii, Cisterciensis ordi-
primis sepulturam nostram eligimus apud iiis, centum marchas, — item monasterio
nionasterium Fontisebraudi, ubi jacet rex de Eliiis, Cisterciensis ordinis, centum
Henricus Anglie avus noster, & rex Richar- marchas. — Item monasterio Bonecumbe,
dus avunculus noster, & regina Johanna Cisterciensis ordinis, relinquimus prêter
mater nostra, ad pedes scilicet ejusdem dictam summam decem milium marcharum
niatris nostre. — Item omnia a nobis ad- gregem nostrum & armenta nostra, videlicet
quisita injuste vel indebite ablata,vel qua- vaccas, boves & tauros,oves & arietes,cum
litercumque cum peccato vel contra Deum sommeriis & arielis & aliis bestiis univer-
ad nos pervenerint, sive mobilia vel immo- sis ad cabanam nostram vaccarum & ovium
bilia sint vel quecumque alla jura corpo- pertinentibus. — Item operi ecclesie Bel-
ralia seu incorporalia, plene & intègre lepertice, Cisterciensis ordinis, centum
restitui volumus & mandamus & de bonis marchas. — Residuum vero de decem mi-
nostris in integrum emendari, — In primis libus marcharum supradictis, quod restât
pro anima nostra relinquimus decem milia distribuendum, distribui volumus arbitrio
marcharum sterlingorum, de quibus relin- commissariorum nostrorum infrascripto-
quimus monasterio Fontisebraudi quinque rum, qui gadiatores seu spondarii vulga-
milia marcharum, & prêter dictam sum- riter appellantur, ad pias causas, sicut
mam decem milium marcharum relinqui- saluti anime nostre magis expedire vide-
mus eidem monasterio Fontisebraudi om- bunt. — Item in omnibus terris & aliis
nia vasa nostra aurea & argentea & mobilia bonis nostris & juribus universis ad nos
nostra & omnes anulos nostros & lapides pertinentibus, heredem instituimus filiam
preciosos. — Item de dictis decem milibus nostram Johannam , uxorem illustris viri
marcharum relinquimus monasteriis inf'ra- Alfonsi, comitis Pictavensis. — Item vo-
scriptis, videlicet monasterio monialium lumus, precipimus & mandamus restitui
de Spinassa, ordinis Fontisebraudi, qua- omnes ecclesias & ecclesiasticas personas
dringentas marchas, — item monasterio de & omnes illos, qui per nos vel bajulos
Bragariaco, ejusdem ordinis, centum mar- nostros spoliati sunt absque ordine judi-
chas, — item monasterio monialium Gratie ciario, & ipsam restitutionem fieri volu-
Dei, ejusdem ordinis, centum marchas, — mus & mandamus sine strepitu judicii, de
item monasterio monialium de Longaticis, piano, ad arbitrium. commissariorum seu
gadiatorum infrascriptorum , & quod sic
• Archives nationales,!. 3,,, n- 63 & 64; ori- restituti heredibus nostris faciant quod
ginai.x sce;!és. — Teiilet & de Lnborde, Layettes debebunt. — Item volumus & mandamus
^a 2Vf'jo/- ./es c^(i;(fs, t. 3, pp. 78 » So, Ut oninia débita nostra, quibuscumque
An
1249
I :o7
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1258
persouis ea ilebebamus, solvantur de bonis
nostris, prêter dictam summam decem mi-
lium marcharuni, ad cogiiitionem commis-
sariorum seii gadiatorum infrascriptoruni.
— Item concedimus & confirmamus baro-
nibus, militibus & aliis fidelibus nostris,
ecclesiis, nionasteriis, civitatibus, castris
& villis omnes débitas & consuetas liber-
tates, quas usque modo habuerun t, nolentes
ut ex taillis seu exactionibus, quas ab eis
habuimus ex voluntate potius quam ex de-
bito, generetur eis vel successoribus eoriim
aliquod prejudiciiim in fiiturum. — Item
instituimiis, volumus & mandamus, ut di-
lectus ac fidelis noster Sicardus Alamanni
presit toti terre nostre, regat & custodiat
eam & quod redditus & proventus omnes
recipiat, ponendo ibi illos, quos ad hoc
viderit congruos & fidèles, & quod exinde
cum aliis commis?ariis seu gadiatoribus
nostris legata & débita nostra persolvat,
quousque terra nostra venerit ad manus
filie nostre Johanne, comitisse Pictavie,
quam heredem nostram instituimus, sicut
superius est expressum. — Commissarii
autem gadiatores seu spondarii nosfri sunt
isti , videlicet venerabiles patres Tholosa-
nus, Agennensis, Albiensis, Caturcensis,
Rutb.enensis, Carpentoratensis & Cavel-
licensis episcopi, & dilecti ac fidèles nostri
nobiles viri Bernardus cornes Convenarum
& Sicardus Alamanni & quatuor ex civibus
Tholosanis, quos cornes Convenarum &
Sicardus Alamanni supradicti duxerint eli-
gendos, dantes dictis commissariis seu ga-
diatoribus nostris plenam & liberam potes-
fatem exec[uendi omnia relicta pro anima
nostra & alia legata, & ut ea & omnia
débita nostra solvant & solvi faciant de
bonis nostris, & quod omnia a nobis injuste
adquisita & indebite ablata, prout supe-
rius est expressum, restituant & de bonis
nostris iii integrum emendent. Nam de
ipsis volumus, ut super omnibus supra-
dictis'nostram adimpleant voluntatem &
eam faciant inviolabiliter observari. — Item
volumus & mandamus, ut de bonis nostris
provideatur famille nostre, & hoc faciat
Sicardus Alamanni arbitrio suo, prout ho-
nori nostro viderit expedire. — Hanc
voluntatem nostram volumus valere jure
testamenti,& si jure testameati valere non
An
24;;
An
1245
5 sep-
posset, valeat jure codicillorum vel cujus-
cumque alterius ultime voluntatis vel quo-
libet alio jure, quo valere potcst. — Acta
sunt hec apud Amilianuin, 1X° kalendas
octobris, anno Domini M" CC XL" nono '.
II. Noverint universi presentem cartam
inspecturi, quod dominus Raimundus, Dei
gratia comes Tholose, marchio Provincie,
saluti anime sue cum devotione providere tembr'c
intendens, voluntatem suam declaravit co-
ram tcstibus infrascriptis, asserendo pro-
positum suum esse, quod si ab infirmitate,
qua tenebatur, ipsum contingeret liberari,
votum peregrinationis ulframarine, pro
qua crucem receperat, persoualiter adim-
pleret. Si vero dictam peregrinationem
adimplere non posset, voluit & mandavit
ut pro redemptione peregrinationis sue &
illorum, qui pro ipso & de mandato ejus
crucem receperunt & dictam peregrina-
tionem facere tenentur, hères suus mittat
ultra mare quinquaginta milites bene ar-
matos & bene paratos in subsidium Terre
Sancte, moraturos in partibus transmarinis
perunum annum integrum in servicio Jesu
Christi, & quod illi qui pro ipîo domino
comité crucem receperunt, rccipiantur pre
ceteris in numéro illorum quinquaginta
railitum, si eis placuerit transfretare. —
Item voluit Se mandavit, quod pecunia illa,
quam habuit de vicesimis ecclesiarum &
de legatis & de redemptione votorum, res-
tituatur ab herede suo domino pape. —
Item voluit & mandavit, quod pecunia
illa, quam habuit a domino rege Francie
& a domina regina occasione passagii,
restituatur eisdem ab herede suo. — Ac-
tum est hoc apud Amilianum, septimo
kalendas octobris, anno Domini millesimo
ducenfesimo quadragesimo nono. Testes
présentes interfuerunt dominus Bernardus
comes Conveiiarum, Jordanus de Insula,
Sicardus Alamanni, Ramundus de Alfaro,
' Scellé de neuf sceaux, qui se suivent dans
l'ordre fuivûrtt; nous donnons le nom de chaque
témoin, ttl qu'il est écrit au dos de l'acte : Guida
de Scveriaco, ahbai Moysiacensis, Jordanus de In-
sula, comes Ruthenensis, episcopus Albiensis, cornes
Convenarum , Richardus Filyangerîus, R, de Alfaro^
Fr, Guillelmus de Briva. — A la partie supérieure
de l'acte, traces de dix autres sceaux.
An
1245
::D9
PREUVES DE LHISTOIKE DE LANGUEDOC.
îôo
An
1249
oc!oti\
Ponciiis Astoaudi cancellarius domiui co-
niitis antedicti, frater Guillelnuis de Briva,
Johanues Aurioli, magistcr Petrus Gua-
saiihator, niagister Petrus de Capella,
niagister Petrus de Espaor, Berengarius
Alamauni , & ego Beniardus Aimericus,
publicus Tholose notarius, qui mandato
ipsius domiui comitis hanc cartam scripsi.
— lu cujus rei testimonium, nos Bernardus
comes Couvenarum , Jordanus de Insula,
Sicardus Alamauni, Poncius Astoaudi &
frater Guillelmus de Briva presentem car-
tam fecimus sigillorum nostrorum muni-
mine roborari '.
4M-
Vidiraus de l'hommage rendu par le
comte de Fo'ix au comte de Tou-
louse pour Saverdun ^.
41 5. — CCLXXXV
Actes du serment de fidélité prêté par
les villes , les barons 6" les cheva-
liers du comté de Toulouse , L-c.
au comte Alfonse 6" à Jeanne sa
femme '.
NOVERINT uuiversi tam présentes quam
futuri, quod anno Domini M" ce" XL"
noue, prima die mensis decembris, viri
nobiles domini Guide & Herveus de Ca-
prosia fratres, & Phylippus, Pictavensis
ecclesie thesaurarius, missi a domina Blan-
cha serenissima Francorum regina ad par-
tes Tholosauas, pro saizienda & recipienda
terra domini R., quondam comitis Tholo-
saui, nomiue domini Alfonsi, illustris co-
mitis Tholose & Pictavie & marchionis
Provincie, & pro recipiendis juramentis
fidelitatis a baronibus, militibus & aliis
An
1249
I" dé-
cembre.
Éd.oiin.
t. m;
coi. 47.'.
D,
Dei gratia epîscopus Albiensis, & G. hominibus terre predicte, lectis litteris
• abbas Moysiacensis, universis Christi
fidelibus présentes litteras inspecturis salu-
tem in Domino. Discrétion! vestre duxi-
mus intimandum, quod nos litteras origi-
nales, non viciatas nec cancellatas nec in
aliqua parte sui corruptas, cum sigillo
pendenti nobilis viri comitis Fuxensis vi-
dimus, a quibus presens translatum sine
adjectione & diminutioue fuit trauscrip-
tum, quarum ténor talis est :
Noverint universi {Vo\e'{ plus haut,
ce. io65 & 1066.)
Ad hec nos episcopus Albiensis & abbas
Moysiacensis supradicti huic translate si-
gilla nostra apposuimus in testimonium
hujus rei. Datum Tholose, iili" kalendas
novembris, anno Domini m''cc°x.l° nono.
' Scellé jadis de six sceaux, dont restent cinq.
' Trésor des chartes; Foix & Commingcs, n. 20
his; J. 332 ; vidimus original scellé de deux sceaux.
domine regine publiée in aula castri Nar-
bonensis coram multis baronibus & aliis
nobilibus 8c aliis tam clcricis quam laicis,
receperunt juramentum domini Bernardi,
comitis Convenarum, in hac forma juraii-
lis : — Ego Bernardus, comes Convenarum,
fidelis ero domino Alfonso comiti Tholose
& Pictavie, marchioni Provincie, & filiis
comunibus ipsius & domine Johanne uxo-
ris sue, filie quondam domini R. comitis
Tholosani , & eorum vitam & membra,
senhoriam & jura & eos, qui pro eis eo-
rum terram tenebunt, totis viribus bona
ride salvabo, salvo jure domini régis Fran-
corum 8c heredum sworum, secundum for-
mam pacis facte Parisius inter dominum
regem Francorum 8c dictum dominum R.
comitem Tholosanum. Sic me Deus adju-
vet, Si hec sancta Dei Evangelia, que pro-
pria manu tango. — Ineadem autem forma
juraverunt omnes barones, milites, consu-
les 8c probi homines infrascripti, videlicet
Sicardus de Montealto, Jordanus de Insula,
Jordanus de Saissaco, Bernardus Amelius
'Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 4,
71. [J. J08 j original.)
An
'M9
lui
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1262
de PalheiiiSjSicardus Alamanni, Bernardus
de Monteaciito, Guiiabertus de Monte-
acuto, Guillelmiis Arnaldiis de Biran pro
domina Syguiii comitissa Astaracensi & in
anima ipsius, Rogerius de Montealto, Ber-
nardus de Bellomonte, Raimundus de Al-
faro, Isarnus de Sancto Paiilo, Rogerius
de Terciaco, Isarnus Jordanus de Insula,
Raimundus Jordanus de Insula, Poncius
de Villamuro, Jordanus de Lantario, Guil-
lelmus Ato de Bellomonte, Bernardus de
Miromonte, Petrus de Sancto Saturnino,
Anialdus de Marcafabba filius quondam
Guillelmi Bernardi de Marcafabba, Arnal-
dus Poncius de Noerio, Geraldus Hunaldus
de Lantario, Guillelmus Bernardi de Mar-
cafabba, Willelmus Hunaldi, Bernardus
Convenarum, Gausbertus de Podiolau-
rencio, Raimundus de Turri, Bernardus
de Sancto Mychaele, Isarnus Bernardi de
Fanojovis, Berengarius de Promilhaco vi-
carius Tholose, Petrus de Rovereto, Hu-
guo de Montiliis; Bernardus Huguo de
Festa, Affizatus de Sancto Paulo, Fortane-
rius Convenarum, Aymericus Convena-
rum, Pictavinus de Podiolaurencio, Ato
Audebaudus, Sayssius de Podiolaurencio,
Bernardus Audebaudus, Bernardus de Vil-
lanova de Caramanno, Vitalis de Villanova
frater ejus, Raimundus de Montecapra-
rio, Bernardus de Sancto Martino, Wil-
lelmus de Manso, Arnaldus de Laurano,
Arnaldus Willemi de Artuinhano, Willel-
mus Bernardi de Sancto Mychaele, Ber-
nardus de Monteesquivo, Assalhitus de
Lantario, Raimundus de Décima, domina
de Insula uxor quondam Pétri de Insula,
Arnaldus de Mazerolis, Olricus de Curvo-
rivo, Arnaldus de Felgari & Willelmus de
Felgari, fratres domini episcopi Tholosani,
Johannes Aurioli. — Item consules Podii-
laurencii, Raimundus de Putco & Geral-
i;j.oiig. Jus Sartor. — Item consules de Vauro,
t. I II '
col. -17.;. Poncius de Taulaco, Ademarus de Ponte
labigio, Petrus de Belaval & Willelmus
Clericus. — Item consules de Lauraco,
Petrus Bertrandus & Aymericus Lobera. —
Item consules Fanijovis, Guarinus & Pe-
trus Guarinus. — Item consules Verduni,
Petrus de Montetotino, Vitalis de Seteslo,
Petrus de Lucas & Raimundus de Cavals.
— Item consules de Rivis, Raimundus de
Montiliis, Amiguonu, Arnaldus de Faia &
Rogerius de Sitanis miles. — Item consu-
les de Villamuro, Vitalis Faber, Willelmus
do Mailhaco miles & Poncius Guairaldus.
— Item consules de Monteferrando, Wil-
lelmus Guotbertus, Petrus Huguo. — Item
consules Castrisarraceni, Willelmus de Ba-
redge, Stephanus Grimoardi, Raimundus
Feraudi, Raimundus deVilladei, Petrus
Grimoardi, Raimundus de Agra & Odo de
Baredges. — Item diocesis Albiensis, Pon-
cius Amelius de Causaco, Petrus Raimun-
dus & Jordanus de Rabastencs fratres, R.
de Braco, Geraldus Pétri de Cadaloinh,
Petrus Bernardi de Causaco, Bertrandus
filius Bertrandi, fratris quondam dicti do-
mini comitis Tholosani, Bernardus de
Monteesquivo. — Item consules & probi
homines Galliaci, Mancipius, Petrus Si-
cardi, Bernardus Benedictus, Willelmus
Sicardi, Bertrandus de Gailhaco, Raimun-
dus Willelmi de Bita, Petrus de Gailhaco,
Willelmus Ato de Gailhaco, Bernardus Vi-
talis, Willelmus Maurini & Bernardus
Folcaudi. — Item consules Insuie Albien-
sis, Petrus de Alanis, Bernardus Bonus-
homo, Ademarus Tamainh & Willelmus
Amelii. — Item consules Castrinovi de
Montemirailho, Augerius de Avelanis &
Amelius de Riguaiih. — Item consules de
Rabastencs, Bertrandus de la Thaosca,
Bernardus de Luganno & Bernardus Fer-
rancius. — Item consules & probi homines
Cordue, Brandonus, Raimundus Peliccrius,
Benedictus' Molinerius, Bertrandus Roca
miles, Raimundus Arquerius & Bernardus
de Sancto Amancio. Acta suut hec Tholose,
in aula castri Narbonensis, in presentia &
testimonio venerabilium patrum domino-
rum G., Dei gratia Narbonensis archiepi-
scopi, & R. Tholosani, G. Agennensis &
A. Convenarum episcoporum, & R. Tho-
losane sedis prepositi, & nobilis viri do-
mini Amalrici vicecomitis & domini Nar-
bone, Poncii Astoaudi cancellarii dicti
domini Alfonsi comitis Tholosani, Guido-
nis Fulcodii, magistri Guillelmi de Po-
' Le texte porte hnc'itus, avec une abréviation
aii-dcssiis de Vn; peiit-^re faut-il lire Beneitui,
qui serait une forme latine calquée sur la form«
vulgaire Beneieit. [A. M,]
An
1249
An
IH9
1200
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 264
diolaurencio, niaglstri Rainnindi Taloni,
Guillelnii Isanii archipresbiteri de Rivis,
Guillelmi de Piano se;iescalli Carcassoiie,
Hugonis de Arcisio & Pétri de Viciais. —
Item eodeni anno & raeiise, juraverunt in
eadem forma omnes barones, milites, con-
; suies & probi homines infrascripti, vide-
licet Guillelmus de Vilela, Ariialdus de
.. Vilela, Arybertus de Deopantala, Beren-
gariiis Alamanni, Raimuudits de Aniorto,
Ademarus de Gualdino, Sicardus de Lis-
saco, Willelmus Jordanus de Lissaco, do-
minus Odo de Insula, domina Puucela (sic)
mater Geraldi de Armaniaco, pro se &
pro dicto Geraldo filio suc, Odo de Francs
dominus de Montirone, Odo Escotus, Wil-
lelmus de Rocaforte, Petrus de Tholosa
miles Tholose, Raimundus Willelmus de
Villaniuro, Bertrandus de Veceriis, Petrus
' Laureucius de Petra, Petrus de Podio,
Rogerius de Aragone filius quondam Ro-
gerii de Aragone, Petrus Raimundi Bafferi,
Willelmus Ato de Villaniuro pro facto Sa-
varduni & pro tota alla terra sua, Bernar-
dus de Manso, Raimundus de Rocovilla,
Capellus de Veceriis, Raimundus Stepha-
nus, Ato de Francardvilla, Ademarus de
Terciaco, Bertrandus & Raimundus de Ro-
covilla fratres, Guillelmus de Castellonovo
& Willelmus nepos ejus, Petrus vicecomes
Lautricensis, Rogerius Isarnus filius Luppi
de Fuxo, Rogerius de Aspello, Bonifacius
de Felgario, Giiido de Severaco, diocesis
Ruthenensis, Arnaldus Feda, Willelmus de
Saysses, Willelmus Pétri de Berencs, Pon-
ii<^-°jk- cius Alo de Castluscio, R. de Cominhano,
coi.475. Berengarius de Gailhaco, Matfredus de
Rabastencis. — Item consulcs & probi ho-
mines de Lauzerta, Arnaldus Gausbertus,
Bertrandus de Rosset, Syguinus de la
Broeda, Bernardus de Carcer, Willelmus
de Auriaco, Bernardus de la Faurgua, Pon-
dus Geraldus de Moysiaco. • — Item con-
sules Avinionis, diocesis Tholosane, Rai-
mundus Grossus, Rainuindus Baudrics &
Willelmus Raimundi. — Item consules
Caramanni, Petrus de Vitraco, Arnaldus
Saqueti, Aymericus de Roaxio & Bernar-
dus Guasanherius. — Item consules de
Sancto Felicio, Ademarus Cathalanus, Pe-
trus del Teule, Bernardus Navarrus, Petrus
Escuderius, Raimundus Geraldus, Willel-
mus Gitbertus, & V/illelnuis Aguassa baju-
lus Sancti Felicis. — Item consules de Be-
ceta, Bernardus Geraldus & Bernardus
Passamar. — Item consules Castrinovi de
Arrio, Raimundus Capella & Paulus de
Aurenca, & milites ejusdem castri, Ber-
trandus Malpuel, Maynerius & Olricus de
Sancto Germano. — Item milites de Sancto
Paulo, Guillelmus de Sancto Paulo & Wil-
lelmus Lo Clergs fratres, Huguo de Segu-
reto &Willelmus Donatus. — Item Bernar-
dus Magister, consul de Peirussa, diocesis
Ruthenensis. — Item consules Villenove
ejusdem diocesis, Stephanus Saumada &
Geraldus Olricus. — Item consules & probi
homines de Montecuquo, Caturcensis dio-
cesis, Paianus de Roca miles, Raimundus
Arnaldus de Bos, Willelmus Audoinus,
Willelmus de Estivals & Willelmus de
Villabergoinh. — Item consules Amiliani,
Alamannus, Bernardus Cabanerius, Beren-
garius Durandi, B. Benastrugns. — Item
consules & probi homines de Najaco, Hu-
guo Parator, Donatus de Najaco & Petrus
Ademarus. — Item balistarii & servientes
dicii domini R. quondam comitis Tholo-
sani , Bertrandus de Ventenaco, Bela-
guarda, Petrus Willelmus Massa, Betone-
tus, Poncius Massa francigena, Wilalmo-
nus, Bertrandus de Montelauro, Petrus de
Biterri & Raimundus Matfredi, Poncius
Durandi & Arnaldus de Ventenaco. Acta
sunt hec Tholose, in eodem Castro Narbo-
nensi, in presentia & testimonio domini
Willelmes de Gacs militis, & magistri Rai-
mundi Taloni, canonici Sancti Caprasii
Agennensis. — Item eodem anno & mense,
Guastonus de Lomanha & Arnaldus de Ro-
vinhano fratres, & Arnaldus de Esperveriis
miles, in presentia & testimonio dictorum
domini Willelmes & magistri Raimundi,
apud Verdunum, in eadem forma antedic-
tum fecerunt jnramentum. Ad hec omnia
supradicta, ego Bernardus Aimericus, pu-
blicus Tholose notarius, presens interfui
& mandato dictorum nunciorum omnium-
que suprascriptorum baronum, militum,
consulum & alionim proborum hominum,
presens publicum scripsi instrumentum.
Noverint universi tam présentes quam
futuri, quod anno Domini m°cc"xl" nono,
vir idus decembris, viri nobiles domini
An
1249
An
'M9
7 de-
ccmbrc.
KJ.oric.
t. III,
col. 476.
An
1249
126:
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1:66
Guido & Herveus de Caprosia fratres, & Forma juramentlquodfacîentcîvcsTholosani.
Phylippus Pictaveusis thesaurarius, missi a
domina Blaiicha serenissima Francorum re- Ego talis ' , jiiro super sacrosancta
gina ad partes Tholosaiias, pro saizienda & Evuangelia & promitto par idem jiira-
recipienda terra domini Raimundi, qiioii- mentiim domino Alfonso, comiti Tholose
dam comitis Tholosani, nomine domini & Pictavie, & vobis talibus nomine ipsius,
Alfonsi, illustris comitis Tliolose & Picta- me servaturum ipsi comiti vitam, menbra,
vie 8c marchionis Provincie, & pro reci- honorem, fidelitatem, urbem & suburbium
piendis juramentis fidelitatis a baronibiis, Tholose, & qiiod ipsi comiti & suis ero
militibus & aliis hominibus terre predicte, bonus, legittimus & fidelis, & quod in me
An
1249
ICJ.orîg.
t. 111,
col . ■( 7 5.
lectis litteris domine regine publiée in
Castro Narbonensi coram multis baroni-
bus & aliis nobilibus & aliis tam clericis
quam laycis, receperunt juramentum do-
mini Hugonis, comitis Ruthenensis, in hac
forma jurantis : — Ego Huguo cornes Ru-
thenensis, fidelis ero domino Alfonso, co-
miti Tholose & Pictavie & marchioni
Provincie, & filiis comunibus ipsius &
domine Johanne uxoris sue, filie quondam
domini Raimundi comitis Tholosani, &
eorum vitam & membra, senhoriam &
jura & eos, qui pro eis terram eorum te-
nebunt, totis viribus, bona fide salvaho.
Sic me Deus adjuvet, & bec saiicta Dei
Evangelia, que propria manu tango. — In
cadem autem forma juravit nobilis vir Ca-
nilhacus. Acta sunt hec Tholose, in castre
Narbonensi, in presentia & festimonio ve-
nerabilium pntrum domini G., Dei gratia
Narbonensis archiepiscopi , & domini R.
Tholosanensis episcopi, Sicardi Alamanni,
Poncii Astoaudi cancellarii dicti domini
Alfonsi comitis Tholosani, Guidonis Ful-
codii, Berengarii de Promilhaco vicarii
Tholose, magistri Guilleimi de Podiolau-
rencio, magistri Guilhelmi de Punctis,
Guilleimi de Piano senescalli Carcassonen-
sis, Hugonis de Arcisio, Pétri de Vicinis &
magistri Raimundi Taloni, canonici Sancti
Caprasii Agennensis. — Item eodem anno
& niense juraverunt apud Verdunum in
eadem forma nobiles viri Bernardus de
Arpajone 8t Berengarius de Combreto, in
presentia & testimonio dicti Sicardi Ala-
& in meis possit confidere & credere se &
sua, & quod contra hec vel eorum aliquid
nuUo tempore veniam vel aliquem veiiire
faciam vel paciar ullo modo, salvo tanien
& conservato dominio domini régis Fran-
cie, & forma pacis, que olim Parisius facta
fuit inter excellentissimum dominum Lu-
dovicum, Dei gratia regem Francorum, &
bone memorie R, quondam comifem Tho-
lose, quantum pertinet ad dominum regem
& heredes suos salva. Et propter isfud
juramentum sic prestitum dicet staiim, si
voluerit, ille qui juraverit : Dico, protester
& intelligo, qua' propter hujusmodi jura-
mentum nichil amittamus ego & alii cives
& burgenses Tholose de consuetudinibus
& libertatibus nostris.
Forma jurament! quod facîet balVivus consu-
Ubus, civibus & burgensibus Tholose,
Ego talis, ex parte domine Blanche,
Francorum regine illustris, pro domino
Alfonso comité Tholose & Pictavie consti-
tutus ballivus quamdiu eidem domine re-
gine placuerit in partibusTholosanis, juro
super sancta Evuangelia & per idem ju-
ramentum promitto vobis consulibus, civi-
bus & burgensibus Tholose quod omnes
débitas & consuetas libertates, & consue-
tudines vestras, sicut eas usque modo ha-
buistis, vobis usque ad adventum predicti
domini nostri A., comitis Tholose & Picta-
vie, servabo fideliter & faciam observari.
Nos vero G., miseratione divina Nar-
lîd.orig.
t. 111,
col. 476.
manni & Poncii Astoaudi & Johannis Au- bonensis archiepiscopus, & R,, episcopus
rioli & magistri Raimundi Taloni. Ad hec
omnia ego Bernardus Aimericus, publicus
Tholose notarius, presens interfui & man-
date dicforum nunciorum & baronum su-
prascriptorum presens publicum scripsi
instrumcntum.
Tholosanus, testificamur presentibus litte-
ris nos vidisse predictas duas formas, illus-
' Trésor des chartes du roi ; Toulouse, iv, 11. 67.
(Original scellé, J. SoS.]
' Sic; doin Vaissete avait corrig4 (juo.l. [A. M.J
An
1249
r>do-
ccmb:c.
An
1Ï49
167
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
268
tris regine Francorum litteris iuterclusas, homiiies Moysiaci, &c. Item consules &
quas siquidem litteras clausas & intégras probi homiiies Montisalbani , &c. Acta
vidimus 8c coram iiobis & viiis nobilibus sunt hec apud Moysiacum, in aula abbatis
An
1249
12 dé-
cembre.
lid.oric,
t. 111,
col. 477.
Guidoiic & Herveo de Caprosia, fiatribus,
militibus, & Philippo, ecclesie Sancti Hila-
rii Pictavensis thesaurario, & multis aliis
vidimus aperiri. In cujiis rei testimoniiim,
présentes litteras sigillorum nostronim
munimine fecimus roborari. Datum Tho-
lose, anno Domini M''CC°XL'' nono, die
lune in festo beati Nicholay hiemalis.
Noverint', &c , quod anno Domini
MCCXLIX, pridie idus decembris, viri no-
biles domini Guido & Herveus de Capro-
sia fratres, Se Phi lippus Pictavensis eccle-
sie thesaurarius, missi a domina Blan':ha,
serenissima Francorum regina, ad partes
Tolosanas & Caturcenses, pro saisienda
& recipienda terra domini R. quondam
comitis Tolose, nomine domini Alphonsi,
illustris comitis Tolose & Pict. & mar-
chionis Provincie, & pro recipiendis ju-
ramentis fidelitatis a baronibus, militibus
& aliis hominibus terre predicte, lectis
lilteris domine regine publiée apud Moy
Moysiacensis, in presentia & testimonio
venerabilis patris domini R. Dei gratia
episcopi Tolose, G. Moysiacensis & Ilde-
fonsi Montisalbani abbatum, Arnaldi de
Aragone, prioris Béate Marie Deaurate
Tolose, & nobilium virorum Rayambaudi
de Bellojoco, Jordani de Insula, Jordani
de Rabastencs, W. de Bouvila, & Bertrandi
Roca militis, Guill. Atonis architUaconi
Villelonge & canonici Sancti Stephani
Tolose, Poncii Astoaudi cancellarii dicti
domini Alfonsi comitis Tolose, &c.
416. — CCLXXXVI
Extrait de quelques actes.
I. ■p) ]\VISERACI0NE' divina Albaneusis
i^ • episcopus, in partibus Provincie
siacum, in aula abbatis Moysiacensis, co- & terris circumadjacentibus domini pape
vices gerens, G. Carpentoratensis & F.
ram multis baronibus & aliis nobilibus &
aliis tam clericis quam laicis, receperunt
juramentum nobilis viri domini Deurde
Barasc, in hac forma juranlis ; Ego Deurde
Barasc fidelis ero domino Alfonso, comiti
Tolose & Pictavie, &c. In eadem autem
forma jiiraverunt onines barones, milites
& consules & probi homines infrascripti,
videlicet Fortanerius de Guordonio, Ber-
trandus de Cardalhaco, Aymericus de
Guordonio, Galhardus de Bainaco, R. de
Caussada, Huguo de la Roca, Raterius de
Caussada, Amalvinus de Pestilhaco, Will.
de Belloforti, Wilhalmonus de Lort civis
terius de Miromoute, Armandus de Mon-
telanardo, Tonditus de Montelanardo,
Bernardus de Olmia, Gaillardus Berailh,
Bos de Orgoilh, R. de Bosco, Guill. de
Albaro de Orgoilh, W. Amalvinus de Lu-
soig, R. de Rancils, Bego de Calomonte,
Will. de Cadeilhan. Item consules & probi
' Nous ignorons à quelle source dom Vaissete a
emprunté l'acte qui suif. [A. M.]
An
1249
An
1249
: I oclo-
bre.
Vasionensis eadem miseracione episcopi,
universis Christi fidelibus ad quos pré-
sentes littere pervenerint, salutem iu
Domino. Universitati vestre tenore pre-
sencium innotescat, quod nobilis vir Ros-
tagnus de Sabrano, in nostra presencia
constitutus, proponens se gerere in firma
animi fi.xione, quod semper in fide & devo-
cione regni Francie persistât, & affectans
jilurimum, ut dicebat, tolli de medioquic-
quid suspicionis de eo habende esse pote-
rat inductivum,instantissime rogavitvirum
discretum Odardum de Villario, senes-
Caturcensis, Will. de Balaguerio, D. vice- callum Belliquadri & Nemausi, ut caput
comes de Calvinhaco, W. de Morssano, Ra- castri Sancti Victoris, quod esse diguosci
tur dicti Rostangni, & clasuram ville dicti
loci dirueret vel ei dimitteret diruenda,
sicut ad debilitacionem dicti loci ipse se-
nescalcus viderit expedire. In cujus rei
testimonium, sigillis nostris présentes lit-
teras jussimus communiri. Datum apud
Sanctum Saturninum, xii kalendas no-
vembris, anno Domini M" CC''XL''IX".
' Manuscrits Coliert, n. 2670. [JJ. 26, P'.3j4v".]
An
jjiivicr.
ICJ. orit;.
t. ll[.
:69
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1270
II. Notiim sit omnibus presentibus &
futinis, quoJ anno Domini niillesinio ce"
{[uadragesinio nono, videlicct iiii kal. febr.,
régnante Ludovico rege Francoriini, Odar-
dus de Villario senescalcus Belliquadri &c
Nemausi ex una parte & Rostagnus de Sa-
bus domino R. Uticensi episcopo, Alazardo
priore Sancti Quinfini, Guillelmo de Co-
dolis, Bertrando Maurino, Petro Lam-
berto, Johanne de Mercato, castellano
Rupismaure, Petro de Axa, Bernardo de
Agnissello, Petro Gaucelino, & me Poncio
An
IIJO
brano ex altéra, recognicionem & conven- de Lauduno, senescalcie Belliquadri &
cionem infrascriptam fecerunt sibi ad in-
viceni in hune modum. Recognovit enim
dictus Rostagnus, quod ipse ad removen-
dam omnem suspicionem, si qua de eo erat
vel esse poterat, postulaverat a dicto senes-
calco, quod dirueret castrum Sancti Victo-
ria & clasuram ejusdem castri & ville &
quod ad postulacionem ipsius facta fuerat
dirucio dicti castri & clasure. Recognovit
etiam dictus Rostagnus, quod predictus
senescallus reddiderat ei dictum castrum,
& quod ipse Rostagnus de voluntate sua
propria reddiderat predicto senescalco lit-
Nemausi publico Si generali notario, qui
mandato senescalci & Rostagni de Sabrano
predicforum hanc cartam scripsi & signo
meo signavi.
III. Anno" Verbi incarnati M'CC'L",
X^Vlir kalendas maii. Ad notitiam pcrve-
niat singulorum, quod ego Radulphus del
Roure, bajulus Gaballitanus pro illustris-
simo rege Francie Si senescallo Bellicadrî,
nolens alicui injuriam irrogare, inquisita
veritate ex testibus fide dignis', quod
quondam venerabilis pater dominus Cla-
romontensis episcopus, tenens locum dicti
An
I 2^0
H avril.
teras patentes domini régis, quas habuerat domini régis in vicccomifatu de Gredona,
super dicto castre, Se quod pro dampno
sibi dato in dirucione castri predicti &
clasure, dictus senescalcus gratis & ex
mera liberalitate dederat Si tradiderat ipsi
Rostangno ducentas quinquaginta libras
Turonensium, in quibus renunciavit ex-
cepcioni non numérale peccunie. Et si
pro dirucione dicti castri vel clausure vel
aliquo alio modo, pro parte domini régis
vel suorum plus dampni datum ei fuerat,
de toto absolvit & quitavit dominum re-
gem Si dictum senescalcum pro domino
rege &c pro se recipientem, 8i fecit pacium
reale de non petendo aliquid de cetero
occasione predictorum. Si e converso dic-
tus senescalcus recognovit dicto Rostagno
de Sabrano omnia predicta vera esse, sicut
superius sunt expressa, & absolvit dictum
Rostagnum de Sabrano per se & homines
Si subditos ac familiares suos ab omni of-
fensa Si peticione, si qua contra eos fieri
poterat occasione alicujus commissi facti
vel offense facte contra castellanos vel ser-
vientes, qui fuerint in dicto Castro. Et
promiserunt senescalcus Si Rostagnus de
Sabrano sibi ad invicem per stipulacionem,
quod contra predicta non venient aliqua
ratione, Si ut supradictis fides plenior ha-
beretur, presentem cartam jusserunt sigil-
lorum suorum munimine roborari. Factuni
fuit hoc in ecclesia Rupismaure, prescnti-
dedit Si concessit domui Altibraci in per-
petuum alodium mansi Sicberti appellati,
retento ibidem domino régi uno denario
auri vocati marbotino. Unde ego predictus
Rodulfus, cognoscens légitime Si juste
hanc donationem seu concessionem esse
factam, authoritate 8i potestate mihi com-
missa a dicto domino rege Si a dicto se-
nescallo , dictam donationem ratam ha-
beo. Sic. Confiteor Si recognosco, quod
univcrsa predicta Si singula feci ego pre-
dictus bajulus, consilio Si assensu Willelnii
de Codolis, judicis generalis Odardi de Vil-
lario senescalli Bellicadri Si Nemausensis,
coram quo judice fuit predictorum séries
8i veritas declarata. In eu jus rei testimo-
nium, huic carte, confecte per manum Ste-
phani Chat, notarii domini régis in vice-
comitatu de Gredona constituti, buUam
domini régis apposui. Actum apud Maro-
jclum, in domo Rayniundi Bonal, anno Si
die cjuo supra, Sic.
IV. Noverint' universi presentem pagi-
nam inspecturi, quod nos Sicardus Ala-
' Archives de la domerie d'Anbrac. [Dont, ij^jj
f iiî.]
" Ici il manque évidemment le verbe de là phrase
principale, un mot comme recognovi. [A. M.)
' Trésor des chartes; Toulouse, suc <j, n. ^5i
[J. j]8 j original.)
An
1230
I27I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
IÎ72
tJ.oiiq.
t. 111,"
col. ^79.
maiini, vices gereiitcs illustris domiiii
Alfonsi coniitis Tholose in coinitatu Tho-
losaiio , de voliuitate & assensu expresse
domine Blanche, Dei gratia regine Francie,
restituimus forciam sive locum de Sauzencs
cum pertinentiis, que est inter Brom &
Viliampictam, priorisse & coiiventui mo-
nialium Prulhani, diocesis Tholosane, &
ipsarum noniine fratri Petro Diiranti ordi-
nis Predicatoruni , curam dicte domus in
spiritiialilnis & tempoialibiis gerenti, siciit
eam habueriint quandoque temporibus re-
troactis. Hoc enim pro sainte anime domini
comilis Tholose bone memorie fieri vo-
luit domina regina superius memorata.
Hanc autem restitutiouem sic facin;us,
servata & retenta in omnibus voluntate
dicti domini comitis Alfonsi, comitis Tho-
lose, & domine Johanne, comitisse Tho-
lose, uxoris sue, ita lameii quod quan-
doque eis vel alteri eorum placuerit
417.
CCLXXXVII
Sentence de l'archevêque de Narbonne,
contre des femmes accusées de l'hé-
résie des Vaudois'.
IN nominePatris&Filii & SpiritusSancti,
amen. Noverint universi & singuli pre-
sentem paginam inspecturi, quod cum nos
G., Dei gratia sancte Narbonensis ecclesie
arcliiepiscopus, ex jurisdictione ordinaria
faceremus inquisirionem incivitate, burgo
& diocesi Narbonensi contra infectos labe
heretice pravitatis, invenimus per diligen-
tem inquisitionem, quod Garsendis, uxor
quondam Guillelmi de Villarubea, de
burgo Narbone, sicut in jure publiée con-
fessa est coram nobis, Valdenses vidit &
predictam forciam sive locum cum dictis visitavit multociens, & in multis locis pre-
pertinentiis recuperare, sine difficultate dicantes, menantes & asserentes errores
aliqua restituant eis vel cui maiidaverint
priorissa 8r conventus superius memorati;
nam sub ista forma facinuis restitutiouem
jamdictam de voluntate & assensu expresso
domine regine supradicte. Acta fuerunt
hec ita Tholose, in Castro Narbonensi,
IIII die introitus niensis aprilis, régnante
Lodovico Francorum rage, & eodem do-
mino Alfonso Tholosano comité & Rai-
mundo episcopo, anno M" cc° L" ab Incar-
natione Domini. Testes présentes inter-
fueriint ad hoc vocati & rogati dominus R.
episcopus TholosaiHis, & K. prepositus
Sancti Stephani Tholose, & Raimundus de
Dalbs & Stephanus Caraborda & Poncius
audivit, receptavit pluries, & pluribusdie-
bus Valdensam infirmantem monuit & in-
duxit ut reciperet corpus Christi, fuit
Valdensium questrix & nuntia & servi-
trix, benefecit Valdensibus pluries, in pie-
risque coraedit cum Valdensibus in mensa
eadam, post abjurationem erroris a se se-
mel factam & secundo commisit a tribus
annis citra omnia supradicta, constituta in
judicio celavit de premissis contra jura-
mentumproprium veritatem.Et Raimunda
uxor Bartholomei Barut, de jamdicto burgo
Narbone, sicut in judicio publiée confessa
est coram nobis, Valdenses vidit sau visi-
tavit multociens, receptavit, &c. {utsupra).
Berengarius, qui eraiit de consulibus Tho- Omnes supradictas & singulas sic inventas
lose, & Bernardus Guilnbertus & Bonus-
Mancipius Maiirandi, & niagistcr Guillel-
mus de Punctis, & ego Bernardus Aimericus
publicus Tholose uotarius, qui hane car-
tam scripsi.
culpabiles, non verentas redire ad vomitum
& culpe veteris recidivum nec presens re-
rum & eorporum metuentes periculum, aJ
sinum tamen sancte matris Ecclesie, que
nulli claudit gremium redeunti, prout as-
serunt, de corde bono & fide non ficla
redire volentes, recepto prius ab eisdem
corporaliter juramento, quod mandatis
nostris omnibus stabunt humiliter& pare-
An
1 2 Ji
' Bibliothèque du rôi ; Baliize, Languecîoc, 11., 1.
[Aiijourd. Armoires, vol. 3p2, n. 58o, original
scellé.]
An
I23l
1270
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1274
Éd.orie
t. III,
col. 4 80.
bunt & penîtentiam quam eis injungendam
duxerimus perficient & servabunt ac here-
ticos cujuscumque secte persequentur, ac-
cusabunt, capieiit & manifestabunt, nec
eis ulterius favebunt iii aliquo vel adhere-
buiit, ab excomunicationis vinculo quo pro
predictis teiiebantiir astricte absolvimus &
ecclesiastice reconciliavimus unitati. Et
quoniam iii Deum & sanctam Ecclesiam
modis predictis teinere deliqueruiit, nolen-
tes tantuni delictum dimittere inipunitiim,
ne facti perversitas transeat presumptori-
I)us in exempluni, & ne per inipunitatis
audaciam fiant c(ui neqiiani fiierant neqiiio-
res, cum sive plectendo sive ignoscendo
hoc solum debeat nos movere, ut vita ho-
niinum corrigatur, fides catholica in terra
plantetur & labes heretica penitiis evella-
tur, assidentibus nobis viris venerabilibus
B. abbate Sancti Pauli Narbone, P. Narbo-
nensi, B. Corbariensi, magistro Helya Red-
densi archidiacoiiis, S. Anielii precentore
ecclesie Narbonensis, S. Johannini sa-
crista, Br. de Narbona succeutore Narbone,
&B. precentore Sancti Pauli Narbone, de
ipsorum & alioruni sapieiituin & bonorum
viroriini consilio, easdem universas & sin-
gulas, ad agendam condignam penitentiam
de premissis, in perpetuum carcerem de-
cerniniusintrudendas. Quod si penitenliam
predictam eis injunctain facere contenip-
serint & mandatis nostris obedire nolue-
rint, ipsas velut impénitentes, perjiiras
culpisque astrictas prioribus excommuni-
cationis vinculo duximus innodandas. Lata
418. — CCLXXXVIII
Promesse de Barrai de Baux à la reine
Blanche y en faveur d'Alfonse, comte
de Toulouse, iS-c '
EGO Barrallusdominus Baucîi, non coac-
tus set niera & spontanea voluntate
niea, promitto vobis domine Blanche, Dei
gratia serenissime Francorum regine,quod
ego bona fide procurabo & faciam toto
posse, quod civifas Avinionensis subitiet
se domino Alfonso, coniiti Tholose &
Pictavie, ad vitam ipsius doniini comltis,
& quod omnes redditus ad commune dicte
civitatis pertinentes percipiat, dum vixerit
idem cornes, salvis tamen civibus suis
franquesiis, & quod post mortem ejusdem
domini comitis dicta civitas commune
suum recuperet & in illam possessionem
sue communitatis & plene jurisdictionis
redeat, in qua erit tenipore quo se illi subi-
tiet, sine prejuditio tamen parfis ufriusque
& etiam domini comitis Provincie in pro-
prietatc. Promitto etiam vobis me bona
lide procuraturum & toto posse factu-
rum, quod in eumdem modum civitas Are-
latensis se subitiet domino Carolo, comiti
Provintie & Andegavensi, scilicet ad vitam
ejusdem comitis, & quod omnes redditus
ad commune dicte civitatis pertinentes
percipiat, dum vixerit idem cornes, salvis
fuit hec sententia publice in ecclesia similitercivibus Arelatensibus suisfranque-
Sancti Justi Narbone, clero & populo con-
vocatis, VIII kal. februarii, anno Domini
millesimo ducentesimo quinquagesimo, in
presentia & testimonio domini Imberti
de Monteolivo sacerdotis, magistri B.
Guitardi canonici Sancti Affrodisii Bifer-
rensis, Guillelmi Augerii, Raimundi de
Gros..., clericorum domini archiepiscopi.
Pétri de Pradinis, capellani ejusdem do-
mini archiepiscopi, Arnaudi Guilaberti
siis, & quod post mortem ejusdem domini
comitis dicta civitas Arelatensis commune
suum recuperet & in possessione sue
communitatis & plene jurisdictionis re-
deat, in qua erit tempore quo se illi subi-
tiet, sine prejuditio tamen utriusque par-
tis in proprietate. Si vero ista complere
non possem, inducam toto posse Arelafen-
ses cives, quod vobis pro domino comité
Provintie reddent & restituent jura inte-
notarii Narbone & plurium aliorum & gra ejusdem filii vestri in civifate & burgo
Guiraudi Trepati publici inquisitorum no- Arelafensi, & nominatim in civitate peda-
tarii, qui mandatus hec scripsit. gii'ni, quod dominus R. Berengarii, quon-
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 5, n, ztf,
[Original scellé, J. ."iio.]
An
I 25o
"mars,
An
ijyj
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1:76
dam cornes Provintie, percipiebat ad Tro-
liam, & iii burgo plenam jurisditionem
mihi & aliis dominis burgi, qui a dicto
domino Carolo filio vestro ea tenemus ia
feodum, & vobis pro dicto comité omnia
alia jura eidem filio vestro pro lixore sua
competeiitia in civifate & biirgo, Castro
Auricule, Crauo, & Camargis. Qiiod si hec
adimplere non possem ad vestrura nianda-
fiim, verbo vel litteris patentibus mihi fa-
ciendiim, deseram dictas civitates & rcgi-
men earumdem, nec palam vel occulte '-is
adherebo in auxilio, consilio vel favore.
Immo si mandavcritis, eis giicrram faciam,
vel usus terre niee 8c omnem communio-
419. — CCLXXXIX
Attestation du confesseur de Raï-
mond Vlly comte de Toulouse, an
sujet du comte de Foix '.
U
NIVERSIS, &c. frater Willelmus de
Briva, ordinis Cisterciensis, authori-
fate domini pape penitentiarius domini
Raimundi, quondam comitis Tolose, salu-
tem in domino Jesu Christo. Noveritis,
An
3i mars.
quod ciim nos in ultima infirmitate ejus-
ncm et commercium interdicam, prout vo- dem domini comitis, de qua obiit, audire-
bis mandare placuerit nec sine vestra vel mus confessionem ipsius, suo bono sensu
ËJ-orig
t. ni.
tul..|8l.
filiorum vestrorum comitum predictorum
licencia cum eis pacem habebo, quamdiu
vobis vel ipsis placuerit, & hec faciam bona
fide meis viribus & complebo infra nien-
scm Pasche nunc instantis. Pro quibus
complendis &: fideliter observandis, tactis
& spontanea voluntate, mandavit nobis
idem dominus comes, c|uod nos ex parte
ipsius mandareraus domino Sicardo Aie-
manni, ut ipse litteras, quas habebat no-
mine suo sub sigillo domini comitis Fuxi,
in presentia nostra combureret vel com-
sacrosanctis Evangeliis, corporale prestiti buri facerct. Credebat enim, imo sciebat
juramentum, & do in regressum vobis, & esse contra salutem anime sue, si intègre
pcr vos dicfis coinitibus filiis vestris, om- renianerent. In cujus rei testimonium, si-
nia illa que ab eis teneo in feodum, que gillum nostruin duximus presentibus ap-
ipso facto, si contravenirem & monitus ponendum. Datum Tolose, 11 kal. aprili?,
non emendareii) infra niensem, plcnane
eis incidant in commissum, a vobis vel eis
aucioritate propria juste & libère occii-
panda. Lapso autem predicto termino, in-
fra quem hec debeo facore, tradam vobis
vel cui mandaveritis obsidem filium meum
tenendum vestro nomine, quanidiu vobis
placuerit, & vos, domina regina, debetis
jue recipere in vestra gratia & scribere &
mittere, recepto filio meo, litteras dominis
filiis vestris, preces & consilium continen-
tes, quod amorem & suam gratiam mihi
reddant, & super hoc suas patentes litte-
anno Domini M C C L.
420.
ccxc
Chartes du roi saint Louis, en faveur
d'Olivier de Termes^.
I. T UDOVICUS, Dei gratia Francorum rex,
\~i dilecto & fideli suo Guillelmo de
Piano, senescallo Carcassone, salutem &
ras mihi mittant, si tamen fidem vobis & dilectionem. Scire vos volumus, quod nos
eis servavero quam promitto. Hec enim terras, que fuerunt dilecti & fidelis nostri
promitto & faciam, intendens quod prop- Oliveri de Terminis & hominum suorum,
ter hec dicti filii vestri omnem milii ran- sitas in Terminesio, extra fortericiam, us-
corem & offensam dimittant & in suam que ad estimacioneni CCL librarum Turcn.
gratiam me recipiant, & jura mea in civi- annui redditus, quas quidem terras dicto-
tate Arelatensi & extra mihi sub eis sint rum hominum in manu nostra tcncbamus.
salva. In cujus rei testimonium, présentes
litteras vobis trado, sigilli mci appensione . château de Foix, caisse 20.
niunitas, Actum anno Domini M°cc"XL" ' Msi. de Colhen. n. 227"). [Collât, sur JJ. 26,
nono, prima die martii. f" 383 v".]
An
I2.5o
juillet.
An
IZJO
1277
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1278
ÛJ.orig.
t. iiir
C0l.4S>2.
An
I 25o
juillet.
pro eo qiiod ipsi ex parte dicti Olivcri
contra nos fuerant in giierra, eidem Oli-
vero & homiiiibus suis obtentu gratuiti
84 devoti servicii, qiiod uobis impeudit in
partibus cismarinis, concessimus restituen-
das Si liberandas eidom & hominibus suis
antedictis, exceptis tamen terris illis, si
quas personis aliis dederamus. Unde vo-
bis mandanius, quatinus dictas terras, sicut
prcdictum est, restituatis & liberetis eis-
dem Oiivero & hominibus suis, ita tamen.
domiiiis, Si feudis que a prefato domino
R. comité Tholosano tenebam, que a dicto
domino Alfonso comité & a domina Johanna
comitissa me tenere recognosco, ipsi do-
mino Alfonso homagium ligium facio. Sic
me Deus adjuvet & hec sancta Dei Evan-
gelia, que propriis manibus tango. Dictum
autem homagium & juramentum recepit
dictus dominus comes, salvo jure suo &
dicte domine comitisse & cujuslibet alte-
rius. Actum est hoc apud Belliquadrum,
quod si aliqui ipsorum de heresi habeantur secundo die exifus meusis octobris, reg-
suspecti vel aliquod énorme facfum com- nante Lodovico Francorum rege, & eodem
miserint, nullam eis restitucionem fieri domino Alfonso Tholosano comité & Rai-
volumus de terris predictis. Actum Acon, mundo episcopo, anno M" ce" i." ab Incar-
anno Domini M°cc° L"'», mense julio. natione Domini. Testes présentes fuerunî
II. Ludovicus ', &c. dilecto & fideli suo ad hoc vocati & rogati dominus R. épis-
Guillelmo de Piano, senescallo Carcassone, copus Tholosanus, & Willelmus de Bello-
salutem. Cum nos dilecto & fideli nostro monte & Rotbertus de Sancto Clario &
Oiivero de Terminis obtentu grati Se de- G. de Piano senescallus Carcassone, &
voti servicii, quod nobis impendit in par- Odardus de Villari senescallus Belliquadri,
tibus cismarinis, castrum Aquilat, quod in & R. Gaucelini dominus Lunelli, & Si-
manu nostra tenebamus, reddiderimus , cardus Alamanni & Poncius Astoaudi &
inandamus vobis, quatinus dictum cas- magister Petrus de Scurolio, & magister R.
trura liberetis. Actum Acon, aniio Domini de Amiliavo, & Bcrnardus Aimericus pu-
M°CC°L°, mense julio. blicus Tholose notarius, qui mandate ip-
sius domini comitis & domini coinitis
~ Convenarum cartam istam scripsit.
An
I25c>
421,
CCXCI
An
I 25o
3o octo-
bre.
Hommage du comte de Commlnges à
Aljbnse, comte de Toulouse^,
MANIFESTUM sit omnibus presentibus &
futuris, quod ego Bernardus comes
Convenarum fidelis ero contra omnes ho-
mines de mundo domino Alfonso, comiti
Tholose & Pictavie, marchioni Proviucie,
& domine Johanue comitisse, fîlie quon-
dam domini R., feiicis recordationis comi-
tis Tholosani, & eorum vitam & membra,
scnhoriam & omnia jura, pro viribus, bona
fide salvabo. Et pro comitatu Convenarum
& pro tota terra mea dyocesis Tholosane
& etiam alla, que (,sic) ab aliis non teneo
■ Mii.de Colbert, n. 2269. [Collât, sur JJ. xwi,
f 334.1
'Trésor des cliartcsj Toulouse, sac 7, n. ji,
[J. 3 ]4, origlnnl.]
422. — CCXCII
Extraits des comptes des domaines
d'AlJbnse, comte de Toulouse 6* de
Poitiers '.
EXPENSA facta post recessum domini comi-
tis Pictavensis de Aquismoriuis, in com-
patis omnium Sanctorum & Candelose anno
M°CC°XL'' /I0/!0.
Pro exponsis domini thesaurarii, do-
mini Pétri de Esnancourt & magistri Re-
naudi, redeundo de Aquismortuis in Fran-
ciam : XLVII 1., Il s., Il d. Paris
Pro expensis domini H. de Arsiciis ,
domini Pctri & domini Guillelmi de Vi-
' Trésor des chartes; Tou!ou?e, snc 9, n. 43,
[J. 3i3; original. ]
An
1 249-
125o
An
1249-
1279
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1280
Éd.oiig.
I. 111.
col. 483.
cinis apud Tolosani, per Xil (lies : Xlii L,
X s. Tur. &c.
Summa expansé in via Aquarumniortua-
nim & Albigesii : ix' xx 1. Paris... Vadia
X militum in eadeni via, de IIII^^IX die-
biis ; III' LXXiiii 1., X s. 'Fur...
Summa expansé in via Aquarummortua-
riim & Albigesii, ix'^ xx libr., m s., v d.
Par. Valent MVii''^x liv., iiii s., m d.Tiir.
Odardo de Villaribiis, senescallo Belli-
quadri, pro testamento Sancie quoiulam
niatris domine coniitisse Pictavensis, U'L 1.
Tur. &c.
Compoium inter Candelosam anno Dominl
M" ce XL" IX" £• Ascens'ionem anno Do-
mini M" ce quinquagesimo.
Aiirum, argentum & denarii niissi ultra
mare per Guillelmum de Monteleardi in
passagio maii : XVII'" IIII' lUl 1., V s., V d.
Tur. &c.
Compoium inter Ascensionem & Omnes Sanc-
tos anno Domini millesimo ducentesimo
quinquagesimo.
Quidam nuntius missiis ad portum pro
sciendis nimoribus de adventu comitis :
L sol. &c.
Ce est la some de la recette mestre Pierre de
Santoil, de la Chandeleur jusque au samedi
devant la fête sainte Luce, en l'an Nostre-
Seignor M°cc°L'".
XXXV"' iiiMiiF" XIII 1., XIII s., Tur.
Soma des dons ; II"' ix'^ 1111'^" 1., Il s.,
xd.
Some d'argent baillié à Guiart de Moste-
ruel por le dapens madame la comtesse :
XIII' l.ix 1. de Toriiois.
Some des aumônes monseignor le conte :
li"'nii' lib., xiiii s., VIII d.
Some de l'escuerie par monseignor Ro-
bert de Girelles : LXVIII 1., XVI s., 11 d.
Some por le servise monseignor Gui de
Lizignien & monseignor Robert de Saint-
Cler : viif 1.
' Trésor des ch.irtes; Toulouse, sac 9,
(I. 3 18, rôle origin.Tl.]
46.
Some por gages de barons & do cheva-
liers : xiii'L, 1., XV s., VI d.
Some de gages de arbelastiers à cheval :
IIMIII'^^XIIII 1., V s., II d.
Some de gages de sergenz à pié : III'
Iiii'^'^ 1., XXXVII s., II d.
Some por gages des mariniers & loago
de nés & de galies : vi"' ii< ini>^^ ix l.,xvi s.
Some por lices & por fossez fere outre
le pas à la Mansore : ii'^xvini lib., x s.
Some de dapens fez à Damiete par sire
Flernaut de Fessac : ix'xxxii 1., xii s.,ixd'
Some de dapens fez por la chevauchie
Barraudi des Bauz : vr XLVI 1., xv s., xi d.
Some de tôt le dapanz : xxxv'iirvii 1.
Aurum' & argentum comparatum, missum ultra
mare [domino comiti Pictaviensi in passa-
gio maii per G. de M.onleart, anno Do-
mino MCCL'.J
Pro II"' LXVIII Anfursinis, qui faciuni
XXXII marchas XVII d. & iinum tercium,
quolibet xvii s., VI d. Pict. Summa vu'
Lxxv lib., X s. Pict.
Pro III' obolis, qui faciunt in marcha
XII obol., minus quolibet iiii s. IX d. Pict.
Summa Lxxi L, V s. Pict.
Item pro XX march. & uno tercio Anfur-
sinorum, qualibet marcha Xix I. IIII s.
Par. Summa xix"" un lib. 11 s. Par. &c.
Summa marcharum auri comparati Lxxi
march. XVII d. 11 tercia, xi lobol. minus.
Summa custamenti auri comparati MVI'
llii^^iiii lib. XII s. VI d. Turon.
Pro un' march. stellingorum , marcha
LUI s. Pict. Summa M LX libr. Pict...
Summa marcharum argenti comparati in
plata ad pondus : xvii' Lxxii march. &c.
Summa totalis custamenti auri & argenti
missi ultra mare : XI'" un' un lib. v s. v d.
Tur., & insuper una marcha auri de Mon-
teferrando, & de gratiis XII 1. x s. stel-
ling., qui faciunt xvil march. & V oncias
ad pondus. Item II d. auri de gratiis.
Item vr" libr. Turon.
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 9, n. 81.
[J. 3i8; original.]
' Ce qui est entre crochets ne se trouve pas dans
l'original & a dû être ajouté par dom Vaissetc.
FA. M.l
An
An
1149-
ii5o
Éd.orig.
t. III,
col. 484.
1:81
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
128:
Summa totalis argenti missi ultra mare :
XVll^liinill 1. V s. V d. Tur. ; I march,
& II d. auri, & xii 1. X s. stelliiig. De hac
auteni siinima sunt de gratiis lin'"Vll'^
XXXI 1., XVI s. Turon., & xii 1. X s. stel-
ling., & II d. auri.
[Summa omnium marcharum argenti tam
in stelling. quam in plata : III'" VI' XXXIX
niarch. & v onc]
Compotus Ascenslonïs'.
Recepta in terminio Ascenslonis anno
M°CC'>L'' primo.
De ballivia Pict. XI' LUI libr. XI s. VI d.
cum. terra Talemondi. — De Petro de Ale-
maiinia C I. De domina Campanie X 1. De
domino Henrico Bechet C I. De archipres-
bitero de Olerone cl lib. De ballivia Al-
vernie M lir xxxilil 1. XV s. X d. De
Montebuxerio 1111"" xix 1. xvil s. Vian-
nenses. De terra Goterie LX 1. De gratiis,
III'IIII"III1 libr. VII s. De feodo, II"'V' 1.
De episcopo Tholosano, viii'LXX 1. mu-
tuo. De emenda Condomii M libr. pro
amenda. De Petro Pelicier, 11' libr. pro
emenda. De Berangario de Gallaco, H"" 11'
lib. mutuo. De domino P. de Vicinis, M I.
mutuo. De domino Johanne de Arcisio,
llii'xx 1. mutuo. De Guillelmo Arnaut de
Tantalon, il' Lxxv 1.
Summa recepte : XI"" VIII' llll»x vil 1.,
XI s., iiil d.
Compotus omnium Sanctorum, Recepta in
terminio omnium Sanctorum anno V primo.
De ballivia Pict. xiiii'ix 1., xvi s.,
Ilii d... De donc Rupelle M I. De donc
Pictav. V lib... De Roberto Dalfin, co-
mité Claromontensi, liii' lx 1. Viannen-
ses, &c.
Summa recepte : xiii"iii' lxxi l...
Summa expense hospitii in terminio As-
censlonis predicto : xvr"iiii'vi 1., xiii s.,
IX d. Turonens.
Summa expense hospicii in compoto
'Trésor des chartes; sac 8, n. 61, f" a v".
[I. 3i7, registre du temps. Nous ne donnons que
le» extraits déjà publiés par D. Vaissete, en coUa-
tionnant de nouveau sur l'original.]
VIM.
omnium Sanctorum presenti : x"' iiii'
lvi 1., XI s., un d. Tur...
Summa totalis expense: XXlX^IX'LXlllll.,
XVIII s.
Restant domino comiti XXXVII'" IIII'
XXI 1., II s., VI d.
Compotus Canddose anno V primo.
An
I 25l
An
I 2JZ
Recepta in termine Candelose anno L°
primo.
De ballivia Pict. cum explectis : m V
XXXV 1., XVII d. Pict. &c. De Judeis Pic- f>ivric:r
tav. pro secunda paga, M libr. De moneta
Pict. iiii' LV 1., un s., ix d., &c.
Summa recepte : ix"'x 1., xii s., m d.
interomnes monetas,& de residuo compoii
precedentis XXXVII"' IIII'XXI I., Il s., VI d.
Totalis summa XLVi'" iiii' xxxi 1., xiiii s.,
IX d. Turon., Pict., Ryom. & Vian.
Summa expense hospitii in terminio
Candelose predicto : X'" VII' XVI lib., X s.,
VIII d. Turon.
Restant domino comiti XXXV^V XV libr.,
un s., I d. inter omnes monetas, & débet
dominus cornes v" c xix libr. Turon.
Compotus Ascensionls anno m°cc° l° secundo.
Recepta in termine Ascensionis supra-
dicto.
De ballivia Tholose iill^ix'Xl 1., xi s.,
X d. Melg. De moneta Tholose xx I.
Turon. De promissis pro passagio trans-
marino, III^XX"*!. Arn. per senescallum
Agenensem. De terra Venesini, III'LXV 1.,
VI s., XI d. Alfursinorum. De décima Vene-
sini, XI' XXV 1., III s. Turon, &c.
Compotus de termino Ascensionis anno Do-
mini M'cc'L" tercio.
De promissis factis domino comiti pro
via transmarina in partibus Tholosanis &
alia terra iila.
De ballivia Tholos. per dominum Pe-
trum de Vicinis : iii"'vni'iiii'"^ 1. v s. viii
d. Turon. De ballivia Ruthen. per domi-
num Johannem de Arcisio : XVIII' IIII^^ x
lib. Caturc, valent IX' LX 1. Tur. Item de
Amiliavo per eumdem J. : vil' 1. Tur, De
ballivia Agennensi per dominum Symonem
^<
An
1203
29 m.ii.
Iid.orio
t. III,''
col. 4S5.
An
1233
1283
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
Claret : xii^ 1. Arnaud, valent M 1. Tur.
Item xii<^L 1. Caturc, valent XP^XIII mar-
chas, V oncias, IX d. stellingorum, M lib.
Caturc. cambitis pro qualibet marcha
cviii s. & u*^ 1. Caturc, cambitis pro qua-
libet marcha cm s.
Summa de promissis xi" V^ LVII 1., V s.,
VIII d. Turon., & xi'^'^xiii march., v onc,
IX d. stellingorum, valent Vi*^ XXX 1. Tur.
Totalis summa de promissis : VII^IX^^VII I.,
XV s., viii d. Tur., &c.
Totalis summa recepte:XXllil°'V'^llli'"'l.,
XXV s. xj d. Tur.
Summa expense hospitii intcr Cande-
losam aiHio L" secundo & Ascensionem
anno L" tercio : Xi"'cxix 1. XII s. Tur. In
debitis solulis pro comitissa Engolismc :
1111'= 1. Tur. Pro domino Gaufrido de Lea-
gnano : iii^i, 1. Tur. Pro passagio mili-
tum & servientiUTi missorura ultra mare ;
Xiii^viii^xii 1. Tur.
Summa expense : XXV" VF iiii"^ lib.,
xxxii s. Tur.
Restant domino comiti XXXIIII"' IIM'XLII
1., VIII s., VIII d. inter omnes monetas.
[F. 35.] Facto compoto in termine Ascen-
sionis, anno Domini M'CC L° secundo, de-
bebantur domino comiti inferius annotata:
Templum iii'°VTii>:^ XVIII 1. Tur. xvi s.
II d. Hospitale X'"ini'= 1. Dominus H. de
Plassiaco conestabulus Alvernie iiii'" c ix 1.
Tur., &c. Dominus G. le Tyais, senesc.
Picfav., vil'" 11'= XIX 1. Dominus Guichardus
de Béllojoco c libr. Tur. Symon Claret
senescal. Agen. IlII"" VUl" XXX lib., m s. VI d
Arnaud, &c. Johaanes de Arsicio senesc.
Ruthen. VII'; LVI 1., III s., il d. Melgor.
Petrus de Vicinis senesc. Tholos. V<=xx 1.
Melgor. D. R. Gaucelini vin"!. Tur., &c
Compotus de termlno omnium Sanctorum
anno M^CCL" tertio & recepta in eodem
termino.
De ballivia Pictavie, &c. De senescalcia
Tholose ab octavis Candelose anno L" se-
cundo usque ad octavas omnium Sancto-
rum anno L° tercio : III°'VII''=' 1.,* LXVII s.,
un d. Tur., &c.
Summa recepte : XVI"'VIFLXXVII 1., V s.,
VII d. Tur.
Summa expense hospicii in termino
omnium Sanctorum anno
xv"'ix"=xiiii I., xiiii d. Turon
I184
L° tercio :
An
1253
Compotus de termino Ascensionis Domini
anno L° quarto & recepta in eodem ter-
mino.
De rascheto terre Campanie pro ultimo
tercio, LX libr,, &c. De rege Anglie pro
expensis factis in proscqutione injuria-
rum factarum per homines ejus ville Tho-
lose : II"" 11"= 1. De ballivia Albiensi V^ IX 1.,
un s., I d.
Summa recepte : xxvr"cviii 1., xiiii d.
Tur.
Expensa hospicii XV' 1., xi s., vu d.
Tur., &c. Domino Raimundo Gaucelini
pro debito quod comes eidem : XIX"; 1.,
cxvii s., X d. Tur.
Summa expense: xvil'" vi'' M 1., ix s.,
V d. Tur.
Compotus de termino Ascensionis Domini,
M° V quinto 6- recepta in eodem termino.
De ballivia Tholose de toto anno :
iiii"" Vii'= Li 1., Vin s., un d. Tur. De balli-
via Caturcen. de toto anno, ilil"' iii'= lix 1.,
iiiis.,xd. Caturc, valent n"'iiii'=iin':''xi 1.
Tur. ad scambium de xxi. De ballivia
Agen. cum pedagio Mirmande de toto
anno : iir»vi'=xxxii 1., xii s. Tur. De mo-
neta Tholos. de toto anno, scilicet de anno
L" tercio : xii'^^'x 1. Tur. De ballivia Ru-
thennensi de toto anno : II'" c 1., LXXViis.,
VII d. Turon. De ballivia Albiensi do toto
anno ; V^ ini'^'^xix 1. Xi s. Tur. De ballivia
Venesini de toto anno : IIIP XXXVI 1.,
III s., IX d. Tur. De moneta Venesini de
toto anno • iiir LXi 1., xiii s., ni d. Tur.
De vicesima Venesini per fratrem Guillel-
nnim de Bosqueto de toto anno : XlIIli^xiin
1. Tur. De vicaria Tholose per vicarium ;
cxix 1., III s., Il d. pro LIX 1., XI s., vnd.
Morlan. De heresibus de Tholosano per
vicarium de toto anno : V^ XLI 1., ix s.,
VIII d. Tur.
Summa recepte : xxn"" Iiii'' 1IIF>^ 1., xnii
s., IX d. Tur.
Expensa hospicii a Candelosa usque ad
Ascensionem, X'" VII'= LXI 1. Tur., xix s.,
III d.
An
21 mai.
An
I zfj5
6 mai.
[■d.orig.
t.- 111,
lîs;
An
1267 _ ■
j Compotus termîno Candelose anno Vomini
timer. M" ce L" sexto.
De Lombardis Pictav. pro toto , xx
lib., &c.
Siinima totalis recepte : xviii"' VIII'^XIIII
1., II s., II d. Turon.
Expensa hospitii domiui comitis in ter-
mino Candelose anno L° sexto ; VI'" 1., XI. s.
Tur.
Expensa hospitii domine comitisse in
termino predicto : XIX'^X 1., xvi s., m d.
Tur., &c.
Summa totalis expense : viii"" viii'^xvi I.,
XL s., m d. Tur.
Compotum supradicium audivit dominus
cornes apud Longumpontem , sabbato ante
Ramos palmarum,
[F. 58.] Terra Tholosana affirmata anno L"
septimo , domino Gaufrido de Cheneveriis
extstente senescallo.
Ballivia Tliolose cum pertinentiis ,
Xiii"' iiii"^. sol. Tholos. Bal. Montis-
giiischardi & Lapinge & Sancte Gavelle,
X^V^ s. Tholos. Bal. Verduni & Castri-
sarracoui, xiir° s. Tholos. Bal, de Villa-
miiri & de Biiseto, xi'-'V'^ sol. Tholos. Bal.
de Vauro & Podio-Laurcncii , x™ V^ s.
Tholos. Bal. de S. Felicio & Bonnaco,
ym Yijc s. Tholos. Bal. de Lauraco & de
Fanojovis, iiir' v^ s. Tholos. Bal. de Avi-
nione & Sancto Romano , V™ VII'^ s. Thol.
Bal. de Rivis & de Monteesquivo & de
bastidis de Wasconia, Vil"' sol. Tholos.
Summa : iiii"'iM,xv 1. Tholos. Crescit
isfo aiino de V^ LV 1. Tholos.
[F. 60]. Ballivle Ruthenenses affirmate anno
Domini i\l° CC L° septimo, domino Petro
de Landrevilla exisiente senescallo.
Ballivia de Amiliano , XVII'^L 1. Tur.
Bal. Ruthen., xi'= L 1. Tur. Bal. de Pc-
trucia, IX"^ LX 1. Tur. Bal. de Villanova,
vir 1. Tur. Bal. de Najaco, vir lxxv 1.
Tur.
Summa : V"'C LXVl.,solutis incheramen-
tis. Crescit vir vii l. Tur.
Feoda & elemosine per annum. Summa,
liciiji« lib. Tur.
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
Ï286
An
Liberaciones , salaria judicum , gagia
senescalli, summa ; vii' XI 1.
[F. 62.] Ballivie Alhienses , affirmate anno
Domini W cc° L» septimo per dominum
Petrum de Landrevilla
Ballivia de Cordua, de Gallaco, de Cau-
saco & de Castronovo cum pertinenciis,
IX"^^ 1. Tur. Bal. de Rabastens & de Insula,
iiil'^ 1. Tur. Bal. de Penna, c 1. Caturcen-
siuin...
Summa xiiF iili'"' 1., xxxiii s., Iiil d.
Tur. Crescit 111= xxi 1., xiii s. Tur.
Liberaciones, salaria judicum, per an-
num iirxxill 1., V s. Tur.
Ballivie Agennenses, affirmate anno Domini KJ.orig.
M''cc°i.'' septimo, domino G. de Balneolis côi.4S7.
senescallo.
Salinum de Agenno, V^ 1. Tur. Ballivia
de Agenno, C 1. Tur. Ballivia de Grandi-
castro, 111'= 1. Tur. Bal. de Cassenolio, do
Podio & de SaHCta LiberatajXl"" 1., c s.
Tur. Bal. de Tornon, ix"" x 1. Tur. Bal.
de Penna, ix^cc s. Tur. Bal. de Ultra
Garonam tradita est in comenda Johanni
Seignier. Bal. de Portu Sancte Marie,
1111"'' XV 1. Tur. Bal. de Monte-Flanquino
& de Monteclaro tradita est in commenda
Bernardj Archerii. Bal. de Mirmanda
tradita est in comenda Johanni de Malo-
nido.
Summa sine commeiidis, xviiF i.xx 1.
Tur.
Caturcin'.um, domino G. de Balneolis
senescallo.
Ballivia de Moissiaco, XV" sol. Cafur.
Bal. de Lauserta, XIIU'" s. Catur. Bal. de
Castronovo, viip" 1. Catur. Bal. de Caslu-
cio & de Podioruppis, xvii'»vii'= s. Catur.
Bal.deAltomonte&de Mirabollo, xiiir"ii'=
s. Catur. Bal. de Salvaterra & de Moiite-
denart, VII">II'^ s. Catur. Bal. de Monte-
cuco, VIII'' 1., c s. Catur. Bal. de Monte-
albano, V^^IIII^^X 1. Tur. Bal. de Ultra
Oust, ex 1. Tur.
Totalis summa Caturcensium, III" liii^xl,
Tur Crescit V^ xxx 1. Tur.
An
1287
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1288
BaUivie Venes'tn'i , affirmate a festo sancti
JA-ichaelis anno L° septlmo, usque ad idem
festum anno L" octavo.
Ballivia Boniliorum, iiii>"' L Tur. Bal.
Opede LXX 1. Tur. Bal. Cavellonis, LX 1.
Bal. Insiile , xiF'' 1. Bal. Paternarum,
xiii^'' lib. Bal. Pontis-Sorgie, c 1. Bal.
Malauseiie, xil^" 1. Bal. Vaisionis & Segii-
reti, IIII"" 1. Bal. Mornacii & Paludis non
est affirmata, set solet vend! xr- 1., parura
plus vel panim minus.
Summa IP'IFXXX 1. Tivr.
Sumnia totalis feodorum, elemosinaruni,
liberaciomim , salariorum & gagiorum :
V^iii'LXXv 1., X s. Tur. per aniium.
Summa valloris balliviarum Tholose,
Agenni, Caturci, Ruthen., Albig. & Vene-
sini : xxir"V^Lîfx 1., m s., viii d., sine
vicaria Tholose & Avinjonis, balliviis non
affirmafis & pedagio Mermande.
Terra comitatus & dyoc. Pictav., affirmata
anno y\°CC"V s eptimo & ad Candelosam anno
L° seMo per Theobaldum de Noviaco.
Summa MViii'^^ 1. c s.
Conquesta super comitem Marcbie,
summa Viiii^^XX 1.
Terre forefacte, summa vii'= LXXIX 1.
Summa per totum, m"' iiii'^iiii 1.
Terra Xanctonensis , summa VI™ IX'=
XLVIII 1.
Terra Alvernie affirmata per dominum
Gaufridum Thomas anno L" septimo,
summa vi"' vi"" 1. c s. Tur.
Summa balliviarum Pict., Xancton. &
Alvernie sine moneta & balliviis
non affirmatis, XVII"' VI<^ LVI 1., XVIII s.,
VIII d.
Compotus & recepta in termina omnium Sanc-
torum anno L° septimo, &c.
Expense hospicii comitis, x"'ix'xxxv 1.
V s. Tur. Expense hospicii comitisse,
Ii">vii'xxxvi 1., XVI S., VI d. & pro joellis
comitisse, VI" 1. 1.
Expense hospicii domini comitis in
termino omnium Sanctorum presenti :
Xir'lill'^LXlii 1., XII s., III d. Tur.
Expense hospicii domine comitisse :
IIII^LXVII 1., II s., VI d. Tur.
Hic audivit dominas cames compotum suum
apud hospitale juxta Corbolium, die veneris
in vigilia beati Andrée apostoU.
Summa recepte in termino Candelose
anno ivi ce Lix, xv'vi'^xxi 1.^ ixs.,vd.
Tur. Item de arreragio, XL"'V'^XXXIX 1.,
XI s., un d.'Tur.
Expense hospicii domini comitis in pre-
senti terminio, vii'" V XIIII 1., XII s., IX d,
Tur.
Expense hospicii domine comitisse ,
ii^iiii'Lix 1., XVIII d. Tur.
Restant domino coniiti XLV" III'^XLII 1.,
VI s., V d.
Hic audivit dominas conpotum suum apud
Longumpontem, die martis post festum sancti
Albini,
Recepta in termino Ascensionis, anno Do-
mini M" ce sexagesimo.
Summa xviii"" Viil"^ iiil"" XII 1., xiiii s.,
V d. Tur. Item de arreragio, XLV"' IIF xlii
1., VI s., V d. Tur. Expense hospicii domini
comitis, IX"MII'= I.XXVIII lib., IX s., ix d,
Tur. Expense hospicii domine comitisse,
II" vii'^xxxix 1., XIII d. Tur., cum joellis.
Restant domino comiti Li°'iii"iiii^'< 1.,
xxxix s,. VI d., computato uno Tholosano
pro II d. Turon.
Hic audivit dominas comes compotum saam
apud Longumpontem, die jovis post festum
beati Martini estivalis.
Recepta in termino omnium Sanctorum
anno LX".
De promissionibus factis quondam co-
miti Tholose pro subsidio Terre Sancte,
iiii'"' ]., XLi s., VII d. Thol.
De moneta Albiensi, ab anno LV usque
ad festum sancti Michaelis anno Lix,
XXXIX 1. Tur., &c.
Summa recepte : xvii'"iii'=Lii 1., xix s.,
xd.Tur.
Totalis summa cum arreragio : LXVIII"»
VII' xxxiiii 1., XIX s., iiii d. Tur.
Expense hospicii domini comitis & do-
mine comitisse cum domibus Parisiensibus
xV'ix'^iiii'"' XII 1., XIII d. Tur., &C.
Summa totalis expensaruni, XVII'"IX'^LIX
1., VII s., V d. Turon. Restant domino co-
miti, L" vii'= Lxxv 1., XI s., XI d, Tur,
An
Éd.orie.
t. Illf
col. 488.
An
-89
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
I 290
Hic audîvit dominus cornes compotum suum placito & in giierra, & ipsa feoda vobis
apud Longumpontem, die lune post octavas & vestris successoribus reddere iratus &
Epiphanie Domini, anno lx°
423. — CCXCIII
pacatiis sine difficultate qualibet & con-
tradictione. Quam recognitionem vobis
facio in presenti, jurans vobis quod vobis
fidelis ero, & vitam vestram & membra &
eorum, qui pro vobis in hac terra erunt,
An
12 01
t.lllî'
C0I.4S9.
seu boriam etiam vestram & jura salvabo
■u j, y j rt^i. ' „»^ atque defendam pro viribus bona fide.
Hommage a Arnaud Utnon, vicomte „ ', ' • . o • i-
° , ' & damnum vestrum vitabo & impediam
de Lomagne, à Aljonse comte de quantum potero, & si id sciero vel pre-
Toulouse ', Ô'C.
NOVERINT universi présentes parifer &
futuri, quod cum inter illustrem virum
dominum Rainuinduni clare mcniorie, olim
comitem Tholosanum , & me Arnalduni
Othonis vicecomitem Leomannie , olim
discordia magna fuerit, & in eo usque pro-
sonsero, vobis vel locum vestrum tenenti
quam citius potero revelabo , & tam de
persona mea quam de f'eodis predictis vobis
valebo contra omnes homines in placito 8c
in guerra. Dicta etiam feoda iratus & pa-
catus vobis reddam, quandocumque fuero
requisitiis, que tamen mihi restituere
debebitis necessitate finita, pro qua eadem
cessum, quod ad ejusdem domini comitis feuda duxeritis requirenda. Et pro hiis
querimoniam curia Agennensis, post mul- omnibus, dato osculo, homagium ligium
tas citationes & requisitiones, pronuntia- vobis facio, tali condicione adjecta, quod si
verit per sententiam castellum Altivillaris quod absit, fregero vobis fidem, feuda pre-
& totam aliam terram, quam ab ipso do-
mino comité tenebam in feudum in dyo-
cesi Agennensi, in commissum & incursum
ipsius comitis devenisse, tandem ego vice-
cornes supradictus, licet a dicta senfentia
appellassem, ad vestram, illustris domine
mi Alfonse, cornes Pictavie & Tholose &
marchio Provincie, accedens presenciam, &
dicta ipso facto vobis & vestris successori-
bus incident in commissum & ea vobis sine
omni judicio extunc libère occupare lice-
bit, nisi ego dictus vicecomes premonitus
excessum meum vobis emendaverim infra
mensem. Faciam etiam, quod omnes homi-
nes Altivillaris a quatuordecim annis supra
jurabunt vobis vel alii, cui hoc injunxeritis
me vestre subiciens & exponens omnimode quod si forte, quod Deus advertat, frange-
voluntati , confiteor & coram subscriptis
testibus recognosco vos mihi de vestra
misericordia dictum castrum & terram pre-
dictam, remisse incursus adjudicati peri-
culo, reddidisse, ideoque tante gratie non
ingratus, confiteor & in veritafe recog-
nosco per me & heredes meos me tenere
a vobis in feudum castrum Altivillaris cum
suis pertinentes, videlicet caput castri seu
rem vobis fidem, me dimisso, vobis extunc
ex toto sicut vero domino adherebunt, in
quo casu eos ab omni juramenfo & debito
fidelitatis quo mihi tenentur absolve. Hec
autem omnia per me & successorcs meos
vobis & successoribus vestris domiiiis
Agennesii firma & inviolata tenere sub
prestilo juramento promitto, noii mctu
seu timoré inductus, nec dolo vel fraude
fortaliciam & totum barrium seu villam, qualibet circonventus. Nos vero Alfonsus
cum toto districtu & mandamento castri predictus, filius régis Francie, cornes Pic-
ejusdem, & etiam totam terram quam habeo tavie & Tholose & marchio Provincie, ho-
in dyocesi Agennensi. Pro quibus vobis & magium vestrum recipimus sub forma pre-
successoribus vestris dominis Agenesii fide- dicta, dictum castrum & dicfam terram
lilatem jurare teneor & homagium ligium vobis reddentessub convenlionibus supra-
facere & valere contra omnes homines in dictis. Actum apud Ageiinuni, iv die iiitroi-
tus junii, anno al) Incarnacionc Domini
'Cartulaire d'Alfonse , comte de Toulouse, & M'-CC"!.!", teStibus & presentibus nobilibilS
registre 34 du Trésor des chartes. [JJ. 24 d , viris domino Guidone de Marchia, Ama-
f" 73 a.] neo de Lebreto, domino Guidone de Ca-
An
1 2
91
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
292
An
12O1
8 juin.
prosia, tlomino Roberto de Sancto Claro,
Raimundo Gaucelini de Lunello, Hugone
de Roviiiha, B. Arn. deTaiitalone, Arnaldo
de Marmaiida, Willelmo Ferrioli, Wil-
lelmo de Bonisvilla, Bernardo de Rovinha,
Arnaido de Moutepezat, Nopario de Cavo-
monte, Bernardo de Bonisvilla domino
Sancte Basilice , Gerrardo d'Armanhac ,
Willelmo Raimiindi de Pinibus domino
Talhebiirgi, Sicardo Alamauni, & venera-
bilibus viris Poncio Astoaldi, magistro Wil-
lelmo de Punctis, domino Philippe the-
saurario Sancti Hyllarii Pictaviensis & me
magistro Helia, communi notario Agenni,
qui vocatus & rogatus predicta cm nia
scripsi & in publicam formam redegi 8£sig-
num meiim apposui, & inde duo publica
instrumenta unius & ejusdem tenoris divisa
peralphabetum confeci, quorum unum tra-
didi predicto domino meo Alfonso, comiti
Pictavie & Tholose & marchioni Provin-
cie, sigillo predicti vicecomitis sigillatum,
aliud vero tradidi eidem vicecomiti, sigillo
predicti domini mei comitis sigillatum.
Notum sit omnibus presentem, paginam
inspecturis actum esse inter dominum
meum Alfonsum, fiiium régis Francie,
illustrem comitem Pictavie & Tholose, &
me Arn. Othonis vicecomitem Leomannie,
quod ex illa gcnerali absolutione, qua per
suas patentes litteras securitates absolvit
a me datas olim domino R., clare memo-
rie comiti Tholosano, prejudicium nul-
him fiât eidem domino meo Alfonso comiti
supradicto in V" solidorum Morlanorum,
quos a me petit de debito, quod quondam
debui domino R. comiti supradicto. In
hujus autem rei testimonium, presentem
paginam eidem domino & comiti tradidi,
sigilli mei communimine roboratam. Da-
tum Penne Agenni, anno Domini M'CC'LI",
die jovis post festum Pcntecostes.
Litteta Arnaldi vicecomitis Leomanie super
Castro Ahivillaris sibi restituto'.
Noverint universi, quod nos Alfonsus,
filius régis Francie, cornes Pictavie & Tho-
lose, marchio Provincie, Arnaldum Otonis
vicecomitem Leomanie ad nostram volun-
tatcim venientem bénigne recepimus & re-
missis eidem offensis, quas in bone memo-
rie R. comitem Tholose commiserat, &
fidejussoribus & omnibus aliis caucioni-
bus, quas eidem comiti dederat, absolutis,
castrum Altivillaris & feuda alia, que a
dicto comité Tholose tenebat & ipsi co-
miti per curiam Agenni adjudicata fuerant
in commissum, vicecomiti predicto reddi-
dimus, salvis conventionibus, quas nobis
fecerit in instrumente scripto per manum
magistri Helie, publici notarii Agennensis.
In cujus rei testimonium, présentes litte-
ras sigilli nostri munimine duximus ro-
borandas. Actum Agenni, anno Domini
«"CCL" primo, in crastinum Pentecostes.
424.
Consultation de Jurisconsultes sur
la validité du testament de Rai-
mond VU '.
NOTUM sit omnibus presentem paginam
inspecturis, quod illustris dominus Al-
fonsus filius régis Francie, comes Pictaven-
sis & Tholose, marchio Provincie, Tholo-
sam venions, convocatis ibidem sapientibus
infrascriptis, jurisperitia preditis utrius-
que, exhiberi fecit eisdem duas cartulas, in
quarum altéra testamentum clare memorie
domini R., quondam comitis Tholosani,&
in alia codicilli ejusdem coutineria pluri-
bus dicebatur, aliis suadentibus per cartas
easJem non de testamento nec de qualibet
ultima voluntate domini comitis memorati
fidem fieri, licet in eis plura & plurium
sigilla pondèrent. Ideoque placuit domino
A., comiti Pictavie & Tholose, consilium
super hiis predictorum requirere sapien-
tuni. Dicti igitur jurisperiti, collatione
habita & dictis cartulis servatim inspectis,
licet eas non abolitas nec cancellatas nec
An
I 201
An .
I25l
2S mai.
* Archives nationales, JJ. 24B, f" 53 b. Nous 'Original scellé encore aniourd'hui de dix
ajoutons cette pièce qui complète les deux actes, sceaux, J. 3ii, n. 69. — Teulet & de Laborde,
que dont Vaissete yient de donner. [A. M.] Lunettes du Trcior da Chartes, t. 3, pp. i3o, i3i.
I 2(j.)
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
Î94
qiiacumquo sui parte viciatas inveiierint,
quia tameu eis non constitit iiec per eas
constare potuit, quod iiistrumentum seu
cartiila, que testanientum dicitiir, coram
tsstatore perlecta fuerit a scriptore nec
coram «testibus recitata nec facta in forma
publica, concorditer responderunt, quod,
nisi aliud per testes idoneos probaretur,
ex se vires testament! nuncupativi habere
non poterat, set nec testamenti in scrip-
tis, cuin nec a testatore testibus probetur
oblata nec coram comité sigillata, nec ibi-
dem testium subscriptiones appareant, con-
tinentes quis & cujus signaverit testium ;
insuper etiam cum aperta fuisse dicatur,
herede absente & mortem testatoris peni-
fiis ignorante, nec ad ejusdem aperturam
îeu insinuationem vocato, nec etiam testes,
sigillis recognitis, jurati deposuerint tem-
pore aperture in forma jure civili tradîta &
prelixa; presertim cum nec apud tribunal
regium insinuatio facta fuerit, apud quod
de jure fuerat facienda. Ideoque visum est
sapientibus.supraJictis, quod ad proban-
dum testamentum ejusdem cor.iitis scrip-
tura non sufficiat supradicta, nec ad ob-
servationem ipsius vel eorum, que conti-
Escalcens & Guillolmus filins ejus, niagis-
ter Guillelmus de Vauro, Beniardiis do
Vermeil, magister Bonetus, canonicus
Agcnnensis, Raymondus Capellarius, Ray -
mondus Johaniiis, Guillelmus de Rayiia,
Pontius Astoaldi Si Guido Fulcodii, juris-
periti, qui presentem paginam sigillorum
suorum munimine roboraverunt. Datum
Tholose, anno Dominî millesimo ducente-
simo quinquagesimo primo, doniinica post
Ascensionem.
425.
CCXCIV
I.
I
N nomine Domini nostri Jesu Christi.
annoab Incarnatione ejusdem hVCCL"
tur, nisi alias probationes inveniaiit vel eos
propria urgcat conscicntia, que, si eis dic-
taverit voluntateni ejusdem comitis talem
fuisse jure poli, licet non .jure fori, eos
obligat ad eamdem in omnibus adimplen-
dam. Porro de codicillifs] visum est eis,
quod, cum ibidem multi sint testes, coram
quibus palam ordinati dicuntur, audicndi
sunt sigillatim, & si concordaverlnt quin-
que ex eis cum série instrumenti, debent
in omnibus observari, vel etiam si très vel
causas in eisdem codiciilis contentis. No-
mina autem dictorum sapicntum sunthec:
dominus Guido de Regio, doctor legum,
magister Raymondus de Amiliano, archi-
diaconus Agennensis, magister Gyraldus
de Andirano, doctor in decretis, magister
Stephanus de Biderri, canonicus Narbo- districtu, censibus & usaticis, agris, vineis,
nensis, Bernardus Guilaberti, Raymondus pralis, neiiioribus, aquis aquarumvc dc-
Rufus, Raymondus de Saizeto, Rogerus de
Falacio, Guillelmus Arnaudus, Petrus de - Cnulalrc d'Alfons», comt; d.'Toulouss. fJJ.
Lerens, Pojitius Bcraiigarius, Arnaudus de i^^u, f 87 a.]
An
I :âi
Accord entre Alfonse^ comte de Poi-
tiers L" de Toulouse, 6- les seigneurs
de Penne en Albigeois \
primo, idibus junii. Nos Olivarius & Ber-
nardus de Penna fratres, bona fide, &c.
permutamus.... vobis domino nostro Al-
fonso, filio régis Francie, comiti Pictavie
nentur in ea, domimis comes, qui nunc est, & Tholose, marchioni Provincie, & vestris
& domina comitissa aliquatcnus tenean- successoribus, quicquid habemus & tene-
t. m;
col.i^.j.
An
ii:>i
i3 juiiu
mus vel alius nomine nostro.... in castro
Penne Aibigensii & territorio sive termi-
nali, infra terminos qui inferius continen-
tur. Ex causa igitur permutationis predicte
expresse & nominatim vobis, domino nos-
tro Alfonso comiti supradicto, concedimus
& tradimus infrascripta, videlicet castrum
ipsum sive caput castri cum omnibus rau-
nicionibus suis, jurisdictionem etiam, mix-
tum ac merum imperium Scomnem distric-
tum, quem habemus vel habere debemus
duo concordent, saltem in relictis ad pias in suburbio seu barrio & honiinibus nos-
tris ejusdem castri, in firmanciis & justi-
ciis, questis Si taillis, censibus 8c usaticis,
fcoditibus {sic) & expulchis, proventibus
& obvencionibus quibuscumque. Quicquid
etiam habemus in territorio predicti castri,
tam in jurisdictione quam bannio 8c omni
An
1295
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1296
cursibus, cultis & iiiciiltis, dominicaturis
& dominationibus, vel aliis rébus seu juri-
bus qiiibuscumque, sa'.vis nobis & succes-
soribus nostris hiis omnibus, que in honore
dicti castri vel alibi extra termines infe-
rius désignâtes habemus vel habere de-
bemus. Ego vero Olivarius de Penna ex
causa permutationis predicte vobis do-
mino meo, Alfonso comiti supradicto, con-
cède & trado nominatim infrascripta, ad
partem meam in solidum pertinencia, vi-
delicet LXII alberga hominum & ipsos ho-
mines, quorum neniina sunt... Item XVIII
lid.orig.
t. III,
col. 49a
castri Bellifortis dyocesis Caturcensis, &
castrum de Guippia Albiensis & Ruthe-
nensis diocesum, &c. Hoc autem omnia
vobis Olivario & Bernardo de Penna fra-
tribus ex causa permutacionis tradimus,
hoc salvo qued liceat dilectis & iidelibus
nostris Sicardo Alemanni & magistro R. de
Amiliano, archidiacono Agennensi, ins-
pectis redditibus eorum, que vobis tradi-
mus & a vobis recipimus, & invicem com-
pensatis, augere vel minuere que vobis
tradimus in permutaciene predicta. Nos
igitur Olivarius & Bernardus de Penna
An
125l
solides & quatuor denarios Caturcenses fratres, etc. Actum est hoc apud Monter
censuales in locis diversis, & L solides
inter censum & servicium in rota Gri-
maldorum, 8c triginta libras Caturc. sin-
gulis annis-de questa, & furnum, quem
habeo in suburbio seu barrio supradicto.
Ego vero Bernardus de Penna ex causa
permutationis predicte concède & trado
vobis domino meo, Alfonso comiti supra-
dicto, infrascripta, ad partem meam in so-
lidum pertinencia, videlicet LXV alberga
hominum & ipsos homines, quorum no-
mina sunt hec vobis etiam expresse
cedentes atque mandantes jura & actiones
nobis competencia contra quascumque
personas, ex donatiene nobis facta a do-
mine nostro R., bone memorie comité
Tholosano, de xxv millibus soliderum
Merguriensium, pro quibus castri caput
Penne olim tenuit obligatum.Termini vero
territorii, infra quos continentur ea^ que
ego Olivarius de Penna vobis domino meo
Alfonso comiti supradicto permute, sunt
hii Retineo tamen michi villam de
Casais & ea que ibi continentur infra
Breas usque ad Varrenum, Termini autem
territorii, infra quos continentur ea que
ego Bernardus de Penna vobis domino
meo Alfonso... permute, sunt hii... — Ad
hec nos Alfonsus, cornes stipradictus...,
ex causa permutationis' tradimus, perpetuo
valiture, vobis Olivario de Penna castrum
de Sestairol, Albiensis diocesis, & hono-
l'em de Ambiletbo ejusdem dyocesis citra
Tarnum... in jurisdictione, mère & mixte
Imperio, hominibus & feminis, &c. ita
scilicet qued ea a nobis teneatis in feu-
duii), &c. Et tradimus vobis Bernardo de
Penna & successoribus vestris albergani
albanum. Testes présentes interfuerunt
dominus Robertus de Sancte Clerie, do-
minus Philippus, ecclesie Sancti Ylarii
Pictavensis thesaurarius , dominus Petrus
de Vicinis, dominus Symon Clareti, do-
minus Philippus de Aquabena, dominus
Sicardus Alamanni, Guido Fulcodii, Pon-
dus Astoaudi, mag. R. de Amilliane, Deude
Barasc, Bertrandus de Cardelhace, Hugo
de Cardelhaco,W. Barasc, Bonsonius, Pon-
cius Amelius de Causaco, Poncius de Ra-
bastencs, Guillelmus de Roaxio, Berenga-
rius Alemanni, & ego Aimericus, publicus
Thelose notarius, qui mandate domini co-
mitis, Olivarii & Bernardi de Penna pre-
dictorum hanc cartam scripsi.
II. Alfonsus', filius régis Francie, cornes
Pictavie & Tholose, marchio Provincie,
universis présentes litteras inspecturis sa-
lutem. Noveritis qued nos recepte castre
Penne Albiensis ex causa permutacionis
ab Oliverio & Bernardo de Penna fratri-
bus, volumus qued ultra valentiam reddi-
tuum eorum, que ab ipsis recepimus, di-
lecti & fidèles nostri Sycardus Alemanni &
magister Raimondus de Amiliave, archi-
diaconus Agennensis, assignent eis centum
libras annuas in redditibus pro compensa-
tione fortalicie dicti castri. De alberga
etiam vinginti militum, quam habebamus
in Castro Penne & In hiis que eis tradidi-
nius,quam retinere poteramus, remittimus
eis albergam sexdecim militum, retenta
nobis tantum alberga quatuor militum in
eisdem. Actuni apud Montemalbanum ,
'Trésor des chartes; Toulouse, sac 6, n. 5Î.
[J. 3i2j original scellé.]
An
1231
|3 juin.
An
I25l
1297
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
198
An
I25l
l"août.
Kd.orig.
t. 111,
col. 491.
anno Dominî niillesimo ducentesimo quin-
quagesimo primo, die jovis post octabas
Penthecostes.
ratis in aliquo non teiieamini. Tenemini
tamen dare dicto domino comiti de singu-
lis miliaribus grossis singulas XXV libr.
ejusdem monete, quod miliare grossum
consistit & débet consistere ex istis dena-
riis, XI centum & viginti quinque libris &
X libris pro fractis, officiariis pertinentibus
ad monetam, cum voluntate magistri mo-
, rr, nete in dicta fabrica ordinandis, ad usus
Baux de la monnaie de Toulouse pour ^ consuetudines monete Nemausi domini
426. — CCXCV
le comte Alfonse'.
I. ■» ycANlFESTUM sit omnibus presentibus
IVl & futuris, quod nos Petriis de Vici-
nis, senescalcus illustris domini Alfonsi,
comitis Pictaviensis & Tholose, pro eodem
domino comité & nomine & loco ipsius,
intendentes utilitati ipsius domini comitis
& terre ejusdem & comitatus ejusdem Tho-
lose, & eadem utilitate cognita & attenta,
concedimiis, approbamus & donamus vo-
bis Droi de la Moneda & Stéphane delOli,
recipientibus pro vobis & Hugone de
Guissello, fabricam monete Tholosanorum
fabricande in civitate Tholosana, promit-
tentes nos curaturos ik factures pro posse
nostro, quod dictus dominus cornes potes-
tatem monete fabricande vobis & dicto
consocio vestro concedet & concessionem
nostram confirmabit ad utilitatem vestram,
plenarie & perfecte, sub forma & con-
ventionibus infrascriptis, a proximo festo
beafe Marie augusti usque ad très annos.
Quam fabricam dicte monete faciendam ad
legem & pondus & numerum Turonen-
sium, scilicet ad legem IIII"'' denar. minus
pogesia, & ad pondus XV m sol. & 7 d.
pro marcha, ad marcham de Trias; ita
rcgis. Promittimus etiam nomine domini
comitis, quod billionus de tota terra do-
mini comitis non exibit, sed totus billio-
nus futurus venalis ad monetam defferetur
distraendus, sicut tenetur in moneta Ne-
mausi domini régis, quod fieri curabinuis,
curaturi etiam quod idem faciet dominus
cornes. Adicitur etiam in forma & conven-
tionibus supradictis, quod si non possctis
lucrari in singulis marchis duos denarios,
quod extunc ad faciendam fabricam dicte
monete minime tencamini, in quantum de
vestra procederet voluntate. Qua dimissa,
posset concedi alii fabricaiida. Recipimus
etiam in deffensione nostra & giiidagio &
salvosa vos & omnes & singulos offici.nles
dicte monete & servitores eorum,8£ mer-
catores quoscumque ad dictam nionetarn
venieiites, ad usus & consuetudines mo-
nete Nemausi domini régis. Ulud etiam
promittimus, quod nos faciemus, quod
predicfa moneta per fotam terram domini
comitis Tholose usualiter & curribiliter
expendetur, exclusis veteri moneta Tho-
losana & qualibet alia moneta, eo tamen
salvo & retento, quod nostra moneta de
Venneissino & moneta domini régis co-
muniter in terra nostra cum predicta mo-
quod si in tribus marchis pecunie fabricate neta nostra expendatur. Item fuit actum
iuveniantur LIIII sol. & quinque d., mo-
neta exire debeat 8c liberari. De cujus
monete singulis c libr. VI d. ejusdem mo-
nete in pixide cum clavibus concludentur,
conservandis a custode & magistro monete
secundum consuetudinem monetarum do-
mini régis, de quibus in dicta pixide de-
nariis repositis & inclusis fiât liberatio
dicte monete. Qua liberatione facta, cum
custode monete extunc pro denariis libe-
' Trésor d«s chartes dii roi) monnoies, n. 3.
[}. 459, original.]
infer nos & vos, quod nulli alii infra pre-
dictum tempiis concedemus fabricam dicte
monete, nisi forte apparcret alif[uis qui
offerret pro singulis miliaribus grossis, ul-
tra XXV libr. dandas dicto domino comiti,
i.x sol. Quod si forte, alii plus danfi in
forma predicta concederetur. Promittimus
vobis, quod nos conservabimus vel conser-
vari faciemus vos indempnes, ad cognitio-
nem & dictum Odardi de Villaribus, senes-
calli Bellitjuadri & Nemausi, ad usum 8c
consuetudinem monde domini régis, & de
expensis 8c dampnis factis occasione nio-
An
An
1201
1299
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1000
nete vel pertineiitiiim ad monetani. Pro-
miserunt etiam dictiis Droi & Stephanus
del OH & juravenint fideliter preparare
dictum opus ad utilitatem dicti domini co-
iiiitis, & hoc idem facient jiirare aliis cou-
fociis & officialibus ac custodibus omni-
bus boiia fide. Actum est hoc Tholose, iii
Castro Narboiiensi, primo die mensis aii-
gusti, feria m, régnante Lodovico Franco-
rum rege, & dicto domino Alfonso Tholo-
An
juillet.
ICJ.oiis
t. m,
col. .152
denarii, ad marcham Trecensem, Si si duo
deuarii plus fuerint in tribus marcliis, non
arestarentur ad deliberandum, si magistri
hoc facerent assuete. Oboli vero debent
esse de eadem lege, de qua sunt Tolosani
simplices, & ponderis XVIII soi. & X denar.
ad marcham Trecen, &c. Et grossi Tolo-
sani debent esse legis & ponderis Ceno-
mannonsium, & deliberabuntur sicut Ce-
nomannenses debent delibcrari Cenoman-
An
1 253
sano comité & Raimundo episcopo, anno nis de pondère & lege, videlicet de lege ad
M°cc''L° primo ab Incarnacione Domini.
Testes présentes fuerunt ad hoc vocati 8c
rogati : Petrus Bernardus de Chartres, de
cujus consilio & voluntate dictus sencs-
callus fecit predicta & concessit, & domi-
nus Sicardus Alamanni, Petrus CristoUi,
Willelmus del Fraissc, magister Willelnuis
de Vauro, jurisperiti, & ego Bernardus
Aimericus, publicus Tholose notarius, qui
mandate utriusque predictorum hanc car-
tam scripsi.
II. Altonsus ', filius régis Francie, comes
Pictavie & Tholose, universis présentes
littcras inspecturis salutem. Notum faci-
nnis, quod nos monetam nostram Tho-
lose tradidimus Bcrnaldo Renaldi, civi
Albiensi, & Bertrando de Croisses de
Ruppe Amatoris, per Bernaldum Hugue...
Faciant monetam a festo Assumptionis b.
Marie virginis in unum annum, & debent vero debent deliberari dicti denarii per
VI den. & obol. & de pondère xiv sol. &
dimid. ad marcham Turonensem, secunda
autem marcha totidem, tercia auteni XIV
solid. & V dsnarior., ita quod très marche
valeant XLIII sol. v den., ad marcham ta-
men Turonensem. Predicti sic[uidem ma-
gistri monete debent poncre in una pis-
side de quibuslibet c. libris vi. denarios,
in qua pisside erunt due claves, quarum
unam habebunt dicti magistri & aliam
custos noster. Qui magistri debent res])on-
dere de lege denariorum per denarios po-
sitos in pisside predicta, & debent illi de-
narii probari ter in anno, scelicet in festo
omnium Sanctorum, in Candelosa, in As-
censione Domini, si dicti magistri tociens
requirant. Et quando illi denarii probati
fuerint & deliberati, sicut debent, de lege,
dicti magistri liberabuntur. De pondère
dicti magistri facere xxx milliaria, videli-
cet MCXXV libras pro quolibet milliari &
X. libr. pro fractis, & debent nobis dare
pro unoquoq\ie milliari, scelicet Tolosan.
simplicium, grossorum seu obolorum, xvi
libr. Tolosanorum simplicium, & si plus
fecerint de moneta ultra dicta XXX mil-
liaria, eadem ratione & eodem modo nobis
dabunt de eo quod plus facient. Si vero
volijerint predicti magistri, possunt facere
tertiam partem grossorum Tolos. & deci-
mam partem obolorum. Simplices autem
Tolosani debent esse legis & ponderis Tu-
ronensium, hoc est sciendum ad iv pou-
geisses minoris legis , sicut débet fieri
moneta domini régis apud Carcasonam &
Ncmausum. Dicti enim simplices Tolosani
debent deliberari de pondère xviil solid. i
' Trésor des chartes; monnoies, n. 7.
J. 45yj minute originale.]
|Ai.i
manum & cognitionem nostri custodis, &
quando deliberati fuerint per custodem
nostrum, nichil poterit peti a dictis magis-
tris, quantum ad deliberationem dictorum
denariorum. Predicti vero magistri, sceli-
cet dictus Bernardus, &c. tenebuntur per
juramenta sua, que senescallus noster
Tolosanus reciplet ab illis antequam iiici-
piant facere monetam predictam, facere
bonam monetam & legalcm & omnia pre-
dicta complere bene & légitime, ac onini
casu contingente, predicti magistri nobis
solvent de xxx milliaribus, & de eo quod
plus facient, scelicet de quolibet milliari
Tolosanorum simplicium vel grossorum
seu obolorum dupplicium XVI libras Tolo-
sanorum simplicium, secundum quod supe-
rius dictum est. Ceterum si aliquis voluerit
monetam predictam encherare a nobis vel
mandato nostro, nos possomus enchera-
mentum recipere usque ad festum omnium
An
I2Ï3
I OO I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 jo:
An
An
I 2 J2
Ed.oi'ig.
t. III,
col. in3.
Sanctorum proximo veiitunim sine prc-
dicforum magistronim injuria, & hoc pos-
semus facere, si nobis de quolibet millinri
plus darentur XL solidi, vel si invenire-
mus aJiquem qui plus de moneta predicta
vellet facere IV milliaria. De quo eschera-
menfo, si reciperemus, debent predicti
magisfri tertiam paitem habere Actum
apud Vicenas, anno Domini M ce LUI, die
jovis ante festum beatorum Jacobi & Chris-
tofori.
ejusdem civitatis sponte in sigjium domi-
nii & jurisdictionis attulerunt cidcm do-
mino regi claves ejusdem civitatis, & tra-
diJerunt eidem, & ipsi cives juraverunt
eidem fidelitatem. — Item quando idem
dominus rex fecit transitum per terram
Albiensem, tune cives Albienses prestite-
runt eidem sponte juramentum fidelitatis,
tftnquam domino, vexillum ipsius fuitap-
positum supra ecclcsiam cathedralem, &
fuit preconisatum pro ipso in oadem civi-
tate. ■ — Item insinuât, quod ab illo tem-
pore citra dominus rex vcl sui noniine ip-
sius habuerunt, tenuerunt, perccperunt
ac possederunt omnia supradicta, & etiam
possessiones sive hereditates faidifoium &
Mémoire des droits que le vicomte de ^^^ h^'.""' condempnatorum, & leudas cor
donariorum, sabateriorum & "
427. — CCXCVI
Béjiers avait possédés dans la ville
d'Alli, envoyé à la reine Blanche
pur le sénéchal de Carcassonne '.
INSINUAT celsitudini vcstre Guillermus
de Piano, miles, senescalhis Carcassone,
quod vicecomes quondam Biterris habuif,
tenait, percepit ac possedit pacifiée in ci-
vitafe Albie hostem & cavalgadam. —
Item percepit & habuit a civibus ejusdem
civitatis juramenta fidelitatis. — Item ha-
buit & percepit in eadem civitate majores
justitias sanguinis, videlicet latrocinii &
adulterii & criminum aliorum. — Item
habuit & tenuit pacifiée in eadem civitate
quamdam salam,quam modo tenent Arnal-
dus Garsie & L. Fenassa. — Item tenuit
mercerio-
rum, & de omnibus supradictis fueriint
pacifiée in saisina. — Item dominus rex
fuit in saisina pedagii, quod modo tenent
Guillelmus Geisse civis Albie & dominus
Sicardus Alamanni, de quo dominus rox
tempore guerre fuit per violentiam desai-
situs. — Item insinuât quod faidili dicte
civitatis & de heresi condempnati fue-
runt numéro I.x Se plures, quorum here-
ditates valent X"' libr. Tur. & plus, & dicta
fala valet cum pertincnciis suis IM libr. &
plus. De quibus omnibus predictis pre-
dictus episcopus Albiensis, mediante auxi-
Jio nobilis viri domini R. quondam comi-
tis Tholosani, oh timorcm guerre future
dominum
reger
& suos dissaisivit, ita
quod dictus episcopus & cives Albie vel
& possedit quoddam burgum, quod dicitu^ major pars eoruni dominum regem vel
Podius Sancti Stephani, in quo habcbat
plénum dominium & jurisdictionem &
districtum, que modo tenet G. de Podio
miles. — Item habuit 8c percepit in dicta
civitate pedagium & bannum & preco-
nisationem, cujus vicecomitis dominus rex
Francie habet jura & actiones in dicta
civitate & ejus pertinentiis Se alibi. —
Item insinuât idem senescallus, quod
suos non recipiunt ad premissa, ut debe-
rent. — Item insinuât quod idem episcopus
tradidit particulatim quibusdam civibus
Albiensibus quasdam hereditates faidito-
rum & hereticorum, que pertinent ad do-
minum regem, ut ipsi eidem e])iscopo
faverent 8c contra dominum regem pres-
farent consilium 8c juvamen. Unde de
predictis omnibus universis & singulis
quando illustrissimus Ludovicus, felicis petiit dictus senescallus, nomine domini
memorie quondam Dei gratia rex F'ran-
corum, venit apud Avinionem, tune vene-
rabUis pater episcopus Albiensis 8c cives
' Archives du domaine de Carcassonne [Dont,
roi. 171, f" 184.]
régis, se reduci in saisinam 8c possessio-
nem omnium predictorum, petiit etiam
nomine domini régis fructus, reditus 8c
obventiones singulorum predictorum sibi
adjudicari, 8c restitui indo perceptos vel
qui rccipi potuerunt, quos estimât ad va»
An
1252
i3o3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
l3o4
Éd.oriff
t. III,
col. 494.
leiitiam X'" libr. Tur. & plus. — Item in-
sinuât, quod cum quidam serviens domini
régis missus esset a bajulo domini régis ci-
vitatis Albiensis, pro compellendo quodam
cive Albiensi ad solvendum debitum quod
debebat cuidam creditori, exercendo juris-
dictionem domini régis, prout moris est,
cum dictus créditer coiiquestus esset dicto
bajulo domini rogis super hoc, episcopus
Albiensis in propria persona cepit dictum
servientem per vestes suas & secum cap-
tum duxit, faciendo ei multa opprobria &
in contemptum domini régis multas inju-
rias irrogaiido, & hoc factum est ab illo
tempore citra, quod compositum fuit per
venerabilem patrem dominum archidiaco-
num Biterrensem & Frotardum de Penna
inter episcopum & cives predictos & Ip-
sum senescallum super novitafibus, inju-
riis & dampnis datis tempore sue se-
nescallie. De quibus injuriis petit sibi &
predicto servienti nomine domini régis
fieri justitie complementum. — Item in-
sinuât, quod cum dictus episcopus & cives
Albienses nupercitati fuerint ad parendum
juri in curia vestra, idem episcopus post
citationcm hujusmodi confcderavit se ju-
ramento interposito cum quibusdam civi-
bus Albiensibus, qui detinent possessiones
& bona faiditorum & de heresi condemp-
natorum & alia jura ad dictum legem per-
tinentia, utomnes insimul se deffenderent
contra curiales domini régis, qui pelèrent
premissa ab ipsis, & ad hoc, inito consilio
& populo congregato, ad predicta deffen-
denda totum populum coUigaveruntj &
dictus episcopus & quidam alii fautores
sui exposuerunt dicto populo, quod si do-
minus rex ibi haberet hereses & faidi-
iiienta & alia jura que petit, omnes essent
destructi nec essent domini rerum sua-
rum, & ideo si possent, se deffenderent de
premissis, quoniam si hoc fieret, dominus
rex & sui eos in pluribus aggravarent. —
Item insinuât, quod cum quidam civis Al-
bie sapiens ex parte populi in predicto
coUoquio diceret dicto episcopo & confe-
deratis secum ; « Quod si dominus rex vel
sui petierint a vobis hereses & faidimenta
vel aliquam jurisdictionem ville, deffeii-
datis si vultis, & si aliqui detinent leudas
seu pedagia vel alia jura ad dictum regem
pertinentia, défendant illi, si voluerint,
quoniam nos neque populus de Jiis nos
uUo modo intromitteremus. « His itaque
dictis, quamplures qui detinent hereses
& faidimenta, dixerunt dicto probo viro
loquenti ex parte populi alta voce : Maie
dichîs, maie dîchîs, & tune cutellis evagi-
natis, clamando Ad mortem, ad morlem, &
riierunt in ipsum & in ejus consiliarios,
& sciderunt vestes quorumdam ipsorum,
clamando alta voce : Alla barra, alla
barra, ad arma, ad arma, eamus ad hosphîa
prodhorum. Et tune ibant per vias,>cutellis
evaginatis, donec populus ipsos a dicta
violentia refrenavit. — Item de novo addit
dictus senescallus & significat celsitudini
vestrc, quod dominus Guillelmus, quon-
dam episcopus Albiensis, rccognovit do-
mino Rogerio, tune vicecomiti Biterrensi,
se tenereab ipso in feudum liberum omnes
cavallairinos quos tenebat in Albigesio, &
quod debebat ei jure facere talem recog-
nitionem, quam faciebant milites quorum
fuerunt, & recognovit dicto vicecomiti
tertiam partem omnium fidantiarum ville
Albie, de quacumq\ie re ibi essent, cum
tertia parte justitiarum, que debent ibi
accordere, & totum illud de Castroveteri,
quod totum erat dicti vicecomitis, cum
toto pedagio pontis. — Item recognovit
idem, quod insimul habebant pedagium
pile, & pro pedagio in singulis operato-
riis mercatorum, in festo natalis Domini,
unam cannam panni lanei vel linei, qui
fuit in ipso operatorio, non de meliori vel
deteriori, & quod habebant in dicto festo
in singulis tabulis merceriorum unam li-
bram piperis pro pedagio, & in singulis
tabulis sutorum xii den. Raymond., & in
singulis tabulis carnificum omnes linguas
vaccarum que ibi occiduntur, & de omni-
bus porcis qui ibi occiduntur tibiam dex-
teram anteriorem super cubitum, & quod
habebant pro leuda vel pro pedagio in
dicto festo de singulis panateriis unum
panem unius denarii,&a singulis fabernn-
riis unam mensuram vini, que dicitur bal,
& a singulis salinariis unam cupam salis,
& a singulis fabris unam ferraturam equi,
& a singulis pellipariis unam folraturam
pellium supertunicalem, & a singulis ven-
ditoribus unam libram illius rei quarti
An
I2â2
ÊJ.oriff.
t. Illf
col. 495.
An
1232
i3o5
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i3o6
Ver»
1252
veiidunf. Et quod totum illud de Podio
Aniadenco, que est magna pars dicte ville,
erat totum dicti vicecomitis ad partem
suam, & recognovit quod in omnibus pre-
dictis pedagiis habebat dictus vicecomes
duas partes & ipse episcopus tertiam par-
tem. — Item asserit quod dictus viceco-
mes habiiit & percepit & possedit omnia
supradicta vel alii pro ipso. — Item asse-
rit, quod tempore excommunicationis &
faidimenfi, post recessum domini comitis
Montisfortis, aiitequam dominus rex veni-
ret apud Avinionem, Trencavellus dictus
vicecomes Biterris & dominus R. Ber-
nardi comes Fuxi, consiiiarius & procu-
rator ipsius, absolverunt totam civitatem
Albiensem & omnes homines ipsius de
taillis, toutis & questis & de pedagiis sive
leudis, quod facere non potuerunt, cum
dictus vicecomes per sententiam dictam
terram amisisset, nec potuit facere ali-
quod prejudicium domino régi. Imo per
hoc apparet, quod dictus vicecomes habe-
bat talliam, toutam vel questam & peda-
gia in civltate Âlbiensi & hominibus ejus-
dem civitatis. — Verum petit predictus
senescallus, nomine domini régis, sibi pos-
sessionem restilui predictorum & super
singulis fieri justitie complementum. Auno
Domini M ce LU.
428.
Plaintes du sénéchal de Carcassonne*
contre l'évêquc & les habitants
d'Albi'.
HEC sunt opprobria, que homines Al-
bie fecerunt bailivis & servientibus
domini régis.
In primis, tempore domini Johannis de
Fricampis, senescalli olim Carcassone,
percusserunt Baldoinum, bajulum ejusdem
civitatis pro dominQ rege, & e.xcusserunt
ei sanguinem & ipsum de civitate cum
magiio opprobrio extraxeruut. — Item
tempore domini Hugonis de Arsicio, olim
■ Doat, vol. io3, f"' 67, 72.
senescalli Carcassone, [venit] idem domi-
nus Hugo senescallus apud Albiam, & cum
dominus Hugo intrasset civitatem, homines
Albienses in opprobrium & dedecus dicti
domini régis per quarrerias miserunt sive
posuerunt cathenas & perportalia, ita quod
subtus cathenas oportuit ipsuin exire, &
dura exiverat de civitate, in opprobrium
domini régis super caput suum minxerunt.
^ Item postmodum tempore domini Guil-
lelmi de Piano, senescalli, Amatus de Po-
dio, bajulus episcopi Albiensis, invasit do-
mum P. Bech, bajuli domini régis, quem
dominus Guillelmus de Piano, miles, senes-
callus, constituerat ibi pro domino rege, 8c
de domo ipsius bajuli extraxit equos suos,
& cultello evaginato, venit contra ipsum
& frcgit eidem bajulo portas & hostia do-
mus sue cum pluribus hominibus dicte ci-
vitatis Alb'ensis. Postmodum dictus Ama-
tus, bajulus domini episcopi, in mercato
publico cum G. Fenate & cum Petro Biieu
& cum Bartholomeo Fenate & cum Phi-
lippe Mourello & cum Aimerico de Foi-
sencs & cum pluribus aliis de villa, f|ui
suc loco & tempore declarabuntur, &
cum Jordanis requisierunt P. Bech baju-
lum domini régis, & cultellis evaginatis,
ipsum in quodam operatorio incluserunt
& i])sum atrociter verberaverunt, quia jura
domini régis defendebat. — Item postnio-
dtim dictus dominus G. de Piano, senes-
callus, misit sive constituit G. Hugonem
bajulum in dicta civitate pro domino rege,
& quadam die dum ipse G. Hugo, bajulus
domini régis, capiebat pedagium, quod est
jus proprium domini régis, venit Amatus,
bajulus domini episcopi, cum duobus filiis
' suis & cum G. Jordano, cum cultellis evagi-
natis, & voluerunt ipsum interficere, quia
jura domini régis capiebat, & dictus Ama-
tus percussit ipsum G. cum pugno magnum
ictum, dicendo quod rex non habct peda-
gium nec aliquod aliud in villa Albie. Que
omnia fuerunt ostensa domino G. de Piano
senescallo memorato, qui etiam dominus
senescallus monuit ipsum Amatum, utve-
niret apud Carcassonam facere jus de liis,
que commiserat, semel, secundo & tertio,
qui nohiit venire, respondendo quod nihil
faceret pro ipso. — Item post hec dominus
G. de Piano, senescallus, monuit G. Geissa
Vers
■ 2Ô2.
Vers
1232
i3o7
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i3o8
civem Albîensem Bjcitavit, ut veniret apud
Carcassonam respoiisiirus de jure, quare
capiebat partem pedagii ad dominum re-
gem pertinenteni, qui iioluit venire, imo
in opprobriurn & dedecus domiiii régis
partem cogaitam pedagii, quam tune ca-
piebat domiaus rex, cepit & par violeatiani
occupavit, & dixit dicto bajulo Albiensi pro
domiiio rege ininando ipsum, in preseatia
domini Sicardi Alamanni & G, de Podio
militis & G. Fenate & plurium aliorum,
quod ipse G, Geissa venderet (?) super
corpus suum bajulo Albiensi pro domino
rege, quia ausus erat loqui nec petcre pe-
dagiuni apud Albiam pro domino rege, &
tiuic fuit denunciatum domino G. de Piano
senescallo, quod G. Geissa dixerat supra-
dicta & occupaverat partem pedagii ad do-
minum regem pertinenteni, & dictus domi-
nus senescallus citavit dictum G. Geissa,
qui noluit venire necmittere responsalem,
— Item postmodum in prejudicium domini
régis & in opprobriurn & gravamen, ex
quo fuit compromissum per dominum epi-
scopum vel per procuratorem suum in
dominum archiepiscopum Bituricensem &
in dominum G. de Piano senescallum Car-
cassone, quod starent cognitioni eorum
super facto Albie cum consilio domine
regine, dicti cives Albienses cum consilio
& voluntate 8c expresso assensu domini
cpiscopi, (|uando rumores perversos au-
dierunt de domino rege, fecernnt confra-
trias & conjuratioaes contra dominum re-
gem & jura sua, propter quam confratriam
dominus rox amittit jura que habebat in
dicta civitate Albie & tenebat sine con-
tradictione ad manum suam. — Item ])ost
hec illi qui sunt de dicta confratria, in
opprobriurn domini régis, de die & nocte
vadunt per civitatem Albiensem & extra
armati & projiciunt cathenas per quarre-
rias ik portalia dicte civitatis, & de nocte
ponunt gaitas in mûris dicte civitatis &
per villam, communiter mi)iantes interfi-
cere omnesamicos regios, qui sunt in dicta
civitate, & facta confratria, illi qui sunt
de confratria domum Cumascum (sic) filii
Johannis del Port barrigavcrunt & ipsam
domum diruerunt, quia dicebat quod non
facerent aliquam novitatem, ex quo pro-
missum erat. coram domina regina&coram
domino archiepiscopo Bituriceîisi, & dic-
tam civitatem in opprobriurn domini régis
& contra ipsum pro posse eorum claudi
fecerunt & per civitatem buccinando pre-
conisari fecerunt, quod nullus esset au-
sus exire civitatem sine armis. Et nullus
de confratria est ausus exponere querimo-
niam de aliquo facto bajulo domini régis,
sed omnes tendunt ad bajulum domini
cpiscopi, quare dominus rex multum ibi
pro confratria amittit. — Item ex quo con-
fratria fuit facta, quando bajulus domini
régis ibat pervillam, capiendo jura domini
régis sicut debebat & pignorando eos, si-
cut ratroactis temporibus erat consuetum,
illi de confratria, scilicet P. Roca & Ade-
marus Cort & P. Furnerius & R, Laur &
Rodilaus & Cuitererius & Bernardus Leca-
pius & Bonetus de Lambes prohibebant
eidem bajulo pignora & per violenciam de
manibus auferebant, & nuncios ejusdem
bajuli percusserunt & impulerunt, & dic-
tus Ademarius Cort raittendo manum ad
cultellum veniebat contra dictum bajulum
domini régis, notificando ipsum & mi-
nando quod ipse interficeret ipsum, 8i
trahendo ipsiim bajulum derocavit ipsum
de galopediis suis, & ipsa die consules
Albienses & confratres confratrie crant
simul in ecclesia Sancti Juliani, & dictus
Ademarus ivit ad cojisules & ad confra-
tres, & ostendit eis quod G. Hugo injuria-
tus fuerat ei, & consules miserunt per
bajulum, & tune bajulus ostendit consuli-
bus & confratriis injuriam, quam dictus
Ademarus fecerat ei, quia defendebat jura
domini régis, & noluerunt ipsum audire.
— Item ante vero ultra proxime dicta,
tempore domini quondam G. de Ulmeio,
militis, senescalli Biterris, B. Mabili, vica-
rius tune Biterris, de mandato domini se-
nescalli predicti venit apud Albiam, & fuit
dissentio inter ipsum vicarium & dominum
episcopum super heresibus capiendis. Si
tune dominus episcopus & B. Mabili vica-
rius constituerunt dominum 11. Mircnis
& magistrum G. collectores heresum, ita
tamen quod dominus R. Mironis esset ibi
pro domino rege & magis'er G. pro do-
mino episcopo, & ipsi communiter debue-
runt tenere hercses exeuntes in civitate
Albie, quousque esset terminatum inter
Vers
\z-jz
Vers
1252
IJO9
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
[3io
clomiiuim regem & episcopum, qualiter ret pigiiorari dictam civilatem, ipsa iini-
deberet fieri de heresibus supradictis. Et versitas cuni pigaciis suis dirueret domos
%'ei-3
1252
postmodum doiniiius episcopus dissaisivit
predictiim doniinum R. Mironis, qui erat
ibi pro domino rege de heresibus sepe-
dictis, & cepit omiies hereses ad manum
suam, & dictas hereses heredibus hereti-
corum dampiiatorum dédit, reddidit seu
vendldit sine consilio domini régis & suo-
rum. — Item de novo quidam prior, qui
sacerdos erat, fuit interfectus de nocte in
carreria civitatis Albie, & illi qui eum in-
terfecerant fuerunt capti per curiam do-
dictorum Guillelmi Ugonis & P. Begonis,
& iiiterficerent eos & etiam uxores & fa-
milias eorumdem & dicebant quod ante
nolebaiit ligna aliqua secare cum dictis
picçaciis, quas tenent immolutas, quous-
que temptassent easdem in corporibus eo-
rumdem. — Item Ademarius Brosa & A.
Fenassa consules Albienses mandavorunt
dicto P. Begonis, quod si senescallus Car-
cassone vel gentes sue apud Albiam equita-
bant, ipsi eundem P. Begonis & ejus fami-
429,
— CCXCVII
mini episcopi Albiensis & confessi fuerunt liam & quidquid ipsius esset interficereat
quod dictum priorem interfecerant, & sine mora.
gentes & populus dicte civitatis ejeccrunt
dictos captos per violentiam de domo dicti "
episcopi sub palliatione manulevii, & ita
dicti homicide remanserunt corporaliter
impuniti. — Item dum bajulus domini ré-
gis pignoraret quosdam in dicta civitate
pro debito domini régis cognito, ipsi ex-
traxerunt per violentiam illa pignora, que
ceperat, ab illo loco ubi dictus bajulus
deputaverat pignora antedicta. — Item
cum dominiis senescallus Carcassone fe-
cisset pignorari simpliciîer civitatem Albie
Transaction entre l'évêque d'Alhï £•
les consuls de Gaïllac sur la pe-
■^ade '.
NOVERINT, &c. quod cum controvcrsia
seu dissentio verterctur iiiter venera-
pro injuriis, violentiis & dampnis, c[ue bilem patrem dominum D., Dei gratia Al-
ibidem domino régi & suis data sunt &
illata, cives dicte civitatis irruerunt con-
tra dictum bajulum ad domum suam, vo-
lentes diruere domum suam & cum vio-
lencia barreiare & comminantes eidem
bajulo ad mortcm & volebant ipsum inter-
ficere, nisi nobilis vir dominus P. viceco-
mes Lautricensis ipsum de dicta civitate
extraxisset & eum in equo suo, & etiam in
biensem episcopum, pro se & ecclcsia sua
Albiensi ex una parte, & consules Galliaci,
videlicet P. Boneti, &c. ex altéra, super
medietate pazagii, quam dictus dominus
episcopus dicebat se debere habcre & ad
se pertinere in eadem villa Galliaci & te-
nementis ejusdem, quam niedietatem dice-
bat se & antecessores suos habuisse &
longo tempore percepisse & possedisso
ÛJ.on'g,
t. III,
col. .(95.
An
1252
2 mars.
presentia domini P. comminati fuerunt vel quasi, & se ab eadem possessione per
eidem & faciebant signa quod ipsum vel-
lent cum lanceis vulncrare. — Item Mase-
rias civis Albiensis dixit in presentia do-
mini G. de Podio & Guillermi Fenassa &
pluriura aliorum, quod dominus senescal-
consules & universitatem Galliaci indebite
spcliafum, eadem universitate sibi dictam
niedietatem pazagii debere solvere dene-
gante & etiam reddere contradicente, dic-
tis consulibus ex adverso respondentibus
lus se pocius suspenderet quam ausus esset & asserentibus dictum dominum episco-
apud Albiam equitare, si dominus rex exi-
ret. — Item idem Maserias comminatus
fuit in presentia consulum dicte civitatis
interficere dictum bajulum & Petrum Bego-
nis, dummodo dicti consules vellent eum
adjuvare. — Item universitas confratrie
dicebat publiée in civitate, quod quam
cito dictus senescallus pignoraret vel face-
pum nunquam, ut asserit, in possessione
dicte medietatis pazagii fuisse nec etiam
spoliatum nec eandem medietatem ad eum
vel ad predecessores suos de jure perti-
nuisse, tum quia si constitutum fuit paza-
■ Archives de réyéché d'AIbi. [Doat, vol, 106,
f 68. J
An
1011
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
l3l2
gium, niinquam fuit constitutum ab eis a
quibus constitui debuit nec etiam de vo-
1 11 II ta te coiisulum val universitatisGalliaci;
& si fuit, fuit ad tempus constitutum, quod
(liu est elapsum; item, quod quodcumque
pazagium constituitur, ad hoc potissime
constituitur, ut de proventibus pazagii
fractores pacis compescantur & dampna
pacis fracte omnino emeiidentur, quod
hucusque de pazagio Albiensi nunquam
extitit observatum, imo etiam villa Gal-
liaci per violatores pacis multa dampna
sustinuit, que nunquam de pazagio nec
per pazagiatores sibi fuerunt emendata.
Item quod in alios usus nunquam paza-
giuni expendi debuit, sed ad predicta fa-
cienda in aliquo loco competenti reponi,
& quod ideo istis & aliis multis rationibus, -vtOTUM sit cunctis, quod dominus Pe-
Galliacum, in ecclesia Sancti Pétri, VI no-
uas martii, anno Domini mccli, in pre-
sentia & testimonio religiosi viri A. abbatis
Galliacensis, Berengarii archidiaconi Al-
biensis, Arnaldi d'Escalquenx de Tholosa,
B. Folcaudi, Pétri Vincentii publici no-
tarii de Galliaco, &c.
43o. — CCXCVIII
Sommation de Pierre de Voisins, sé-
néchal de Toulouse, au comte de
Comminges, de lui remettre sa fille' .
predicti consules & universitas ad pred
tam medietatem pazagii persolvendam nul-
latenus tenebantur, maxime cum pax in
terris istis satis vigeat, Domino concedente,
unde cessante causa debuit cessare effec-
tus, & quia natura equum est neminem
cum aliéna jactura locupletari. Tandem
Éd.orig. dicti dominus episcopus & consules...
t. m, ,. ' o
col. 496. taliter transegeruiit & composuerunt : vi-
delicet quod dictus dominus episcopus...
dédit) absolvit... dictis consulibus dictam
medietatem pazagii Et pro predicta
transactione... dicti consules... dicto do-
mino episcopo dederunt & solverunt Xix"'
solid. Caturcens Quam quidem pecu-
niam incontinenti creditoribus suis solvit,
videlicet Bernardo Duranti de Galliaco & anno M" ce- L" primo ab Incarnatione Do
P. Donati juniori valentiam LUI marcha- mini. Testes présentes ad hoc vocati &
rum sterlingorum bonorum novorum & rogati dominus R. episcopus Tholosanus,
crozatcrum, &c. Addens etiam idem domi- & dominus Rogerius cornes Fuxensis, &
nus episcopus, sub eodem verbo, quod R. prepositus Sancti Stephani Tholose, &
predicta débita iideliter convertet in Maurinus abbas Sancti Antonini Appamie,
utilitatem sedis & ecclesie Albiensis, vi-
delicet ad deffensionem jurisdictionis &
dominii, quam & quod habet in civitate
Albiensi & tenemento ejusdem, & in sub-
sidium & redemptionem vexationis, obsi-
Pianc, sencscallus Carcassonensis & Biter-
rensis, cum magno exercitu armatorum &
aliter ecclesie ik civitati Albiensi iudebite
& contra justitiam inferebat, &c. (Sequitur
terminorum civitatis GalUaci longa quaedam
ce verbosa exposhio.) Acta sunt hec apud
An
1252
rus de Vicinis, senescalcus Tholosa-
nus, pro illustri domino Alfonso comité
Tholosano & nomine & loco ipsius, dédit
in mandatis & injunxit ex parte domine
Blanche, illustris regine Francie, & dicti
domini comitis Tholosani nobili viro do-
mino Bernardo, comiti Convenarum, quod
filiam suam & nobilis domine Th. comi-
tisse tradat sibi abhinc usque ad proxi-
mum festum Pasche Domini-, ad tradendam
eam domine Sarracene de Punctis. Hoc
mandatum fuit ita factum & injunctum
apud Portellum, x die introitus mensis
marcii, feria I, régnante Lodovifj Fran-
corum rege , & eodem domino Alfonso
Tholosano comité & Raimundo episcopo,
& Bertrandus de Monteacuto prior eccle-
sie Béate Marie Deaurate, & Martinus ope-
rarius Sancti Stephani, & Jordanus de
Insula & Jordanus de Saissaco &Sicardus
Alamani, Sicardus de Montealto, Bernar-
dionis, depopulationis & taie, que G. de dus Amelii de Palheriis, R. Jordanus de
Insula, Jordanus de Lantario, Bernardus
Convenarum, Bernardus de Monteacuto,
Petrus de Villamuro, Stephanus Barravi,
■ Trésor des chartes; Toulouse, sac 11, n. Sp,
[J. 320 j original.]
An
i3i3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1014
Stephanus Arnaldi, Petrus de Leus, W, de
Pozano, Petrus de Cossaiio, Castellus No-
vus, Bertrandus de Villanova, Guido de
Turre, W. de Fraixio, Willelmus Arnaldi
de Escalquencis jurisperiti, & Bernardus
Aîmericus, qui mandato dicti domini se-
nescalci cartam istam scripsit.
43 1. — CCXCIX
Lettre de quelques évoques en faveur
des inquisiteurs \
An
1252
juin.
R.
TOLOSANUS, G. Ageiinensis, D. Al-
biensis , G. Carpentoratensis Dei
gratia episcopi, viris piovidis & discretis
fratribus Predicatoribus ad quos présen-
tes littere pervenerint, eternam in Do-
mino nostro Jesu Christo salutem. Sicut
Éd.orie. ad nostrum spectat officiuni animarum,
• III * '
coi.497. quarum curam recepimus, desiderantes
providere saluti, carifatem vestram, de
cujus sinceritate confidimus, exhortamur
in Domino quatinus postquam venerabili
viro thesaurario Pictavii vel domino Gui-
doni Fulcodii, quicumque vestri nominati
fueritis ad hoc elecfi, negotium inquisi-
tionis contra ipsos hereticos faciende in
nostris diocesibus assumatis. Nos vobis,
a predictis thesaurario vel G. Fulcodii
electis, plene committimus vices nostras
tam in inquirendis, quam ordinandis, cor-
rigendis seu deffiniendis processibus sub-
ditoruni nostrorum super negotio inquisi-
tionis hereseos antedicto, ita tamen quod
in deiiniendo consilium cujuslibet nos-
trum & consensus in sua diocesi requira-
tur, & si requisito consensu atque consilio
in deffiniendo forma canonica ab inqui-
sitoribus conservafa, que quidem forma
attenditur circa diversos modos condem-
nationis hereticoruni, immurationes, pe-
nitentias injungendas vel etiam inimutan-
das, voluerimus contraire seu diffinitioni
contradicere , nihil nostra contradictio
operetur, volentes & concedentes, quod
propter disseusum nostrum predictorum
' ArchiTes de l'Inquisition de Carcassonne.
inquisitorum processus canonicus & cano-
nica condemnatio non mutetur vel in ali-
quo retardetur. Actum apud Riomium,
anno Domini mcclii, meiise junii.
432. — CGC
Confirmation par le roi saint Louis,
d'une sentence d'Olivier de Termes,
en faveur des chevaliers qui ser-
voient en Terre-Sainte pour Alfonse,
comte de Toulouse '.
LUDOvicus, Dei gratia Francorum rex,
universis présentes litferas inspecturis
salutem. Notum facimus quod cum Guil-
lelmus de Rupeforti, Augerius de Ravat,
Remundus de Rupeforti, Arnaudus de
Guindre, Niellus de Villafloriani, Arnau-
dus FerroUi, Bernardus de Turre, Henri-
cus Brebancionus, Rogerius de Gloiano,
Hugo de Rosticanis, Raynes consanguineus
ejus, Amelius de Rosticanis, Arnaudus de
Cavanacho, Nuchonius, Pilus de Estivo,
Eleazar filius ejus, P. Guillelmi de Rusti-
canis, Barengerius de Narbona, Barenge-
rius de Mociano, Raimondus de Yssello,
Guillelmus de Capraria, Jordanus de Ca-
prairola, Guillelmus de Togesio, Centul-
lus de Togesio, R. Aimerici de Samatano,
Garsias Arnaudi socius ejus, P. de Cultura
('e Engolisma, Vitalis de Binelho, Guillel-
r.ius Raimundi de Estarvilla, Bernardus de
Montealto, R. Guiiklmi de Dendorta, Ofo
de Bidone, Augerius de Craubincella de
Armanagesio, P. de Montelauro, Mauri-
nus de Marttis, R. de Villanova, Arnaudus
de Villanova, Arnaudus Losic de Saman,
Robertus de Oregniaco, Hugo Bertrandi,
Arnaudus de Marquefave, Bernardus de
Baisses, Odo de Tola, Bertrandus de Soeis,
Gaubertus de Pesenacio, Ferrandus de
Alfaro, Reimundus de Decimis, Poncius de
Villanova, Guillelmus Bertrandi, Petrus
de Gimello, milites, qui pro karissimo fra-
tre & fideli nostro A., comité Pictaviensi
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 9, n. 47.
(J. 3iii; Original.)
An
I25z
An
1252
décem-
bre.
Vin.
1'
An
1252
i3i5
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
[3i6
Kd.orig.
l. III,
col. 498.
& Tholose veuerunt ad partes cismarinas,
peterent a fratre Nicholao de Valle Dei
hospitalis Iherosolimitani restitucionem
equorum suorum, quos secundum pactum
contractuni inter ipsos milites ex una parte
& P. de Vicinis militem & dictum fratrera
Nicholauin ex altéra, iidem milites sibi
debere restitui asserebant, & prefatus fra-
ter Nicholaus diceret se ad hoc pacto vel
couvencione aliqua non teneri, tandem
compromiserunt prefati milites & predic-
tus frater Nicholaus & Robertus de Gi-
rolis, miles noster, in dilectum & fidelem
nostrum Oliverum de Terminis voluntate
unanimi & assensu, promittentes se quic-
qu'.d per eundem ordinatum fuerit firmiter
ac inviolabiliter observare. Postmodum au-
tem idem Olivenis, rationibus utriusque
partis pleniiis intellectis, ordiiiavit de
voluntate parcium, quod predicti frater
Nicholaus & Robertus de Girolis redde-
rentpro omnibus restitucionibus equorum
suorum trecentas sexaginta quindecim
libr. Turonerisium militibus supradictis,
ita tamen quod dicti milites pro equis
suis, etiamsi eos mori contingeret, nul-
lam restitucionem deinceps peterent ab
eisdem. Memorati siquidem frater Ni-
cholaus 8i Robertus de Girolis bona fide
promiserunt, quod balistariis, equitibus,
stipendiariis dictorum militum eandem
restitucionem facient pro equis suis, quam
nos balistariis, equitibus, stipendiariis
nostris facere dinoscemur. Ceterum cum
de mille nongentis sexaginta libr. Turo-
nensium, mutuo traditis eisdem militibus
& balistariis in partibus ultraniarinis, in
eundem Oliverum compromisisset assensu
unanimi pars utraque, idem ordinavit ut
dicti frater Nicholaus & Robertus de Gi-
rolis intègre persolvant militibus & balis-
tariis supradictis omnia stipendia sua, que
HSque ad fesium beati Nicholai hiemalis
proximo preteritum ratione sui servicii
meruerunt. Volunt autem & consenciunt
tam milites quam balistarii antedicti, ut
prefati frater Nichol. & Robertus de Gi-
rolis retineant terciam parfem stipendio-
rum suorum a predicto festo pro solucione
mutui superius nominati, quousqiie ipsum
mutuum ad plénum fuerit persolutum, ita
tamen quod, soluto mutuo, recipiant in-
tègre stipendia sua milites & balistarii
supradicti, sicut eis de pacto & per instru-
mentum publicum est promissum. Promi-
serunt eciam frater Nicholaus & Robertus
de Girolis, quod soluto mutuo, reddent
militibus & balistariis cartam ipsam sive
instrumentum, quod eisdem dederunt de
mutuo sepedicto. Ceterum promiserunt
bona fide, quod quando mutuum fuerit
intègre solutum, dabunt singulis militibus
& balistariis superius nominatis super so-
lucione mutui litteras suas patentes sigillis
propriis sigillatas. Quod si aliquis predic-
torum militum aut balistariorum mori
contingeret vel recedere, antequam mu-
tuum fuisset intègre solutum, ipsi frater
Nichol. & Robertus de Girolis reciperent
pro solucione mutui omnia stipendia, que
militi vel balistario vel recedenti usque ad
dieni sui obitus deberentur. Quod si sti-
pendia ad plenam solucioneni non suffice-
rent, ipsi saisirent hernesium & alla bona
militis vel balistarii mortui vel eciam rece-
dentis. Quod si hec omnia non sufficerent,
cuncta bona sua, ubicumque existèrent
essent pro solucione dicti mutui obligata
nec posset aliquis militum aut balistario-
rum de bonis suis legatum aliquod facere,
donec predicfum mutuum fuisset intègre
persolutum. In cujus rei testimonium, ad
peticionem parcium présentes litteras si-
gilli nostri fecimus impressione muniri.
Actum in castris juxta Joppen, anno Do-
mini M°CC° quinquagesimo secundo, mensc
decembri.
433. — ceci
Lettre du chapelain d'Alfonse, comte
de Toulouse, au roi saint Louis \
EXCELLENTISSIMO & reverentissimo do-
mino suc Ludovico, Dei gratia Fran-
cqrum régi serenissimo, Phil[i]ppus, ca-
pellanus domini comitis Pictavensis &
Tholose, parvitatis sue devotum & hu-
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 11, n. 94.
[J 320; original.]
An
Vers
1203
Kd orîo
t. m;
C0I.49U.
Vers
1203
1017
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
l3l8
An
12/-, 15
3i mai.
milem famulat; m. Cuni vestre celsituclini
sepius scribere proposuerim, substiti ple-
ruraque timidus, non quia débita deesset
devocio, set quoniam nondiim mihi quid-
quani occurerat, quod nieo judicio vestris
auribus digiium esset. Quippe si vestre
preininencie scriberem slatum regni, per
dominam reginam & dominos fratres ves-
tros vobis pluries intimatum, superfliium
nierito videretur. Quod si meuni ofierrem
obsequium, exilis & modicus & tamen ex
anime totus vester, rem parvam nec ma-
marchioni Provincie, R. Gaucelîni, domi-
nus Luuelli, fidelis suus, saliitem ciini pa-
rafa in omnibus ad sua placita voluntate.
Literas vestre celsitudinis, quas Phylipus
Salsarius nobis attulit, recepinnis crastina
ascensionis Domini. Intellectis verbis que
ipse ex parte vestra nobis retulit diligen-
ter & incontinent!, loquti fuimus cum illis
duobus Judeis nosiris, quos hostendit dic-
tus Phylippus, de quibus dictis Judeis nos
ad plénum confidimus, & cum eis & qui-
busdam aliis inquisivimus diligenter, qa-
gestate regia satis digiiara insérera litteris liter ipsi sciebant quod ille Judeus, pro
judicarer. Nunc autem quod scribam ha-
bfco, Deo gratum ut arbitrer, cujus credi-
tur ordinatum instinctu, quod videlicet
doniinus comes, gravi satis infirmitate de-
fentus, in actorcm tamdem saluiis respi-
ciens, crucis caractère in honorem ipsius
voluit insigniri, sicque salutaris signi pre-
sidio ab egritudinis sue periculo liberatus,
hanelat toto spiritu quam cicius poterit in
Terre Sancte reverti subsidium, ad vindi-
canda vobiscum opprobria Crucifixi. Licet
vero, si carnaliter saperem, in hoc & in
proposito perturbarer, comodum tamen
attende[n]s quod jam sensit in corpore &
quod aquiret in spiritu longe majus, desi-
derium eciam illud advertens quod faciem
vestram desiderat & laboris participium
non déclinât, serenitati vestre hec duxi
quo nobis scripsistis, haberet tantam scien-
ciam in egritudinibus occulorum. Et pro
vero invenimus, quod dictus Judeus diu
& sepius expertus fuerat in egritudine
supradicta, & dictus Judeus dixit predictis
Judeis nostris, quod si inveuiret tantam
virtutem in vestro occulo, quod possetis
discernere intercolorem viridem & lividum
sive blauum, vel quod possetis discernere
[aliqujam rem parvam ab alia infra brève
loci spacium, promitit dictus Judeus in
capitis sui periculo in brevi tempore vos
sanare. Et dictus Judeus est de terra do-
mini régis Aragonum , & vocatur Habrahym,
Si venit de terra Sarracenorum ad illas
partes causa mercadarie, & estvalde dives.
Et audita cercitudine quam dicebat, mit-
timus ad eum dictos duos Judeos nostros
cum gaudio nuncianda, vestre clemencie & dictum Phylipum, ut procurent quod ad
supplicans, quatinus mihi vestrorum mi-
nime indulgere, si placet, dignemini, si
quid demerui, quia nichil hactenus vobis
scripsi. Conservât & salvet vos, reverendis-
sime domine, ille qui regibus dat salutem.
vos veniat omni mora postpesita, & nos ei
promittimus & etiam premittemus quas-
cumque securitates ipse voluerit, ipse
enim multum timet de suo corpore, quod
vos velletis ultra voluntatem suam pênes
vos detinere. Et sciatis quod si dictus
Judeus venire noluerit propter eos, nos
in propria persona tam ad eum quam ad
[dominum] regem Aragonum ire propeni-
iBus, pro ipso modis omnibus adducendo;
& sciatis quod inter alias .'ecuritatcs ipse
Lettre du seigneur de Lunel à Alfonse, petit, quod mittatis sibi /4stras patentes
comte de Toulouse \ litteras de conductu , sicut sub tenore
quem vobis mittimus, & quod mittatis
domino régi Aragonum vestras literas de-
precatorias, quod dictus Judeus ad vos ve-
niat, si oportuerit, cum nos sine eo adven-
tuin suum credimus impetrare : quas literas
anibas predictas mittatis nobis, si placeat,
per presentium portitorem. Et sciatis quod
An
1253
434. — CCCII
SEP.ENISSIMO & karissimo domino suo
Alfonso, filio domini régis Francie, Dei
gratiaillustricomitiPictaviensi&Tholose,
'Trésor des chartes; Toulouse, sac 11, n. 90.
[J. 320; original sur papier.]
Éd.orlg.
t. m,
col. 3oo.
An
I2Ô3
i3i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
iSîo
An
1203
9 avril.
Judei nostri recesserunt a nobis cum dicto
Phylipo, die dominica post receptionem
literarum vestrarum. Et nos in hiis & aliis,
que possent cedere ad vestrum comodum
& honorem, atenti sumus plusquam de
nostris negociis perdiicere ad effectum, &
dictus Judeus vult hec esse valde sécréta.
Datum Lunelli, die sabbati post assensio-
nem Doraini. Et expediatis, si placet, cito
cursoreni.
Au dos : Domino coniiti Pictaviensi &
Tholose.
435.
Arbitrage entre le sénéchal de Tou-
louse 6" les fermiers de la monnaie
de cette ville ' .
NOVERINT iiniversi tani présentes qiiam
futuri, quod controversia erat inter
Guillelmum Fenassa, Arnaldum Fenassa,
Ademarum Brosa, Bernardum Raynaldum
& Petrum Bovem, monetarios & magistros
monete domini comitis Tholosani, pro se
& pro eorum sociis monetariis & magistris
diciones non servatas. Ad que doniinus
senescalcus respondebat, dicens quod ad
predicta nullatenus tenebatur, cum ipso-
rum emptorum observare conventiones nul-
latenus interesset, quoniam ita bene suam
monetam expenderant & niiserant & ven-
diderant, sicut conditiones onines fuissent
plenius observate, propter quod eosdem
emptoresabsolvereab ipsa nioneta facienda
& expensas eisdem solvere non tenetur,
super hoc multis aliis rationibus allegatis.
Item dictus dominus senescalcus petebatab
eisdem emptoribus tascam de quinqué mi-
liariis, pro tempore ante festum beati Jo-
hannis proxime preteritum,& dexvilimi-
liariis a festo predicto usque modo, cujus
summa est DC & XL IIII" librarum Tolo-
sanorum simplicium, de qua vult recipere
in solutum illam pecunie summàm, quam
eidem domino senescalco dicti emptores
pro passagio transmarino tradiderunt, vi-
delicet Dxxxviii libras & xviii solidos &:
liii denarios Turonensium, & petiit resi-
duum sibi reddi, scilicet C libras & C soli-
dos. Item petebat a dictis emptoribus, qui
cum promisissent prestito juramento fa-
cere monetam Tholosanam, & dictus Ber-
nardus Raynaldus in dampnum ejusdem
monete recepit monetam Carcassone &
illuc billonum de Tholosa portavit, prop-
An
1253
una cum eis ejusdem monete ex una parte,
& dominum Petrum de Vicinis, senescalcum ter quod dicta moneta Tholosana fuerit
Tholose & Albiensis, pro eodem domino deteriorata, tum propter billonem abstrac-
comite Tholosano & nomine & loco ipsius
& pro seipso &pro dicta senescalcia ex al-
téra. In qua controversia siquidem pete-
bant dicti probi homines, qui monetam
dicti domini comitis ab eodem domino
senescalco emerant, se absolvi ab omnibus
tum de Tholosa, tum propter retardum
predicte monete, quod extimat C marchas
argent! & amplius, quas petit sibi emen-
dari a predictis. De qua controversia & de
omnibus aliis, que moveri possent inter
partes occasione predicte monete vel aliquo
petitionibus, conventionibus ik conditio- predictorum, compromiserunt tanquam in
nibus, quibus eidem domino senescalco
fuerant occasione monete supradicte obli-
gati, & ab honere monete faciende, ita
quod de cetero dictam monetam in totum
vel in partem facere nullatenus teneantur,
cum conventiones sive pacta peripsum se-
nescalcum eisdem emptoribus servata non
fuerint in totum vel in aliqua parte sui.
Petebant etiam dampna & expensas, quas
passi fuerant & fecerant, quod usque ad
mille & ce libras extimabant, propter con-
' Archives nntion.ilcs, J. /jSp, n. 4; original.
arbitratores seu amicabiles composi tores,
in Willelmum de Roaxio & Arnaldum
Trunnum campsorem, cives Tholose, ita
ut quicquid ipsi dicerent voluntate pro-
pria, requisitis partibus vel etiam nullate-
nus requisitis, ratum & firmum a partibus
perpetuo habeatur, sub pena c marcharum
argenti, danda a parte non parenti parti
dictum arbitrium observanti, & pena so-
luta nichilominus ratus remaneat arbi-
tratus, ita scilicet quod dictum ipsorum
arbitrantium , amicabilis compositio aut
voluntas nichilominus scmper in s\io ro-
An
1203
1J2I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1022
bore seu firmitudine perseveret. Actum
fuit hoc ita Tholose & coiicessum in Castro
Narbonensi , viiii die introitus mensis
aprilis, régnante Lodovico Franconim
rege, & Alfonso Tholosano comité & R.
episcopo, anno M°cc°L° tercio ab Incar-
natione Domini. Testes présentes fuerunt
ad hoc vocati & rogati dominus Sicardus
Alamannus & Willelmus de Fraxio & ma-
gister Guillelmus de Vauro, & Bernardiis
Aimericus, publicus Tholose notarius, qui
mandato ipsius domini senescalci & pre-
dictorum proborum homin.um cartam istam
scripsit.
436.
Résiliation du contrat entre le séné-
chal de Toulouse 6- les fermiers de
la monnaie de cette ville '.
NOTUM.sit cunctis, quod dominus Pe-
trus de Vicinis, senescalcus Tholose
i6 avril & Albiensis pro illustri domino Alfonso,
comité Tholosano, & nomine & loco ip-
sius, & pro seipso pro dicta senescaicia,
de sua mera, spontanea & gratuita volun-
tate, absolvit Willelinum Fenassa, Arnal-
dum Fenassa, Ademarum Brosa, Bernardum
Raynaldum & Petrum Bovem, tune ma-
gistros & emptores monete dicti domini
comitis Tholose, & eorum socios & fide-
jussores ipsorum & eorum res & bona,
de omni hoc quod eis poterat petere vel
requirere, propter hoc quod operabantur
vel tenebantur aut convenerant operari
in dicta moneta, & de omnibus pactioni-
bus, convencionibus & conditionibus, qui-
bus racione vel occasione predicte monete
fuerant ei obligati, volens & concédons
quod ipsi de cetero dictam monctam nul-
latenus facere vel operari teneantur. Hoc
autem ita facto & concesso, dicti magistri
& emptores, pro seipsis & pro eorum sociis,
de eorum spontanea voluntate absolverunt
' Archives nationales, J. A^^f), n. 6; original. —
Teulet 8c de Laborde, Layettes du Trésor des Char-
tes, t. 3, p. i8o.
An
I ï.")3
dictum dominum comitem & dominum se-
nescalcum de omnibus pactionibus, ccn-
ventiouibus & conditionibus, eis racione
vel occasione predicte monete ab eodem
senescalco factis, & quibus fuerat eis obli-
gatus, & de omnibus graviis & dampnis, si
que inde eis evenerant, & missionibus &
expensis, si quas fecerant, de quo toto ha-
buerunt & tenuerunt se ab eodem plenarie
pro paccatis, nulla tamen retencione ab
ipsis ibi penitus facta. Actum fuit hoc ita
& concessum XV die exitus mensis aprilis,
feria IIII, régnante Lodovico Fraiicorum
rege, & dicto domino Alfonso Tholosano
comité, & R- episcopo, anno WCC" L° ter-
cio ab Incarnatione Domini'. Testes pré-
sentes fuerunt ad hoc vocati & rogati R.
de Alfaro ScPetrus de Mon teb ru no & Guil-
lelmus de Fraixio & magister Willelmus
Fenassa de Albia & Petrus de Alsona &
Bernardus Aimericus, qui mandato dicti
domini senescalci & predictorum empto-
rum cartam istam scripsit.
437. — CCCIII
Lettre de plusieurs prélats de la pro-
vince de Narhonne au comte Alfonse
touchant les hérétiques^.
SERENissiMO domino A., comiti Dei gra-
tia Pictavie & Tholose illustri, G. Dei
gratia Narbonensis archiepiscopus, R. Bi-
terrensis, G. Lodovensis, P. Aguathensis
episcopi, salutem & sinceram in Domino
caritatem. Signum christianitatis in cha-
tholicis tune relucet, si fides catholica
bonis operibus adornetur, quod est qui-
buslibet fidelibus necessarium, sed preci-
pue hiis qui presunt. Tacti autem dolore
cordis de relacione sola super hiis que
nuper audivimus, nec tacere possumus nec
debemus, quia nimis esset periculosa taci-
' 11 faut supposer que le notaire qui a rédigé
cette charte & la précédente, commençait Tanné»
à l'Annonciation (26 mars). ]A. M.]
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 3. n. 87.
[I. 3û6; original scellé.]
An ■
1253
Éd.oric.
t. 111.
col. 5oo*
An
1 253
2Û mai.
An
1253
i323
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1824
Êd.oik
t. 111,
col. 5o'.
turnitas in hoc casu, que cederet in perni-
ciem fidei christiane, intelleximiis aiitem
quod in partibus Tholosanis inter alia, ui
dicitur, hec tractantur, quod bona hereti-
corum pecuniario commodo una via velalia
reddimantur, & quoquomodo ad posterof
reversura, quod esset contra statufa auc-
toritate Apostolice sedis ac domini régi'
édita, prelatorum terre assensu ac princi-
pum approbata. Sic serpit hostis antiquus.
& venenum quod suspecte tempore effica
citer effundere non potuit, nunc eo cona
tur inficere fide dignorum corda, ut fraude
pestiffera prévalante, opprimantur catho
lici, insolescant heretici & sic fides catlio
lica confundatur. Absit hoc, o cornes in-
clite, quod vestris temporibus in vestr^
gloria macula hec ponatur. Adeo enim vo;
fida fide credimus insignitum, quod nego
ciuni Jesu Christi ejus passione confir
matum, multorumque Sanctorum martiri(
roboratum , providentia sedis Apostolic»
sustentatum , brachio regni Francie po-
tenter deffensum, pereat vel periclitar^
valeat hiis diebus, quin pocius per virtu-
tem Sancti Spiritus, vestram vestrorumqut
industriam de bono in melius prosperetur,
ne tanta félicitas, tôt & tantis expensis
tantoque labore quesita, tam brevi mo-
mento infeliciter conculcetur. Tune enim
libère in alienis partibus querere ac tueri
poteritis gloriam Crucifix!, si taies, qui
tractant talia, repuleritis, cum constet eos
esse inimicos fidei christiane. Ac si secus
fieret, scandalizarentur fidèles, & infidè-
les gauderent de confusione sancte matris
Ecclesie & subversione fidei orthodoxe.
Si enim hereticorura bona recuperarent
infidèles vel eorum posteri, darentur eis
arma, per que terram vestram ac regni
'ranquillitatem liberius impugnarent, ac
securius in heresi remanerent, sperantes
bona sua quandoque ad se suosque poste-
ros reversura. Alii etiam in heresi nonduni
lapsi, hoc pernicioso provocati exemplo,
i'acilius in heresim laberentur, & daretur
ialibus quodam modo impunitas delin-
quendi. Gratias auteni Deo de vestra sos-
pitate agentes ipsius clemenciam supplici-
ter imploramus, quod sic cor vestrum igné
sue carifatis accendat, ut tractatus taies
nuUatenus admittatis.. Nam per hos trac-
tatus, si exaudirentur, heresis in nostris
partibus potissime plantaretur, quicquid
iliud a maligniim spiritum habentibus in
vestris auribus susurretur. Taies quippe
munera diligunt, retribuciones sequntur
& questum existimant pietatem, & idcirco
favent hereticis, eosque tolérant & dissi-
mulant mala sua, Fertur etiam, quod mira
^[uadam dolositate ac diabolica malicia
preconcepta, qui tractant talia sic catho-
licos opprimere moliuntur, quod eos in-
tendunt involvere ad contribucionem red-
Jemptionis predicte , ut sit infidelibus
'evamen, si per plures, maxime catholicos,
hec sarcina dividatur. Quibus credendum
!ion est, sed pocius confundendi & abci-
Jendi sunt a Deo vobis tradita potestate.
Credimus autem, qiiod venerabilis frater
loster, Tholosane sedis episcopus, sereni-
tati vestre direxerit super hiis scripta sua.
Demum sinceritatem vestra"i requirimus
& roguamus, quod de statu vestro reddatis
nos per vestras litteras cerciores.Omnipo-
tentis clemencia féliciter vos conservet.
Datum Biterris, VII kalendas juiiii, anno
Domini m''ccl°iii°.
438. — CCCIV
Restitution des joyaux du feu comte
de Toulouse, Jaite à Alfonsey comte
de Poitiers, par Vabbesse de Fonte-
vrault '.
KARISSIMO domino suo Alfonso, filio ré-
gis Francie, illustri comiti Pictavie &
Tholose, M. Dei patiencia Fontisebraudi
humilis ministra, salutem & orationes in
Spiritu Sancto assiduas & devotas. Vestre
nobilitati tenore presentium volumus esse
notum, die dominica in festo apostolorum
Pétri & Pauli nobilem virum Guidonem
dominum Cabrosii, Johannem de Nantolio,
Johannem de Grangia milites, & niagis-
trum Willelmum Rollandi clericum, ca-
nonicum Cenomanensein, apud Fontem-
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 5. n. 3o.
[Original scellé, J. 3ic.J
An
I2S3
An
iï53
2(j juin.
An
ii53
iSi;
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
10
26
Ed.orig,
t. III,
col. 5o2.
ebraudum personalitcr accesisse. Quibus
pro vobis ac nomine vestro petentibus res
quasdam , que fuenint R. qiiondam bone
memorie comitis Tholosani, nobis asse-
rentibiis ex adverso res predictas ex causa
legati nobis facti in testamento predicti
comitis assignatas, ac ultra id quod de
quiuque milibus marchis argent! in dicto
testamento nobis relictum fuerat assi-
gnari. Tandem post multas altercaciones,
in hune pacis modulum corde devenimus
unanimi nos & ipsi, videticet quod vos
quadringentas libras Turonensium annui
redditus assignare nobis tenemini, perci-
piendas in portu vestro Marmandie, &
mille quingentas libras Turonensium no-
bis solvere semel personaliter in peccunia
numerata. Quo facto, omne jus & actionem
& obligacionem , quod & quas occasione
predicti comitis quondam Tholosani con-
tra vos seu heredes vestros habemus seu
habere possumus, liberamus penitus &
quittamus, necnon vasa aurea, argentea,
anulos, monilia, zonas, aurum & argen-
tum, lapides preciosos, necnon omnia que-
cumque apud Fonfemebraudum deposita
sunt occasione dicti defuncti comitis, vel
que ipsius comitis fuerunt seu alibi in
nostra custodia, parate sumus liberare
penitus vobis seu vcstris certis nunciis &
quittare, promittentes nos ncc conventum
uostrum contra dictam composicionem non
venire nec eam in aliquo seu in aliquibus
de cetero pcr nos vel alios inpugnare. In
cujus rei testimoniuni , présentes littcras
vobis dirigimus nostri sigilli munimine ro-
boratas. Actum dicta die dominica, anno
gratie M° ce l™" tercio.
439.
CCCV
personis multa in eisdem pro divini nomi-
nis reverentia & honore domini comitis
reformanda, nos Joannes de Doniibus mi-
les, magister Guido Fulconis (s!c), Petrus
Bernardi, fratres Johannes de Casanova &
Philippus ordinis fratrum Minorum, donec
dominus noster cornes disponat aliter, cu-
jus in omnibus augendis vel minuendis vel
in formam aliam transmutandis arbitrium
retinuimus, de bonarum personarum consi-
lio hec ad presens duximus recitanda. Quia
siquidem contemptus clavium hereticepra-
vitati multoties viam parât, dicimus & in-
junximus domino Petro de Vicinis, senes-
callo Tholose, quod si quis a suo judice
ordinario excommunicationis vinculo pro
quibuscumque criminibus, non tamen pro
decimisvel pecuniariis querimoniis inno-
datus, latam contemnens sententiam, per
aniuim perstiterit in contemptu, cum cap-
tis pignoribus, vel si non habet bona que
capi valeant, per captionem persone, ad
sinum matris Ecclesie redire compellant,
nisi forsan sententiam judicis appellationc
prevenerit & appellationem interpositam
prosequatur. Idem etiam de his dicimus,
qui jam in dicto contemptu perseverave-
rint per annum, nisi infra dies XL preno-
minati ad ecclesie redierint unitatem, Sed
& si quis excommunicatus divinis officiis
se ingesserit, &r monitus a sacerdote exirc
noluerit, mulctet eum pecuniariter sencs-
callus juxta dieî & locî reverentiam quam
offendit & delinqucnlis conditionem per-
sone. Clericos aiitem qui gaudent privi-
legio clericali ad seculare trahi judicium
in causis, que mère sint personales, non
sustineat senescallus, & si pro delictis eos
ab officialibus curie vel familia capi conti-
gerit, diocesano vel ejus officiali, cum fue-
rint requisiti vel quamprimum commode
fieri poterit, sine fraude reddantur. Ne
vero promiscuis actibus turbentur officia.
Ordonnance des réformateurs envoyés clericum cujuscumque gradus, privilegio
par Alfonse, comte de Toulouse, clericali gaudentem, bajulum non faciat
dans ses É,
tats
CUM in pluribus locis comitatus Tholose
prêter querimonias singularum perso-
narum, a bonis acceperimus gravibusque
■ HâtciatrillcdtGaillac. [Doat, r. 1 16, f°73 ^.]
senescallus, ne si deliquerit in officio, sub
obtentu privilegii sui debitam animadver-
sionem éludât, & injunximus ei, quod si
quos talcs instituit, eos amoveat absqiie
mora. Idem dicimus multo districtius, ex
parte domini comitis & ejus spécial! man-
date, de hereticis vel de pravitate hcrctica
An
1204
An
1:134
i327
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
Caveant autem bailivi
1828
suspectis, ne scUicct ad bayliam vel offi-
cium curie vel domini comitis tenenda ali-
quateiius admittatur, sed ne in bailiviis
viles & infamatas personas teneat senes-
callus. Quia vero propter niultitudinem
bailivorum, quos iu partibus istis inveni-
mus, niultiplicata reperinius gravamina
subjectorum , eam resecare volentes dixi-
mus & injunximus seaescallo, quod in
singulis locis ubi consueverint teneri bai-
, ne subdifos, &
maxime perpauperes, locorum mutatione
fatigent, nec sine senescalli mandato vel
judicis, de quo litteras habeant, aliquem
ire compellant pro causis pecuniariis vel
criminalibus extra locum, ubi crimen est
inquirendum vel causa audienda. Sed nec
ipse senescallus & judex ad taies voca-
tiones siut faciles; licet enim hoc possint
facere, non tamen expedir, nisi causa sit
livi, unicus sit bajulus, qui jurisdictionis rationabilis propter vicinam assisiam vel
habeat exercitium, emptor scilicet reddi- aliam justam causam. Jurent autem bailivi
lïd.orig.
t. m,
col. 5o3.
tuum vel quem posuerit loco sui. Et si
quem loco sui posuerit, obliget se emp-
tor de respondendo pro eo, si in officio
suo quidquam a subditis contra justitiam
exforqueret. In exercenda autem juris-
omnes, quos ponent emptores, formam
istam servare & jus omnibus fideliterred-
dere, tam indigenis quam extraneis,& nec
prece nec pretio, odio vel amore justi-
tiam alicujus minuere vel etiam retardare.
dictione, bailivi qui erunt sub senescallo Multorum autem querimonias uno calcule
suis juribus sint contenti, prout ipse do-
minus cornes statuit & mandavit, ne vide-
licet pigiiorationes cuni armis vel insultu
faciant in castris aliorum vel villis sine
senescalli speciali mandato. Sed non pro
terminantes, dicimus, quod si bona cujus-
quam domino comiti confiscantur propter
hereticam pravitatem vel crimen aliud, jus-
tifia requirente, si in bonis illis erant pos-
sessioiies alique, de quibus militibus vel
debito domini alicujus, qui sit de jurisdic- aliis dominis darentur oblie, solvant eas
tirne domini comitis, homo vel homines domino innocent! senescallus vel bajulus
domini pignorentur; sed bona domini & ipsius, nec propter delictum hominis frau-
redditus capiantur & fiât detentio, vel si detur dominus innocens jure suo, sed nec
exigat jus, distractio usque ad satisfac- creditor suo credito vel etiam uxor dote,
tionem condignam, prout senescallus & salvo arbitrio nostro de dotibus & debitis
judex duxerint ordinandum. Dicimus etiam creùitorum bone memorie domini comitis
quod bailivi sub senescallo, cum eis ail- Tholose. Quia tamen uxores hereticorum,
quorum crimina delata fuerint, de quibus licet condemnate non fuerint, suspicions
sit secundum usum terre & curiarum con-
suetudinem inquirendum, habito probo-
rum bono consilio, servato more laudabili
regionis, veritatem inquirant & nullam
compositionem faciant sine consilio &
consensu senescalli & judicis, presentata
prius eisdem inquisitione & lecta, secun-
dum quam, si delatum vel accusatum vide-
non carent ex cohabitatione virorum, vo-
lumus quod uxor innocens prima facie, si
dotem recuperare voluerit, caveat prout
poterit; quod si appareret imposterum
eam adeo ream predicti criminis, ut bona
sua deberet amittere, dotem restituât do-
mino comiti sine fraude. Tandem nolentes
jura domini comitis ab injustis detentori-
rint, innocentera non minis vel terroribus bus interverti, dicto senescallo precipimus
vel simulationibus ad compositionem in- ex parte domini comitis sepefati, quod
ducant. Si vero crimen probatum fuerit, saisiat pro eodem hereditates hereticorum
faciant quod divino honori & domini co- & bona, illorum videlicet qui fuerunt de
mitis & terre statui secundum jus & bonas
terre consuetudines viderint expedire. Si
vero crimen probatum non fuerit, & tamen
duret infamia & quasi communis suspicio
contra illum, qui fuerit accusatus, si se
gratis ad pacem faciendam cum curia reus
obtulerit, faciant quod secundum Deiîm
& suas conscientias viderint faciendum.
heresi condemnati vel pro eadem causa
combusti vel metu inquisitionis ad fuge
confugientes presidium, in Lumbardiam
vel partes alias secesserunt, illorum etiam
qui ad perpetuum carcerem sunt vel fue-
runt damnati. Et idem dicimus relapso-
rum, inter quos ponimus & intelligimus
eos, qui cruces duplicatas defferuut vel
An
1254
Hd.ori!;.
t. m;
col. 504.
An
1204
iSig
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i33o
iulenint, nisi per litteras imposite peiii-
tentie testimonium continentes, ligant evi-
denter, qiiod ' pro causa aliorum qui in
relapsu cruces habuerunt duplicatas. Ne
tamen aliqui de domibus, quas inhabitant
suo nomine, expulsi subito intolerabile
damnum incurrerint, damus eis de gratia
usque ad instans festum ascensionis Do-
mini iuducias, extunc autem domos ad
incursum hereseos pertinentes exire co-
gantur. Si quis tamen dixerit seu propo-
suerit se a bone memorie domino R.,
comité Tholose proxime defuncto, dona-
tionis vel emptionis seu permutationis vel
alium justum habere titulum, super quo
fidem fecerit per ipsius patentes litteras
vel instrumentum publicum non suspec-
tum, a tempore pacis Parisiensis citra fac-
tas vel factum, volumus quod idem senes-
callus eum in saisina dimittat, receptis
idoneis fidejussoribus de stando cognitioni
domini comitis vel curie sue, quam ad hoc
assignaverit, si jus suum de piano idem
dominus comes prosequi voluerit contra
hujusmodi possessorem. Omnia autem &
singula predicta dicimus, salvis per omnia
domini nostri beneplacito & mandato.
Datum Tholose, die mercurii proxima post
Rames Palmarum, anno Domini M ce LUI.
440.
CCCVI
Testament d'Eljéar, seigneur d'U-^ès^.
IN nomine Domini, anno Incarnationis
ejusdem MCCLIV, scilicet pridie nonas
mail, domino Ludovico Francorum rege
régnante. Ego Heliziarius, dominus Ucetie,
sanus mente licet infirmus corpore, testa-
mentum meum sic facio & de rébus meis
dispono in hune modum. Imprimis eligo
sepulturam corpori meo in cemeterio
Sancti Nicolai de Campanhaco cum do-
mino Rainone quondam pâtre meo, & re-
' Le texte paraît corroitipu en cet endroit.
[A. M.]
' Communiqué par M. le marquis de Maillane
Porcellcu.
linquo eidem monasterio totum illud, quod
habeo in manso de Noveilis & manso de
Barna, & dominium & senhoriam quod
dominus Raino pater meus retinuerat in
manso de Villanova. Et dictum monaste-
rium teneatur tenere in perpetuum quem-
dam sacerdotem secularem, qui celebret
ibi divina pro remedio anime mee & pa-
rentum meorum. Item lego pro remedio
anime mee C libr. Tur., de quibus relinquo
operi fratrum Miiiorum de Ucetia XV libr.
Tur., ornamento singularum ecclesiarum,
in quarum parochiis habeo affare,xxx sol.,
ornamento ecclesie Sancti Theodori XL
sol., item monasterio de Vallesalva, deAu-
gustinis, de Fontibus & de Esteuzeno sin-
gulis relinquo XXX sol. Tur., monasterio
de Arboracii X libr. Residuum predictarum
c librarum volo quod distribuatur in piis
causis, arbitrio gardiani fratrum Minorum
de Ucetia & magistri Stephani Alberti &
Pétri Lamberti jurisperitorum. Item re-
cognosco domine Guillelme uxori mee
cum ea habuisse & recejiisse in dofem
xiii"' s. Melgor., computatis lxx libr.
Turon., quas dominus episcopus Uticensis
habuit pro me a domino Gualfredo so-
cero meo vel ab alio pro eo, quas sibi
restitui mando, & preterea lego sibi ce
libr. Melgor. Item relinquo Raymundo
Centol militi meo xx lib. Turon. Item
Heliziario filiolo meo, filio Stephani de
Codos, XX libr. Tur. &c., magistro Sté-
phane Alberto xxv libr. Item Petro Al-
berto jurisperito, &c. Item lego VI scuti-
feris meis, scilicet En. de Monteclaro, &
Bueninom, & Petro Arquerio, & Petro
Folquerio & Hugoni Ramundo, singulis
singulas X lib. Tur. &c. Item universis
hominibus terre mee remitto & quitte per
me & successores meos omnes taillas &
ademptiones forsatas & totas, preterquam
in IV casibus, scilicet si ego vel heredes
mei transfretaremus, vel hères meus esset
novus miles, vel maritaret filiam vel so-
rorem suam, vel faceret emptionem que
excederet summam V" sel. Tur. Item volo
& mando, quod hemines seu universitas
alicujus leci terre mee non possint com-
pelli ad faciendam firmantiam persone ex-
tranee pro herede mee ultra D sol. Tur.,
& si facerent eam usque ad dictam sura-
An
.254
Ed.orig.
I. Mi.
col.SoS.
An
1254
i33i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i33^
mam & non servarentur indempnes ab
herede nieo, nolo quod teneantur facere
firmantias exinde alicui extraiiee persoiie
pro herede meo. Item recognosco domine
argent! tantum, & in licc casu volo quod
Giiiza filia mea sit contenta ce marchis
argenti, & in his tantum niihi heredem
institue. Item si uxor mea domina Guil-
sua, II'" D sol.Tur., & insuper relinquo ei
M soi., c(uam pecuuiam volo quod habeat
super affare meo de Brugueria, & recog-
nosco eidem me debere x libr. Turon.,
pro quibus obligavi ei affare meum Sancti
Laurentii. Item lego Rainoni fratri meo
redditus & obventiones, que habeo apud
Sarnacum & apud Jonlonem, quoad usque viveret, & sic de singulis posthumis mas-
culis sequentibus facio subsiitutionem. Si
dictus Raino habuerit beneficium eccle
siasticuni vel intraverit religionem. Item
volo, quod legata mea & forefacla solvan-
tur & emendentur de redditibus & obven-
tionibus, que habeo apud Beossam & in
ejus territorio & in pedagio de Tarascone,
& tamdiu dispensetur in dictes usus, donec
emendata fuerint omnia legata & forefacta
mea. Item lego Gauside domicelle ce sol.
Melgor., si ex partibus ipsis maritum ac-
ceperit, scilicet de Canillaco usque ad
Rhodanum; si autem alium acceperit in
maritum, qui non esset de partibus ipsis,
relinquo cccc sol. Melgor. Item lego Ala-
zaicie sorori mee vu libr. Tur. Ventrem
uxoris mee, si masculum posthumum mihi
An
1254
Guillelme matri mee me debere, & de dote lelma posthumum mihi pepererit, & infra
pupillarem etatem vel postea quandocum-
que sine liberis decesserit, substituo ei
alium posthumum, qui esset primo natus
post illum, si viveret. Si vero posthumus
secundus decesserit in pupillari etate vel
postea quandocumque sine liberis, substi-
tuo ei sequentem masculum posthumum si
t.uC
col. 5o3.
vero aliquis de sequentibus posthumis de-
cederet sine liberis infra pupillarem etatem
vel postea quandocumque, substituo ei il-
lum posthumum qui esset hères meus uni-
versalis. Item si Alamanda filia mea erit
mihi hères universalis & decesserit infra
pupillarem etatem vel postea quandocum-
que sine liberis, substituo ei Guizetam
filiam meam, si superesset & non intrasset
religionem. Si vero superstes non esset vel
intrasset religionem, substituo ei primam
posthumam, si qua esset, vel sequentes
posthumas, sicut gradalim essent primo-
gonite. Si vero nulle posthume essent,
substituo ei llaynonem fratrem meum, si
pepererit, illum heredem universalem om- viveret & religionem non intrasset. Si vero
nium bonorum nieorum institue; si vero
masculos duos vel plures pareret, illum
qui primo nasceretur heredem universa-
lem mihi institue, & quemlibet aliorum
mihi heredem institue in L libr. Tur.,
volens quod intrent religionem. Si vero
plures feminas pareret, institue quam-
libet illarum in L libr. Tur. & volo eas
intrare religionem. Si vero nullum pesthu-
m.um masculum dicta uxor mea mihi pare-
ret, institue heredem universalem omnium
bonorum nieorum Alamandam filiam meam
majorem, & Guizetam aliani filiam meam
institue mihi heredem in ccc marchas ar-
genti. Et tam ipsam quam omnes alios li-
bères mees, quos heredes universales non
institui, cententos esse vole de his, que
reliqui eis vel relinquam in hoc testa-
mento. Item si dicta uxor mea posthumum
vel posthumam pepererit mihi, & hères
meus fuerit institutus, Alamandam filiam
meam majorem heredem in ccc marchis
superstes non esset & religionem intrasset,
substituo ei Ramundum Gaucelinum fra-
trem meum, si superesset & religionem
non intrasset. Item liberis meis natis Si
nascituris do tutricem deminam Guillel-
mam uxorem meam, volens & mandans
quod ipsa administret cum consilio domini
Ramundi Gaucelini & Ramundi Centel
militis & Stephani de Codolis civis Nemau-
sensis. Gadiateres eorum, que legavi pro
anima mea, & custodes tam meorum libe-
rorum quam totius terre mee facio & or-
dino dominum episcopum Uticensem &
dominum Ramundum Gaucelinum, avun-
culum meum. Sic. Actum fuit hoc testa-
mentum apud Ucetiam, in turri staris dicti
domini Heliziarii. Testes rogati affuerunt,
Petrus Lamberti, magister Stephanus Al-
berti, jurisperiti, P. Guaphorrus, R. Pas-
cal, Stephanus de Codolis, Bernardus de
Taberniaco presbyter, Joannes Gauterius,
R. Centol miles, Gervasius Delcalader mi-
An
■ 254
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i334
An
1154
mai
ou juin.
les, Bueninon, Bernardiis de Montcclaro,
Hugo Kamuiidi, & ego Bernardus de Car-
lacio, iiotarius nobilium virorum domini
Heliziarii & domini Decani Ucetie domi-
noruni, qui rogatus, &c.
441.
Projet de bulle contre les hérétiques
albigeois ' ,
INNOCENCius episcopus servus servorum
Dei, dilecto filio priori i'ratrum ordi-
nis Predicatorum Parisiensium, salutem &
apostolicam benedictioneni. Ad extirpau-
dam pravifatera hereticani de regno Fran-
cie tanto sollicicius intendere nos opor-
tet, quanto per iiicrementuni ejus gravius
regiium ipsius ijificitur & per ipsius frau-
dem periculosiiis simpliciuiii anime ca-
piuntur. Cutn igitur heretice labis morbus,
serpens paulatim ut cancer, comitatus
Pictavie & Tholose necnoii <k alias terras
dilecti filii nobilis viri A., comitis Pictavie
& Tholose, dicalur graviter infecisse, nos,
de circumspectione tua plenam in Domino
fiduciam obtinentes, discrelioni lue per de indulto hujusmodi mencionem. Predi
apostolica scripta mandamus, quatinus catores quoque questuarios, quorum iatc
jurata, ad ecclesiasticam redire voluerint
unitatem, ipsis juxta formam Ecclesie be-
neficium absolucionis impendas & injungas
de bonorum consilio quod talibus injungi
consuevit. Verum, quuni non solum tam
ex occultacione dictorum & nominum tes-
tium, quam eorum publicatione nimium
manifesta, posset periculum multiplex tam
rerum quani corporum pluribus obvenire,
ideo circa hoc per viam mediam incedentes,
volumus quod ipsa testium publicatio non
sit omnino publica nec penitus occultata,
sed vocatis a te bonis viris & discretis,
tam prelatis quam aliis pluribus, coram eis
ipsa dicta 8t nomina testium publicentur.
Concedimus tibi nichilominus, ut dictes
prelatos & alios bonos viros dictorum lo-
corum possis auctoritate apostolica con-
vocare, quocienscumque tibi fuerint ne-
cessarii in dandis consiliis & sententiis
maxime proferendis. Ne vero aliquid tibi
desit ad prcdictum negocium prosequcn-
dum in coutradictores & rebelles, eccle-
siasticam proferendi censuram tenore prc-
sencium, appellatione postposita, liberam
tibi concedimus facultatem, nonobstanto
si aliquibus a sede Apostolica est indultum,
quod interdici, suspendi non possint per
litteras apostolicas, non facientes plenam
An
1254
super dicta pravitate in eisdem comita-
tibus & terris per te vel per alios, quos ad
hoc idoneos esse cognoveris, sine advo-
catorum strepitu diligenter inquirens con-
tra illos, quos labe ipsa inf'ectos esse
inveneris, procédas ratione previa, secun-
dum scientiam a Deo tibi datam, creden-
tes, receptatores & fautores eorumdem
puniens secundum canonicas sanctiones.
Si vero aliqui, heretica labe penitus ab-
' Minute originale. Trésor des chartes, J. 428,
n. I. — Au revers, un dessin à la plume représen-
tant un hérétique livré aux flammes. Cet acte,
rédigé par les secrétaires d'Alfonsc de Poitiers
pour être présenté à la cour romaine, donna
lieu à la publication de plusieurs bulles du mois
de juillet i2.)4. C'est ce qui a engagé M. de La-
borde, éditeur du tome 3 des Layettes Au Trésor
des Chartes (p. 214 & suiv.), à le dater de l'année
1254. [A. M.]
rest caritativa taiitum subsidia simplicitcr
querere ac indulgenciam, si quam forsan
habent, exponere, a predicationis officio
quod ad ipsos nuUatenus pertinet, com-
pescendi sentencia simili tibi nichilominus
licenciam indulgemus. Adhuc, ut super
premissis omnibus officium tibi commis-
sum liberius possis & efficacius exercere,
omnibus, qui ad predicacionem tuam ac-
cesserint, singulis stacioiiibus XL dies,
illis vero, qui ad expugnandum heretico-
rum fautores, receptatores & dcffensores
eorum in municioaibus & castcUis vel
alias contra Ecclesiam rebellantes, tibi ex
animo auxilium, consilium prestiterint vel
favorem, de omnipotentis Dci niisericordia
& beatorum Pétri &. Pauli apostolorum
auctoritate confisi, très annos de injimcla
sibi penitencia niisericorditèr relaxaiiuis.
Et si qui ex eis in prosecutione hujusmodi
negocii forte decesserint, eis omnium pec-
An
1204
i335
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i336
Ed.orig.
t. m,
col. 5o6.
An
1204
8 juin.
An
I 254
août.
catorum, de quibus corde contriti & ore
confessi fuerint, plenam veniam indulge-
mus. Prefati vero viri, quibus predicte
inquisicionis officium duxeris committeii-
dum, in omnibus supradictis quam tibi
dainus habeant potestatem. — Ista litera
dupUcetur, una dirigatur priori fratrum
Predicatorum Parisiensium & alia ministre
Fraiicie ordinis Minorum.
Au dos : Hec est forma secundum quam
débet impetrari littera apostolica contra
hereticos.
442. — CCCVII
Extraits de diverses chartes ' .
!• T UDOVicus, domiiii régis Francoruni
i-< illustris primogenitus, senescallo
Belliquadri salutem. Cum Guillelmus de
Andusia, filius Pétri Bremondi militis, de
terra Arisdii, quam dominus noster quon-
dam contulit Petro predicto, que a ka-
rissima amita nostra nobili muliere J.,
comitissa Pictavie & Tholose, per quani-
dam compositionem in ipsam factam ab
eisdem Petro & Guillelmo, adjudicata est
prenominato Guillelmo, fidelitatem do-
mino patri nostro fecerit, vobis mandamus
quatenus dictam terram Guillelmo delibe-
retis predicto, salvo jure predicti domini
patris nostri & alieno. Acfum Parisius,
aniio Domini m"CC''L'> quarto, die lune
post Trinitatem.
II. Ludovicus % Dei gratia Francorum
rex, universis présentes litteras inspecturis
salutem. Cum olim Petrus Bermundi, do-
minus tune de Salve, donasset monialibus
de Fontibus prope Alestum, Cisterciensis
ordinis, decimam partem pedagii de Ro-
cha, donec eisdem redditus assignasset,
qui ad victum perpetuo septem persona-
rum sufficerent, & nos propter hoc decem
librasTur. dari eisdem, quamdiu nobis pla-
ceret, annis singulis mandassemus, intel-
lecto demum quod data eis assignatio non
sufficeret, ipsis triginta libras Tur. imper-
petuum assignavimus in pedagio nostro
Alèsti, quas ipsis sine difficultate singulis
annis in nativitate beati Joannis Baptiste
a senescallo nostro Belliquadri persolvi
volumus & mandamus. In cujus, &c. Actum
apud Nemausum, anno Domini M° cc°
quinquagesimo quarto, mense augusto.
III. Noverint", &c. quod anno dominice
Incarnationis M CCLIV, kal. novembr. nos
R. Gauceliiii, dominus Lunelli, sub debito
fidelitatis, quam domino nostro comiti
Pictavie & Tholose fecimus, testificamur
& dicimus sub presencium testimonio 11-
terarum quod tempore quo pro dicto do-
mino nostro comité, cujus tune tenebamus
senescalliam in partibus Venaissini, re-
cepimus Pontem Sorgie, habuimus cum
universitate tam militum quam proborum
hominum dicti loci, & specialiter cum
matre Guillelmi Augerii & Ysnardi Augerii
& cum ipso Ysnardo Augerio presentibus
convenciones hujusmodi, videlicet quod
dicta universitas & singuli de ea debuerint
& tenere & habere pacifiée & quiète omnia
bona & jura, que habebant in tota juris-
dietione & districtu dicti Pontis Sorgie,
sicut antea habere solebant, & pro predic-
tis habendis & teuendis nos promisimus
eis fidum adjutorium, nomine domini nos-
tri comitis Pictavie & Tholose, & quod
ipsos & omnia bona sua, in dicto districtu
& jurisdictione existencia, defenderemus
ut homines & bona hominum Venaissini.
In cujus rei testimonium, présentes literas
sigillo nostro pendenti jussimus roborari.
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 5, n. 71.
[J. 3i I; original scellé.]
An
1254
ÉJ orig.
t. III,
col. 507.
An
1264
I " no-
vembre.
' Mis. de Coliert, n. 2269 & 2670. [JJ. xxvi,
l" 234 «.]
" Mss. Je Coliert, n. 2269 & 2670. [JJ. XXVI,
f 378 i.]
i337
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i338
443.
CCCVIII
Ordonnances du roi saint Louis en
faveur des habitans de Beaucaire
6* de frimes, pour l'assemblée des
trois Etats de la sénéchaussée, l'u-
sage du droit écrit ', 6*^.
[. j UDOViCUSjDei gratia Francorum rex,
persolvendo debito infra diem, penam ter-
cii vel aliam majorem aut minorem in pré-
cepte non ponat, set si débiter die per
curiam sibi dicta non solverit, percapcio-
nem bononim solvere compellatur, Sane
ut rébus suis uti liberius eisdem liceat,
firmiter inhibemiis, ne senescalli nostri
pro sue voluntntis arbitrio bladi vel vini
vel aliarum rerum venalium ipsis faciant
interdictum quiii ea eis liceat exportare
volentibus vendere, hac tamen modera-
cione subinjuncta, ut arma uullo tenipore
Sarraceiiis nec victualia, dum giierrani cum
Christianis habuerint, set nec quibuscum-
LUDO
universis présentes litteras inspec
(uris, saluteni. Visis peticionibus & discus
sis, quas fidèles nostri milites & burgenses que nobiscum guerram habentibus liceat
Belliqiiadri nobis obtulerunt super variis exportare. Si tamen causa urgens insti
gravaminibus, que perballivos nostros sibi
asserunt irrogata, quieti corum & paci
benignitate regia providentes, ea cassavi-
mus que per ballivorum abusuni usurpât;;
comperimus, & ad gratie cumulum am-
plioris nonnulla, que temporis antiquis
sinii consuetudo firmaverat, in statum re-
duximus meliorem. Intelleximus siquidem.
quod incuria nostra Belliquadri diebu;
singulis quibus judicia ventilantur, ex usu
veteri pignora redduntur a partibus, 8>
aliqua quantitate pecunie reddita redi-
muntur, quo fit ut nocens & innocen;
equis subdantur honeribus expensarum
set causa finita, solvit qui succubuerii
nostre curie terciani partem litis seu esti-
mationem ejusdem. Hoc igitur in meliu:
reformantes, decrevimus & mandavimus.
exnunc in litis inicio contestate ab utra-
que parte reddi curie pignora que valean:
decimam liiis partem, & sic recepta pig-
nora partibus, si pecierint, recredantur.
nec in toto processu negocii levetur ali-
quid a curia pro expensis, set négocie ve!
sentencia vel transaccione deciso, par;
décima solvatur curie ab eo qui succubue-
rit per sententiam, & a victore nihil peni-
tus exigatur. Et si transactum fuerit, det
decimam pars utraque pro rata quantitatis
vel estimacionis, in qua a sua intencione
ceciderit hec vel illa. In debitis vero, de
terit, propter quam videatur interdictun
hujusinodi faciendum, congreget senescal-
lus consilium non suspectum, in quo sint
aliqui de prelatis, baronibus, militibus &
hominibus bonaruni villarum, cum quorum
consilio dictum faciat interdictum, & se-
mel factum absque consimili consilio non
dissolvat, nec interdicto durante, prece
vel precio cuiquam faciat gratiam specia-
!em. Hec autem, que circa pignora & spor-
tulas curie nostre apud Belliquadrum &
penas pecuniarias & interdicta rerum ve-
nalium supra statuimus, ad curias nostras
senescalliarum nostrarum Belliquadri &
Carcassone extendi volumus & per eas
firmiter observari. Quia vero sub nostri
prétexta servicii, prout dicunt, quidam a
communibus coUectis sibi in Castro Bel-
liquadri immunitatem vendicant in damp-
iium & prejudicium aliorum, declaramus
immunes esse a talliis vicarium & judicem
curie Belliquadri & notarium, quem spe-
cialiter suo servicio curia deputabit. Alias
vero personas immunes non facimus nec
a nostris ballivis fieri volumus. Si qui ta-
men immunitatem habent de jure vel de
consuetudine approbata, jus suum eis sal-
vum volumus remanere. Vicarium & ju-
dicem castri Belliquadri jurare volumus,
secundum jus & boiios usus justiciam om-
nibus exhibere. Ad dirimendas autem ques-
quibus controversia non refertur, si forsan tiones de piano & [sine] figura judicii, que
curia preceptum dare voluerit debitori de incidunt infra castrum de stillicidiis & pa-
rietum honeribus, fenestris & avannis &
' Mis. de Coliert, n. i66<). [Collât. JJ. xxvi, similibus questionibus, fréquenter einer-
364 t".] cjcntibus iiifer habentcs domos contiguas
An
1254
■J . ori",
1. 111,
• ol. 5o3.
An
1254
iSSq
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1840
An
1264
août.
vel vicinas, volumus secundum quod pe-
cieriint duos lathomos, quos ipsi magistros
lapidum appellant, juratos constitui, sicut
fuisse dicunt loiigis temporibus observa-
tum. Porro quod postularunt, ut nullus
captus detineatur a curia, qui velit vel
vaïeat ydonee satisdare, ipsis bénigne
duximus indulgendum, nisi tanien enor-
niitas criminis hoc requirat, quo casu jura
scripta quibus utuntur ab antique volu-
mus observari, non quod eorum obliget
nos auctoritas seu astringat, set quia mo-
res eorum in hac parte ad presens non
duximus immutandas. Demum cum pro
pasquerio animalium suorum in tene-
mento Belliquadri ovem reddant tricesi-
niam, alia extraiiea in idem territorium
introduci pascendi causa districtius inhi-
bemus. Quod ut ratum & stabile permaneat,
présentes litteras sigilli nostri fecimus im-
nressione muniri. Actuni apud Sanctum
Egidium, anno Domini M''CC''L'' quarto,
mense julio.
IL Ludovicus", Dei gratia Francorum
rex, universis présentes litteras inspectu-
ris salutem. Devocionis civium Nemau-
sensium, quam ad nos & gentes nostras,
prout ex testimonio plurium intelleximus,
habuerunt, non immemores, peticiones
ipsorum audivimus & quantum ad presens
honeste potuimus, favorem eisde.n prebui-
mus & assensum. Bannerios igitur, qui ad
cohibenda dampna que in bladis, fructibus
vinearum, pratoruni & ortorum a curia
nostra Nemausi ponuntur, a dictis civibus
eligi & nostre curie Nemausi presentari
permittimus, instituendos a dicta curia,
nec ex hac nostra permissione jus aliquod
civibus dictis damus, sed quamdiu nobis
placuerit sic volumus observari. Bannum
vero preconisatum juxta morem circa vi-
nearum, ortorum & segetum aut aliorum
fructuum vastatores teneri volumus & sine
luagno consilio non dissolvi, nec cuiquam
persone curiali vel alteri gratiam fieri spe-
cialem. Cives autem Nemausi occasione
(lebiti cujuslibet capi vel captos detineri
vetamus, si velint & valeant ydonee satis-
dare, nisi criminis hoc requirat enormitas;
quo casu, jura scripta quibus hactenus usi
sunt volumus observari. Ut vero rébus suis
liberius uti valeant, ballivis nostris majo-
ribus & minoribus inhibemus, ne vini aut
bladi aut aliarum rerum venalium passim
& pro sue voluntatis arbitrio eis f'aciant
interdictum, quominus ea eisdem civibus
liceat exportare vel exportare volentibus
alienare, nisi evidens causa & urgens emer-
serit, proptcr quam fieri debeat interdic-
tum. Quo casu, fiât cumcelebri & maturo
consilio, nec factum cum consilio sine
consilio dissolvatur, nec eo durante fiât
persone cuilibet prece vel precio seu
amore gratia specialis. Vicarios sane curie
Nemausensis jurare volumus coram bonis
& honestis personis jus reddere majoribus
& minoribus, civibus & extraneis, secun-
dum jura & civitatis usus & consuetudines
approbatas. A coUectis autem communibus
vicarium, judicem & notarium servicio cu-
rie deputatum immunes esse volumus. De
aliis vero nichil statuimus, set cuiquo
circa immunitatem hujusmodi jus suum
volumus conservari. Judicem vero & nota-
rium, quamdiu nobis placuerit, annales
esse volumus & juratos. Porro inquisicio-
nes, que secundum terre morem in crimi-
nibus fiunt, per judices juratos mandamus
fieri, & emendas quas judicaverint levari
mandamus, nisi fuerint appellatione sus-
pense. Sed & si quis oblato percuriam sibi
judicio, forte timens sententiam emendam
curie obtulerit, eam recipere poterit cum
consilio judicis vicarius, si crediderit com-
petentem, alioquin judicet de emenda.Ca-
veant tamen sibi tam judex quam vicarius,
ne minis aut terroribus aut machinacioni-
bus callidis quemquam clam & palam ad
hujusmod iemendam prestandam inducant,
hoc enim omnibus tam ballivis quam judi-
cibus districcius inhibemus. Quod ut ra-
tum & stabile permaneat, présentes litteras
sigilli nostri fecimus impressione muniri.
Actum apud Nemausum , anno Domini
M°cc°L° quarto, mense augusto.
Consimiles litteras habcnt milites de Ne-
mauso.
An
1254
lid.orig.-
i.iiir
col. 509.
Mss. de CoUert. [Collât. JJ. xxvi, f° 3û3 x'.]
i34i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1342
An
1254
2 3 octo
bre.
444.
CCCIX
Ligue entre Amalric, vicomte de Nar-
bonne, &- les habit ans de Mont-
pellier ' .
NOVERINT, &c., quod nos Anialricus,
Dei gratta vicecomes & doininus Nar-
bone, habita deliberatione super his &
consilio diligenti, non seducti, &c., per
nos & per omnes successores nostros fu-
tures dominos Narbone, promittimus &
corporaliter juramus super sancta Dei
Evangelia vobis consulibus Montispessuli, consiliariis nostris & consulibus officio-
videlicet Petro Falvarie, Raymundo de Sal- rum ad sonituin more solito campanarum,
totum compleri faciemus & fierî curabinnis
ad admonitionem vestri consulum & syn-
dicorum predictorum Si successorum ves-
trorum. Et ista omnia observare 8c com-
plere pro dicto domino Anialrico, mandate
Se voluntate ipsius juraverunt isti milites
& alii subséquentes, videlicet Pontius de
Redorta, Arnaldus deBotenaco, Bernardus
de Sancto Stephano, Raymundus de Lacu,
Berengarius de Saltan, P. Boverii vicarius
Narbonensis, Guill. Raimundi de Monte-
pessulano, Amelius, P. Willelmi de Mon-
tepessulo, Berengarius Arnaldi, Imbertus
de Stabulo Sj Guillelmus Alairos. — Et nos
consules Montispessuli, oranes 8c singuli,
8c syndici superius nominati, convocatis
zeto, 8cc., 8c vobis syndicis Montispessuli,
videlicet Petro de Lunello, 8c Bernardo de
Vertilio syndicis universitatis Montispes-
suli, vobis diclis consulibus 8c syndicis,
ipsisque in domo consulum congregatis, 8c
eorumdem omnium habito consilio 8c as-
sensu, pro nobis ut consules 8c syndici, 8cc.,
promittimus vobis domino Anialrico, Dei
pro vobis 8c successoribus vestris 8c pro gratia vicecomiti 8c domino Narbone, so-
tota universitate Montispessuli recipien- lemniter stipulanti, quod dabimus militi-
tibus, 8cc., quod nos Amalricus guerram bus 8c balistariis, quos vobiscuni adducetis,
faciemus omnibus opponentibus se vobis stipendia infrascripta, videlicet cuilibet
dictis consulibus, syndicis vel universitati, ex militibus ad equum armatum ducenti-
ÊJ.orig
t. III,
col. 3io.
exceptis illustrissimis rege Francie 8c fra-
tribus suis 2< rege Castillie. Et ad admo-
nitionem vestrum consulum 8c syndicorum
8c successorum vestroruiii, guerram nos
dicti Amalricus faciemus omnibus homini-
bus, supradictis exceptis, 8c villam Mon-
tispessuli in ipsa persona cum comitibus
nostris 8c ad honorem vestrum 8c utilita-
tem dicte universitatis 8: vestrum consulum
8c syndicorum 8c vestrorum successorum
intrabimus, ^ in deffensione dicte ville 8c
jurium ipsius 8c universorum 8c singulo-
rum 8c jurium 8c reruni eorumdem fideliter
8c viriliter nos habebimus. Item quod vos
consules 8c syndicos 8c successores vestros
8c universitatem Montispessuli 8c singulos
bus VI sol. Melgor. pro singulis diebus,
8c cuilibet ex balistariis ad equum IV. sol.
Melgor. similiter pro singulis diebus. Se
vobis domino Amalrico pro vestra propria
persona sumptus 8c stipendia, quos 8c que
fuerint arbitrati D. B. de Vallaugerio epi-
scopus Biterreusis, vel ipso carente a dicto
suo episcopatu prepositus Magalonensis
qui pro tempore erit, tam presens quam
futurus prepositus successor ejus, 8c Rai-
mundus de Lacu miles 8c Ermengavus de
Podio jurisperitus 8c Guillelmus de Creso-
lis 8c Guido de Capiteporci jurisconsultus,
alius vel alii in locuni deffuncti vel def-
functoruni subrogetur per co.isules qui
pro tempore erunt, 8c idem obseivctur &
ipsius universitatis 8c eorum bona 8c res observari debeat, si accideret Raimundum
protegemus 8c defèiidemus, promittentes de Lacu vel Ermengavum de Podio dece-
dere, scilicct quod dominus Amalricus vel
etiam vobis prefatis consulibus, 8cc., quod
si co.ntingeret nobiscuni habere ce arba-
listarios, curabimus 8c fieri faciemus ab
eisdem idem sacramentum, quod nos vobis
fecimus 8c superius continctur. Et hoc
' Manuscrits d'Aubays, 11. 82.
successor ejus alium vel alios loco defuncti
vel defunctorum substituât, 8c bec fiant
toties quoties alter subrogatorum decede-
ret. Et si forte accideret quod vos, domine
Amalrice, alibi guerram faceretis, tum ad
admonitionem nostri consulum 8c syndico-
An
1254
An
1264
1343
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i344
Éd.orig
t.inf
col. il I.
runi predïcforum vel successonim nostro-
runi pro universitate dicte ville, opponen-
tibus se dicte universitati, quod dabinius
& dare teiiemur nos dicti consules, &c.,
vobis dicto domino Amalrico sumptus &
stipendia, quos & que dictas dominus epi-
scopiis, &c., fuerint arbitrati. Adhuc pro-
mittimus vobis domino Amalrico, quod
pacem, compositionem neque treugam non
faciemus cum aliquo post motam guerram,
nisi vos & complices vestri essetis in ea-
dem pace & compositione sive treuga, & J- ^ MCCLIV, mense novembr. nos Philip-
quod similiter vos, domine Amalrice, dicte pus, Dei gratia Aquensis archiepiscopus.
Stephani de Candellanicis & Giiillelmi Val-
leta, Sic.
445. — CCCX
Restitution du consulat de Nimes'.
■vjOTUM sit, &c., quod anno Domini
pacis seu compositionis sive treuge trac-
tatui interessetis. Et hoc juramus vobis
sepedicto domino Amalrico & successori-
bus vestris, pro vobis vestrisque militibus
& coadjutoribus recipientibus. Item pro-
niittimus vobis domino Amalrico, ut con-
sules & syndici, per nos & successores
nostros consules & syndicos Montispes-
suli, quod vos & successores vestros &
complices vestros & bona vestra & res
protegemus & deffendemus, quamdiu vos
& vestri eritis in Montepessulano, & quod
ad cognitionem dictorum V, a partibus ad
arbitrandum, ut dictum est, electorum sive
subrogatorum, faciemus revendam & resti-
frater Pontius de S. Egidio, de ordine fra-
trum Predicatorum, & frater Guilhermus
Robert! de Bellicadro, de ordine fratnim
Minorum, & Guido Fulcodii, exequi cu-
pientes injunctum nobis a serenissimo do-
mino nostro Ludovico, Dei gratia Franco-
rum rege, mandatum de restitutionibus
faciendis eorum, que ipsum in senescalliis
Bellicadri & Carcassone cognoscimus in-
juste possidere, Nemausum venimus, &
multis super his conquerentibus, ea de
quibus nobis ad plénum constat, secun-
dum Deum & mediante justifia, duximus
terminanda. Petierunt igitur consules ci-
vitatis Nemausi consulatum in eum statum
tutionem equorum seu equitaturarum, qui reduci, in quo erat tempore quo dominus
vel que amitterentur pro facto guerre ut
dictum est faciende, que omnia observare
promittimus, &c. Item nos Amalricus vo-
lumus cunctis fieri manifestum, quod ubi
superius vos prefati consules & syndici
dicitis, quod pacem, compositionem sive
treugam non facietis cum aliquo post mo-
rex primum habuit terram istam & fuit
usque ad tempus Pétri de Attiis, senescalli
Bellicadri, & Beruardi de Quintilio, vica-
rii Nemausi, qui senescallus & vicarius,
prout dicunt, mutaverunt formam elec-
tionis consulum, ante longis temporibus
observatam, & libertatem eligendi dictis
tam guerram, nisi nos & complices nostri consulibus abstulerunt. Nos vero, super
essemus in eadem pace seu compositione his veritate fideliter inquisita, decernimus
eadem & in eadem treuga, nos versa vice banc formam, & tempore comitum & tem-
idem intelligimus & observare promitti- pore domini régis in civitate Nemausi
mus, &c. Acta sunt hec omnia supra- premodum observatam usque ad tempora
dicta & singula & a partibus laudata & senescalli & vicarii predictorum, quod
confirmata anno dominice Incarnationis consules unius anni, imminenti electione
MCCLIV, scilicet VIII kal. novembris, in
preseutia & testimonio predictorum niili-
tum & aliorum Narbonensium curatorum,
& Pétri Bonifacii civis Montispessuli, Ray-
mundi de Conchis majoris, Guillelmi de
Crezolis, Pétri Luciani, Stephani Civate,
Guillelmi Raymundi, Bernardi Ricardi,
Berengarii de Conchis, Raymundi de Con-
chis, Jkc, & coasulum maris, videlicet
consulum futurorum, suos consiliarios con-
gregabant, &c. Quia autem id contra jus-
titiam & inordinate factum esse cognosci-
mus, dictos consules & per ipsos civitatem
& cives restituendos esse decernimus &
' Hôtel de ville de Nimes. [Ménarf, t. 1 , pp. 80,
81. Cf. tome VII, En^uiteurs royaux^ série G,
n. ,.)
An
rzJ4
An
1254
24 no-
vembre.
134^
An
""^^ restituimus in possessionem electionis li-
bère, secundum formam superius annota-
tani, salvo doniini régis in omnibus bene-
placito. Acta & recitata suiit hec Nemaiisi,
in aula domiiii régis, anno Doniini MCCLIV,
VIII kal. decenibris, presentibus testibus
domino Raymundo, Dei gratia episcopo
Nemausensi, &c.
446.
Ordonnance 6" statuts du roi
Louis IX'.
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1346
An
1254
décem-
bre.
INCIPIUNT STATUTA DOMINI REGIS
LtlDO^
iiniv
tiDOVicus, Dei gratia Francorum rex,
iversis presens scriptum inspecturis
salutem. Ex debito régie potestatis pacem
& quietem subjectorum nostrorum, in
quorum quiète quiescimus, precordialiter
affectantes, ac adversus injuriosos & ini-
probos, qui tranquillitati eorum invident
& quieti,zelum indigiiationis habentes, ad
hujusmodi propulsandas injurias & statum
regni reformandum in nielius ad presens
aliqua duximus ordinanda, que inferius
continentur. — L Questus quidem illici-
tes quantum possibile fuerit Si ballivis &
aliis curialibus réprimera cupientes, se-
nescallos nostros & alios officiales in Bel-
licadri & Carcassone balliviis juramento
subscripto duximus astringendos, cujus si
ipsi senescalli fuerint transgressores, pe-
iias débitas in bona ipsorum, vel si res
exigat in personas, nostre voluntatis vel
deputatorum a nobis arbilrio reservanius.
U. Si vero minores ballivos vel officiâtes
alios dejerare contingerit in hac parte, a
senescallis sub bonarum testimonio per-
sonarum & cum earumdem consilio pu-
HÎantur,
in. Jurabunt igitur ulriusque baylîvie
senescalli, quod quamdiu comissam sibi
tenebunt balliviam tain majoribus quaiu
' Bibliothèque nation.Tle, lat. 9988, <* 112 81
suiv.j Kegtstrum cunae f'tanctae; copie du trei-
zième siècle.
Vin.
An
niediocribus, tam minoribus quam advenis, '*"''*
tam indigenis quam subjectis, sine perso-
nanini & nationum acceptione, jus reddent
cum judicuni suorum consilio juratorum
secundum jura, usus & consuetudines in
locis singulis approbatas.
IV. Jurabunt insuper jura nostra bona
fide requirere & salvare, & alioruni jura
scienter nec aufferre nec dirainuere nec
eciam impedire.
V. Jurabunt etiam donum seu munus
quodlibet a quacumque persona per se vel
per alium non recipere, in peccunia, ar-
gento vel auro vel rébus aliis quibuscum-
que mobilibus vel inniobilibus vel se nio-
ventibus, vel beneficiis personalibus vel
perpetuis, prêter esculenta & poculenta,
quorum valor in una ebdoniada summam
decem solidorum Parisiensium non ex-
cédât, & quod dona seu bénéficia dari
uxoribus suisque liberis, fratribus vel so-
roribus, nepotibus, neptibus vel consan-
guineis vel consiliariis vel suis domesticis
minime procurabunt, imnio bona fide dili-
gentiam adhibebunt, ne uxores eorum vel
alie persone proxime nominate dona vel
niunera recipiant. Quod si fecerint, ex quo
hoc sciverint senescalli, eos ad restitutio-
nem compellent sub debito juramento.
VI. Jurabunt etiam, quod ab illis de sua
senescallia nec ab aliis qui causam habeant
coram ipsisvel sciant inproximo habituros
mutuum non récipient per se vel per alium
ultra summam XX librarum, quas reddent
a die contracti mutui infra duos menses,
licet etiam créditer velit solutionis termi-
num prorogare.
VII. Addetur etiam juramento eorum,
quod nichil dabunt vel mittent alicui do
nostro consilio vel uxoribus eorumdeni,
liberis aut domesticis, vel illis qui compo-
tum eorum récipient, vel illis quos ad
visitandam terram vel facta eorum exqui-
renda mittenius.
VIII. Quod etiam in venditiouibus bnyl-
liviarum vel nostrorum readituum jjartem
non habebunt, nec etiam in moneta vel
navibus, que a peregrinis vel mercatoribus
conducuntur.
IX. Quod etiam ballivos infidèles seu
injuriosos & improbos exactores vel de
usuris suspectes vel turpem vitam aperte
An
12S4
i347
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1848
duceiites in suo non sustinebunt errore,
immo eorum excessus corrigent bona fide.
X. Jurabunt etiam judices & locorum
vicarii singulorum, quod nec ipsis senes-
sis eorum non recipiant sine nostra licentia
speciali.
XVII. Senescalli autem nostri & infe-
riores ballivi caveant sibi a multitiidine
callis vel eorum uxofîbus, liberis vel pro- bedellorum, & quanto paucioribus pote-
pinquis sive domesticis quidquid dabunt,
& in fine juramenti concludent se uni-
versa & singula supradicta bona fide ser-
vare nec quicquam per se vel per alium in
fraudem facere predictorum.
XI. Vicarios autem , quos senescalli
quandoque per se substituant, nolumus
runt sint content! ad ciiriarum exequenda
precepta & illos nominent in assizia pu-
blica, aliter vero pro bedellis minime ha-
beantur.
XVIII. Ubi autem bedelli vel servientes
ad remota loca mittuntur, eis sine supe-
riorum litteris non credatur, & si aliter
ab ipsis institui, nisi prius sub forma pre- inventi fuerint facientes exsecutionem vel
dicta prestiterint juramentum.
XII. Ut vero hec officialium juramenta
firmius observentur, volumus quod in pu-
blica assizia fiant coram clericis & laicis
ab omnibus & singulis supradictis & si an-
mandata, nuncietur senescallo, qui eos pu-
niat competenter.
XIX. Ne vero senescalli nostri vel in-
feriores ballivi contra justiciam subditos
nostros gravent, inhibemus eisdem ne pro
tea facta fuerint coram nobis, ut non solum quocumque debito prêter nostrum capiant
metu divine indignationis & nostre, set vel captura detineant aliquem subditorum.
etiam confusionis & erubescentie apud XX. Set nec occasione criminis seu de-
homines perjurium manifestum incurrere licti detineant aliquem personaliter, qui
vereantur.
XIII. Volumus autem & precipimus,
quod senescalli nostri predicti & alii qui-
cumque sub ipsis tenentes officium, nec-
non & omnes qui in dictis duabus balli-
viis vadia nostra reclpiunt, abstineant ab
omni verbo, quod vergat in contumeliam
vel contemptum Dei vel matris sue vel
sanctorum ejus, ludo etiam cum taxillis
sive aleis vel scaccis & a fornicatione & a
tabernis.
XIV. Inhibemus dlstricte ballivis nostris
velit & valeat ydonee satisdare, nisi crimi-
nis hoc requirat enormitas, de quo confes-
sione propria vel probatione legittima sit
convictus, vel nisi tam violentis presump-
tionibus urgeatur, ut judex cognoscat reum
esse personaliter detinendum.
XXI. Et quia in dictis senescalliis se-
cundum jura & terre consuetudinem fit
inquisitio in criminibus, volumus & man-
damus quod reo petenti acta inquisitionis
tradantur ex integro.
XXII. Personas autem honestas & bone
predictis possessiones aliquas per se vel famé, etiamsi sint pauperes, ad dictun
per alium emere, administratione sua du-
rante, in ballivia sua vel alia fraudulenter
sine nostra licencia précédente. Quod si
fecerint, emptionem irritam esse & posses-
siones sic emptas fisco nostro, si nobis pla-
cuerit, volumus applicari.
XV. Prohibentes insuper senescallis, ne
quamdiu ballivi fuerint, sibi vel suis libe-
ris, fratribus vel sororibus, nepotibus,
neptibus, consanguineis vel cuicumquo de
sua familia matriraonia copulent cum per-
sonis sue ballivie sine nostro speciali con-
sensu, nec predictos in religiones ponant,
nec bénéficia ecclesiastica vel possessiones
acquirant.
XVI. Gista enim vel procurationes in
domibus religiosorum vel circacum expeu-
testis unici subdi tormentis seu in ques-
tionibus inhibemus, ne hoc metu vel con-
fiteri falsum vel suam vexationem redimere
compellantur.
XXIII. Emendas autem pro maleficiis seu
delictis a ballivis nostris levari noluraus,
nisi in foro judiciario publiée de bono-
rum consilio fuerint judicate vel estimate,
quamquam antea fuerint gagiate.Si tamen
ille, cui crimen imponitur, curia sibi of-<
ferente judicium, illud noluerit expectare
& peccuniam offerat pro emenda, & taie
sit crimen de quo emenda peccuniaria re-
cipi consuevit, liceat curie eam recipere,
si sibi competens videatur, alioquin emen-
dam faciant judicari vel estimari, secun-
dum quod superius est expressum, licet
An
1254
An
1204
1.
'49
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i35o
reus se vellet subicere omninode curie vo-
luntati.
XXIV. Caveant taraen judices & ballivi,
[ne] vel terroribus vel machinationibus
callidis clam vel palam aliquem ad emeii-
dam offerendam inducant vel sine causa
rationabili accusent.
XXV. Eos sane, qui balHvias nostras
tenuerint, aliis easdem revendere prohi-
bemus. Set etsi plures emptores fuerint,
unus tantuni jurisdictionem exerceat &
immunitate gaudeat in cavalcatis, talliis
seu collectis & aliis honeribus publicis,
qua vicarii consueverunt gaudere.
XXVI. Vendi autem eas filiis, fratribus,
nepotibus, neptibus aut consanguineis aut
domesticis a nostris nolumus senescallis.
XXVII. Emptores autem bailliviarum
débita propria, scilicet que debentur eis-
dem, non ex ballivia, vel eorum sociis auc-
toritate propria non coherceaut, set per
manum senescalli aut judicis ea répétant,
sicut facerent si balliviam non tenerent.
XXVIÎI. Porro viam maleficiis volentes
precludere, quantum possumus, firmiter
inhibemus ne senescalli aut inferiores bal-
livi in causis criminalibus vel civilibus
subditos nostros locorum mutatione fati-
gant, set singulos in illis locis audiant, ubi
ordinarie consueverunt audiri, ne gravati
laboribus 8c expensis cogantur cedere juri
suo.
XXIX. Quia vero nemo sine culpa vel
causa privandus est jure suo, ballivis nos-
tris majoribus & minoribus inhibemus, ne
dissaiziant aliquem sine cause cognitione
vel nostro speciali mandato.
XXX. Subditos eciam nostros novis exac-
tionibus, consuetudinibus vel honeribus
non affligant. — Cavalgatas extorquende
peccunie causa non mandent, set ex causa
tantummodo neccessaria, & tune nolentes
personalem facere cavalcatam, ad eam re-
dimendam, data peccunia, non compellant.
XXXI. Defensum autem bladi vel vini
vel mercium aliarum non extrahendarum
de terra, sine causa urgente non faciant &
tune cum bono & maturo consilio non sus-
pecte, & factum cum consilio sine consilio
non dissolvant, nec eo durante cuiquam
faciant graciam specialem. — Arma tamen
Sarracenis defferri omni tempore prohi-
bemus, & tam victualia qtiam res alias
tempore quo cum Christianis guerram ha-
bebunt. — Iiiimîcis etiam nostris nichil
sine nostra licentia deferrî volumus, nisi
tempore quo treugam habebimus cum eis-
dem.
XXXII. Demum perversam consuetudi-
nem abolentes, que in aliquibus curiis
nostris circa judiciales expensas & penas
succumbentium in judiciis diu fuerat ob-
serva fa, volumus & mandamus quod in
litis iiiicio contesfafe reddant pignora lit-
tigantes ad valorem décime partis litis vel
estimationis ejusdem, que pignora partibus
recredantur, nec in toto processu negocii
levetur aliquid pro expensis, set eo finito,
per compositionem vel scntentiam solvat
curie qui victus fuerit partem decimam
ejus, in quo subcubuerit, vel estimationem
ejusdem, & si ambo pro parte victi fuerint,
solvat quilibet pro parte in qua suecum-
bet. — Qui vero in litis principio reddere
pignora non poterunt, dent iidejussores
ydoneos, & si nec illos valuerint, jura-
mentis propriis comittatur.
XXXIII. Super debitis vero, de quibus
controversia non refferunt debitores, pla-
ce! nobis quod precipiat curia simpliciter
& pena aliqua non adjecta solvi débita
certa die. Quod si factum non fuerit, de
bonis debitorum creditoribus [légitime sa-
tisfiat.
XXXIV. Si quis autem, ab alio ex facto
proprio vel dicto conventus, factum suum
proprium sive dictum post juramentum
prestitum in judicio negare presumpserit,
& légitima probatione convictus fuerit,
condempnatus beneficium appellationis
aniitfat.
XXXV. Omnes autem ballivos nostros
majores & minores, finito officio, rema-
nere volumus vel saltem procuratorem
sufficientem dimittere in ipsa ballivia per
quinquaginta dies, ut de se conquerenti-
bus coram illis respondeant, quibus hoc
comittemus.
XXXVI. Ceterum ordinationem factam
in perpetuum de Judeis observari districte
precipimus, que talis est : — Judei cessent
ab usuris & blasphemiis, sortilegiis & ca-
racteribus, & tam Talemum quam libri in
quibus inveniuntur blasphcmie comburan-
Ati
1 îâ-f
An
12J4
i35i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i3
'02
tur. Et Judei qui hec servare noluerint senescallos nostros aut alios inferiores of-
expellantiir & transgressores légitime pu- ficiales vel eos qui loco ipsorum eruiit, &
niaiitur & vivant omnes Judei de labori- de equis conducticiis capiatur. Et si equi
bus manuum suaium vel de negociationi- conducticii sufficere nequeant pro nostro
bus sine terminis vel usuris. servicio faciendo, senescalli vel alii infe-
XXXVII. Preterea statutum, olim a no- riores officiales non capiant equos mer-
bis de consilio baronum nostrorum apud
Meledunum editum, observari precipimus
firmiter & teneri, videlicet quod nullum
debitum haberi faciant barones, senescalli
vel alie quecunique persoue Judeis, nec
aliquis in toto regno nostro Judeum reti-
neat alterius dominii, nec impediat quo-
niinus aliquis Judeum suum possit capere
tanquam proprium suum, quantumcumque
sub alterius dominio fecerit ipse moram.
XXXVIII. De Christianis vero sicut in
eodem statuto continetur, probibemus dis-
catorum transeuntium vel pauperum, set
divitum tantum, si sufficere possint ad
nostrum proprium servicium faciendum.
Inbibemus etiam, ne pro servicio nostro
vel alio capiantur equi personarum eccle-
siasticarum, nisi de nostro speciali man-
dato, nec capiant senescalli aut alii pre-
dicti equos plusquam fuerit nobis opus.
— lUos etiam quos ceperint, pro peccu-
nia non relaxent. — Hec autem que de
equis capiendis diximus, volumus obser-
vari quamdiu nobis placuerit, salvis ser-
tricte quod nullas usuras haberi faciant viciis nobis debitis & juribus nostris &
barones, senescalli nostri vel alie quecum- alienis.
que persone eisdem. Usuras autem intel-
ligimus quicquid est ultra sortem.
XXXIX. Istud autem statutum factum
Meleduni volumus quod senescalli nostri
observent & faciant observari, tam in terra
uostra quam in terra baronum & aliorum,
Omnia ergo & singula supradicta, que
pro subditorum nostrorum quiète duximus
ordinanda, retenta nobis plenitudine régie
potestatis declarandi, mutandi vel eciam
corrigendi, addendi vel minuendi, a bal-
livis nostris & subditis in dictis duabus
si defecerint postquam sufficienter fuerint balliviis, Carcassone scilicet 84 Bellicadri,
requisiti.
XL. Expellantur autem publice meretri-
ces tam de campis quam de villis. Et factis
monitionibus seu prohibitionibus, bona
earum per locorum judices capiantur vel
eorum auctoritate a quolibet occupentur,
eciam usque ad tunicam vel ad peUicium.
Qui vero domum publice meretrici loca-
verit scienter, volumus quod ipsa domus
incidat domino, a quo teuebitur, in com-
missum.
; XLI. Preterea probibemus districte, ut
nuUus omnino ad taxillos ludat sive aleis
aut scaccis. Scolas autem deciorum pro-
bibemus & probiberi volumus omnino, &
tenentes eas districtius puniantur. A fa-
brica eciam deciorum prohibeatur ubique.
XLII. Nullus preterea recipiatur ad
moram in taberuis faciendam, nisi sit tran-
districte volumus observari.
Actum Parisius, anno Domini M''cc°L''
quarto, meuse decembris.
447-
CCCXI
Ordonnance d'Alfonse, comte de Tou-
louse, touchant V administration de
la justice dans ses Etats '.
JURABUNT senescalli & bajuli domini co-
mitis, quod erunt ei fidèles ac in offi-
cio sibi commisso, nulla acceptione habita
personarum, fideliterse habebunt, jus uui-
cuique pro sua scientia & possibilitate
An
1264
Éd.oriff.
1. 111,
col. 5l2.
Vers
1204
reddendo. Item quod nullum donum reci-
siens vel viator vel in ipsa villa non habeat pient a quocumque sibi subjecto seu ali-
aliquam mansionem. qua occasione sui officii, nisi esculentum
XLIII. Inbibemus autem, ne aliquis in vel poculentum, quod infra dies proximos
terra nostra capiat aliquem equm contra
voluntatem illius, cujus equs erit, nisi sit ■ Manuscrits de feu M. Foucaud, conseiller
pro proprio négocie nostro, & tuuc per d'Etat, n. ii5,
Vers
IÎJ4
l3
JJ
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
i354
prodigualur, & que jus permittit, exceptis
stipendiis a domino communie designatis,
perse, uxorem suam, filios suos aut fami-
liam. Et si ipsos inveaerint accepisse, pro
possibilitate sua, bona fide, recepta resti-
tui prociirabunt. Item jurabunt omnia que
in coiistitutione que sequiturcoiitinentur.
Hec erit forma tradendi ballivias & pre-
posituras domini comitis & terram ipsius
adcescandi, videlicet quod prepositi & ba-
juli minores non possint levare emendara
pro delicto quocumque seu causa, donec
prius a senescallo seu judice suo in assidia
emenda fuerit judicata. Item quilibet se-
nescallus, prepositus Scbajulus, post eo-
rum administratioiiem finifam, débet in
loco sue bajulie unius mensis spatio rema-
nere, ut si contra ipsum vel suos allocatos
dicere voluerint ab ipso aliquid extorsisse,
juri pareat, & si culpabilis inventus fuerit,
eniendare cogatur, sin autem, liberetur, &
si aliquam aliam querimoniam proponere
voluerint, juxta culpe qualitatem & mo-
dum a judice puniatur, & in assisiis totum
istud publicetur. Item illi qui recipiunt
bajuliam habeant III vel IV nuntios, qui
eorum exequantur mandata, quorum no-
mina habeant senescalli. Et si alius ab illis
certis nuntiis inventus fuerit mandata fa-
ciens, capiatur & sibi non credatur vel
pareatur, & omnia ista dicantur publice
in assisiis, & sic fiât de senescallo qui per
mensem post administrationem finitam ibi-
dem debeat commorari & juri parère,
sicut de prepositis Se bajulis minoribus
superius est relatum, & hoc debcnt jurare
in institutione sui. Et si habeant legiti-
nium impedimentum , quod non possint
morari post suam administrationem, po-
terunt dimittere loco sui idoneum pro-
curatorem. Et eo tempore quo remanserit
ibi, habeat solum medietatem stipendio-
rum suorum, illorum que habebat tem-
pore sue administrationis, & non plus. De
appellationibus , que ad curiam domini
comitis defferuntur, fiât commissio in illa
terra in qua lata est sententia. Item quod
a consulibus Tolose appelletur ad vica-
rium domini comitis, & quod judex curie
vicarii cognoscat de omnibus illis appel-
lationibus autoritate vicarii. Item quod
a sententiis domini vicarii appelletur ad
senescallum, & quod judex qui continue
est cum senescallo Tolose, cognoscat de
illis appellationibus, autoritate senescalli.
Item quod a sententiis latis a singulis ju-
dicibus, qui habent spéciales judicaturas,
appelletur ad senescallum in cujus senes-
callia sunt constituti, & de illis appella-
tionibus cognoscat judex senescalli. Item
quod a judicibus senescalli, nomine domini
comitis constitutis, appelletur ad senes-
callum, nisi cum consilio suo lata fuerit
sententia, & quod senescallus tune conv-
mittat causam appellationis bonis perso-
uis non suspectis. Item quod a sententiis
latis per senescallum, tam in principalibus
causis quam in causis appellationum, vel
per judices quibus ipsius senescalli causas
commiseriiit, ad dominum comitem appel-
letur. Item quod judex appellationis, quan-
tum poterit & sibi videbilur expedire, sine
manifesta juris offensa, abbreviet causam
appellationis, & quod ad requisifionem
appellati citet appellantem vel contuma-
citer absentem, & quod possit ei statuera
terminum competentem ad prosecutionem
appellationis, sicut ei juxta quantitatem
cause videbitur faciendum. Item quod ap-
pellatione pendente nihil innovetur, & si
fuerit innovatura, incontinenti per judi-
cem appellationis ad statum pristinum
reducatur. Do judicibus, quod non insti-
tuantur per senescallum, sed per dominum
comitem vel per aliquem nomine ipsius.
Item quod judices nihil percipiant a liti-
gatoribus nec ratione compromissi expen-
sas exigant, quando continget litigatores
se exponere arbitrio eorumdem. Item quod
senescallus, judices & ballivi regant terram
secundum jura & consuetudines & usus
patrie, ut condemnationes fiant in malefi-
ciis per sententiam, non ex sola voluntate,
nec super ils, precipue in arduis negotiis,
prêter consensum domini comitis facile
procedatur ad viam conipositionis cum
curia faciende, quia tune imminet pericu-
lum & dominio comitis & condemnandis ;
si fiât compositio, fiât cum testimonio
jurisperitorum. Item ut moderate condem-
nationem faciant. Item ut pêne corpora-
les in pecuniarias non convertantur vel
commutentur. Item excessus senescalli,
judicum, balUvorum & omnium officialium
Éd.orîc.,
t. 111.
col.5i3.
Vers
"1254
i355
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i356
Ed.orig.
t. 111,
col. 314.
juxta qualîtatem culpe, veritate comperta,
puniantur piiblice, ut exeniplo illorum alii
corrigaiitiir, non enim suffi cit sola resti-
tutio illicite receptorum. Item ut omnibus
sint communes in redditione justitie, &
non dehoncstent milites & alios bonos
viros verbis contumeliosis, & quod bé-
nigne audiant omnes conquerentes. Item
ut non supponant facile homines questio-
nibus & tormentis, nisi quod, si debeant,
sententialiter fuerit pronunciatum. Item
ut homines non detineantur capti, qui pa-
rati fuerint satisdare, nisi qualitas criminis
hoc requirat. Item ut conquerentes, qui ad
presentiam domini comitis attendunt, non
molestentur propter hoc vel graventur.
Item de guidagiis, quod non concedantur
& quod pecunia propter hoc extorta resti-
tuatur. Item ne ballivie vendaiitur illis,
qui habent vadia a domino comité. Item
ut terre & vinee domini comitis tradantur
ad certum redditum, sicut melius poterit
fieri ad utilitatem domini comitis. Requi-
rantur senescalli, ut ipsi debeant diligenter
investigare quid magis expédiât domino
comiti, vendere bajulias generaliter aut
specialiter, & quod supradicti emptores
balliviarum teneantur jurare, sicut primi,
& quod sciant quantitatem venditionum
quam facit primus emptor. Item quod ali-
quis senescallus non vendat ballivias do-
mini comitis filiis suis vel fratribus vel
cognatis. Item ne senescallus aut inferio-
res ballivi vel judices, in causis aut nego-
tiis quibuscumque, subditos locorum mu-
tatione fatigent sine causa rationabili, &
singuli audientur in locis ubi ordinarie
consueverunt audiri, ne gravati laboribus
& expensis, cogantur cedere juri suo. Item
quod ex causa necessaria tantum mandent
cavalcatas, non propter pecuniam extor-
quendam, & volentes facere cavalcatam in
propria persona, non compellaiit ad eam
redimendam data pecunia. Item quod nul-
lus compellatur solvere debitum Judeis, &
quicumque Judeum suum sub alterius do-
minio invenerit, eum capere possit tam-
quam proprtum servum, nonobstante quod
moram diuturnam sub alterius dominio
traxerit. Item quod Christianis non sol-
vantur usure, usura autem intelligitur
quidquid rccipitur ultra sortem. Item pro-
videntur ne occasione mandati domini co-
mitis, senescalli se intromittant de lis, que
non sunt sue jurisdictionis, ne aliquid at-
temptent in prejudicium juris alieni.
Cette ordonnance se trouve sans autre com-
mencement & sans date à la fin d'un manus-
crit de feu M. Foucaud, conseiller d'Etat,
qui est un cartulaire de la fin du treic^ième
siècle, contenant les coutumes de Toulouse,
un commentaire sur ces coutumes, divers actes
qui regardent les comtes & la ville de Tou-
louse, Crc. '. Elle est à la suite de la fameuse
ordonnance ' du roi saint Louis du mois de
décembre 1254, &■ comme plusieurs articles de
ces deux Ordonnances sont conformes, il est
fort vraisemblable que celle de saint Louis
ayant été dressée principalement pour les
deux sénéchaussées de Beaucaire &■ de Car-
cassonne, le comte Alfonse, son frère, fit pu-
blier vers le même temps une ordonnance à
peu près semblable, dans la sénéchaussée de
Toulouse & dans le reste de ses domaines,
pour y corriger les mêmes abus qui s'y étaient
glissés dans V administration de la justice, —
[Note de dom Vaissete.]
448.
Mandements, du roi saint Louis au
sénéchal de Carcassonne^.
(1254- 1256)
I. 1 UDOVICUS... senescallo Carcassone...
Mandamus vobis, quatenus omnes
servientes, in nostris garnisionibus com-
morantes, uxores habentes, ex parte nos-
tra moneatis diligenter, ut infra Pascha
iustans Domini, si in servitio nostro mo-
rari voluerint, uxores suas secum non ad-
mittant. Actum apud Nigellam, die lune
post festum beati Dyonisii, anno Domini
M" ce L" IV".
Vers
12Ô4
L'
An
1254
12
octobre.
' [Ce ms. paraît avoir disparu].
° Voyez Laurière, Ordonnances, t. i , p. 65 & seq.
[&. plus haut, c. 1345 & suiy.]
' Doat, vol. 104, f" 41 v°.
An
iz54
novem-
bre.
l357
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i358
An
ii55
'■f
février.
II. Ludovicus', &c. senescallo Carcas-
sone. Ex parte dilecti & fidelis nostri Oli-
varii de Terminis nobis extitit intimatum,
quod G. de Niorto & B. Sermon, nepos
ejus, plurima & gravia damna intulerunt
G. de Caneto nepoti suo, qui est in custo-
dia ejus, quando ipse Olivarius erat in
servicio Dei & nostro in partibus Terre
Sancte, equitando cum armis per terram
mandamus vobis, ut abbati & conventui
Bolbonensi super his, que coram vobis
proposuerint contra marescallum de Mi-
rapisce & abbatem Appamiensem, sine di-
latione faciatis plénum jus & maturum,
non permittentes ipsos abbatem & conven-
tum a prefatis marescallo & abbate super
bonis suis, in senescallia vestra consisten-
tibus, indebite molestari. Pro Raimundo
An
1255
suam, predam etiam ipsius ac homines ab- etiam Bernardi de Flaciano, mandamus
ducendo. Quare vobis mandamus, quati
nus, si ita est, predicta da.Tina & injurias
eraendari faciatis eidem, prout fuerit fa-
ciendum, non permittentes ipsum Oliva-
rium aut predictum nepotem suum ab
aliquibus indebite molestari.
III. Ludovicus' P. de Autolio senes-
callo Carcassone Scire vos volumus,
quod nos Hugoni Britoni, latori presen-
tiura, castrum nostrum de Pesenatio, quam-
diu nobis placuerit, custodiendum tradidi-
mus ad vadia que habebat ille qui in dicte
Castro morabatur. Unde vobis mandamus,
quatinus eidem Hugoni dicta vadia per-
solvafis, & incipiet ejus liberatio die qua
dictum castrum intrabit. Actum apud Sanc-
tum Dionysium, anno Domini ]V1°CC°L°IV°,
mense dccembris.
IV. Ludovicus' senescallo Carcas-
sone Mandamus vobis, quatinus Ro-
therium & bona ipsius capiatis & capta
detineatis pro forefacto, quod ipse fecit in
Castro nostro, quod custodivit, quousque
ipse forefactum illud emendaverit vel a
nobis super hoc aliud receperitis in man-
datis.
V. Ludovicus'', &c. senescallo Carcas-
sone Ex parte dilecti & fidelis nostri
comitis Fuxensis nobis extitit intimatum,
quod super justitia quorumdam castrorum
suorum, que tenentur a nobis, & quibus-
dam aliis a bailivis nostris dampna plurima
& injurie inferuntur eidem. Unde vobis
mandamus, quatinus dampna & injurias, si
que eidem comiti a gentibus nostris illata
fuerint, emendari faciatis eidem. Ceterum
■ Doaf, vol. i54, f" 46 A. — Autre lettre au
même pour Olivier de Termes personnellement.
' Doat, vol. 154, f" 40 1°. •
' ItU. C 47 i.
' liiJ. C 48 *.
vobis, ut super quindecim libris Turonen-
sium, quas sibi assignavimus, ut dicitur,
nullam eidem contra justitiam inferatis
molestiam aut gravamen. Verum cum nos
ex parte prefati comitis fuerimus requisiti,
ut tredecim libras Turon. annui redditus,
quas Anselmus, quondam prepositus Car-
cassone, ad vitam suam percepitin Castro
de Tribusbonis, ut dicitur, deliberari fa-
ceremus eidem, eo quod nos castrum pre-
dictum cum omnibus juribus suis eidem
contulimus, prout dicit, volumus & vobis
mandamus, ut veritatem hujus rei diligen-
ter inquiratis, & nobis quod super hoc
inveneritis rescribatis. Datum Parisius,
dominica Brandonum.
VI. Ludovicus", &c. dilectis & fidelibus
suis Carcassone & Belliquadri senescallis
suis... Cum sicut accepimus, in senescal-
liis vestris multa bona Judeorum occupata
fuerint a quibusdam, qui de his minime
satisfacere curaverunt, mandamus vobis ac
precipimus, quatinus res & bona predicta
apud quoscumque detenta & a quibuscum-
que subtracta diligenter & sollicite per-
quirentes, subtractores ad restitutionem,
prout justum fuerit, compellatis, quidquid
inde recipietur vel habebitur dilectis nos-
tris Philippo, Aquensi archiepiscopo, &
Guidoni Fulcodii clerico nostro, fratri Po.
de Sancto Egidio, ordinis fratrum Predi-
catorum, & fratri Roberto, de ordine Mi-
norum, integraliter assignantes, ut inde
adimplere valeant quod incumbit. Actum
Parisius, anno Domini m°cc"'l°iv°, mense
februarii.
VII. Ludovicus', &c. senescallo Carcas-
sone... Quoniam a dilecto nostro Albiensi
episcopo, ad nostram presentiam acce-
' Çoaf, vol. 154, {° 64 i,
• liid. f» 55 a.
An
1255
fiivricr.
An
1255
An
1255
i35g
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i36o
An
1255
(lente, intelleximus, quod ille paratus est
jura nostra nobis recognoscere & servare,
ubicuniqiie intellexerit ea habere, nos diem
assignavimus eidem ad quindenam festivi-
tatis omnium Sanctorum proximo instantis
Parisius coram nobis, ad qiiam diem signi-
ficabimiis dilecto & fideli nostro Bituri-
censi archiepiscopo, ut sit presens. Vobis
mandantes, ut necessarium quantum dili-
gentius poteritis addiscatis de juribus, que
habere debemus in civitate & diocesi Al-
biensi, & ad ipsam diem personaliter ve-
niatis vel aliquem ex parte vestra mittatis
ita instructum, quod de hujusmodi juribus
nostris par ipsuni edoceri possimus ad plé-
num, nec intVa diem predictam occasione
contentionum motarum inter nos & ante-
cessores suos, nullam eidem aut ecclesie
sue seu hominibus suis injuriam aut vio-
lentiam aliquam inferatis, nec ab aliis qui-
buscumque vobis subjectis indebite per-
mittatis inferri, jus nostrum conservantes
& suum dimittentes eplscopo niemorato.
De animalibus vero civium Albiensium &
quorumdam religiosorum, c[ue ccpit Petrus
de Grava, tenens locum Balduini (.sic) de
Piano, tune senescaili, quorum partem re-
credidit & aliam partem non recredidit,
c[uia dicebat ea mortua fuisse, inandamus
vobis, ut si qua horum animalium invenire
poteritis, ipsa predicto episcopo usque ad
instans [festum] natalis Domini recredatis.
Dalum apud Morces, die mercurii post
Letare Jérusalem.
VIIL Ludovicus' senescallo Carcas-
sone Significavit nobis dilectus noster
Albiensis episcopus, quod ipse habet quas-
dam litteras patentes a nobis pro def'f'en-
dendis juribus ecclesie sue, & pro excom-
municatis perdurantibus in excommunica-
tioue compellendis ad mandatum Ecclesie
f'aciendum. Uiide vobis mandamus quati-
nus, si ita est, litteras suas teneatis eidem.
IX. Ludovicus', &c. senescallo Carcas-
sone... Episcopo Albiensi intelleximus re-
ferente, quod in presenti anno Bernardus
de Latet, capellaxius ecclesie de Genestiers,
Albiensis diocesis, prope dictam ecclesiam
a quibusdam maiefactoribus extitit iuter-
' Doat, vol. i54, f 5j a,
' liij. C 56 a.
fectus, qui excessus tam enormis inulfus
remansit, nec de eo fuit aliquid postea, ut
dicitur, inquisitum. Unde vobis manda-
mus, quatinus illos, sub quorum dominio
scelus hujusmodi extitit perpetratum, ex
parte nostra moneatis & efficaciter indu-
catis, ut de predictis maiefactoribus inquiri
faciant diligenter, ac excessum predictum,
prout decuerit, emendari. Quod si forte in
biis négligentes fuerint vel remissi, vos
hoc idem fieri faciatis, & malefactores, si
possint inveniri taliter mediante justitia
puniatis, quod pro deffectu juris ipsum
episcopum non oporteat ad nos alias labo-
rare.
X. Ludovicus', &c. senescallo Carcas-
sone Dilectus 8c fidelis noster cornes
Fuxensis, ad nos accedens, nobis conques-
tus est, quod ipsum dissaisivistis de qui-
busdam redditibus, justiciis & aliis, de
quibus ipse & pater suus fuerunt in pos-
sessione pacifica ab antiquo. Unde manda-
mus vobis, quatinus dictum comitem di-
mittatis in saisina de bis, que ipse & pater
suus ab antiquo pacifiée possederunt, quan-
tum ad vos pertinet de heresibus vel aliis,
donec aliud a nobis reeeperitis in mandatis,
quia de servicio suo & patris sui nos lau-
damus & volumus, quod honorem portetis
eidem née permittatis quod ab aliquo de
subditis nostris violentia inferatur eidem,
& si contentionem cum aliquo habuerit,
partes vestras ad reformatioiiem pacis in-
terponatis. Super bis vero, que nobis de
ipso comité mandavistis, magister Johan-
nes de Verliaco dilectus & fidelis noster,
quem ad partes Carcassone pro his & pro
aliis destinamus, vobis nostram viva voce
referet voluntatem.
XI. Ludovicus" senescallo Carcas-
sone Mandamus vobis, quatinus consti-
tutionem, quam edidimus contra hereticos
& ruptarios fk eos qui starent contumaciter
in excommunicatione per annum, secun-
dum quod alii senescaili, qui pro tempore
Carcassone fuerunt, juretis ik etiam obser-
vetis. Datum Parisius.
XII. Ludovicus' senescallo Carcas-
' Doat, vol. i54, P" 59 a.
• lèid. f 62 a.
» liU. f 6z i.
An
1255
An
1255
mars
ou avril.
An
1203
An
1255
An
ii55
i36i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
:362
An
1255
An
1255
juillet,
An
iî55
iOflt.
An
1 155
aoùl.
sone Conquestus est nobis Botetus
Cassit de Saiicto Antoiiiiio, lator presen-
tium, quod Almauricus de Narboua equos
& alias res suas absttilit eidem nec eas red-
dere vult eidem, Uiide vobis mandamus
quatinus, si ita est, hujusmodi res restitui
faciatis eidem, ad hoc, si necesse fuerit,
compellentes eundem Almauricum , nisi
subsit causa rationabilis, ob quam istud
minime facere debeatis.
XIII. Ludovicus" senescallo Carcas-
sone Mandamus vobis, quatinus inqui-
ratis, si usi fuimus [jure] quod habemus
in hereses in terra viceconiitis de Lautrec,
antequam terram diocesis Albigensis Phi-
lippe de Monteforti donaremus, & utrum
dictus Philippus in terra dicti vicecomitis
ipsis heresibus usus fuit, & utrum terra,
in qua modo petit hereses idem Philippus,
de Cafurcensi episcopo teneafur, & inqui-
sitionem diligenter factam nobis mittatis
ad octabas nativitatis béate Marie proxime
subsequentis.
XIV. Ludovicus' senescallo Carcas-
sone Per litteras nostras mandamus
senescallo nostro Belliquadri, ut cavalca-
tam submoneat, faciens secuiidum quod
vos requisivistis eundem. Diligentertamen
caveatis nobis vos & ipse senescalius Bel-
liquadri, bonum etiam consilium habeafis,
ut nemini aliquam înjuriam inferafis, pa-
cem & tranquillitatem patrie quantum
poteritis conservantes. Datum Parisius, in
festo béate Marie Magdalene.
XV. Ludovicus' senescallo Carcas-
sone Mandamus vobis quatinus inter-
ponatis partes vestras pro pace refor-
manda inter Philippum de Monteforti
militem ex una parte, Petrum vicecomitem
Lautricensem & fratres suos & avunculum
ejusdem & Amauricum de Narbona ex al-
téra. Et si pacem non potueritis inter
partes reformare, adjornetis easdem par-
tes coram nobis ad crastinum octavarum
Assensionis Domini, facturas quod de jure
fuerit faciendum.
XVI. Ludovicus', &c. senescallo Car-
' Doat, »ol. i54, {" 63 i.
■ • IHJ. f° 102 A.
> nu. f" 32 i.
■• liU. f" 54 <i.
cassone Ex parte abbatis & conven-
tus moiiasterii Fontisfrigidi, Cistercieiisis
ordinis, nobis extitit intimatum, quod
cum grangia de Paraone cum pertinenciis
suis ad eos de jure pertineat, & longo
tempore possessa fuerit ab eisdem, &
propter guerras & tempus hostilitatis eam
inhabitare & excolere non auderent, P.
de Vicinis miles defunctus eam autho-
ritate propria occupavit, & postmodum
P. de Vicinis filius ejus tenuit & nunc
tenet ipsam grangiam nec vult ipsis red-
dere, illam asserens esse suam. Qua de
causa vobis mandamus, quatinus ipsum
P. de Vicinis adjornetis coram nobis &
super dicta grangia & pertinentiis ejus
bonum jus & maturum faciatis abbati &
conventui supradictis, tantum inde fa-
cientes, quod pro deffectu vestro non
habeant ipsi monachi materiam de cetero
conquerendi.
XVII. Ludovicus', &c. senescallo Car-
cassone Mandamus vobis, quatinus
garnisionem totam amoveafis de castro
nostro Carcassone, prêter duos servientes
& unam gueitam, quos ibi retinebitis ad
vadia consueta, & volumus quod vos cum
familia vestra in eo habitetis & custodiatis.
Castrum vero de Aniorto funditus dirui
faciatis, ammota garnisione ejusdem. In
garnisione vero de Tcrminis quindecim
servientes solum dimittatis, alios amoven-
tes. Item in garnisione de Querbucio vi-
giiiti servientes solum teneatis. Garnisio-
nem vero castri de Minerba amoveatis, &
viguerio loci custodiendum tradatis sine
gagiis ratione custodic. Item castrum de
Podio Laurentii firmari faciatis, Vadia vero
servientibus amovendis & castellaiiis per-
solvi faciatis, & omnes soldarios, qui ha-
bent de nobis quinque solidos Turonen-
sium, ad quatuor solidos Turonensium
ponatis. Datum Parisius, anno Domini
M'CCI/'V", mense augusto.
XVIII. Ludovicus' senescallo Car-
cassone Si forte inter regem Aragonum
& Montispessulanos guerram oriri conti-
gerit, mandamus vobis, quatinus de guerra
illa vos non intromitlatis, nec perniittatis
• Doat, vol. 154, f" 71 a.
• liiJ. l" 64 a.
An
1205
Art
1 255
août.
An
12 55
aofit.
An
1255
An
1255
aoQt.
i363
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i364
An
1255
septem-
bre.
An
I 255
septem-
bre.
An
1 255
22 dé-
cembre
qiiod homînes terre iiostre de ease aliqua-
tenus intromittant.
XIX. Ludovicus", &c. senescallo Car-
cassoiie Significavit nobis Philippus de
Monteforti miles, quod Amalricus miles
ipsius super feodo, quod a nobis teuet,
traxit eum in causam coram judicibus ec-
clesiasticis minus juste. Mandamus vobis
quatinus, si est ita, dictum Almaricum ad
hoc quod de dicta vexatione désistât per
captionem rerum suarum compellatis.
XX. Ludovicus' senescallo Carcas-
sone Abbas de Fontefrigido petiit co-
ram nobis a Petro de Vicinis unam graii-
chiam cum pertinentes suis, que dicitur
de Paraone, pertinentem ad monasterium
suum ab antiquo, quam idem P. detinebat.
Idem vero P. respondit, quod granchiam
cura pertinentiis tenebat, que ad dictum
monasterium pertinuit, sed ipsa fuit eidera
P. assignata in assisia terre a nobis, ut
dicebat. Unde mandamus vobis, quatinus
si non fuerit ostensum suffîcienter, quod
abbas & conventus dicti loci aliquid fece-
rint, propterquod jus non habeant in pre-
dictis, granchiam cum pertinentiis suis
abbati restitui faciatis. Si vero eam dedi-
mus eidem P. in assisia terre, & hoc possit
constare per litteras nostras, quas habet de
sua assisia, volumus competens eschan-
gium fieri eidera.
XXI. Ludovicus', &c. senescallo Car-
cassone salutem. Mandamus vobis, quati-
nus Martino servienti eleemosinarii nostri,
qui de mandato apud Minerbam duodecim
denarios percipiebat per diem, & apud
Querbura sicut intellexit ad vadia octo de-
nariorum posuistis eumdera, vadia duode-
cira denariorum per diem sine difficultate
aliqua persolvatis sicut in nostris litteris
continetur.
XXII. Ludovicus^, &c. senescallo Car-
cassone Mandamus vobis, quatinus he-
reses terre vicecomitis Lautricensis & ne-
potum suorum , super quibus vertitur
contentio coram nobis inter ipsos ac di-
lectum & fidelem nostrum Philippum de
' Doat, vol. i54, f°8o h.
' Ihid. f" 74 a.
3 Ihid. f" 76 a.
* IbU. i° 76 h.
Monteforti, capiatis in manu nostra,prout
vobis alias dedimus in mandatis, & ab
ipsis eo quod hujusraodi hereses delibe-
rare noluerunt, mandato vestro recipiatis
emendam, ponentes ipsam in sufferentiam,
quousque super hoc vobis aliud duxerimus
intiraandura. Ceterura quia res ipsius vice-
comitis saisivistis, ut asseruit, occasione
cujusdam faidimenti, quod açciderat ante-
quam pacem fecissemus cum comité Tho-
losano, mandamus vobis, si ita est, hu-
jusraodi res integraliter reddatis eidem.
Datum apud Rem., die mercurii ante natale
Domini.
XXIII. Ludovicus', &c. senescallo Car-
cassone Mandamus vobis, quatinus si
Bernardus de Monteacuto de aliquibus sub
vestra senescallia constitutis conquestus
fuerit coram vobis, ad usus & consuetu-
dines patrie plénum jus&maturum faciatis
eidem. Si vero non fuerint de vestra senes-
callia, illos sub cujus existant potestate re-
quiratis ex parte nostra, ut eidera de ipsis
bonum & maturum exhibeant justitie com-
plementum.
XXIV. Ludovicus', &c. senescallo Car-
cassone Mandamus vobis quatinus di-
lectum nostrum episcopum Albiensem su-
per omnibus controversiis inter vos &
ipsum motis in eo statu in quo est suffera-
tis usque ad Parlamentura saiicti Martini
hyemalis proxime venturum, & tune nobis
referatis super hoc plenius veritatem. Da-
tum in festo sancti Mathie apostoli. —
Comparuit enira idem episcopus coram no-
bis ad parlamentum preterite Candelose.
XXV. Ludovicus', &c. senescallo Car-
cassone Mandamus vobis quatinus si
Guiscardus de Villaribus, lator presentiura,
est hères propinquior deffuncti Renerii
Chauderon & terram ipsius habere debeat,
bonam securitatera de rachato nostro reci-
piatis ab ipso, inquirentes quo tempore
terram a nobis petiit antedictam, &quanto
tempore eam tenuimus in manu nostra,
postquam a nobis earadem petiit sibi reddi,
& inquestam factam nobis remittatis sub
sigillo vestro fideliter interclusam.
■ Doat, vol. 154, f 83 a.
' Ibid. f" 84 b.
3 Ibid. f» 89 b.
An
1255
An
125(5
25
février.
An
I 256
i36;
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i366
XXVI. Ludovicus', &c. senescallo Car-
cassoiie Pro dilecto nostro Gastoae
vicecomite Beaniensi mandamus vobis,
quatinus in guerra inter ipsum & Eschi-
vatum mota nullum sucursum eidem Es-
chivato faciatis, nisi aliud vobis super hoc
dederimus in mandatis. Datum apud Cas-
trum Gaillardi, die veneris post festum
beati Gregorii.
XXVII. Margarita % Dei gratia Franco-
rum regina, dilecto suo senescallo Carcas-
soue salutem & dilectionem. Rogamus vos,
vobis, quatinus secundum quod mandavi-
mus faciatis & de consilio predictorum.
XXXI. Ludovicus", &c. senescallo Car-
cassone Mandamus vobis, quatinus ad-
jornetis coram nobis dilectum & fidelem
nostrum marescalluni de Mirapeis ad cras-
tinum octabarum instantis festi sancti
Martini hiemalis, dilecto & fideli nostro
Berengario de Podiosorigerio & Guillermo
Arnaldi nepoti suo super petitione seu
petitionibus, quas vobis idem Berenga-
rius pro se & nepote suo vobis tradet.
An
I2Ô6
quatinus Deodatum Raimundi de Sobers dicto marescallo per vos tradendis, quod
ab amenda, quam ratione pacis fracte ab
ipso & a fautoribus suis petitis, absolvatis,
quantum ad partem pertinentem carissimo
domino nostro régi. Ab illustri enim rege
Aragonum preces instantes recepimus pro
eodem.
XXVIII. Ludovicus', &c. senescallo Car-
cassone Mandamus vobis, quatinus Pe-
trum Amiet, clericum, latorem presen-
tium, in nostro servitio recipiatis, sicut
antea erat, nonobstante quod ipse a dilecto
& fideli nostro episcopo Carcassonensi be-
neficium ecclesiasticum receperit.
XXIX. Ludovicus'', &c. senescallo Car-
cassone... Significavit nobis comes Fuxen-
sis, quod super quadam contentione, que
inter ipsum & dominum de Mirapeis ver-
tebatur, coniproniissum fuit ab eisdem in
duos bonos viros, ita quod si illi duo in
unam concordare non posseut sententiam,
vos illam contentionem judicio terminare-
tis. Unde vobis mandamus, quatinus si vobis
constiterit ita esse, super hoc faciatis quod
de jure fuerit faciendum.
XXX. Ludovicus', &c. senescallo Car-
cassone Alias vobis mandavimus, quod
non permitteretis facere transitum regem
Aragonum per terram nostram cum armis,
nisi cautum esset vobis, quod aliquid non
forefaceret in terra & feodis nostris, &
super hoc debuistis consilium habere cum
nostris fidelibus de terra, sicut a nobis
recepistis in mandatis. Unde mandamus
■ Dont, vol. i54, f" 90 A.
' IbU. (" 91 a.
3 nu. f» 92 a.
* nid. {" 94 A.
'■ Itid. f 95 i.
justum fuerit responsurum, significantes
marescallo, quod si infra dictum terminum
versus partes Albigesii nos accedere con-
tingeret, eundem possemus coram nobis
adjornare, super his dictis Berengario &
nepoti suo quod justum fuerit responsu-
rum.
XXXII. Ludovicus', &c. senescallo Car-
cassone Cum episcopo Biterrensi nos-
tris dederimus litteris in mandatis, ut in-
quirat diligenter utrum karissimus & fidelis
frater noster comes Pictavie & Tholose
aut dilectus & fidelis noster comes Fuxeu-
sis in fuit possessione garde granchiarum
de Borbona, videlicet de Inter Ainbabus
Aquis & de Ampulhiaco cum pertinentes
ipsarum, & de proprietate, videlicet in
cujus terra site sint seu dominio, manda-
mus vobis quatinus dictas granchias cum
suis pertinentiis in manu nostra capiatis
& teneatis, donec per inquestam predic-
tam inter ipsos comités fuerit questio ter-
minata, in hoc enim partes consenserunt
predicte, & intérim permittatis monachos
de Borbona uti dictis grangiis & suis per-
tinentiis, .sicut ante motam questionem
utebantur, nec sustineatis quod ipsi mo-
nachi super his ab aliquibus indebite mo-
lestentur. Actum apud abbatiam Béate
Marie de Lilio juxta Meledunum, anno
Domini M°cc''L°vi°, mense maio.
■ Doat, vol. i54, [" 90 v°.
' nu. f° 93 è.
An
1256
mai.
136;
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i368
449-
Sentence arbitrale du juge de Tou-
louse entre les consuls de Pamiers
6- Sicard de Montaut ".
N~~~~ OVERINT iiniversî présentes pariter &
futuri, quod causa seu coiitroversia
-3 avril, vcrtebatur iuter domiiium Sicarduni de
Montealto, filium & heredem Sicardi de
Montealto quondam, ex una parte, & uni-
versitatem ville Appamiarum ex altéra,
super leiida seu pedagio vel passagio,
quod dictus dominus Sicardus dicebat se
debere habere & petere ab hominibus su-
pradicte ville, quaudo faciebaiit trausitum
per paxeriam suam juxta Altamripam in
flumine de Ariga, ad suam voluntatem, vel
aliter quod dicti homines cum navibus per
illum locum sine sua voluntate & consensu
ti'ansitum non habebant. Consules autem
dicte ville, videlicet Petrus de Castlardo
& Faber Montannii, ab aliis consulibus
& bajulo ville ejusdem procuratores, scin-
dici & actores in eadem causa constituti,
prout constat per litteras dictorum con-
suluin sigillo ipsorum consulum sigillatas,
quorum ténor talis est. — Pateat univer-
sis presentem paginam inispecturis, quod
nos Raimundus Segerii, Bernardus Rot-
berti, Petrus Raimundi, Bernardus Mai-
ncti, Raimundus Alsevi, Bernardus Otho,
Bernardus Bailha, Ramundus Chauzardi,
Bernardus de Altaripa, Ramundus de Fra-
reneto, consules Appamiarum, & P. de
Camels, bajulus ejusdem ville, pro nobis
& tota universitate Appamiarum, fecimus
& constituimus procuratores, sindicos vel
actores dilectos & karissimos nostros socios
& consules Petrum de Castlardo, Fabrum
Montannii & Poncium Estacb, in causa
seu causis quam vel quas habemus cum
nobili viro Sicardo de Montealto, domino
de Altaripa, coram discreto viro magistro
Aymerico Palherii, judice Tholose. Dantes
eisdem procuratoribus vel duobus eorum
plenariam potestatem compromittendi Je
' Original aux archives municipales de Pamiers.
novo, si necesse fuerit, in eumdem judi-
cem, vel rafum habituri compromissum
quod factum extitit in eumdem per pre-
dictos Fabrum Montannii & Poncium Es-
tach & eciam Balduinum & Bernardum de
Sancto Lupo apud Montemgiscardum, sub
pena centum marcbarum argenti, ratum &
lirmum habituri quidquid cum dictis pro-
curatoribus vel duobus eorum actum fuerit
in premissis vel eciam procuratum, sub
ypotheca rerum nostrarum solvi pro ipsis
si necesse fuerit judicatum, concedentes
nicbilominus eisdem procuratoribus, ut
omnes condiciones in eodem compromisse
possint apponere, que ipsis videbuntur
aliquatenus apponende. In cujus rei testi-
monium, sigillum nostrum duximus appo-
nendum. Datum Appamie, feria sexfa ante
festum beati Marcii evuangeliste, anno
Domini M"CC"LV''. — Et eciam cum eis
Bernardus de Sancto Lupo predictus, pro
se & dicta universitate in contrarium as-
serebant, proponentes quod per dictam
paxeriam seu per dictum locum transire
poterant & debebant cum liavibus suis
portando vinum vel etiam alias merces, i(a
quod non tenebantur aliquid prestare no-
mine pedagii seu passagii sive leude, nisi
leudam antiquitus tune modo consuetam,
videlicet sex denarios Morlanensium de
unoquoque cubeloto vini. De qua contro-
versia dictus dominus Sicardus de Monte-
alto ex una parte & dicti procuratores &
predictus Bernardus de Sancto Lupo cum
eis pro se & universitate predicta ex altéra,
compromiserunt unanimiter & concordes
in dictum Aymericum Palherii, tune tem-
poris judicem Tholose, tanquam in ar-
bitrum vel arbitratorem seu amicabilem
compositorem, ita videlicet quod quicquid
arbiter seu arbitrator dif'finiet inter ipsos
jure vel amicabili composicione seu qua-
libet alla voluntate, servato juris ordine
vel eciam non servato, vel quocumque
modo de predicta questione seu contro-
versia inter partes voluerit ordinare, ratum
habebunt perpetuo atque firmiter sub pena
centum marcharum argenti prestanda a
parte inobediente parti tenenti & obser-
vanti dictum seu difïinicionem vel etiam
ordinacionem arbitri supradicti. Quam pe-
nam partes fuerunt sibi ad invicem stipu-
An
1255
i369
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
'^^^ late, hoc adjecto de partium voluntate,
quod si quoquo casu pena sit alteri par-
tium commissa, dictum ipsius arbitri seu
pronunciacio vel eciam ordinacio nichil-
omiiius ia sua remaneat firmitate. Vo-
luerunt eciam dicte partes quod predictus
arbiter possit dictam questionem diffinire,
proiiunciare seu eciam quod sibi placuerit
ordinare, partibus presentibus vel eciam
altéra absente, & quod dictum suum habeal
adeo roboris firmitatem, ac si ambe partes
essent corara sua presencia constitute, &
predicta omiiia & singula attendere &
complere per sollempiiem stipulacionem
promiseruut & sub pena superius memo-
rata gratis, tactis sacrosanctis Dei Evuaii-
geliis corporaliter, juraverunt. Fidejus-
serunt eciam predicta dominus Petrus
Kogerius, quondam iilius Ysarni de Fano-
jove, & Bernardus de Miramonte, filius
Sicardi de Miramonte, qui jurati sacro-
sanctis Dei Evangeliis, promiserunt se
curaturos & factures quod universitas me-
morata dictum dicti arbitri seu arbitrato-
ris, sicut dictum est superius, teneat &
observet sub pena predicta. Quam penam,
si contraveniret, promiserunt solempniter
se alteri parti solufuros & inde eidem parti
omnia eorum bona obligarunt. Qui Ayme-
ricus Palherii arbiter supradictus, visis &
auditis utriusque partis racionibus & par-
tibus predictis iu sua presencia constitutis,
predictam questionem seu controversiam
in hune modum amicabiliter terminavit :
— Diffinivit & ordinavit & mandavif, quod
predictus dominus Sicardus de Montealto,
iilius & hères alterius Sycardi de Monte-
alto, de cetero permittat homines de Pamiis
transire. per dictam paxeriam seu locum
cum navibus suis cum vino & cum aliis
mercibus, cum leuda consueta, scilicet de
quoque cubeloto vini sex denariis Morla-
nensium, & nichil aliud contra voluntatem
transeuntium non recipiat ab eisdem. Et
mandavit & voluit, quod pro bono pacis &
concordie, & maxime quia aliqua molen-
dina dicti Sycardi sint prope dictum locum
seu passagium deteriorata, dicti consules
& universitas jamdicta douent & solvant
eidem domino Sycardo sexaginta libras
bonorum Turoneusium, medietatem hinc
ad festum Pentecostes & jnedietatem ad
iSyo
festum beatî Johannis Baptiste. Et hoc
omnes teneant & compleaut sub pena
superius memorata & sub virtute presfiti
juramenti. Actum fuit hoc & ita a predicto
judice diffinitum, octavo die exitus mensis
aprilis, régnante LodovicoFrancorum rege,
Alfonso Tholosano comité, Ramundo epi-
scopo, anno M° CC° LV° ab Incarnacionc
Domini. Hujus rei sunt testes Arnaldus de
Escalquenchis & magister Ludovicus, rec-
tor ecclesie de Quinto, légiste, & Willel-
mus de Cogesio miles & Ramundus de
Levibus & magister Arnaldus de Franno &
Willelmus Limosii clericus & Paulus, pu-
blicus Tholose notarius, qui cartam ipsam
scripsit maudato judicis antedicti...
45o. — CCCXII
Actes tru -liant les différends qui s'é-
toïent élevés entre Alfonse, comte
de Toulouse , 6* les hahitans de
cette ville '.
I. -v TOVERINT universi présentes lifteras
IN inspecturi, quod prudentes viri ma-
gister Guillelmus Rolandi, canonicus Pa-
risiensis, & Philippus de Aquabona miles,
ad partes Tholosanas a domino Alfonso,
illustri comité Pictavie & Tholose, super
magnis & arduis negociis destinati, statum
terre ad communem utilitatem in melius
reformare volantes & jura domini comitis
conservare illesa, consulibus Tholosanis
plures articules amicabiliter proposuerunt
ex parte domini comitis, in quibus & equi-
tas ledi & juribus domini comitis detrahi
videbatur, postulantes nomine domini
comitis dictos articules emendari, nisi ali-
quod rationabile proponere vellent, prop-
ter quod ipsi deberent desistere a postula-
tioue predicta. Et ut deliberandi haberent
copiam pleniorem, in scriptis dictos eis
articules tradiderunt. Ad hec predicti con-
sules, deliberatione prehabiJa, ad sii\gu-
los articules responderunt, paucos ex eis
• Trésor des chartes; Toulouse, sac 4, n, i5,
(J. 307 j original scellé.]
An
1 265
Éd.oric.
t. m,
col, S14,
An
iî55
juin.
An
I 2J5
1375
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1376
An
An
1255
avant le
12 dé-
cembre.
cloniiiuini regem comiserat seu deliquerat
usque ad illani diem, remitebat eiJera &
condonabat. Insuper mandavit nobis, quod
quicquid tune teiiebat seu possidebat tara
in terra sua qiiain in senescallia nostra vel
in posteruni quocumque generis modo
ncquirefret] seu obveniret ei in eodem ,
faceremus illud ei tenere in pace & ipsuni
deffenderenius in eodem. In cujus rei
testimonium, présentes literas sigilli nostri
munimine fecimus roborari. Datum apud
Monteniregalem , anno Domini M° cc°
quinquagesimo quinte, in vigilia sancti
Barnabe apostoli.
452.
Mémoire du comte Alfonse contre les
consuls de Toulouse ' .
HEC SUNT CAPITULA , IN QUIBUS CONSULES TIIO-
LOSANl INJURIANTUR DOMINO COMIÏl.
PRIMO, quia consules Tholosani citant
ballivos domini comitis, si sibi non
pareant in suis mandatis quibuscumque,
ut apud Tholosam veniant responsuri co-
ram ipsis, & si ipsi bajuli domini comitis
ad mandatum eorum non venerint, consu-
les pignorant homines domini comitis de
diocesi Tholosana, & extra diocesim Tho-
losanam in terra domini comitis, in nullo
culpabiles, sub balliviis dictorum ballivo-
rum in terra domini comitis constitutos.
Item si aliqui nobiles de terra domini
comitis alicui Tholosano in debito aut
alio teneatur, consules mandant eis ut red-
dant, quod si non faciant ad eorum man-
datum, consules pignorant per unum aut
duos garciones & pignorari faciunt ho-
mines ipsornm nobilium de terra domini
comitis pro debitis dictorum nobilium do-
minorum suorum, licet ipsi homines pro
dicfis debitis non fuerint obligati. — Item
citant milites de terra domini comitis, ut
sujîer causis quibuscumque apud Tholo-
' Minute originale, J. 3r8, n. 85. — Teulet &
de Laborde, Lavettes du Trésor des Chartes, t. 3,
pp. 276 à 278.
sam coram ipsis veniant responsuri, 8i si
non veniant, destruunt bona ipsorum 8j
eos pignorant, licet illi milites in curia do-
mini comitis coram senescallo parati sint
stare juri, & propter hoc castrum Bernardi
Convenarum , quod est de feodo domini
comitis, funditus destruxerunt. — Item
quando delicta conmittuntur inter civem
Tholosanum & aliquem extraneum extra
Tholosam vel ejus territoriura aut tene-
mentum , aut in diocesibus Agennensi,
Caturcensi vel alibi in omni terra comi-
tatus Tholosani, consules volunt de hoc
cognoscere & super illis delinquentes pu-
nire, etiam contra inhibitionem senes-
calli domini comitis, nec perraittunt quod
puniantur ubi delinquerunt (.sic) vel quod
senescallus domini comitis aut locum
ejusdem comitis tenens de hoc cognoscat,
quanquam conventus coram dicto senes-
callo aut curia domini comitis velit &
offerat stare juri. — Item quando queri-
monie proponuntur coram vicario domini
comitis apud Tholosam, locum domini
comitis ibidem tenente, litigantes aut alter
ipsorum sine auctoritate & consensu vi-
carii & judicis sive etiam contra eorum
inhibitionem expressam constituunt sive
eligunt sibi judices, scilicet quemdam pel-
liparium, sutorem aut quamlibet vilem
personam & imperitara de villa Tolose, &
jurisdicioiiem domini comitis deludentes,
nolunt in curia ejusdem comitis respon-
dere, & consules iiiterdixerunt advocatis
Tholosanis ne prestent patrocinium in
curia dicti vicarii, nisi coram judicibus in
forma predicta a litigatoribus vel eorum
altero sic constitutis vel electis. — Item
consules interdixerunt advocatis Tholosa-
nis, ne prestent patrocinium hominibus
extraneis, sive sint de terra domini comitis
sive de aliis terris, contra civem Tholosa-
num, super injuria vel violencia aut alio
malelicio conquerentem. — Item consules
non permittunt mercatores extraneos pu-
niri, quando in civitate Tholose furantur
pedagium domini comitis, nec permittunt
quod vicarius habeat emendam domini co-
mitis pro dicto furto, quod est LX solidorum
& unius denarii. Et cum vicarius pignorat
dictos mercatores ex causa predicta etiara
extra Tholosam & ipsius territorium seu
"" — i377 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. ïSvS ""
An ' ' 'An
teiiementiini , constiles restitii[u]at pig- facil Tholosc 8c vult ac precipit qiiod com- '^
nora mercatoribus qui clelinqueruiit (sic), muaitcr mittatur in villa Tholose & terra
iiivito vicario & sibi expresse prohibente, & peiiam iniponit, consiiles penam illam,
& ita privatur dominiis cornes jure siio qnaiido conniissa est, exigunt & levant ad
& maleficia rémanent impunita. — Item opus sui, nec volunt quod vicarius aliquid
licet adulterium sit maximum crimeu jure exigat nomine domini comitis, & breviter
. divino & humano, consules non permit- dicunt & pro certo asserunt, quod dominus
tunt adulterum,! in domo adulteri cum cornes in civitate Tholose solum habet 8c
adultéra deprehensum, capi vel puniri. — habere débet de siniplici clamore V solidos,
Item consules prohibent ne vicarius possit de ictu usque ad eff'usionem sanguinis LX
inquirere seu cognoscere super injuriis 8j solidos & in magnis criminibus incursiim.
criminibus Tholose vel extra commissis. — Istis autem tribus débet esse contentus,
Item prohibent consules ne vicarius possit nec plus habet in villa predicla, sicut di-
compellere testes ad perhibendum testi- cunt. — Item cives Tholosani emunt terras
monium veritati, in causis que coram ipso & feoda militum de terra domini comiiis
agitantur. — Item consules confessiones sine laudimio & scientia domini comitis
& recognitiones in judicio factas coram aut locum tenentis. — Item si aliquls
vicario domini comitis reputant nullas extraneus teneatur alicui Tholosano in
esse, 8c dicunt quod nuUum afterunt pre- debilo aut alio per cartam alicujus notarii
judicium confessis aut recognoscentibus, Tholosani, & ille debitor solvat extra
licet de ipsis confessionibus & recognitio- Tholosani illi creditori debitum suum &
nibus constet per scripturam publici no- de solutione extra Tholosani facta publies
tarii cirrie domini comitis vel per ydoneos carta fiât, volunt consules quod carte obli-
testes. — Item consules non permittunt gationis facte apud Tholosam credatur 8t
quod vicarius banniat sive sesiat bona ali- non carte solutionis, immo nichilominus
cujus accusât! vel capti, donec fuerit con- compellunt debitorem ad solvcndum dic-
dempnatus, licet persoaa sit suspecta & tum debitum, licet asserat se solvisse Si id
crimen sit taie, par quod bona ipsius do- probare sit paratus. — lu multis vero aliis
iniiio comiti incidant in commissum, & ita injuriantur domino comiti consules & ci-
datur oportunitas delinquenti subtrahendi ves Tholosani.
bona sua mobilia, & sic privatur dominus Item quod nuncii, qui mittentur apud
comes jure suo. — Item consules non per- Tholosam, inhibeant civibus, ne ipsi vel
mittunt, quod vicarius intersit iiiquisitio- quicumque alii retineant pedagia domini
nibus, quas ipsi faciunt super criminibus, comitis vel per fraudem vcndicent. — Iltm
cum bona delinquentium domino comiti quod exigatur emenda super eo, quod ci-
debent incidere in incursum, & sic pri- ves Tholosani funditus diruerunt casfrum
vatur plerumque dominus comes jure suo. Bernardi Convcnnaruni, quod tenebat in
— Item licet omnes justicif» Tholose sint feodum & homagium a domino comité
domini comitis, consules t^meii prêter Tholosano, & quod emenda vel satislactio
débitas condempnationes, quas vobis fa- competens de dampnis illatis fiât niiliii
ciunt, iterum alias condempnationes fa- supradicto. — Item quod injuria & dede-
ciunt ad opus sui pro eodem crimine, & eus, illata gentibus magistri Rollandi 8c
eciani majores quam condempnationes do- Philippi de Aquabona, militis, nunciorum
mini comitis, quod est contra jus com- domini comitis, emendenlur.
mune 8c specialiter contra jus domini co- Au dos : Laudat dominus Guide Fulco-
niitis. — Item consules non permittunt, dius.
quod ad dominum comitem ab eoruni sen-
tenciis appelletur, nec ipsas appellatioiies
reciperent, quascumque contra seV.ten-
ciam rationabiliter a gravalo, contra quem
ferlur sentencia, possit opponi. — Itom
quando dominus cornes nionetam suan\
vm. 4^
i379
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i38o
Ëd.oria.
t. 111,
col. 5i6.
An
1255
juillet.
453. — CCCXIII
Sentence du sénéchal de Carcassonne
contre le comte de Foix',
IN nomine Domini nostri Jesu Christi,
amen. Noverint universi preseutem pa-
ginam iiispecturi, quod discordia erat iiiter
excelleiitissimum doniinuni regem Fraiicie
& gentes suas ex una parte, & nobileni vi-
rum doniiiium R. Dei gratia coraitem Fuxeii-
sem ex altéra, super majoribus justitiis cas-
tri de Podioiiauterio. Asserebat siquidem
dictus cornes coram nobis P. de Autolio,
milite, senescallo Carcassone & Biterris,
quod justifie de morte hominis dicti cas-
tri solebaut ad vicecomitem Carcassone
pertinere, & postquam dominus rex istam
terram adquisivit, ad ipsum dominum re-
gem pertinuerunt & ad ipsum dominum
comitem, nec pertinent sicut domino régi
pertinebant, ratione assisie sive assigna-
tionis in dicto Castro, ex parte domini ré-
gis domino Rogerio Bernardi patri suo
quondam facte, quibus majoribus justitiis
asserebat predictum dominum comitem
patrem suum & seipsum usos fuisse, & eos
usque nunc possedisse. Confitebatur tamen
se ex dono domini régis habere & ab ipso
tenere quidquid habet in Castro supra-
dicto. Verum quod nos seuescallus pre-
dictus dubitabamus de predictis nec crede-
bamus, quia nobis significatum fuerat quod
majores justifie dicti castri domino régi
pertinebant, & eas dominus rex, sicut do-
minus superior, semper possederat post
adquisitionem hujus terre & nunc possi-
debat vel quasi, & pro jure tam domini
régis conservando quam domini comitis
supradicti, inde inc[uisivimus veritatem
cum personis nobis nominatis, tam ex
parte domini comitis quam ab aliis plu-
rimis fidedignis. Facta itaque diligent! in-
quisitione,& [de] bonorum virorum consi-
lio, diligenter visis & intellectis universis
& singulis in processu ipsius inquisitionis
contentis, die presenti predicto domino
comiti assignata & Bernardo de Solario
vicario ejus in Carcassona, ab ipso procu-
ratore ad hoc constituto coram nobis ad
sententiam audiendam, assidentibus nobis
sapientibus viris jureperitis domino R.,Dei
gratia abbate Sancti Affrodisii Biterrensis,
domino Petro Veziano, sacrista ejusdem
ecclesie, domino Guillelmo de Banneriis
judice Biterris domini régis, & magistro
Poncio de Quadraginta, necnon nobilibus
viris domino Philippo de Monteforti, &
domino Petro de Servascriptoris, coram
positis sacrosanctis, & dicto procuratore
coram nobis constituto, Deum pre oculis
habentes, sine acceptione personarum,
diffinitive pronunciamus predictum domi-
num comitem Fuxensem non possidero
vel quasi majores justitias dicti castri de
Podionauterio, scilicet de morte homi-
nis vel de homicidiis vel de bonis com-
missis hereticorum vel etiam faiditorum,
qui inter majores justitias reputantur, nec
esse in possessione eorum, imo dominum
regem Francie habere possessionem vel
quasi predictarum majorum justitiariim in
predicto Castro de Podionauterio & per-
tinentiis ejus, sicut dominum superiorem,
sententialiter judicamus. Lata fuit hec sen-
tentia in publica assisia, in palatio domini
régis apud Biterrim, in presentia & testi-
monio domini Guillelmi Le Pelu, domini
Barbeauri, domini Raymundi de Durbanno,
domini Odonis de Brencort militum, ma-
gistri Bartholomei de Podio, magistri Pétri
de Villalonga & plurimorum aliorum, &
mei Pétri Grandis, publici Bitterensis no-
tarii domini régis, qui hec scripsi man-
date dicti domini senescalli, anno Domini
M° cc° L° V°, V idus julii, régnante Lodo.
vico rege, & signum meum apposui.
An
h'd.orie.
t. lur
col. 517.
' Archives du domaine de Carcassonne. [Dont,
vol. 171, (" 127.]
i38i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i382
An
iî55
septem-
bre.
An
1255
septem-
bre.
454. — CCCXIV
tiim 8i burgensium iiostrorum. In cujus rci
testinioiiium, nos & Johanna uxor nostra,
Pictavie & Tholose comitissa, sigilla nos-
tra presentibus duximus apponenda. Ac-
An
1265
Affl-anchissement de quelques serfs tum apud Vicenas, anno Domini m-cc-l"
.,,. 7 T- r f quinte, mense septembri.
par Aljonse, comte de louLouse o*
la comtesse Jeanne, sa femme '.
ALFONSUS, filius régis Francie, cornes
Pictavie & Tholose, & Johanna uxor
ej us, comitissa Pictavie & Tholose, univer-
sis, &c., salutem. Noveritis, quod noscon-
sensu unauimi Petrum de Louberetes,
Guillelmum de Louberetes, Poncium de
Louberetes, & Bernardum fratres, & Va-
lenciam & Geraldam sorores fratriim pre-
dictorum, cuni omiii eoruradem proie pro-
creata ab ipsis vel etiam procreanda, ab
omni servitute corporis, qua nobis & nos-
tris heredibus tenebantur, absolvinius,
ipsos in plenarie libertatis beneficium pro-
vocantes, & quicquid in bonis ipsoruiii, ea
occasione quod homines nostri erant de
corporé, habemus vel habere [possumus],
extunc sibi remittimus & quitamus, salvo
tamen nobis & heredibus nostrisomni jure
nostro, quod in terris & possessionibus
nostris ipsorum habebamus vel habere
debebamus. In cujus rei testimonium, si-
gilla nostra presentibus duximus appo-
nenda. Acttim apud Vicenas, anno Domini
M<'cc°L° quinto, mense septembri.
Alfonsus, &c. universis, &c. Noveritis,
quod Petrus de Louberetes nobis fecit ho-
magium de Villa Hermiercum pertinenciis
suis, dyocesis Tholosane, de qua quidem
villa ipsum Petrum in franchum hominem
& burgeiisem nostrum recepimus, salvo ta-
men omni jure cujuslibet alteriiis. Voluit-
que idem Petrus & spontanée concessit,
quod de quolibet homine vel femina, ibi-
dem per annum habitantibus & focum te-
nentibus, nos & heredes nostri habeamus
quolibet anno duos solides Tur., salvo ta-
men nobis & heredibus nostris alto domi-
nio nostro, exercitu, cavalcata & ceteris,
que in aliis villis terre nostre habemus &
consuevimus habere, scilicet in villis mili-
■ Cartulaire d'AIfonse, comte de Toulouse.
[jj. 24 B, f. 4 y.]
455.
Tableau sommaire des griefs du comte
Aljonse contre les consuls de Tou-
louse '.
DE judicibus, quos volunt ponere liti-
gantes in curia domini comitis, non-
obstante judice domini comitis.
De proybitione quam fecit capituliim
advocatis omnibus ne litigent coram curia,
nisi demum positis judicibus.
De illis qui furantur pedagium, quod
habeat dominus comes LX solides & r d.
De vicario quod non possit inquirere
seu cognoscere super aliqua injuria vel
criniine.
De adultère non capiendo cum adultéra
in domo hominis, licet nudi in eodem lecto
inveniantur.
De proybiciene quam faciunt advocatis,
ne prcstent patrocinium heniini extra-
neo, si aliquis civis de injuria vel violencia
de dicto extraneo conqueratur.
De proybiciene quod vicariiis non pos-
sit testes compellcre ad dicendum testimo-
nium veritati.
De facto salini, quia burgenses & alii
vendunt sal in Tholosa & non debent fa-
cere.
De confecionibus accusatorum de cri-
mine factis coram vicario, testibus etiam
adibitis, quas non admitunt nisi coram
capitule iterum confifciWur,
De hominibus Tholose, quando dolin-
cunt in aliqua villa vel castre in ceinitatii,
volunt eos recuperare & quod jus faciant
in Tholosa & ibi puniantur, non ubi deli-
querint.
De hominibus extraneis, qui einunt do-
' Original, J. 1028, n. 16,
An
i 255
i383 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. i384
An ^ An
''■''' nios in Tholosa, Ut possiut leudam Si pe- tis disbanniri, cnm non esset cîvis tune '^■'■'
dagiiim evitare suarum mercaturariini, & temporis Tholose.
non faciunt in Tholosa nianssionem. De appellacionibus vestrarum sentencia-
De questionibus & petitionibus factis in runi facfis domino comiti,quam non admi-
bonis adjudicatis domino comiti per incur- titis, ymmo dicitis quod a vestris senten-
sum ipsi consulcs vohint cognocere. ciis non potest quis apellare.
De proybicionequam faciunt, ne vicarius De vicario quod si interficiatur, posset
banniat bona alicujus accusati vel capti, interfector evadere cum M sol. & I d.
donec fuerit condemnatus, & ideo mobilia
intérim subtiauntur & ea amitit dominus — r—
cornes.
De inquisitionibus quas facit capitulum, .rg
quibus non vultquod vicarius intersit.
De pignorationc, quam facit capitulum ? n • •
hominibus militum pro baratis & debitis ^aCttre d Alfonse de Poitiers aux con~
que debent milites, licet homines non sint suis de Toulouse '.
fidejussores.
De pignoratione quam faciunt bomini- » LFUNSUS, &c., dilectis & fidelibus suis
bus comitis, quando balHvi nolunt manda- l\ consulibus & consiliariis ik universi- ".
tis eorum bobedire. ■ tati civitatis 8c suburbii Tholose, salutem ,,j^_
De niilitibus quos distringunt, ut de cum dilectione sincera. Sicut bone con- "^nbra.
feudo quod tenent domini comitis respon- suetudines in singulis regionibus sunt ser-
deant coram ipsis consulibus. vande, sic maie adinventepenitusabclende,
De defencione quam faciunt bominum ad quas in defensionem longinqui tempo-
extraneorum, qui pedagium non solverunt, ris nec suificit usus nec proficit, qui
quod non pertineat ad eos, cum sint ex- quanto prolixior, tanto pernitiosior elimi-
traneyj ymmo vicarius débet eos punire in nandus est potius quam fovendus. Nos sa-
LX sol. & I d. ne, qui nostrorum jura fidelium sic firma
De condempnationibus C sol. & ce & volumus observari, ut nostra minime ne-
ccc & pluris, quas faciunt comuiii hujus gligere videamur, vos dudum & sepius ))er
ville, & domino comiti nonnisi il sol. vel V sollempnes nuncios nostros monuiiuus ut
tanfum, quantumcumque fuerit magna in- ea, t[ue in nostram & nostrorum subdito-
juria sine sanguinis effusione, nam de rum injuriam sub colore consuetudinis in
sanguine habet XXX sol de salvitate vel usum, vel ut melius dicamus abusum, nos-
LX sol. aliunde. tro vel predecessoris nostri temporibus
JDe destruxione de Saboneriis, que villa redegistis, salubriori dimitteretis consilio,
erat de feudo domini comitis. quod tamen hactenus facere noluistis, licet
De illis qui abstulerunt pignora nunciis articuli sigillatim percosdem nuncios vobis
domini comitis, quos nolunt punire nisi expressi fuerint, quos bomir.es tanti con-
nuncii jurent coram ipsis consulibus & silii, quanti vos esse credimus, nec decebat
prestito juramento conquerantiir dicti defendere nec tenere. Verum fam evidens
nuncii vel vicarius, sicut facerct aliquis nostri dominii prejudicium in divinam ce-
civis Tholose. dens injuriam & enormem nostrorum iide-
De pisquerio B. Paratoris & paxeria
Verduni & Venerce dirutis, que erant do-
mini comitis. ■ Minute originale, J. 3.8, n. 83 ,08 & ,09.
De inpeditione platée domini comitis, ^opie du temps, ,h.A. n. 84 _ Publ.eepar Ca-
^. ,. . tel : Histoire Jei comtes de loulouse, d après la
ciue est lusta Garonam, de qua non per- , , ,, ■ ,.,, , ^ r, r ^ o, ,
1 ' ' .» ' transcription de chancellerie de JJ. 24 b. 1. 6 t* 7,
mititis vicario lacère prohcuum domini ^^ec la mauvaise date de 1254, rfom.mc p.ox.ma
comitis, cum sit propria ipsius. postfcstum scincti NicoUi. La seule date vraie est
De bonis bannitis Johannis de Auca- celle du 12 décembre 1 255, qu'elle porte dans unç
vijla, Cjui fliratUS fliernt knulam, tjUC feçis- r.iitrc copiçdi; inçmç registre, f. 3, v",
i385 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. i386 '
,. An
lium lesionem, iilterius sustincre ciim bannis. — Ciim autcm civeni alu[ticm Tlio- "^■'
bona conscientia non valentes, longa satis losamim extra Tholosam & territorium in
deliberatioiie preliabita& multorum corn- alia terra nostra offendi contigerit in
municato consilio sapientum & virorum persona vel rébus, excessum hujiismodi
Deum timentiuni, ea que per vos corrigera non per vos set per ballivos nostros discuti
noliiistis, auctoritate nostra duxinuis ad volunuis & prout res exiget emendari. Et
statiim debitum reducenda, Vobis igitur si forsan cohertione hujusmodi usos vos
districte mandamus, ne vicarios, ballivos esse dicitis, perversam consuetudinem, que
vel officiales nostros pro facto quolibet ad réuni ad forum actionis pertrahens juris
suum officium pertinente citetis vel coram ordinem pervertebnt, omnino duxinius abo-
vobis respondere cogatis velin eos aliquem lendam. — lUud etiani, quod ex usu lon-
exerceatis districtuni, nec pro ipsorum gevo defenditis, similiter duximus repro-
debitis vel delictis honiines nostros de bal- banduni, videlicet quod super qiserimoniis
liviis eorumdein impediatis vel eorum pi- advicarium nostrum Tholosanuni perlatis,
gnora capiatis, cum ad nos solos pertineat alter ex litigatoiibus ejus possit jurisdi-
eorum cohertio & corrcctio, vel ad eos tionem éludera, dum tamen paratuni se di-
quibus committimus vices nostras. — Quia cat coram communibus litigare judicibus,
vcro dudum mandavimus & publiée fecimus quorum unum ipse protinus nominabit
interdici, ne pro debitis dominorum sub vilem forte vel abjcctani personam & aller
nostro dominio consistentium eorum ho- alium, & sic coram dicto vicario postea mi-
mines pignorentur, pro eisdem debitis nime comparebunt. Cum sit enim equitati
specialiter non astricti, quod generaliter contrarium naturali c(uemquam ad cou-
omnibus inhibuimus, vobis specialiter promittendum compelli, cum etiam niani-
inhibemus. Quod si dicti doniini alicujus fcstum errorem contineat, ut privatorum
ejt vobis fuerint debitores, vel alii quilibet consensus eum judicem faciat, qui nulli
Tholose domicilium non habentes siqui- jurisditioni preesse dinoscitur, hune usum
dem ibi contraxerint & ibidem inventi fue- quantumcumque longevum, cum multis
rint, quin do dictis debitis ibidem respon- predecessoris nostri rancoribus usurpatum,
deant non vetanius. Quod si absentes, tanquam errore plénum & ratione vacuuni
ratione confractus apud vos celebrati, ci- merito duximus elidendum. — Quia vero
tandos duxcritis, vestram consuetudinem plerumquccontingit mercatores extrancos,
in hac parte folerannis ad presens. Si ta- per Tholosam transitum facientes, nostra
nien ad citationem vestram non venerint, pedagia defraudare, vobis obnixius inhibe-
quod bona ipsorum sine nostra vel balli- mus ne nostrum impediatis vicarium, quo-
vorum nostrorum licentia capiatis vel in minus eos puniat & penam ab eis habeat
eos faciatis aliquam aggressuram cujuslibet in pedagiis usitatam, que est LX solidoruni
consuetudinis seu usus obtentu, sustinerc & I denarii, prout intelligi nobis datur, set
non possumus nec debemus, ne id uiterius nec impediatis eumdem, quominus de ex-
atteinptetis vobis disfrictius inhibentes. cessibus, extra urbeni & territorium in
Set in hoc Casu, si in bona debitorum seu sua commissis ballivia, inquirat ubi volue-
possessionem bonorum fuerit missio fa- rit, prout eidem & suo judici de jure vide-
cienda, ad nostros ballivos fiducialiter re- bitur faciendum. — Porro quod vobis mi-
curralis, quibus obnixe precipimus quod rabili privilegio vendicatis, latas scilicet in
sine subteifugio & calumpnia super hoc curia vestra sententias esse tante dignitatis
faciaiit cum judicum suorum consilio quod & ponderis ut ab eis nequeat ap]iellari,
de jure fuerit faciendum. Set nec pro quo- juste & rationabiliter confutamus, distric-
cumque delicto terras baronum nostrorum tissime vobis mandantes, quatinus appel-
vel alioruni fidelium autorifnte vestra inva- lationibus omnibus deferatis, quas ad nos
dcre vel vastare sine nostra licentia pre- interponi contigerit a curie vestre senten-
sumatis, vestram quidcm consuetudinem, ciis, in casibus a jure concessis nec eisdem
si qua est in hac parte, que dicenda est pendentibus aliquid innovetis, nec appel-
potius corruptela, ratione prc\ia rcpro- lautes aliquatenus offendatis, nec appel-
An
1255
l387
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i388
lare volentes minis vel terroribus apertis
vel claiidestinis retrahatis. — Quia vero
multam absurditatem contiiiet & miiltis ca-
lunipiiiis viam parât, quod apud vos dicitur
usitatum, ut videlicet instrumenta extra
Tholosam facta, quamvis sint publica, su-
per solutionibus debitorum que Tholosa-
nis civibus debebantur fidem non faciant,
side dictisdebitis instrumenta monstrantur
confecta per notariés Tholosanos, volu-
mus 8c mandamus id apud vos ammodo ser-
vari. Cum enim par sitaliorum notariorum
auctorifas & major forsitan aliquorum, fi-
dem parem haberi volunius omnium iiis-
trumentis. — Ceterum interdicta, que fe-
cisse dicimini, ne advocati Tholose in
curia vicarii nostri ferant alicui patroci-
nium, nec patrocinentur extraneo contra
civem, cum sint ad presidium & velamen
malicie calurapniari volentium & oppres-
sionem nonmodicam advenarum, iniqua pa-
riter & illicita fuisse decernimus, & qua-
tinus processere de facto, a vobis eadem
indilate relaxari mandamus. — Preterea,
cum bone memorie R., quondam comes
Tholose predecessor noster, tempore quo
decessit esset in possessione vel quasi po-
nendi consules iu civitate Tholosana, de
qua possessione nos spoliastis minus juste,
volumus & precipimus ipsam possessionem
jiobis restitui indilate. — Demum prete-
rire non possumus indiscussum, quod
quando nuncios ad vos mittimus, litteras
de credencia vel etiam alias consulibus &
consilio vel universitati portantes, consu-
les eos loqui ipsi universitati vel consilio
non permittunt, nisi prius ipsis consulibus
credenciam suam seorsum dixerint, vel lit-
teras alias, si quas habent, ostenderint. Ex
quo sequitur quod verba nostra, que nun-
ciis sive litteris credimus, & (corr. ad)
nostros subditos transitum liberum habere
nequeunt, & potest fieri suboruatio inter
moras, que nobis cedit in dedecus & posset
cedere in jacturam. Quod quia equo
animo sustinere non possumus, vobis pre-
cipiendo mandamus, quatinus ab hujus-
modi presumptione cessetis,ad requisitio-
iiem nunciorum nostrorum générale con-
silium, cum ei scripserimus, congregetis,
& si res exegerit parlamentum, ut omnes
mandata nostra licenter audiant, que sic,
dante Domino, temperabimus ut ;'.b equi-
tatis & juris tramite non recédant, cervico-
sis & discolis terroreni ingérant, gaudium
vero fidelibus & devotis. — Hec autem ad
presens per dilectos nostros — taies — &
presentis pagine testimonium vobis duxi-
mus intimanda, donec super quibusdam
capitulis aliis, que vobis alias sunt expo-
sita, consilium plenius habuerimus. Set &
dictis nunciis nostris soUempnibus creda-
tis & obediatis in omnibus, que vobis ex
parte nostra proponenda duxerint vol
etiam injungenda, & in premissis vos ta-
liter habeatis, ne acumulato contemptu
manum cogamur apponere graviorem, —
vel sic : taliter habeatis ut devotionein
vestram & fidem possimus morito coni-
mendare — vel totum slmul : vos taliter
habeatis. ut devotionem vestram & fidem
possimus merito commendare, nec accu-
mulato contemptu manum cogamur appo-
nere graviorem.
Utuutur cives Tholosani, quod quando
dominus comes mittit litteras de credentia
vel alias per aliquos bonos viros universi-
tati vel consilio generali Tholose, nun-
quam illi nuncii possunt suam credentiam
dicere consilio vel universitati vel lifteras
suas ostendere, donec omnia solis consuli-
bus revelaverint, & tune postea consules
loquuntur quibus volunt & subornant eos,
taliter quod nichil respondetur nisi quod
ipsi dictant. Quantum autem sit hoc de-
decus & quanti periculi, vidoat dominus
comes cum suo consilio, & si est apponen-
dum, apponi faciat, alioquin dimitfat.
Non omnia capitula posui, que continen-
tur in cedula michi reddita, quia multa sunt
ibi que possent de consuetudine obtineri,
8c credo predicta sufficere liac vice, salvo
consilio meliori. Quod enim de adulterio
ponit inter capitula non accepto, cum
enim inquisitio hujusmodi que fit circa
capiendos adulteros, aliéna sit ab omnium
fere consuetudinibus regionum prêter nos-
tram, nec etiam sit de jure, nisi in certis
casibus, inquirendum, non reprobo si suam
sibi petunt consuetudinem observari, 8c
eam infringi esset materia magni mali. —
Quod sequitur, quia vicarius non permit-
titur inquirere de injuriis Tolose 8c extra
commissis, pro parte posui, scilicet de hiis
An
1255
An
1255
i389
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1390
t. m,
col. 517.
An
ii55
h'd.oric.
l. III,
col. ii8.
que extra, de hiis que intus credo ad capi- erit forma sigilli principalis : sigiium do-
tulum pertinere. — Quod sequitur de tes- mîni comitis, & infra circulum habebit
tibus conpellendis, non est ita ex abrupto supersigillum, in quo erit signuni crucis
mutandum, sienim generalis consuetudo domini Raymundi, quondam comitis To-
in civitate illa est ik in aliis multis. Si lose. Subscriptio sigilli erit : Sig-iZ/um curie
vero in eorum curia non servatur, & ipsi vkariiTolose, nuUo nomine exprcsso. Et
vellent in curia vicarii specialiter hec ser- pro singulis litteris in quibus non erit
vari, esset iniquura & minime tolerandum, nisi supersigillum, duo denarii Tolose
Scideo Veritas est scienda. — Quodsequitur dabuntur, unus pro sigillo & alius pro
de confessionibus & recognitionibus factis scriptore. Et pro sigillandis aliis litteris, in
coramvicario, quasnullasreputant, frustra quibus erit magnum sigillum cum supersi-
poneretur. Error enim est juris quod non gillo, dabuntur xii denarii Tolos. quorum
possunt cogi deponere, nisi velint, set si in mcdietas erit scriptoris. Et si tanta esset
causis pronunciant contra aliquos, contra scriptura, quod labor scriptoris non esset
hec appellent qui senserint se gravatos. bene remuneratus, ille qui indigebit litte-
Satis enim providetur huic capitule per ras faciet scribi ubi voluerit. Item nuntius
hoc quod illud de appellationibus non ad- curie pro singulis citationibus, quas faciet
mittendis sublafum est, & illud similiterde infra villam Tolose, habebit i denar. To-
communibus judicibus eligendis. — Quod los. Item pro singulis pignorationibus in
sequitur de saisiendis bonis accusatorum Tolosa i den, Tolos. Item pro qualibet
ante scntentiam nichil valet, nec enim fit leuca ni den. Toi. &c. Item pro latrone
bonorum annotatio, nisi propter defec- fustigando Tolose, quilibet r.untius qui
tum seu coiitumaciam non venientis. Aliud fustigabit habebit I den. Tolos. &c. Item
est cum quis comparet in judicio & se de- quod non accipient servitia per se vel per
fendit idonee, unde etiam nec bona illo-
rum, contra quos de hiis inquiritur, ca-
piuntur, quamdiu coram inquisitoribus
comparent, donec sit diffinitum. — Se-
quens capitulum nichil valet. — Sequcns
nichil, si consuetudo non valuit. — De
interpositas personas, nisi esculenta & po-
culenta, nec ibunt bini pro pignorationc
vel citationc, nisi de mandato curie. Item
jurabunt quod bene & fideliter facient of-
(icium suum, ^c. item quod non potabunt
in fabernis, nec ludent ad taxillos, nec co-
consuetudo servata.
457. — cccxv
Extrait d'une ordonnance des com-
muais inquirenda est natura feudorum & mcdent ad nuptias, nisi nioniti vel rogati,
nec pignorabunt nec citabunt aliqueni
sine mandato curie, nisi periculum inimi-
neret, &c. Citationes & pignorationes
gratis facient pro pauperibus hominibus
infra Tolosam, non habentibus unde sol-
vant eis, ad cognitionem curie, &c. Item
mandabitur ballivis in ferra domini comi-
_. . ' . T" j f tis constitutis, quod obediant vicario To-
tnissaires envoyés a I oulouse par le , .' '. ., « .. •■
■^ ^ loge super citationibus & excusationibus
comte Alfonse, touchant la justice faciendis, &c. Quod advocati, qui in curia
du viguier^, t-c. postulabunt, jurent singulis aniiis semcj
secundum juris formam. Item quod curia
ORDINATIO curie vicarii Tolose, facfa det adyocatum non habenti, &c. Item quod
per dilectos viros mag. Guillelmum in curia sit unus- notarius publicus, qui
Kotlaiidi, mag. Steplianum de Balncolis scribat processus causariim ordinariarum,
8c dominum Philippum de Aquabona mili- & alius c[ui examiaet testes. Item aliuB
fem. laicus, qui scribat inquisitiones criminum,
Vicarius habebit sigillum pro curia, & 8c alius ad causas appellationum. Et quoJ
omnes sint jurati de curia, 8c quod recipiat
' Manuscrit n. iî."> de la biblioth»qtn d« feu P^o quolibet libello scribendo seu régis.
M. Foucauld, conseiller d'Éiat. traiido II den. Tolos. 8cci Item quod curia
An
-An
J255
lOQl
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1091
ista possît seiiteiitias a consulibus To-
lose latas in defectum ipsoriim executioni
niaiidare, &c. Item quod consuetudiues
bone & approbate, in iis que non tan-
guntdominum comitera, observentur. Item
si consuetudo allegetur inter civitatenses,
stetur dicto consulum Tolose vel majori
parti ipsorum, &c. Item super testamentis
condendis serventur jura & consuetudo
plurimos, qui ibi publiée manserunt &
sua domicilia tenuerunt. Postea cum do-
minus rex venisset ad Avinionem ad acqui-
rendum terram istam, dicta villa & univer-
sitas ipsius opposuerunt se domino régi, 8c
aJheserunt domino comiti Fuxi & vice-
comili & aliis hostibus ejus, recipientes
eos, & gravem guerram domino régi & suis
fecerunt. Quare cum venirent ad miseri-
Tolosana, que a jure non discrepat bac cordiani domini régis & revocarentur ad
parte, nonobstante constitutione domini
Romani cardinalis, legati quondam in par-
tibus Tolosanis, que erat, quod non va-
lerent testanienta condita sine presentia
capellani parochialis.
Ensuite viennent la forme du serment, que
doivent prêter les avocats de Toulouse, & plu-
sieurs autres articles touchant la procédure, El-
la fonction des sergens ou nonces de la cour
du viguier de Toulouse, fi-c— [Note de dom
Vaissete.]
Vers
1 î55
KJ.orig,
t. III,
clI. j irj-
458. — CCCXVI
Jugement des commissaires du roi, en
faveur des hahitans de Limoux ' .
CONSULES de Limoso, &c. Objicitur
quod villa de Limoso cum universitate
ipsius fuit contra comitem Montisfortis
& contra ecclesiam , & ob hoc dictus co-
mes fecit villam dirai de podio Si misit
eam in piano. Et boc fuit in primo adveiitu babebant in libertate tallie vel in solo in
Gallicorum. Preterea dicta villa cum bo- quo villa nunc est edificata vendicandis,
pacem, villa de Limoso fuit diruta de for-
talitiis montis & rautata in planum, & ad
domandum malitias eorum & in penam
forefactorum, que fecerunt contra domi-
num regem & contra Ecclesiam & in pe-
nam criminum predictorum, tallia aimua-
lis ce libr. Melgor. fuit imposita dicte
universitati in perpetuum solvenda, quam
a dicto tempore usque nunc, xx.vin anni
suntvel circa, annuatim persolverunt. Et
possessiones seu predia, in quibus dicta
villa fuit mutata, remanserunt confiscata
propter dicta forefacta. Postea in guerra
domini Trencavelli, dicta villa de Limoso
& universilas ipsius ville opposuerunt se
domino régi & adheserunt domino Tren-
cavello & aliis hostibus domini régis &
Ecclesie committendo in majestatem do-
mini régis & domini P. de Vieillis & fi-
liorum ejus, & totum malum quod potue-
runt eis fecerunt, in obsidendo civitatem
Carcassone & aliter in omnibus, contra
juramentum fidelitatis quod eis prestite-
rant temere veniendo. Quare omnia bona
ipsorum fuerunt commissa, & si quod jus
minibus ipsius fuit iterum contra dictum
comitem Montisfortis, & reedifieaverunt
villam in fortalitio podii, quando conics
incipit amittere terram istam, & recepe-
runt Isarnum Jordani, comitem Fuxi &
alios hostes, necnon & bereticos quam-
' Archives du domaine de Montpellier; actes
l'amassé», «éncchaussée de Carcassonne, liasse 3,
n. 8. [Le titre donné par dom Vaissete à cet acte
est peu exact; c'est plutôt une enquête contre les
habitants de Limoux. Nous croyons qu'elle se
tapporte à la grande enquête de 12.O9-1262, 8c
que c'est la supplique présentée aux clercs du roi
par U déTendeur, Pierrî des Voisins.]
ilhid amiserunt propter forefacta & cri-
mina supradicta, & sic propriis culpis ad
casum bujus servitutis devenerunt. [Quodj
sibi debent imputare, nam grave esset
exemplo & contrarium, si propter tam gra-
via erimina de servitute in qua erant ac-
quirerent liberlatem domini P. de Yicinis.
Vers
1255
131)2
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1894
An
1255
mai.
Lonuni consilium, & de coiisilio eorum
faciatis.
II. Liidovicus, &c. seiiesc. Carcass. &:c.
Ciim per litteras suas nos requisierit rex
Aragonuni, quod veiiieiido apud Montem-
pessulaïuim ipsi & gentibiis ipsiiis libe-
ruiii per terrani nostram prestari transi-
tum faciamus, quod etiani per litteras
ALFONSUS, &c. Unîversis, &c. notum nostras liceutiam concedanius militibus &
facimus, quod nos pro nobis & hère- aliis subditis nostris, ut quicumque ipsum
45g.
Exemption du droit de pelade accordé
aux habitants de Gaillac'.
An
An
Iî55
dibus seu successoribus nostris homines &
feminas de Gallaco & pertiiienciis ejusdem
ville & heredes aut successores eorumdem
ac alia ibidem existencia a prestacione
pazate, quam ab eis petebamus, in perpe-
tuuni solvimus & quittavinuis pro trecen-
regem juvare voluerit in hoc facto, hoc
facere possit de noslra licentia speciali,
necnon & quod de terra nostra victualia
possit habere, mandamus vobis, quatinus
si ipse per litteras suas patentes assecurare,
jurare etiam vel in animani suam facere
ÉJ.orig.
t. III,
col. 320.
tis marchis argenti, quas nobis dederunt jurarï voluerit, quod terre nostre vel
EJ.orif;.
t. III,
col. 519.
An
& de quibus tenemus nos pro pagatis. In
cujus rei testimonium, présentes litteras
sigilli nostri munimine duximus roboran-
das. Actum apud Viceniias, anno Domini
]\l° cc° L" Vi", mense mayo.
460. — CCCXVII
Extraits de diverses lettres du roi
saint Louis ^.
L T UDOvicuSjDei gratia Francorum rex,
i-< senescallo Carcassone, &c. Ex te-
nore litterarum vestrarum intellexinuis,
quod rex Aragonum cum magiio excrcitu
per terram nostram transitum facere &
apud Montempessulanum venire proponit,
nihil vobis inde ex parte ipsius intimato.
Hinc est quod vobis mandamus, quatinus
ipsum cum tanta forcia per terram nos-
tram non pcrmittatis transirc, nisi prius
vobis securitatem prcstiterit, quod per
ipsum vel suos terre nostre seu hominibus
nostris dampnum seu r.iolestia non in-
feratur, & super sufficientia securitatis
cum marescallo de Mirepoix, Petro de
Vicinis & aliis fidelibus nostris necnon
cum prelatis, cum quibus videritis esse
' Cartulaire d'Alfonse. [JJ. 24 B. f. 83 a.]
' Archives du dom.Tine de Montpellier, séiic-
clinussé: de Cnrcassonne, 8, cont. n. 2.
subditis nostris eundo, morando ac etiam
redeundo nullam inferet violentiam sive
dampnum, vos ipsum & gentessuas transirc
libère permittatis, & salvis garnisionibus
castrorum & villarum nostrarum, non per-
mittatis partibus de terra nostra victu.Tlia
denegari. Verumtamen noluiinis quod pro
aliqua partium vos intromittatis de hoc
facto, nec ab aliquibiis subditis nostris per-
mittatis partibus subsidium impertiri, nisi
eisdem homagio sint astricti. Nos ciiim
super hoc litteras nostras senescallo Bcl-
liquadri similiter destinamus.
III. Ludovicu.', &c. senesc. Carcass. &c.
Alias vobis mandavimus, quod non permit-
teretis facere transitum regem Aragonum
per terram nostram cum armis, nisi cautum
esset nobis, quod aliquid non forefaceret
in terra & feodis nostris, & super hoc de-
buisiis consilium habere cum nostris fideli-
bus de terra, sicut a nobis recepistis in
mandate. Uiule mandamus vobis, quatinus
secundum quod mandavimus faciatis, ik de
consilio prcdictorum.
IV. Ludovicus, &c. senesc. Carcass. &c.
Intelleximus ea que nobis per vestras lit-
teras intimasiis. Ad hoc vero, quod de
consilio habito cum prelatis & baronibus
sencscallie vestre de facto régis Arago-
num nobis scripsistis, placet nobis, ut vos
teneatis ipsorum consilium in hac parte,
différentes ad nos venire, quando videritis
expedire. De proditoribus autcm Carcas-
sone, illis vidclicet ([uos adhuc non revo-
caviiiius,& aliis que in ipsis vestris littcris
An
1255
An
1205
tSyS
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
10
96
An
I2Ôâ
taiigebantur, cuni ad nos venerltis, nobis
poteritis facere meiitionem, &c. Datum
Parisius, die niercurii ante festuin beau
Joaiinis Baptiste.
461. — CCCXVIII
Lettres du comte de Valentïnols, tou-
chant l'hommage qu'il avait rendu
àfeu Raimond, comte de Toulouse'.
EGO A. de Pictavia, cornes Valentinus,
confiteor vobis Guidoiii FiilcoJii, &c.
nomine domiiii Alfonsi, illustris comitis
Pictavia & Tbolose & marchionis Pro-
viiicie, requirentibus & recipientibus ,
qiiod ego recogiiovi bone memorie do-
mino comiti R. Tolose feuda, que ab ipso
tenebamy inter que nominatim recognovi
ei castrum de Bais & comitatum Dien-
sem, & generaliter omnia ea sine alia ex-
pressione, que ad comitatum Diensem
pertinebant, que omnia dominus avus
meus in feudum ab eodem comité recepe-
rat vel tenebat. Dico tamen, quod in illa
generalitate non intellexi nisi comitatum
Diensem. Dico etiam quod recognitioneni
& juramentum, quod de hoc feci dicto
comiti, feci timoré indignationis ipsius
comitis, cum idem dominus comes promi-
sisset se guenam facturum contra me, &
alibi fortes iiîimicos haberem. Protester
etiam me habere justasdeffensiones, prop-
ter quas non miiii prejudicat recognitio
mea nec etiam avi nostri. In horum autem
testimonium, presentem & patentcm pa-
462. — CCCXIX
assignat de Trencavel, auparavant
vicomte de Bé-[iers\
IN nomine sancte ik individue Trinitatis,
amen. Ludovicus, Dei gratia Francorum
rex. Noverint univers! présentes pariter &
futuri, quod nos litteras P. de Autolio,
senescalli nostri Carcassonensis & Biter-
rensis, vidimus in hec verba :
Noverint universi quod nos P. de Auto-
lio, miles, senescallus Carcassonensis &
Biterrensis, litteras domini régis Franco-
rum recepimus sub hac forma ;
Ludovicus, Dei gratia Francorum rex,
senescallo Carcassone salutem. Manda-
mus vobis, quatinus Trencavello in vice-
comitatu Bitterrensi & alibi in senescallia
Carcassone assideatis & assignetis d 11-
bratas terre Turonensium annui redditus,
prout eas commode poteritis assignare, ita
tamen quod illas DG libratas, quas eidem
alias assignavimus, penitus nobis quittet
& nostris successoribus in perpetuum, &
suas patentes litteras vobis tradat, de qui-
tatione hujusmodi & de non reclamando
aliquid iu futurum. Actum Meleduni, aniio
M°cc°L°v°, mense augusto.
Cujus autoritate mandafi nos senescal-
lus memoratus, de cousilio bonorum viro-
rum, domino Trencavello assignationem
fecimus infrascriptam, videlicet apud Pau-
linianum xvilll libr. & xiiii sol. & vi d.
pro lallia hominum. Item pro censibus
XXIX s., VI d. Item pro alberga vilii 1.
Ed.orir.
t. 111,
col. 521.
An
1256
juin.
roboratam.
' Caitulaire d'Alfonse, comte de Toulouse,
ginam vobis trado, sigilli mei munimine pro locatione domorum vi s. & pro domi-
bus castri L s. Item XIIII modia ordei de
redditibus camporum, valent xxii libras &
VIII s., & de eodem unum modium fru-
meiiti, valet LXiV s., & pro censibus VI mo-
dia, XIII sextaria, emina frumenti, valent
XXI 1. XVIII s., & de eodem il modia, Viiil
sextaria, emina ordei, valent iv 1. m s.
Item X modia vini, valent VI 1. & XXVIII
gallinas & dimidiam pro XIIII s., m d. Item
An
1256
" juin.
An
1255
aoû:.
'Manuscrits de Colhert, n. 2275. [Latin 9996,
p. 9.]
An
I2yj
IJ07
97
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1398
pro equabus & asinis in estafe LXXII s. &
pro XL jornalibus honiiiium XX s. Siinima
xcv 1., XIX s., III d. absque corveis boum.
Item apud Bellumvidere xx 1. de fallia, de
censibus xxvi s. & très d. pro L gallinis,
XXV s. de redditibus camporum/liii"'' mo-
dia II sextaria frumenti, pro XIII 1., IV s.,
& XII mod. VI sextar. ordei de eodem,
XIX 1., XVI s. Item de censibus VI mod. XIV
sextar. frumenti, pro xxii 1. & xviii sex-
tar. ordei pro xxxiv s., & uuum modium
& dimidium vini cum usaticis pro xviil s.
Domos castri & aliam domum in villa pro
XL s. Item pro boairia XLViil s. Item pro
asenaria & jumentis & jornalibus iiii'"' 1.,
VIII d. Summa LXXXVIII libr. XI s. XI d.
Item apud Raisiachum VIII I. IIII s. pro
usaticis, pro quodam hortovill s., pro pra-
tis X s., pro XXV gallinis xii s. & vi d., pro
redditibus caniporum, molendini & furni
sex modia frumenti pro XIX lib. ilil sol.
& de eodem xii modia ordei pro xix libr.,
IIII soi., & quinque modia vini pro LX sol.
Domum castri pro XX sol., de bovaria XXVI
sol., pro asinaria & jumentis XXVIII s., de
fromagivo & cavalagio v s. Summa LV lib.,
XVIII den. Item apud Sanctum Mnrtiiuim
de Villareclam VI 1., V s. pro tallia, de cen-
sibus V s., VI d., pro uno ancere VIII d.,
pro tribus gallinis XVIII den., de redditibus
camporum duo modia frumenti pro sex
libris VIII sol., & de eodem XIX modia
ordei pro xxx'^ libr. viii solid., de censi-
bus duo modia novem sext. & emina ordei
pro IIII"" libr., m s. 8c très modia vini pro
XXXVI s., pro rodorio v s., domum castri
pro X s., pro asenaria & jumentis xxx s.
Summa LI 1. XII s. VIII d. Feudum quod
fuit Guillermi de Ecclesia & Bertr'andi,
faiditorum deffunctorum , ad manum do-
mini régis retinetur. Item apud Cessera-
tium, in villa ik decimario ejus, VI 1. V s.
obolum pro censibus & albergis. De cen-
sibus bladi VII modia, 11 sext., lii quarter.,
mediam poneriam ordei pro xi libr. no-
vem sol. VI d., census olei unam eminam
duos cartonos pro vi sol. m d. De censi-
bus gallinarum pro XXVII gallinis Xlli sol.
VI den. Corveias boum VIIII sol. VI den.
pro sex jornalibus & dimidium censum
piperis dimidiam libram pro ix d. Item
redditus terrarum propriarum in decimario
An
izSâ
(le Cesseracio, de terra B. de Cesseracio
XLViii sextariatas. De terra Guillelmi de
Cesseracio XLViii sextariatas. De terra Rai-
mundi de Bizano XVI sextariatas eminam
frumenti. De Bernardo Pétri de Bisano
X sextariatas. Summa bladi dictarum terra-
rum VIII"^ IIII sextariate emina frumenti,
valent XXX'^ 11 libras. De vineis octo modia
vini, valent IIII libras & XVI solidos, pro
modio XII solidis. De locatione domorum
cum manso que (,s!c') fuit domine Bernarde
prêter domos castri XLV sol. & VI den. De
blado carrorum & tascharum & aliarum
portionum un modia frumenti, llll"'' modia
ordei, valent decem & novem libras IIII so-
lidos. De terris datis de novo ad laboran-
dum IIII sext. frumenti, IIII sext. hordei,
valent XXVIII solid. De tallia XXXIII libr.,
de furno Vlil libr., de feno pratorum ip-
sius deciniarii xvi solid., de denariis orto-
rum II solid. VIII den. De orto qui fuit
Bernard! Poncii de Bizano IIII"' sext. olei,
III sext. frumenti, valent I. solid. Moleu-
dinum de Sesset Xii libr. pro V modiis mé-
dium frumenti & médium ordei. Summa
CXLIV 1, VIII d. obolum, absque corveis
hominum, equorum & asinorum. Item in
terminio de Quadiracho XLViii sextariatas
terre ad frumentum, valent VIII libr., VIII
sol., de feno inter proprietafes & agreria
& pasquerium vi lib. m sol., de quartis & '■.^m'^"
taschis XXV sext. médium frumenti & me- coi. 532.
dium ordei, valent septuagintav sol. V den.
Item pro minutis justiciis & pro expletis
rerum superius assignatarum quinquaginta
libr. De censibus denariorum v sol. xi d.
obol. & unum sextarium ordei pro duobus
sol. Summa xviil libr. xiii sol. XI den.
obolum. Totalis summa DIV libr. Predictas
IIII lib. assignat ei dictus senescallus, si
domino régi placet, in supplemenfum qua-
rumdam rerum, quas dictus Trencavellus
dicebat minus fuisse apreciatas & etiam
prêter consuetudinem assignatas, videlicet
domos castrorum supradictas. Quam assi-
ziam dominus Trencavellus acceptavit & in
feudum a domino rege recepit, & inde se
habuit [pro] bene paccato & contento. Ad
manum autem domini régis retinentur alte
justicie, faidimenta & hereses & servitium
exercitus in homiuibus villarum predicta-
rum. — Insuper ego predictus Treucavcl-
An
I2Ô5
l3r
99
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1400
lus solvo, qu'ito Si coucetlo & reliiiquo e:<-
cellentissimo clomiiio Ludovtco, Dei gracia
régi Fraiiconim illiistri, & suis successo-
ribus in perpetuum, & vobis domino P. de
Autolio niiliti, senescallo Carcassone &
Bitterris, nomine ipsius, totam illani assi-
siam DC libr. Tur., quam idem dominus
rex mihi fecerat in senescallia Belliquadri
& Nemausi, & pactum facio de non petendo
& eciam de non reclamando aliquid pro
me vel per me & per meos successores in
futurum, & ita promitto bona fide & super
sancta Dei Evangelia sponte jiiro. Et est
sciendum, quod sextarium frunienti esti-
matur liii sol. & sextarium ordei 11 sol. &
modium vini XII sol. secundum consuetu-
dinem assiziarum liujus terre. Actum Bit-
terris, in palacio, in presencia & testimonio
domini R. abbatis Sancti Affrodisii Biter-
rensis, domini P. abbatis Sancti Poncii
Thomeriarum, Bernardi Dorns. archidia-
coni Biterrensis, P. Vesiani saqriste Sancii
Affrodisii, magistri G. de Banheriis, ma-
gistri Bartholomei de Podionauterio, ju-
463. — cccxx
Demandes qn'Alfonse, comte de Tou-
louse, faîsoït au roi saint Louis, son
frère '.
MEMORIA quod requiratur dominus rex,
quod faciat solvi domino comiti qua-
tuor milia ^excentas sex libras octo solides
octo denarios Pictavienses, in quibus idem
dominus rex tenetur domino comiti pro
iiavibus suis de Ruppella, quas habuit idem
dominus rex, & pro extornamento ipsa-
rum, secundum quod in litteris ejusdem
domini régis patentibus, quas habet domi-
nus cornes, plenius continetur, quarum
transcriptum est in registre, que date fue-
runt anno Domini i\i°cc°xL" octavo, mense
junio. Vel si non placeat domino régi sol-
vere hujusmodi pecuniam, quod saltim do-
mino comiti tradat unam de navibus suis
dicum senescallie, P. Siguerii jurisperiti cum estornamento ejus, usque ad eundem
Biterrensis, R. de Truel niilitis, G. de Fil- valorem, in conductione, in proximo ven-
laco vicarii Biterrensis, Johannis Egidii, turo passagio apud Aquasmortuas vel apud
P. Poncii, P. do Manso notarionim Biter-
rensium, & mei Pétri Marsendi, notarii
publici domini régis in Carcassona, qui
hanc cartam rogatus scripsi kalendis junii,
anno Domini M°CC"1.°VI°, & signum meum
apposui, régnante Ludovico rege.
Nos autem predictas assiziam & assigna-
tionem, eidem Trencavello a senescallo
nostro predicto factas, prout superius
continetur, volumus S: concedimus eidem
Trencavello & ejus beredibus in feudumSc
liomagium ligium & autoritate regia con-
firmamus, salvo in omnibus jure nostro &
etiam alieno. Quod tit perpétue stabili-
tatis robur obtineat, presentem paginam
sigilli nostri autoritate & regii noniinis
caractère inferius anotato fecimus commu-
niri, Actum apud Sanctum Germanum in
Laya, anno Incarnationis Domini mcclvi,
mense junio, regni nostri anno XXXI, as-
tantibus in palatio nostro, quorum nomiiia
subscripta sunt & signa. Dapifero ntillo.
Signum Joliannis buticularii. Signum Al-
fonsi canierarii. Signum Egidii constal)ula-
rii. Data vaccaiite cancelaria. Per vos, Conl.
Vers
1255
Ed.orîg.
t. m.
col. 523.
Massiliam, & reddetur dicto domino régi
littera sua patens, quam habet dominus-
comes. — Item memoria, quod reducatur
ad memoriam domino régi & Johanni Sar-
raceni, quod ipsi faciant requiri comitem
Bretanie de reddendo domino comiti lit-
teras suas pattentes, quas habuit idem co-
mes Britannie super fidejussione vigintt
quinque milium libr. Tur. pro domino
rege, cum sibi satisfactum fuerit de dictis
denariis apud Pontem de Sai, sicut dicit
idem Johanues Sarraceni, vel quod si dic-
tas litteras domini comitis Pictaviensis
amiserit idem comes Britannie, quod ipse
det litteras suas pattentes super quitacione
fidejussionis predicte, & hoc fiât celeriter,
cum propter moram dominus comes posset
incurrere magnum dampnum. Videtur bo-
' Trésor des chartes du roi; Toulouse, s.ic 8,
n. 64. [J. 3i7j fragment d'un registre de la chan-
cellerie d'Alfonsc de Poitiers, aujourd'hui détruit.
Le titre donné à cet acte par dom Vaissete est peu
exact. Il vaudrait mieux dire ; Instructions en-
voyêes par le comte Alfonsc a ses oJ)ic'ters.]
Vers
125(5
1401
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1402
num, qiioJ magister Guichardiis & domi-
mis Guilleînuis de Sancto Mederico primo
locjuaiitur ciiiii Johanne Sarraceni & pos-
tea, si opus fuerit, domino rege super istis
duobiis precedentibiis articulis tantum 84
postea habita responsione super istis, do
aliis sequentibus loquantur cum ipsis,
quando visum iuerit experire.
Item in pace Parisiensi, cujus transcrip-
tum est in coffris domini comitis & littera
domini régis patens apud Pennam in Age-
nesio, continetur, quod dominus rex per
dictam pacem quitavit & remisit coiuili
Tholosauo totum episcopatum RutheiuMi-
sem, qui est de feodo suo, tam in feudis
quam in domaniis, in quo episcopatu est
Amilianum, propter quod ad eandem vil-
lam recuperandam non potest habere re-
curssum rex Arragonensis ad dominum
comitem, & maxime, quia idem rex Arra-
gonum, pater régis Arragonum qui nunc
est, dictam villam pluries forefecit, fa-
ciendo plures guerras Ecclesie & domino
régi, & decessit in prelio de Murellis con-
tra Ecclesiam & regem. Item quod post
pacem Parisiensem & post quitacionem
factam a domino rege comiti Tholose de
episcopatu Rutbenensi , tam in feudis
quam in domaniis, idem rex Arragonum
qui nunc est, obsedit dictam villam de
Amilliano & cepit. Propter quod amisit
jus suum, si quod habebat ibidem, & de-
venit ad diclum comitem Tholose, cui do-
minus rex dictum episcopatum dederat
tam in feudis quam in domaniis, ut dictum
est. Item dicitur quod gentes régis Arra-
gonum, jam diu est, locuti fuerunt super
hoc apud Sanctum Benedictum super Li-
gerim cum domino rege & domina Blan-
chît quondam regina Francie, & respou-
sum fuit eis, quod sua peticio non valebat,
quia ipse rex 'Arragonum per vim suam
cum armis & auctoritate sua propria eam
ceperat & sibi appropriaverat. Dicitur
etiam quod rex Arragonum dédit dictam
villam Amilliani in maritagium sorori sue,
quam dédit in uxorem comiti Kaimundo.
Item in pace Parisiensi continetur, quod
dominus rex per dictam pacem concessit
& dimisit Rainuindo, comiti Tholose,
totum episcopatum Tholose, excepta terra
niarcscftili Mirapiscis, & post niorteiu dict(
comitis Tholose, Tolosa & opiscopatiis
Tholose, nuUa facta exceptione, debebat
reverti ad fratrem dicti régis, cui filiam
dicti comitis Tolose per dispensationem
Ecclesie tradet in uxorem, ad dictam filiam
& liberos ex ipsis susceptos. Unde cum
dominus rex a decessu dicti comitis Tho-
lose citra tenuerit & teneat in dicte
episcopatu feudum marescalli Mirapiscis
& feudum aliquorum, que habet comes
Fuxensis in eodem episcopatu, reducatur
ad memoriam domino régi, quod dicta
feuda de dicto episcopatu & alia si qua
sunt feuda vel domania, dimittat & quittet
domino comiti, & de arreragiis inde per-
ceptis ab obitu comitis Tholose sibi satis-
fieri faciat. Et pacem predictam débet
observare dominus rex contra ipsum, sicut
facit pro se, nam ipse per pacem hujus-
modi ttnet tcrram Bellicadri, Nimes 8t
Sanctum Egidium & terram circa, valen-
tem beneVlmillia librarum iii redditibus,
que erant comitis Tholosani, & eodem
modo débet reddere & restituere domino
comiti ea, que tune per dictam pacem do-
navit & dimisit comiti Tholosano.
Item cum, sicut dicitur, comes Tholo-
sanus defunctus, ad requisicionem domini
régis, sub certis con encionibus inter ip-
sos habitis, de quibus, sicut dicitur, extant
littere patentes domini régis, assumpserit
signum crucis pro transfretando cum do-
mino rege, per quas convenciones, sicut
dicitur, dominus rex debebat reddere 84
quittare dicto comiti ducatum Narbonen-
sem & dare ei XXV vel XXX milia librarum,
& quia idem comes, morte preventus, per-
sonaliter non potuit exequi votum suum,
in testamento suo ordinavit & legavit,
quod pro ipso mitterentur in subsidium
Terre Sancte & domini régis quinqua-
ginta milites & X balistarii, quos misit
illuc dominus comes ad expensas suas.
Unde reducatur ad memoriam domino
régi, quod ipse tradat ei quinquaginta
milites & X balistarios pro transfretando
cum eo in subsidium Terre Sancte, vel
quod sibi restituât expensas, quas fecit pro
dictis quinquaginta militibus & x balista-
riis, quos, ut dictum est, misit in succur-
sum Ttrre Sancte & domini régis, Istud
sciunt apiscopus T'iolosanus, Sycardus
Vers
1256
ïid. orig.
t. Illf
col. 524
Vers
Ȕ56
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1404
464. — CCCXXI
Extraits de divers actes de la maison
de Vlsle- Jourdain \
1400
Alemaiini, Poncius Astoaudi milites & ali-
qui de coiisilio domini régis.
V Item reducatur ad memoriam domini
régis, quod ipse permittat dominum comi-
tem percipere legata Terre Sancte & ob-
veiiciones de redencionibus votorum cru-
cesignatorum in terra sua, & illud quod
inde ab ipso domino rege est levatum vel
a domino Symone, tituli Sancte Cecilie I. tN noniine, &c. quod Raimundus Jor-
presbytero cardinali, pro ipso, domino co- 1 danus de Insula, filius qujDndam Odo-
miti faciat restitui, maxime cura domiiuis nis de Terrida, magna infirmitate detentus,
comes, alias quando transfretavit, obven- fecit suum testamentum. Statuit per suos
clones hujusmodi perceperit in terra sua, sponderios Rogerium Bertrandum & Pon-
& rex Navarre in Campania, comes Bri- tlum de Siolio, & statuit per conciliatores
tannie in Britannia hoc idem perclplant, eorum dominum Ricardum, abbatem do-
ut dicitur; presertim cum idem dominus mus Grandissilve, &:c. In priniis dictus Rai-
comes habuerit dampnum non modicum, mundus Jordanus elegit sibi suam sepul-
rogando dominum papam pro domino turam in cimeterio domus Grandissilve,
rege super concessione sibi de décima & dédit illi pro eleemosina saura equuni
proventuum ecclesiasticorum facienda, & suum ronssinum & suum munimentum
cura idem dominus papa haberet in pro- completum, taie videlicet quale miles de-
posito concedere domino coraiti hujus- bet habere, & unum suum lectum com-
modi décimas de terra sua, sicut per litte-
ras ejusdem summi pontificis & domini
Jobannis, Sancti Nicholai in carcere Tul-
liano diaconi cardinalis, & magistri Mi-
chaelis, sacrosancte Romane ecclesle vi-
cecancellarii, sibi constat. Quas litteras
viderunt magister Guichardus & Petrus do
Gonessia clerici domini comitis
An
i5 août-
Éd.orig,
t. III,
col. 523.
pletum de melioribus pannis sue domus,
cum operatorio suo, &c. Et mandavit quod
alii sui porci venderentur & de denariis
qui inde haberentur, quod darentur c so-
lidi Morlanenses cuidam donzello pro illo
itinere, quod ipse Raimundus Jordanus
debebat facere apud Sanctum Jacobum, &c.
Item dictus Raimundus Jordanus diinisit
Item memoria, quod unus registrorum fratribus suis, Garsie &. Bernardo, domi-
porteturParisius ad remanendum in Fran- nium de Garrhac, caligas ferreas,&c. Item
cia, & alius retineatur ad defferendum " " ' ' t_ 1 -,■■■. t.
ultra mare.
Item privilégia domini comitis partian-
tur, & quod medietas dimittatur in Fran-
cia & alia portetur ultra mare cum ipso
dictus Rairaundus Jordanus diraisit Ber-
trando suo filio illas domos, quas habe-
bat in villa Sancti Cypriaui apud Tolo-
sam, &c. Itéra dictus R. Jordanus reddidit
domine Helys raatri sue totam illam ter-
Item unus liber rubricarum & transcrip- ram, quara ipsa domina Helys eidem Jor-
torum cartarura domini comitis & feudo
rum suorum dimittatur in Francia, alius
defferatur ultra mare cura ipso.
Item memoria, quod omnes littere mili-
tum & servientum, qui debent transfre
dano dederat. Item dictus R. Jordanus
recognovit, quod ipse mandaverat Rai-
mundo de Alfario III"' sol. Morlan. vel
Tolosan de illo debito, quod idem R.
Jordanus debebat tune laudare sue uxori
tare cum domino coraite, ponantur insiraul domine Guillelme per omnia bona sua, &
in uno scrinio ad defferendura ultra mare ultra M sol. quos de ipsa habuerat ratione
cura ipso. matrimonii, &c. Item dictus R. Jordanus
dédit 8c diraisit ac disposuit Odoni de
Terrida suo nepoti, filio domine Alpays
■ Archives du domaine de Montpellier; cartu-
laire de l'islejourdain, 5™" continuation des ti-
tres de la Province en général.
An
12j6
1403
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1406
An
14 mai.
An
22 avril.
sororis sue & Bernardi de Astafoft nia-
riti sui, castrum de Tilio & villam de
Brets, &c. & omnia bona sua mobilia &
immobilia, &c. Et si decedebat infra eta-
tem vel sine infaute, hoc totum remaueret
filiabus dicte domine Alpays & Bernardi
de Astafort. Et si de dicta domina Alpays
decedebat, remaneret omne predictum do-
mino Jordano de Rabastenquis. Actum
fuit hoc XV mensis aug., aiino Domini
MCCLVI.
II, Noverint, &c. quod Guillelmus de
Auxio, &c. dixerunt se vidisse, quod do-
minus Oto de Tarrida, frater quondam
domini Bernardi Jordani de Insula, inter
cetera que disposuit die qua decessit, in
suo ultimo testamento, statuit heredem
suum Raimundum Jordani filium suum....,
quod si dictus R. Jordani ejus filius dece-
debat sine infante e.t légitime matrimonio,
quod tota sua terra 8c hereditas debebat
redire & remanere domino Insuie Jor-
dani. Hoc fuit ita ab ipsis testibus jura-
tum, XIV die introitus madii, Raimundo
Tolosano episcopo, anno MCCLVIII ab In-
carnatione Domini. :
III. In nomine, &c. Noverint, &c. quod
cum olim exorta inter nobiles viros domi-
num Jordanum, dominum Iiisule, ex una
parte, & dominum Isarnum Jordani pro
se ac dominum Bernardum de Astafort
prenominati Isarnus & Bcrnardus ab eo-
dem Jordano, tamquam a domino, in feu-
dum teneant terram illam, &c. Factum est
presens arbitrium sive dictura Parisius, in
domo Subderani Guronis, prope fratres Mi-
nores, in parochia Sancti Germani de Pra-
tis, anno Incarnationis dominice MCCLIX,
indictione il, die X exeunte mense aprilis,
presentibus domino Germ. de Mala-
morte, domino Bertrando de Cardalhaco,
domino Raym. de Priessone militibus, do-
mino Amanevo de Armaniaco, canonico
Tolosano, &c.
IV. Dominus Jordanus de Insula, domi-
nus Insuie, pro se vendit Bernardo de As-
taforte militi &Otoni de Tarrida, ejusdem
domini Bernardi filio, quartam partem
castri Sancti Johannis Gimoensis, diocesis
Tolose. Testes : Raimundus de Septenis,
abbas Mansigarnerii, dominus Oto de
Montealto & dominus Raym. de Becen-
quis milites, & Pontius de Lobenquis &
Joh. de Barta milites, B. de Villanova do-
micellus, anno dominice Incaru. MCCLIX,
mense octobris, &c.
V. Noverint, &c. quod cum causa seu
questio verteretur inter dominam Alpays,
quondam filiam domini Bernardi Jordani
de Insula, & dominum Arnaldum de Mon-
teacuto, ex una parte agentem, & nobilem
virum Jordanum de Insula ex altéra def-
An
izjy
Éd.drig.
t. III,
col. 52C.
variis controversiarum articulis materia
questioiiis, tandem ab ipsis partibus iu
ven. virum dominum Bertrandum, ecclesie
Tolosane prepositum, domini pape capel-
lanum fuisset compromissum , idem
prepositus protulit in hune modum.
Inprimis, &c. prefati nobiles dominus
Isarnus & Bernardus pro se, uxore ipsius
ac proie dominum Jordanum prememora-
tum super hereditatibus quondam Rai-
mundi Jordani eorum consanguine! &
quondam Othonis de Tarrida ipsorum
avunculi, ad eos, ut asserebant, pertinen-
tibus, impetebant , ordinavit quod
omni super lis seditione sedata... predicti
dominus Isarnus & Bernardus cum tota
posteritate sua pacifiée & quiète percipiant
in locis condecentibus infra Garonam &
An
1265
20
octobre.
pro se, uxore & liberis, ex altéra, super fendentem , super hereditatem, &c. que
quondam fuerunt predicti domini Jordani,
coram nobili viro domino Petro de Lan-
drevilla, milite, senescallo Tolose, & do-
mino magistro Odone clerico domini AI-
fonsi, Dei gratia comitis Tolosani, super
dicta qucstione auditoribus seu judicibus
datis, tandem dominus Arnaldus de Mon-
teacuto, pro se & dicta domina Alpays,
cujus erat procurator, & dominus Donatus
de Caramanno miles, procurator generalis
dicti domini Jordani , compromiserunt
in dominum Sicardum Alamanni & domi-
num Pontium Astoaldi milites, &c. Hoc
fuit ita dictum, &c. XII die exilus mens,
octobr., régnante Ludovico rege Franco-
rum, Alfonso Tolosano comité, Raimundo
episcopo, anno ab Incarnatione MCCLXV.
Testes dominus Galhardus de Montetave-
Gimonam, archipresbiteratus diocesis To- rio, prior domus Béate Marie Deaurate,
losane, Dec sol. Morlanorum, &c. quod Bernardus Dros domicellus, &c.
An
I 205
5 r.o-
vcmbre.
1407
PREUVES DE L'FIISTOIRE DE LANGUEDOC,
1408
An
1267
. 29
janvier.
Éd.orig.
t. m,
col. 527.
VI. Noverlnt, &c. quod ciiiii contro-
versia esset iiiter domiiiam Alpays, filiam
quondam iiobilis viri domini Jordaiii de
Iiisula, ageiitem super bonis & heredifate
dum Si. Amalricuni, fralres, vicecomites
Laiitriceiises, ex altéra deffendentes super
M libr. Melgor., qiias dicta domina a dictis
vicccomitibus petebat sibi [solvi], ratione
dicti quondam patris sui, &c. contra iiobi- donationis propter nuptias... sibi facte pcr
lem virum dominum Jordanum de Insiila, dominum Petrum, quondam vicecomitem
patruuiii suum, in curia illustris domini Lautricensem, virum suum quondam dicte
Alfonsi comitis Pictavie & Tolose, tandem domine Vacquerie, cujus predicti domini
de dicta controversia fuit facta amicabilis
compositio, &c. de voluntate & consensu
nobilis viri domini Arnaldi de Monteacuto,
viri dicte domine, & de autoritate domino-
rum, scilicet domini Sicardi Alamanni &
domini Pontii Astoaldi & domini magistri
Odonis de Motoneria, clerici domini co-
mitis prefati, &c. v die introitus mensis
novembris, anno Domini mcclxv. Testes
Odo Escotus & Rubeus de Saisses & Phiera
de Blancaforte milites, & Bernardus Ar-
naldi de Livinheria doraicellus, &c.
VII. In nomine, &c. anno MCCLXvr,
IV kal. febr. Clareat quod nobilis vir
Jordanus de Insula Jordani, Tolosane dio-
cesis, existens Perusii, in itinere eundi in
vicecomites sunt heredes, &c. vi nonas
octobr., anno MCCLXXI, dorainus dictus
senescallus precepit dictis vicecomitibus...
quod assignarent dicte domine Vacquerie
in terra domini Pétri predicti duas par-
tes, &c. Acta sunt hec apud Brugariam in
aula dicti domini Amalrici, ia presentia
domini Morresii militis, Guillelmi Esten-
dardi militis, &c.
IX. Noverint, &c. quod domina India,
filia nobilis viri domini Jordani, domini
Insuie, de voluntate & expresse consensu
domini Bertrandi de Calvomonte domi-
celli, viri sui... recognovit quod nobilis vir
dominus Jordanus de Insula, pater ejus,
dederat ei intègre totara suam legitimam
Apuliam constitutus in subsidium sancte super bona ipsius domini Jordani & do-
An
127 1
2
octobre.
Romane ecclesie & domini Caroli, régis
Sicilie illustris, fecit & ordinavit suum
testamentum, &c. In primis totam ordina-
tionem suam ac totius terre sue posuit in
voluntate, potestate, &c. rev. viri domini
Bertrandi de Insula, prepositi ecclesie To-
losane, domini pape capellani, fratris sui,
dans eidem..... plenariam potestatem insti-
tuendi sibi heredem vel heredes, unum vel
plures, in villa de Insula predicta, &c.
Voluit insuper idem dictus dominus Jor-
danus, quod omnes barones, milites & alii
omnes homines recipiant in dominum
Bertrandum de Insula fratrem suum, &c.
Item voluit quod omnes rapine &
omnia ablata aliis quibuscumque ab ipso
ipsius fratre plenarie restituantur. Actum
Perusii, &c. presentibus magistris R. de
Bagiis, canonico ecclesie Sancti Pauli Nar-
bone, &c. Petro Raimundo de Sancto
Paulo, domicello, Tolosane diocesis, &c.
VIII. Noverint, &c. quod cum questio
vertcretur coram domino G. de Cohardone,
milite, senescallo Carcass., &c. inter do-
niinam Vacqueriam, uxorem nobilis viri
domini Jordani Je Insula, agentem ex una
parte, & nobilçs viroi doniinQs Bcrfran-
mine Fayside, matris dicte Indie, &c. Hoc
fuit factum XV die introitus junii, Ber-
trando episcopo Tolosano, anno ab Incar-
natione Domini mcclxxi.
X. Noverint, &c. quod nobilis vir domi-
nus Odo de Tarrida, domicellus, vendidit
nobili viro Jordano de Insula totum
illud quod dictus dominus Odo habebat....
in Castro seu villa de Serenhaco de Gimoe-
sio, &c. Acta fuerunt hec XV die exitus
mensis madii, régnante Philippo & Ber-
trando episcopo Tolosano, anno ab Incar-
natione Domini MCCLXXXI, in presentia
Willelmi Pétri, Dei gratia abbatis Mansi-
azilis, domini Garcie de Saubolena, domini
Geraldi Unaudi, domini TersoHs, militum,
Baroni de Blancaforti domicelli, &c.
XI. Noverint, &c. quod Otho de Tar-
rida, domicellus, filius quondam domini
Bernardi de Astaforti militis , recogno-
vit nobili viro domino Jordano de In-
sula militi, domino Insuie, quod idem
Otho teuet in feudum honoratum a pre-
dicto domino Jordano quartam partem,
quam dixit se habere in Castro de Sancto
Joanne 8c de Penivilla, &c. Actum fuit hoc
Tolose, IV die exitus mensis septembris,
An
1271
An
iJ7e
1 5 j;ii.i.
An
I2!J|
17 mai.
An
1283
27 si;p-
tc.iibie.
An
1283
1409
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1410
domino Bertraiido episcopo Tolose, aiiiio cedatiir, cassiis erit labor noster nec pur-
ab Iiicaniatioiie Doiiiiui mcclxxxiii, in gari poterit aliter terra lieretica feditate,
presentia & testimonio reverendi patris iii que scaturit& ebullit de novo plus quani
Christo domiiii Bertrandi, Dei gratia epi- soleat a luiigis temporibus retroactis. Di-
scopi Tolosaiii, veii. viri Guillelmi Alanha, cent eciam forte zelalores fidei, quoi
An
12^7
3i
janvier.
abbatis eadem gratia monasterii Maiisi-
guariierii, Isarni Jordaiii militis, &c.
465
Lettre de l'inquisiteur Rainaud de
Chartres, à Alfonse de Poitiers'.
LLUSTRI vire & dilecto in Domino Jesu
nos destruxerinuis negociuni inquisitionis,
agendo remissius quam egerint inquisito-
res alii memorati. Habito igitur super du-
bitatione hujusmodi diligenti tractatu cuni
niagistro Stephano de Balneolis& magistro
Stephano Biterrensi, clericis vestris &
fidelibus, & aliis bonis viris, in hoc ad pre-
sens commune resedit consiliuni, ut super
hoc summus Pontifex quam cicius consula-
tur, & niittatur ex parte vestra ista con-
sullatio, ipsi domino apostolico per vene-
rabileni patrem dominum episcopum
1 Christo A., <ilio régis Francie, comiti Agennensem, antequam ipsc recédât a cu-
Pictaviensi ScTholose, frater Rcginaldus de ria, porrigenda, Credimus enim quod rece-
Carnoto, ordinis Predicatorum, salutem & Jere debeat circa Pascha. Intérim autcm
contra pestem hereticam in virtute Sancti inquiremus & probationes recipiemus, ila
Spiritus animum habere, quandiu vixe- cjuod eos quos relapses inveniemus detine-
rit, indefessum. Noverit vestra sublimitas, bunlur sub securi isic) &: diligenti cusio-
quod cum frater Johannes de Sancto Petro dia, donec super hoc certa responsio a sedo
& ego iuvenerimus in dyoccsi Tholosana, apostolica habeatur. Super his autcm &
quod inquisitores qui ante nos ibidem aliis, que uuperrime vobis scripsimus, no-
proximo processerwnt , quando pronun- bis rescribere dignemini vestre beneplaci-
ciabant aliquos esse relapxos in heresim tum voluntatis. Det vobis Dominus gratiam
abjuratam, licet taies perpétue carceri per in presenti, gloriam in futurum. Datum
sentenciam manciparent, judex secularis,
nonobstante dicta sentencia, dictos re-
lapxos tradebat flanimis ignium pugnien-
dos, ipsis inquisitoribus hoc dissimulan-
tibus nec se opponentibus ipsi judici
seculari. Circa hoc quedain dubitacio con-
sciencias nostra stangit, utrum in causa tali
dissimutare sic possimus sine animarum
nostrarum vel aliquo irregularitatis peri-
culo, vel pocius ex debilo teneamur ipsum
qjcere judicem secularem censura eccle-
siastica, ne talibus mortis penam inférât
contra processum nostrum talitervenieiido.
Verum sunt aliqui qui dicunt, quod nisi
secundum viam iilorum inquisitoriim pro-
' Original, parchemin, J. 1024, n. 7. — Bou-
taric, Alfonse de Poitiers, p. ^i>3 , note. — Sur
la date de cette pièce, il peut y avoir discussion;
M. Boutaric la croit de |255; nous la daterons
plutôt de janvier I2.'i7, à cause d'une bulle du
pape Alexandre IV du 3 décembre suivant, <]ue
dom Vaissete indiqu:, livre XXVI, chap. x.vMV.
Tholose, die niercurii post conversionem
sancti Pauli.
466 — CCCXXII
Cartel de défi envoyé à Jacques, roi
d'Aragon , L-c, par Amalric , vi-
comte de Narbonne ' ,
UM vassalli suis dominis, quibus fide-
An
1257
CUM va:
litate
promissis obedire, & nos Anialricus, Dei
gratia vicecomes & dominus Narbone, si-
nius vassalli serenissimi domini nostri Al-
fonsi, Dei gratia régis Caslellc, Toleti,
Gallicie, Sibilie, Cordube, Murcie & Ja-
hene, & eidem fidelitatem & valentiam ju-
' Archives du domaine de Monip.-lli;r, vi'ucris
de Narbonne, n, i2j cont'n. a. 1,
1. III.
Col. :ï;.
An
I2.,7
10 mars.
VUI.
<>
An
1257
t. IIIÎ'
col. 528.
I4II
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1412
Vers
l2ÎfJ
raviraus & inîmicis suis pro ipso facere rum eos conipetentius liabere poferitis, ut
vivam guerram, ideoque de niaudato &c vestri & ipsorum super hoc possirnus ha-
requisitioue ipsius domini nostri serenis- bere consiliuni, quia predictum fratrem
sinii régis Castelle ac assensu ejusdem Joannem ad regem Aragonie ex parte re-
speciali, vos illustrem domiiium Jacobum, gis Francie incontineiiti oportet acce-
Dei gratia regem Aragonum, Majoricarum dore, aliqua verba vestro consilio habita
& Valentie, comiteni Barchinoiie & Ur- referendo, scieutes quod dominus rex
gelli & domiiium Montispessulani, a te- Francie quenidam nuntium recepit a dicte
neutiis, si quas vobis hactenus inivimus, rege Aragonie, postquam recessimus ab eo,
vos & totani terram vestram excludimus, qui factum hujusmodi aliter proposuit
vos nihilominus, de mandate predicti do- qiiam scripsistis, sicut dominus rex inter
mini nostri régis Castelle & tanquam vas- niulfa alla verba die mercurii apud Mon-
salliis ejusdem, diftidentes, in eadem diffi- tempessulanum nobis litteratorie nuncia-
dationevos & terram vestram esse volentes, vit. Vos autem iterato requirinuis, quatenus
quamdiu guerram inter predictum serenis- si vos veuire & predictos convocare con-
simum dominum nostrum regem Castelle tigerit... Le reste manque,
& vos noverimus interesse, nisi ab eodem
domino nostro rege Castelle aliud recipe- _______________________
remus in mandatis. In cujus rei testimo-
nium, presenfem paginam sigillo nostro ^n CCCXXIV
fecimus sigillari. Datum Narboue, VI idus
niartii, anno Doniini MCCLVI. ^ , ,, ,,^ , ™
Urdonnance a ALjonse, comte de 1 ou-
louse, pour faire prêter serment par
ses officiers aux inquisiteurs \
467 _ CCCXXIIl
Lettre des commissaires du roi au sé-
néchal de Carcassonne, touchant le
roi d'Aragon '.
ALFONSUS, filius régis Francie, comes
Pictaviensis & Tholose, universis se-
nescallis, consulibus, vigeriis & ballivis in
comitatu Tholose existentibus, salutem in
Domino. Ad honorem Dei & fidei catholice
volumus & precipimus observari, ut qui-
NOBILI viro & discreto dilectoque suo cumque de cetero in comitatu nostro Tho-
in Christo P. de Autolio, senescallo losano & aliis terris nostris vicinis statu-
Carcassone, Thomas de Moncelart, miles tus vel assumptus fuerit senescallus vel
domini régis Francie, & frater Joannes de consul aut viguerius teneatur firmare pu-
Trinitate, ejusdem régis capellanus, salu- blice proprio juramento, ex quo super hoc
tem, &c. Cum dominus, rex predictus ad ex parte inquisitorum qui erunt pro tem-
istas partes nos duxerit destinandos, occa- pore fuerint requisiti, quod fempore sui
sione invasionis sibi facte ab infantibus officii persequatur hereticos bona lide, &
régis Aragonum vel hominibus eorumdem, eos capiat ubicuraque eos sciverit iufra
ex parte & spécial! mandate domini régis suos limites potestatis. Hoc idem jurameu-
vos rogamus & requirimus modis omnibus, tum prestabuut inferiores ballivi nostri,
quatenus visis litteris couvocetis sine di- antequam ballivie nostre exerceant offi-
latione quacumque Oliverium de Termi- cium, & qui sibi nomine nostro dictas
nis & alios très vel quatuor de fidelioribus tradiderit bajulias, hoc addito in suo jura-
domini régis apud Narbonam vel Bedier niento quod in balliviis suis nuUum asso-
aut Carcassonam, seu ubi dictorum loco-
' Archives du domaine de Montpellier, séné-
chaussée de Carcassonne j act^s ramassés, liasse
n. 2,
ciabunt notatum vel suspectum de heresi
vel usurarium manifestum, quod si secus
' Hôtel de ville de Montauban, [Doat, vol. S/,
f"35.]
Ver3
izJ7
An
1253
L'j-o!-;
t. II!
col i2
'~ 14 13 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 1414 .
An ^ An
'^"^ egeriut, peiia ad arbitruun seiiescalli illiiis gis Fraiicie, com'its Aiulegavie, Provincio
loci légitima piiinaiitur, & taies eoriini so- & Forcalquerii & marchioue Provincic, ia
cil ratione societatis predicte ipsis bajulis geuerali coiisilio Massilie ad vocem pre-
respoiidere ih aliquo nullateuiis teuean- couis in aula viridi palacii Massilie con-
tiir. Volumus preterea, quod si quis baju- gregato, eodemqiie coiisilio iiiiaiiimiter
lus aliquem associare in bajulia voluerit, concordante, ac ipsiim consilium nomine
illiim primo nominet senescallus illius loci universitatis Massilie & omnium & singu-
ei, qui sibi nomine nostro dictam tradi- larum personarum dicte civitatis fecerunt
derit bajuliam, & ipsum socium approbet & constituerunt sindicos universitatis Mas-
vel recuset, prout ipse viderit faciendum. silie & procuratores singularum persona-
Prohibemus etiam ne in uno eodemque runi dicte civitatis nobiles viros Philipum
loco plures officium exerccant bajulia nec Ancelini & Johannem Vivandi, cives Mas-
teneatur quis ibidem coram diversis ba- silie, présentes ■& hoc officium sindicatus
jnlis respondere. Actum apud Visenas, & procurationis in se sponte suscipientes,
anno Domini m"cc''L"VH", mense martio. ad eundum coram excellentissimo domino
suo comité supradicto, & ad petendum co-
ram ipso domino restitutionem damnorum,
que dederant & fecerant homines Montis-
a6q CCCXXV pessulani hominibus Massilie, & ad reci-
piendum pactum & remissionem a nun-
Tralté de paix entre les habitans de <=.''s «eu sindicis communis seu universita-
,, ,,. - 1 -M •TT tis Montispessulani, nomine universitatis
Montpellier o* ceux de Marseille »... 1 • o ^ • • 1 •
' Montispessulani & hominum singulaniini,
par l'entremise de Charles, comte & fi„e„, g, pactum de non petendo a com-
de Provence '. muni Massilie & singularibus personis de
omnibus dampnis & injuriis, que & quas
N nomine Domini nostri Jesu Christi. universitas Massilie vel homines singiila-
Pateat universis & singulis presentem res dicte civitatis tecissent vel dicerentur
. paginam inspecturis, quod cum contro- fecisse hominibus Montispessulani vel uni-
versia & discordia & etiam guerra magna versitati Montispessulani in aliquo loco
exorta esset inter homines Massilie & ho- & specialiter in Aquis Morfuis, 8c ad l'a-
mines Montispessulani jiropteraliqua, que ciendum omnia alia que dominus comes
facta fuisse dicebantur in partibus trans- voluerit in predictis. Actum in aula viridi
marinis & cismarinis, & damna magna & palatii Massilie, in presentia& testimonio
gravamina hinc inde illata dicerentur, & domini Centorii de Daina, judicis majoris
de reformatione pacis plurimi habiti fuis- appcUationum in Massilia jiro domino co-
sent tractatus, tandem Philipus Ancelini mite supradicto, domini Pagani Bagaroli
& Johannes Vivandi, sindici universitatis judicis palatii Massilie, Pétri Garmi, Pon-
hominum Massilie, sicut de dicto sindicatu tii Genesii, Guillelmi Bertrandi notario-
constat per cartam publicain inde scriptam rum. Pétri Cicca & niei Guillelmi de Avi-
per me Guillelmum de Avinione, notarium, nione, publici Massilie ac totius Provincic
cujus carte ténor falis est: notarii,qui mandato dicti domini vicarii ^
In nomine Domini nostri Jesu Christi, dicti consilii hec scripsi.
anno Nativitatis ejusdem i\i"cc"L°vii'', in- Dicti c[uiilem sindici pro universitate
dictione xv', quarto nonas julii.Notum sit Massilie & omnibus & singulis hominibus
cunctis presentibus & futuris, quod domi- Massilie & ejus districtus ex parle una; &
nus Robertus de Laveno, vicarius in Mas- Petrus de Combis, R. March,, Joannes de
silia pro illustrissimo domino K., filio re- Casa, Hugo Faber, Bernardus de Rocha-
roia, Pcrcgrinus de Castaneto & Berlran-
' Bibliothèque au roi; Baliize, portefeuille de ^"3 Arnaldi, destinât! Seu missi a consuli-
Montpellier. [Baluze, Armoires, vol. 27, f i't^, bus Montispessulani ad faciendum pacem
copie.) cum hominibus son universitate Massi-
I4i5 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 1416 "~~"
An ' ' An
''^^ lie, &c. ex alla, pacis reformationem & & liberavit, precipiendo dict'is syndicis & ^'''
totum negotium coiicorditer posuerimt in procuratoribiis Massilie, & per eos uni-
iiiaïui & posse illustrissinii doniini Caroli, versitati Massilie & siiigularibus persouis,
iilii régis Fraiicie, Andegavie, Piovincie 8i qiiod de cetero contra universitatem Mon-
Forchalquerii comitis & marchionis Pro- tispessulani occasione predictonim daiiino-
vincie. Qui dominus cornes, auditis & in- runi, homicidionim vel injuriarum nullani
tellectis c|ue partes coram eo proponere moveant questioneni , imo dicti sindici &
voluerunt, habitoque coiisilio pluriuni no- proctiratoies civitatis Massilie & singula-
biliuni, tam prelatoriim qiiam baronum & rum personarum ita faciant & procurent,
jurisperitorum , ik diligenti fractatu cum quod aliqui singulares homines Massilie
dictis partibus, volait, statuit & ordinavit pro aliquibus damnis, que recepissent eo
atque precepit, quod pax firma sit, maneat tempore quo fuissent cives vel habitatores
& perpetuo observetur iiiter Massiliam & Massilie, ab hominibus vel universitate
Montempessulanuni & ipsorum locoruni Montispessulani de cetero nullam move-
universitates & onines & singulos honii- rint ordinarie vel extraordinarie vel de-
nes ipsorum locoruni & eorum districtus, nuiiciando vel alio modo questionem vel
additis expressim capitulis infrascriptis, rancuram, de facto vel de jure, & motis
salvo jure & dominio in omnibus domiui renuncient quandocumque inde fuerunt
comitis & domine comitisse & heredum requisiti. Et tali modo etiam, quod si ali-
suorum. Item pronunciavit & precepit quis bomo Massilie, qui nunc civis vel ha-
& niandavit inter predictas partes super bitator Massilie vel esset tempore damni
predictis damnis & homicidiis & culpis dati, de cetero aliquam questionem vel
observari & compleri, prout inferius con- demandam vel rancuram de facto vel de
tinetur, videlicet quod, compensatione jure, ordinarie vel extraordinarie, faceret
bine inde facta de damnis hinc inde factis vel factam persequeretur, & damnum ali-
in persouis vel in rébus ab aliqua partium quod inde eveniret hominibus Montis-
alferi parti, vel a singularibus persouis pessulani, communiter vel divisim , quod
unius partis aliis persouis vel rébus alte- iiniversitas Massilie illud damnum intègre
rius partis, dicti nuntii Montispessulani universitati Montispessulani & singulari- •
& dicta universitas Montispessulani dent bus personis, que damnum paterentur, te-
I-:j.oi ig. & solvant dictis syndicis & procuratoribus neatur & debeat emendare & servare eas
col. J3Ô. Massilie, noniine universitatis Massilie & sine danino. Eodem modo & eadem forma,
singularum personarum, L X'" solidos re- in omnibus & per omnia, absolvit & libe-
gales coronatos per termines infrascrip- ravit penitus & omnino civitatem & uni-
tos, videlicet in natali Domini proxime versitatem Massilie & singulares & dictes
venienti D libras regulium, & in festo Peu- Philippum & Joannem, sindicos & procu-
lecosten proxime subsequenti alias D 11- ratores, eorum nomiue, a ])etitionibus &
bras regaiium & in Pascha Resurrectionis demandis, quas vel que universitas vel
Domini extunc proxime sequenti alias singulares homines Montispessulani ab
D libras regaiium & abinde usque ad universitate vel hominibus singularibus
aliud Pascha Resurrectionis Domini ex- Massilie, occasione injuriarum, damno-
tunc proximum alias quingentas libras rum vel homicidiorum sibi in Aquismor-
regalium & sic de anno in annuni in tuis vel alibi ubicumque citra mare vel
Paschate D libras regaiium quousque in ultra mare, usque in hodiernum diem fa-
dictis LX'" solidis regalibus supradictis ciebant vel facere poterant, precipiendo
Massiliensibus plene & intègre fuerit dictis nuntiis Montispessulani, quod de
salisfactum. De aliis autem, que occa- cetero contra universitatem Massilie vel
sioiie predictorum damnorum, honiici- singulares personas occasione predicto-
diorum vel injuriarum universitas vel rum homicidiorum ipsa universitas Mon-
homines singulares Massilie ab univer- tispessuli vel aliquis syndicus pro ea, vel
sitate vel hominibus singularibus Mon- singulares pcrsone Montispessuli vel ali-
tisnessuiani [petcbaat], penitus i)bsolvit quis pro eis, nullani ordinariam vel extiaor-
-^^ — 1417 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 1418 "~
An ^ ' 'An
'^''^ dinariani movcaiit questionem vel deiuiii- salvi & sccuri & iiifra LX dics post dictam '*"''
ciaiido vel alio modo vel raiicurarn, de demaiidationem, & possint inde recedere.
facto vel de jure, ordiiiarie vel extraordi- Et si naves Massilie vel alionim post dic-
narie Et tali modo etiam, qiiod si tum fempus de pelage Massilie applica-
faceret vel factam prosequeretur & dam- rent, si homines Moiitispessiilani vel eo-
num aliquod inde eveniret hominibus mm res essent in eis onerate, ipsi &
Massilie communiter vel divisim, qiiod corum res in Massilia & ejus dislrictii
universitas Montispessulani illiid damniim salvi & securi possint firmiter permanere
intègre universitati Massilie & singulari- & inde recedere & res ipsas inde extrahere
bus personis, que damniim paterentur, te- & asportare, licet dictum tempus post
neatur & debeat emendare & servare eis demandationem transactum esset. Et eo
sine danmo. Precepit etiam & mandavit, casu homines Montispessulani vel corum
quod homines Montispessulani cum homi- res, occasione demandationis, non possint
nibus Massilie, & homines Massilie cum in aliquo impediri. Et [idem] observetur,
hominibus Montispessulani navigent se- si homines Montispessulani infra dictum
curi, sicut ante guerram motam facere tempus demandationis essent in Massilia
consueverunt, ita etiam quod unus in mari vel ejus districtu parati ad navigandum,
vel in terra alium non offendat in perso- vel eorum res in navibiis in Massilia vel
nis ncc rébus. Et si contingeret, quod ali- ejus districtu, quia salvi & securi dcbent
c|ua specialis persona offenderet aliquos esse in toto illo viagio, eundo &: rcdeundo
de Massilia vel de Montepessulano, quod & post reditum a civitate Massilie & ejus
propter hoc alii, qui non essent culpabiles districtu recedeudo. Versa vice homines
illius offense, cum aliquo non offenderen- Massilienses in rébus & personis apud
tur, scilicet remanerent securi in personis Montempcssulanum & disirictum ipsius
8c rébus, sicut superius est expressuni. infra idem tempus eandem securitatem
Super eo vero quod cives Massilie asse- habebunt, ita quod pcrsonas & res ipso-
runt, quod homines de Montepessulano rum intelligantur, omnia & singula repe-
navigantcs dcbent esse sub consulatu suo, tita. Hcc omnia 8c singula precepit domi-
rcilicct Massiliensium, homines vero Mon- nus cornes a partibus firmiter observari &
tispessulani hoc negant, asserentes quod conipleri, salvis conventionibus, quas do-
habcnt 8c habere debent consulatum per minus cornes habet cum domino rege Ara-
se, actum est quod hujusmodi questio con- gonum, 8c salvo honore, dominio 8c jure
sulatus sit in eo statu, in quo erat tcm- domini comitis 8c domine comitisse 8t
pore mote discordie apud Achon, ita quod heredum suorum, 8c quod infra XV dies
fJo^'S per hanc pacem , quoad possessorium vel ])roximos per consilium Massilie 8c per
cul. jJi. pctilorium, neutri partium aliquod preju- consilium Montispessulani approbentur,
dicium gcneretur. Et si aliqua questio ratificcntur 8c jurentur. Que omnia ambe
super hoc ab aliqua partium movcrctur, partes approbaverunt 8c confirmaverunt
per curiam domini comitis in loco com- & juraverunt 8c promiserunt sibi ad invi-
nuini terminetur; locum autem comniu- cem attendere, observare 8c observari fa-
nem inlelligit dominus comcs Avinio- cerc a partibus, 8c si non facerent, quod
neni, Sanctuni Remigium vel Tarasconcni, dominus cornes ad hec eos possit compel-
quando curia sua cognosceret; quando 1ère. Et juraverunt etiam suprascripti, tam
vero dominus cornes per se, apud Sallo- syndici quam nunfii Montispessulani su-
nom vel ubi domino coniiii placeret. Item perius nominati, excepto Pefro de Combis,
nulla violentia sithincvcl inde, quousque qui hoc non juravit ((uia clericus est, ta-
per curiam domini comitis questio posses- men hoc sua fide proiiiisit, quod propter
sicnis vel quasi possessionis vel prOprie- predicta non est aliquod servitium datum
latis, si qua movcretur ab altéra partium, vel promissum alicui de tractoribus nec
fucrit terminata. Item si contingeret pa- vicario Massilie vel judicibus vel alicui
cem demandari per dominum comitcm, ho- oiticiali Massilie vel alicui civi Massilie,
mines Montispessulani & res eorum sint 8c si datuni est vel promissum quod hoc
An
1257
1419
PREUVES DE L'HISTOIRE .DE LANGUEDOC,
1420
dicatur domino comiti & datum reddatur Aiitolio, miles, vester senescalhis Carcas-
& promissum non solvatur, Quod autem sone, gravamina & abusiones, quas multi
dictum est, quod dominus cornes cognoscat prelati de dicta senescallia vobis & vestris
de excessibus vel injuriis vel dnmnis vel faciunt contra Dominum & contra jiiris-
querelis, commissis vel propositis ab ho- dictioneni & honorem régie dignitatis, &
minibus vel contra homines Montispessu- respondet capitulis propositis contra ip-
lani, intelligitur de his que committeren- sum per episcopum Agathensem, abbatcm
tur, fièrent vel dicerentiir extra villam & Sancti PoUicarpi & archidiaconuni P'enol-
territorium ville Montispessulani vel ter- leti, que per omnia non continent verita-
ram domini régis Aragonum. Acta sunt hcc tem.
Brinonie, in palatio domini comitis, anno Primo capitulo respondet, se noUe jurare
dominice Incarnationis m°cc"l"vii", in- illam constit\itionem Cupientes propler
dict. XV, VII idus julii, in presentia & multa, primo quia cum quidam ipsorum
testimonio domini Ebredunensis archiepi- sepe contra milites 8i homines vestros ex-
scopi, domini Bertrandi Forojuliensis epi- comunicacionum sententias indebite ful-
scopi, domini N. Regensis episcopi, domini minent, pro motu proprie voluntatis &
Viceduni electi Agn., domini Rostandi de quandoque in diminutionem juris vestri
Agouto, Ecci Tolonensis, domini Guil- & vestrorum, & hujusmodi excomnninicati
lelmi de Bellomonte, domini Enrici, do- non possint absolutionera obtinere, antc-
mini Guillelmi de Autonno senescalli Bel- quam eorum fecerint voluntatem, pecca-
licadri, Guillelmi deVillanova judicis ejus, tum esset, si talium bona excommunicato-
domini Pétri de Baviano domini Salvagii, rum saisiret, quod ipsum facere necessario
domini Gaufredi de Sardina, Iniberti de
Autonno, domini Otonis de Fontanicis se-
nescalli Provincie, domini Roberti de La-
veno Massilie vicarii, Raolini Draperii,
Ilugonis Audoardi, Guillelmi Cornuti,
Bertrandi de Bucco Blac(uerie & plurium
Vers
12Ô7
oporteret, si dictam constitutionem juia-
ret. De quibus multa exempla habentur,
Nam cum curia archiepiscopi Narbone in-
terdixisset injuste cuidam fabro homini
vestro, ne de fabrili artificio uteretur, 8i
ipsum ob hoc injustius excommunicasset,
aliorum, & mei Guillelmi de Avinione, & omnes ces qui ei fieri lacèrent aliquod
publici Massilie & dicti domini comitis opus fabrile, grave fuisset si bona dicti fa-
notarii, qui mandato dicti domini comitis bri & omnium illorum, qui cum ipso ope-
& rogatu partium hanc cartam publicam rabantur, saisirentur. Preterea cum vestri
scripsi & signo meo signavi. In cujus rei homines de Sirano a quadam fcmina vestra
testimonium, prediclus dominus cornes & a patrimonio suo, quod a vobis tenet.
presentcm cartam jussit sigilli cerci sui talliam pro vobis exigèrent consuetam,
pendentis munimine roborari. G. A.
470.
Mémoire du sénéchal de Carcassonne
à Louis IX touchant les empiéte-
ments des prélats de la sénéchaussée
sur les droits du roi '.
R
curia predicti archiepiscopi excommuni-
cavit omnes vestros homines dicte ville,
pro eo quia maritus dicte femine vestre
erat clericus, a quo nihil etiam petebatur.
Unde videat celsitudo regia, si justum
fuisset quod omnia bona vestrorum ho-
minum prcdictorum occasione predicte ex-
communicationis caperentur, quod ipsum
necessario facere aut perjnrium incurrere
oporteret, si predictam constitutionem ju-
ravisset. Et de similibus plura sunt exem-
pla alla, que longum esset per singula
enarrare, que causa vobis posset in preju-
dicium maximum redundare. Preterea unus
F.SPONSIONKS SENESCALLI CARCAS -
SONE CAPITULIS PRELATORUM
Excellentie vestre régie significat P. de judex excommunicatus contrarius absolvit
cum, capiet bona senescallus, de injustitia
' Doiit, vol. ii>-\, f" rzî & sulv, quis cognoscet. — Item alla ratione, quia
Vers
I jSi-
1 257
I4M
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
14:2
iii dicta coiistitutione dicitur, quod eccle- boiia eorum snisiaiitur Si inde daiiipuum
sieprovincie Narbone gaudeaiit inimuiiita- habeant, unde debereiit commodum re-
tibus& consuetudiiiibus ecclesie Gallicane, portare. — Item cum dicaiit prelati supra-
quam constitutioiiem in hoc casa servare dicti, quod si aliqiiis homo ipsorum ver-
contradicunt, nec quod eam servet susti- béret aliquem vestrum servientem vel ci
nebunt. — Item quod in ea dicitur, quod injurietur, dictus injurians illud non débet
boua fautorum hereticorum , receptato- in vestra caria eniendare, dam coram sao
rum vel etiam defensorum confiscentur, episcopo vel abbate paratus sit stare juri,
ad ipsos vel posteros ipsorum nullatcnus si pro hujusmodi injuria procédât judex
reversura, quam in hoc similiter non ob- vester pro conservatione jaris vestri, ex-
servant, imo ipsos credentes, receptafores comunicabitur a prelatis, & quia bene fe-
hereticorum & fautores cum aliqua levi cit, bona ejus saisientur. — Item cum
penitentia faciunt pertransire, & eis sal- ecclesia in decimis & primiciis melius quam
vant & servant bona sua in vestrum preju- alibi in dicta senescallia habeat jura sua,
dicium & gravamen contra constitutionem unde vobis regratiari deberet, quidam prc-
supradiclam. Et licet nunc pétant quod dictorum prelatorum quasdam novitatcs
ipsam juret in hoc & in aliis sequentibus introducendo pro decimis non consuctis
& precedentibus, ipsam eam non servare clibanorum, molendinorum , tegularuni,
& idem jurare compellunt. — Item cum in nucum, pirorum & quorumdam fructuum
predicfa constitutione dicatur, quod bai- aliorum &garenaram,& pro primiciis vin-
livi vestri sunt executores ad pacem scr- demie & olivarum & quarumdam aliarum
vandam & ad alla, que in ipsa constitutione rcrum non consuetarum excomunicaiit
continentur, & nunc ipsi prelati se velint gcntes vestras, & si pro hujusmodi excom-
reddere pares vestros, dicendo ad ipsos municationibus bona ipsarum gentium ca-
cognitiones fracte pacis pertinere, & vobis piantur, quod ratione dicte constitutionis
volendo judicem ex parte domini pape pa- fieri oportebit, in magna perturbatione &
cificare in dicta senescallia & etiam aggre- scandalo erunt barones & etiam tota terra,
giare, valde periculosum esse posset, si pre- qui dicte constitution! quantum ad illud
dicta constitutio juraretur, quod ad tam capitulum contradicunt. Breviter cum eam
iniquum perfrahitur dispendium, licet a juraverit, non sustinebunt quod obser-
principio bono zelo fuerit introdncta, vetur, & sic eum excomunicabunt aut f'a-
nam predictarum excommunicationum in- oient dejerare, non enim sustinerent quod
justarum [causa] oportuit quosdam milites, bona caperet alicujus canonici vel clerici
scilicet dominum R. de Aniorto & Beren- excomunicati , quod secundum constitu-
garium de Cugunhano & quosdam alios tionem fieri post annum oporteret, nisi
quibusdam prelatis cedere terram suam, vellet dejerare.
quam ex vestra concessione habebanf, ad Item ad secundum respondet, quod ipso
vos primo pro faidimentis ipsorum anti- senescalhis venit multotiens ad prelatos,
quis devolutam. Ad quam constitutionem eis honorem exhibendo, sed cum qiiadam
jurandam dictus senescallus minus débet vice intellexerit, quod illud pro debito &
& debuit consentire, qui hoc ei precipie- consuetudine requirebant Se in prejudi*
bant ac si haberent imperium in ipso, &c ei cium régie dignitatis, ad ipsos venire no-
nisi faceret excommunicationem minaban- luit, sed pro conservatione honoris regii
fur, & ipsum etiam excommunicassent, eis mandavit semel, secundo & tertio, &
nisi se appellatione légitima premunisset. tandem per nobiles viros dominum mares-
— Item cum bailivos & servientes vestros callum & dominum Olivarium de Terminis
contra abbates & homines ecclesie jura & quosdam alios, ut ad ipsum ad dotiium
vestra subripientes & negantes sepe opor- vestram regiam venirent, sed quod procu-
teat procedere, eorum contumacia prome- ratores dicunt de minis & terroribus, suam
rente, si bailivi vel servientes vest î ab faciunt voluntateni, quod negat esse ve-
ipsis injuste cxcomunicentur pro vestris rum.
juribus requirendis, incongruum erit quod Item ad tertium respondet, quod vcriln3
Vers
I 2.)6-
I 2J7
14:3 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 1424
aliter se habet, quod per literas ipsius ex doiio vestro & vestrorum aiitecessorum
preconisationis satis poterit apparere, & pro parte majori, & si hoc fiât quod re-
si ita etiam factiim fuisset, sicut dicunt, quirunt tani injuste, servicium exercitiis
sine reprehensiolie esset factum, cum dicta déplus quam triginta hominum niilia in-
obsidio facta fuerit contra pacis violato- débite amitetis. Seniper tanieu honiines
res, ad quam servandam omiies tam clerici ecclesie pro vicecomite in exercitu contra
quam laici secundum vestram constitutio- vos fuerunt.
nem, quam jurare requirunt, dare debent Item ad quintum respondet. Coram tanfo
operam efficacem, & adeo pax est neces- domino veritas est dicenda cum verborum
saria clericis sicut laycis, unde si contra pondère modestorum, & quia injuriosa di-
pacis violatores sunt vocati, nulla est in- cuntur atc[ue falsa, tantam injuriam coram
juria eis facta, maxime cum in litera vestra vestra presentia dictam sibi petit emen-
contineatur quod prelati & gentes eorum dari.
summoneantiir. Item ad sextum respondet eodem modo.
Item ad quartum respondet, quod ibi di- Item ad septimum respondet eodem
cltur minime esse verum. Dicet tameii modo, quod ibi dicitur minime esse verum.
c(uod cum ipse submonuisset ipsos prelatos Item ad octavuni respondet quod ibi di-
& terrarios & gentes eorum bene & juste, citur minime esse verum.
secundum quandam literam vestram ik se- Item ad nonum respondet, quod tam
cundum quod didicit in dicta senescallia clericis quam laicis facit justitiam exhiberi
olim esse consuetum per viros fide dignos, nec ipsos ad cavendum injuste compellit.
sicut statim fidem facere est paratus, 8c Verum si clericus de laico conquerafur,
abbates ad servicium vestrum cum gentibus decet secundum jus quod de juri parendo
suis venire essent parati more solito in caveat, ut si victus fuerit de querela, possit
exercitu supradicto, ad mandatum Narbone condempnari adversario in expensis & in
archiepiscopi, duobus exceptis, renianse- décima parte litis curie tam pro amenda
runt, sicut quidam ipsorum postea retule- quam expensis secundum vestra statuta.
runt, & idem archiepiscopus dicto scripsit Item ad decimum respondet, quod epi-
senescallo, quod nec ipse nec episcopi scopus Agathensis est homo vester de feudo
nec abbates nec homines ipsorum vobis ad & a judice suo in teniporalibus ad vestram
faciendum exercitum vel ad succurreu- curiam appellatur tam de jure quam de
dum ex debito vel mandato vestro vel ro- consuetudine approbata, & ita fieri est
gatu tenebantur. Et ne tante temeritatis consuetum per tenipora longiora,
excessus remaneret impunitus, predictus Item ad undecimum respondet quod ibi
senescallus, pro jure vestro conservando dicitur penitus esse l'alsum.
& ad tantam exheredationem vestram evi- Item ad duodecimum respondet quod,
tandam, que nisi occurreretur imminebat quando ipse venit ad senescalliani supra-
& adhuc imminet, nisi prudenter occura- dictam, proponebat uti consilio archie-
tur, quosdam dictorum abbatum & bomi- piscopi Narbonensis, sicut aliorum fideliuni
nés ipsorum gagiavit, & omnia gagia ad vestrorum, & adhuc proponit, dum agerc
recredendum dédit, donec inde vestram voluerit ut vester fidelis & amicus. Verba
mandaveritis voluntatem, quorum ponam ipsius archiepiscopi & dictorum procura-
exemplum. Cives Narbouenses & Albienses torum in hoc capituio non concordant.
& Agathenses sunt secuti, qui veniro ad Dixit enim arc'.iie|)iscopus predicto senes-
vestrum servicium contempserunt, & hoc callo, quod si aliquis vassallus vester vel
eodem exemplo quidam de terrariis jam alius pacem vobis frcgerit seu guerram
inctpiunt dicere, quod homines ipsorum feccrit, senescallus vester antequam pro-
vobis ad excercitum non tenentur, & si cedat contra dictum vestrum ininiicum, ex
hoc taliter subsequantur, si volueritis fa- debito & consuetudine débet consilium
cere exercitum, oportebit quod homines ipsius archie|)iscopi requirere & locum
venire de Francia faciatis, cum prelati & comiiuinem assignare, & i])se archiepisco-
terrarii habeant omnes homines illius terre pus & prelati cum vestro senescallo simul
Vers
|25<5-
1207
1420
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
14:6
debeut cogiioscere & judicare, an sit pax
fracta, & postea ipse archiepiscopus &
prelati debent moiiere dictum pacis frac-
torem seniel, secundo & tertio per compe-
tentia intervalla dicriim qiiod emendet, &
tis sine omni qiiestione, & cuni in biis
pendeat pars maxinia jiiris vcstri & hono-
ris, qiiem in dicta sencscallia obtinetis,
consulatis vobis, si placet, & vestris suc-
cessoribiis de tanto detrimento, qiiod vobis
si emcndare noliierit, archiepiscopus débet inyiiinet ex predictis. Totum est etenim in
Ipsum excomunicare, nec antea vester se-
nescallus posset procédera contra illum.
Et postea ipse archiepiscopus, si a vestro
requiratur senescallo, succurret, & si vo-
luerit ipse archiepiscopus, alias tamen nisi
voluerir, ex debito vel mandate vestro vel
precibus sibi ipse vel alii prelati succiir-
rere non tenentur, sicut ipse archiepisco-
pus per suas litteras scripsit eidem senes-
callo & ore proprio sibi dixit, adjiciens
quod si gentes terre pro pace sint sub-
nionende, siibmonitio débet fieri tam per
ipsum archiepiscopum quam per predictum
senescallum. Que cuni audivit predictus
senescallus, motus fuit & plurimum admi-
rafus de tam gravi detrimento, quod per-
pendit jurisdictioni régie & honori ex
dictis hiijusmodi imminere. Nam cum
cognitiones & emende fracte pacis ad vos
spectenf, sicut decet regiam dignitatcm,
nec aliquis possit pacem servari facere,
nisi vos, sicut multis guerrarum tempori-
biis est probafum, grave est ad audiendum,
quod in his se velint facere vestros pares,
propter que posset ex oblique impediri, ne
eniendas vel commissa vel faidimenta frac-
hacvice; qui modo victor fuerit, victoriam
perpetuo obtinebit.
Insuper de bonis & juribus, que domi-
nus archiepiscopus Narboiiensis detinet in
vestrum prejudicium & gravanien, valen-
tibus quingentas libras & amplius per an-
num, quando cxcellenfie vestre placuerit,
audietis, super quibus senescallus paratus
est dicere veritateni.
De episcopo vero Agathensi excellencie
vestre significat, quod licet sit homo ves-
ter de feudo, ipse & homines sui ad obsi-
dioncm de Querbucio venirc in vestrum
servicium contempscrunt, per vestrum se-
nescallum submoniti & mandati. — Item
idem episcopus prohibuit & fecit prohi-
ber!, quod aliquis homo de terra sua ser-
vientes vestros, vias & vcstra pedagia custo-
dientes, non auderet in domo sua recipere
nec cis victualia ministrare, in vestram
injuriam & gravamcn. — Item idem epi-
scopus fovet & défendit mercatores peda-
gia vestra subripientes, & bajuli ipsius,
ipso mandante & rafum habente, & gentes
ejus quater & pluries servicntibtis vestris
mercaturas abstulerunt, quas ceperant.
torum pacis haberetis,& si hujusmodi mo- quia vestra pedagia Sancti Tiberii & Bit-
nitiones & fractatus archiepiscopi oporte-
ret expectari, antequam procederetur con-
tra hostem, tali occasione & dilatione ipse
hostis victualibus, armis & aliis se posset
oporlune premunire. Verum quidquid di-
catur superflue vel non bene a procurato-
ribus supradictis, dictus senescallus cum
personis fide dignis hanc invenit verifa-
tem, quod quando comes Montisforfis te-
ucbat dictam terram, archiepiscopus Nar-
bone & alii prelati & abbates sine omni
questione 8j cives Narbonenses, Albienses
& omnes gentes ecclesie dicte comiti in
exercitibus serviebant, & ad suum servi-
tium veniebant, & usque nunc idem vobis
fecerunt, ex quo habuistis terram illam. Et
idem comes & vos postea emcndas civium
Albiensium & aliorum hominum ecclesie,
quando deficiebaiit de exercitibus, habuis-
terris furabanfur vectores ipsarum, de via
vestra Francisca, in qua pedagia percipitis,
déviantes, super quibus jus vestrum est
per sententiam declaratum, & de violencia
servienflbus vestris facta vicarius episcopi
pro ipso se ipsius sencscalli subposuit vo-
luntati. — De aliis juribus vestris, que
detinet episcopus Agathensis, in alio ro-
tule audietis & de abbate Electensi.
(lùrit au dos Je l'acte précédent'.)
Quod omnes homines archiepiscopi, epi-
scoporum & abbatum de senescallia Car-
cassone debeant facere exercitum domino
régi, & nullus inde potuit excusari, pro-
batur multis modis. Primo quia de jure
scripte, quod in illis partibus, observatur,
ad hoc faciendum tenentur : (, de cursu
' Note du copiste de Do;it,
Vers
I iM-
1237
Vers
1256-
.z57
1427
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
14 18
publico, l, nuUus, libro diiodecimo, iibi dici-
tiir : NuUus penhus cujusUbet ordinis vel
dignitalis vel sacrosancta ecclesia vel domus
religiosa tempore expeditionis ab angariîs
vel parangartis er.cusclur. Sic ergo habe-
nius, quod tempore expeditionis, id est
exercitus, ecclesia vel aliquis alius non
excusatur ab angariis, id est de serviciis
persone sue, vel parangariis, id est de ser-
viciis- equorum vel auimalium suoruiii vel
reruni. Item probatur t. de sacrosanctis
ecclesiis, l. nem'mem, ubi dicitur ; 'Nemo ei'.-
cusetur angariis vel parangariis vel plaustris,
cum ad felicissimam nostri er.pedilionem nu-
minis ommium provincialium per loca, qua
iter arripimus, debeant nobîs solita ministeria
exhiberi, licet ad sacrosanctas ecclesias per~
tincant possessiones. Sic ergo plaiium est,
quod nistici ecclesie vel aliqui alii de exer-
citii domiiii régis non possunt excusari. —
Item alla ratione, quia omnes debent &
tenentur defendere patriam, XXIII q, VIII,
omni tempore. — Item alla ratione, quia
antequam prelati vel ecclesia haberent vil-
las vel castra vel homines, ipse ville, castra
& homines ad hujusmodi servicium exerci-
tus domino régi & antecessoribus suis re-
gibus & imperatoribus tenebantur. Sic ergo
res cum onere suo transit, & ecclesia débet
subira onera, que erant rébus imposita,
anlequam ad ecclesiam pervenirent, XI q.
I tributum & c. magn. & XXIII q. VII, si
tributum. — Item alla ratione, quia tri-
butum est tara tempore comitis Montis-
fortis quam postea usque nunc, sicut per
litteras baronum facta est plena fides. —
Item alia forti ratione, quia ecclesia in
illis partibus amiserat omnes homines suos
& villas & castra, quando dominus rex non
solum semel, sed phiries cura maguis ex-
pensis !k cura multi effusione sanguinis
totum postea acquisivit. Unde non est juri
dissonum, si res per ipsum acquisita &
conquista, que nisi succurrisset penitus
fuisset amissa (Le reste manque.)
471,
CCCXXVl
Actes touchant l'engagement des pays
de f^éhou-^an £,• de Gavardan au
comte de Foix '.
I. > TOVERiNT, &c. quod nos Arnaldus de
iN Ispania, filius quondam nobilis viri
Rogerii Conveneiisis, & dominus R. de
Espellu & Petrus Convenensis 8c Arnal-
dus de Solano, Bertrandus de Luers &
Petrus de Castro, Amelius Bagod, Vitalis
de Taurinhano milites, B. Ductat domi-
cellus, & nos Petrus de Sancta Gemma, &c.
consules ville Sancti Gerontii, &c. roga-
mus & supplicamus, &c. vos dominum 11.,
Dei gratia comitera Fuxi, &c. quod reci-
piatis ratione commende a domino comité
Bigoire, sub vestra custodia & deffensione
viUam Sancti Gerontii, valles & totaiu
aliara terram cum omnibus pertinentiis
suis, &c. Quam terram dominus Arnaldus
de Ispania, filius quondam Rogerii Con-
venensis, lecognovit & tradidit eidem do-
mino comiti Bigorre dominaliter & rece-
pit in feudum ab eodem , promittentes
vobis... quod dura vos dictam terram te-
nucritis ratione vel nomine dicte com-
mende, erimus vobis legitimi & fidèles pro
posse nostro, &c. salva proprietate domi-
natiouis dicti Arnaldi de Ispania & sut
ordinii, ita videlicet quod finita légitima
etate XXV annorum, dictus Arnaldus de
Ispania recuperet & teneat dictam intè-
gre potestatem & dominationem dicte
terre, &c. Testes Ayraericus Narbonensis,
Lupus Fuxi, Petrus Rogerii Mirapiscis,
Rogerius Vitalis, Isarnus de Sos, W. ds
Ugenaco, R. de Volcenaco, R. Sanen de
Rabato milites, 8iC. Actum Viil id. novem-
bris, anno Domini l\icci,vii, régnante
Ludovico, &c. Th. episcopo Coseranensi.
II. Noverint, &c. quod nos Gasto, Del
gratia vicecomes Bearnensis, recognosci-
inus nos récépissé & habuisse a domino
comité Fuxi viii'" sol. Morlanor. in pecu-
nia numerata, ex causa rautui, exceplis
lîd.orig.
t. III.
col. 5J2.
An
1257
6 no-
vembre.
An
1 253
I y mars.
' Archives du cliâtsau de Puii.
An
12J3
1429
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 430
47 î. — CCCXXVII
Procuration du roi d'Aragon, pour
transiger sur les dijj'érends qu'il
avait avec le roi saint Louis'.
An
1258
KJ.nrig
Mil.
cul. j3;'.
vi'" s. Morlaii., quos alias dictus cornes oniiii alia terra & jurisditione Raymiimli,
Fuxensis nobis super terram Nebozani & quondam coniitis Tolosani, & fructibus
Saiicli Gaiidentii mutuavit. Pro quibiis iiide perceptis. Et quod vos onines & siii-
sumniis pecunie, nos specialiter, de vo- giili supradieti possitis, vice iiostra & 110-
liintate domine Mathe uxoris nostre, pre- niine, cedere, remitere perpetuo & relaxare
dictas terras Nebozani & Sancti Gaudentii prcdicto illustri régi & suis quicquid juris
predicto domino comiti Fuxensi obliga- nos habemus & habere debemus quoquo
nuis, Sic. Actum & datuni apud Nogaro- r.iodo vel ratione, in predictis omnibus &
lum, die martis proxima post Ramos Pal- singulis. Damus etiam & concedimus vobis
tnarum, anno Doniini MCG LVII. omnibus & singulis spéciale niandatum,
auctoritatem , licentiam & potestatcni ju-
randi ex parte nostra super aniiiiam nos-
tram de omnibus & singulis supradictis a
nobis observandis & complendis, prout ])cr
vos erit super eis cum dicto rt-go promis-
sum, ordinatum, compofituni & Iraiisac-
tuni. Renunciantes scienter 8c consultô
omui juii divine & humano, canonico, ci-
vil! & consuetudinarip, & omni privilégie
reali & personali ac omni alii auxilio ge-
NOVERINT univers! , quod nos Jacobus, nerali seu speciali, quibus contra predicla
Dei gratia rex Aragonie, Majorica- seu aliqua ex predictis juvari possemus.
rum 8c Valencie, cornes Barchinonensis ik Item damus Se concedimus vobis omnibus
UrgcUi & dominus Montispessulani, con- & singulis supradictis spéciale mandatuni,
stituimus & ordinamus vos venerabilem quod vice nostra 8c noniine transigatis 8c
Amaldum, Dei gratia Barcbinonensem cpi- componatis cum dicto illustri rege Fran-
scopum, 8c dilectos Guillelmum, priorem cie, 8c accipiatis ab eodem rege cessionem,
Sancte Marie de Corneliano, 8c Guillel- remissionem 8c relaxationcm de omni jure,
mum de Rochafolio, tenentem locum nos- c[uod idem rex Franchorum asserit se lia-
truni in Monlepcsulano, procuratores nos- bere in comitatu Barchinone, 8c de omni
tros, dautes 8c conccdentes vobis omnibus jure, si quod habet vel habere crédit in
predictis 8c cuilibet vestrum plenam 8c comitatu de Bisulduno, de Rossilione, de
liberam potostatem, autoritatem 8c licen- Einpurdano, de Ceritaiiia, de Confluenle
tiam tiansigendi 8c componendi, vice nos- vel in aliquo loco terraruni, quas nos hodie
fra 8c nomine, cum Lodovico, Dei gratia tenemus 8c habemus, 8c quod in omnibus
illustri rege Franchorum, super omni jure 8c singulis supradictis tractetis 8c procu-
quod habemus 8c habere debemus in Car- relis, faciatis 8c recipiatis quict(uid vobis
cassona 8c in Carcassonensi, 8: in Redis videbitiH' expedire. Promitimus insiipir
8c in Redensi, 8c in Laiirago 8c in Laura- bona fide cum hoc auteiitico instrumeiito,
guensi, & Terme 8c Termenensi, 8c in Me- sigillo nostro pendenti munito, nos ratuin
nerba 8c Mcnerbensi, 8c in Fenoyllelo 8c habere, complere 8c servare perpcluo quic-
Fcnoilladensi, 8< in Petrapertusa 8c Petra- cjuid cum dicto rege per vos omnes vel duos
pertusensi, 8c in comitatu Amiliavi 8c Ga- aut etiam unum de vobis super predictis
valdani, 8c in Nemse 8c in Ncmosensi', & omnibus 8c singulis factum fuerit, ordina-
in comitatu Tolose 8c Sancti Egidii, Se in tum, compositum seu transactum. Datum
Derluse V" idus martii , anno Domini
' Mss. de M. Ch.TUvellrt, gnrd; dss Sceniix,
n. 4.">5. [Collationns sur l'originul scellé) J. JJji
n. 5 ]
' Ces mots manqucrtt d.ins la c->p\; employas
pir dom Viilsscte, qui porte : Et m Cn-.'.or.» & in
CnJoncnse. [A. M.J
M"CC" L° septimo.
An
i;53
i43i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
j j\J2
An
1258
Icïiier.
An
I 207
ccnibrc.
473. — CCCXXVIII
Extraits de quelques actes touchant
les vicomtes de Lautrec , les sei-
gneurs de Castres^, ô-c.
L K NNO MCCLVII Incarnatioiiis Domini.
rV Ne
I. III,
col. iJ4.
tari, significaiites eisdeni, qiioJ si cidem
vel aliquibiis de parentela sua aiiqiiod niali
accideiit, eisdeni forte poterit iiiiputari.
Die igitur mercurii post primam dieiii
dominicani quadragesinie, predictis litteris
perlectis coram domino Bertraiulo, viceco-
mite Lautricensi, & domino P, viceconiite
Lautricensi, domino Isarno, domino Ber-
trando & domino Amalrico vicecomitil^iis
fratribus suis, & coram amicis & consilio
Joverint, &c. quod dominas P. de ipsorum, necnon & coram domina Erme-
Autolio, miles, senescalhis Carcassone & iiiardi de Pauline, matre predicfi mortui,
Biterris,recepit litteras domini régis Fran- & coram amicis & consilio ipsiiis, facta
corum pendentes sub liac forma : interrogatione a predicio senescallo, si
Ludovicus, Dei gratia Francorum rex, predictam pacem gratam liabent & consen-
senescallo Carcassone salutem. Mandamus tiunt, ambe partes responderunt, habita
vobis, quatenus si Bertrandus, vicecomes deliberatione & consilio, &c. Sponfe, non
Laiitricensis, amicis illius, ob cujus mor- deceptus, promisit in manibus dicti do-
1cm in nostra prisione tenetur, ce libras mini senescalii, quod in instant! nativi-
dare voliierit & terram, quam ratione lie- tate beati Johannis Baptiste iter arripiet
resis tamquam commissam petit, penifus Iransmarinum, & in partibns illis faciet
eis quitavcrit & ab amicis suis quitari moram per biennium, & in reditu suo affe-
fecerit, & amici predicti mortui isti paci ret secum litteras magisiri Templi vel Hos-
consentiant & ipsam giatam habeant, vos pitalis testimoniales, quod per biennium
cuiulem deliberetis sine difficultate qua- fecerit moram ibidem. Et si in predicto
cumque, ita tamen, quod si inter partes festo non arripiet dictum iter, vel si in par-
controversia fuerit aliqua super ejusdem tibus fransmarinis non faciet moram per
terre quilatione & controversia , hujus- biennium, vel si in reditu suo non affcret
modi ordinationi vestre stent in omnibus secum litteras magistri Templi vel Hospi-
ambe partes. Volumus tamen, ut ab ipso talis testimoniales, quod per biennium fc-
vicecomite prius recipiatis bonam securi- cerit moram ibidem, obligavit se, quod
tatem, quod in instant! nativitate beati possit de ipsofieri sicutde forbannito, ubi-
Johannis Baptiste iter arripiet transmari- cumque posset reperiri, & quod tota terra
nuni, & quod in partibus illis per biennium sua cadat in commissum. Et insuper quoJ
moram faciet, & in reditu suo secum affe- solvat domino régi Francie & predicto se-
ret litteras magistri Templi vel Hospitalis nescallo, pro ipso, i\i marchas argenti, &
testimoniales, quod per biennium fecerit de hoc dédit ftdejussores dominum P. vice-
moram ibidem. Datum apud Stampas, do- comitem Lautricensem, dominum Bertran-
niinica post festum sancti Nicolai, anno dum, dominum Lsarnum, & dominum Amal-
Domini M ce i.vil. ricum, vicecomites Lautricenses, fratres,
Item dictus senescalhis & alias litteras do- dominum Sicardum de Montealto, domi-
niini régis clausas recepit sub hac forma :
Ludovicus, &c senescallo Carcas-
sone, &c. Mandamus vobis, quatinus ma-
(rcm illius, cujus mors imponitur viceco-
niiti de Lautrec, ab codem viceconiite &
ab aliis, quos vobis nominaverit, assccu-
num Sicardum de Muroveleri, dominum G.
de Minerba, Guillermum de Monasterio,
Bertrandum de Villaneria, Donatnm de
Matvinol, Sicardum de Turre, Rocham de
Lautrico,Gausbertum Rainardi,Bernardum
de Paulino, Sicardum de Cabanis milites.
rari faciatis, jus faciendo, non perniittcntes Bertrandum deGalliaco, Pontium do Pr.ito-
caiulem ab illis vel ab aliis iiulcbite moles- vcteri, Arnaldum Pilosii, Raymuiulum de
Solomiacho, Pontium de Solomiacho, Phi-
' Archivcsdu domaine de Montpellier; Laiitrc:, lippum de Solomiacho, Isarnum CabricI,
n. 7. Eartholomeum Alan, Arnaldum de Malor-
An
12Ô7
An
1258
i3
Kvrier.
An
12 53
i.l33
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1434
gis. Qui omiies predicti inde se obligave- Grava, doniîut Fiotaidi Je Peniia, clomini
nuit domino régi & domino seiiescallo pre- Phili|>pi Goloyn, doniini Giiillen-.ii de Po-
dicto, stipulanti pro ipso, siib obligatione dio niilituiii, niagistri Guillcrmi de Baiihe-
omiiiurn bonormii. Insuper idem dominiis
Bertrandiis quittavit penitiis predicte do-
mine Ermeniardi & successoribus suis
totani terram, cum hominibus & feniinis,
ciim fendis & servitiis, &c., c|iiam ipsa vel
Kd.orig.
t. III.
C01.535.
rus, niagistri B. de Podiosiurano jwdicum
doinini senescalli predicti, niagistri Bar-
tholomei de Podionauterio jiirisperili, &c.
II. Noverint', &c. cjuod cum controver-
sia vorteretur inter dominuni Philippuin
Guillermus de Pauline vir siius vel eorum de Monteforti jnniorem ex uiia parte, &
filins qnondam ab ipso domino Bertrando dominum Petrum viçecoiiiitem Lautricen-
tenebant vel ab antecessoribus ejus, totuni sein ex altéra, su])ercastro de Affiaco, quod
illnd jus quod ibi habebat vel liabere pote- dicebat dominus Petrus a se deberi tenere
rat vel pertiiiere, ratione commissi, heresis sicut a domino & sibi fuisse commissuin,
vel ratione directi dominii vel iitilis vel & super alberga deGraoleto, in qua doiiii-
latioue feudi vel ratione domanii seu qua- nus Petrus predictus se diceliat liabeio
cunitjue alia ratione, ipsam a fidelitate & quartam partem, &. super riparia de Be-
liomagio absolvons & quitans, & de pre- renx, in qua idem dominus Petrus donii-
dictis ce libr. 'Fur. satisfecit predicte do- num Philippum sibi injuriari dicebat in
mine Ermeniardi, ita quod ipsa inde se aliquibus locis, videlicet in manso de Ici
tenuit pro contenta. Preterea dominus P. Ferragudia, &c. & medietate portus de In-
viceconies Lautricensis, dominus Bertran- suia. Que predicta loca jamdictus doniinuj
dus & dominus Amalricus fratres, quita-
verunt predicte domine Ermeniardi totam
terram, qjuam G. de Pauline vir ejus vc!
filins ejus unquam fenuerant ab ipsis, cum
hominibus, dominiis, &c. Quitaverunt
Petrus dicebat esse de castelania de Bc-
renx, ex eo quod includuntur his termini'^,
videlicet rivo de Avione ex una parte, &c,
Ambe partes voluntate spontanea & con-
sensu, de supradictis controversiis univer-
etiani eidem domine Ermeniardi quidquid sis & singulis compromiserunt in nobiles
pgtere poterant ratione commissi, heresis viros dominum Petrum de Vicinis, domi-
vel alia aliqua ratione in tota terra, c(uam num Petrum de Grava & dominuni Boiiso
ab ipsis tenebat apud Lautriciim & in tolo de Monasteiio milites, sicut in arbitres,
Lautrigesio vel alibi, salvo & retente sibi arbitratores, &c., sub pena centuni marca-
iii ipsa terra jure feudi in fidelitate & in riim, &c... Pro qua pena solvenda parti
aliis redeventiis debitis. Et quod univerja
predicta & singula dominus Bertrandus
vicecomes Lautricensis senior, deminus P.
vicecomes Lautricensis, dominus Isarnus,
dor.iinus Bertrandus & dominus Amalricus
fratres, perpétue servent & numquam con-
ordinationem diclerum arbitrorum ser-
vant!, a parte scilicet non servante, fide-
jusserunt pro ipso domine Philippe nobi-
les viri Frotardus de Penna & Guillelmus
Peluti milites, & pro domino Petro vice-
comité Isarnus & Bertrandus fratres ejus-
tiaveniant, &c. Et eodem modo predicta dem, Guillelmus de Podio & Aymonius
Ermeniardis de Pauline, Ray m undusSaixie- Raynardi, ikc. Dictus vero dominus Petrus
tus frater ejus, Petrus Vassalli & Raymim- de Vicinis pro se & suis coarbitris, visis &
dus de lirolio, pro se &c omnibus aniicis audilis rationibus utriusque partis, &c., or-
suis, predictam pacem approbaverunt, &c. dinavit, approbavit Si laudavit suum arbi-
Acla sunt hec Carcassone, in consistorie trium, pronuntiando de castre de Affiaco
ubi cause ventilantur, in deme ubi senes- in hune medum, videlicet quod dominus
calli commorari censueverunt, anno quo Petrus vicecomes & ejus uxor domina Vac-
supra, idibiis februaiii, in presentia & tes- queria, pro se & suis, libèrent in perpe-
timonio demini senescalli antedicti, do- tuum & absolvant, si quid juris habeiit
mini Philippi de Monteforti, demini OH- in castre de Affiaco, &c., cédant domino
varii de Terminis, demini Lamberti de
Tnreyo, domini Simonis fratris ejus, do- ■ Sur rori£;i.ial, communiqué p;.r M. Iç ni:ir-
llliui Cuill^rnii Jç Vicinis, do:nini P, de quii d A'.ïau.
An
An
I ? .1 J
i\ tiioi.
An
I40J
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1436
ÉJ.oiiR.
t. III.
col. 536.
Philippe jamJictO, &c. Item domiuus Plii- nostro, si opus f'iierit, cis voluimis provi-
lippus, pro se & successoribus suis, dct, deri & ab ipsis dominis, de quorum terris
cedat & concédât eidem domino Petro & fuerint, ut dictiim est, ea requiri postmo-
ejusdem uxori prescripte & suis castrum dum & levari , monentes etiam eosdein
de Grava, Albiensis diocesis, cum omnibus prelatos, terrarios & barones, quod filios
suis ])ertinentiis, &c., & niedietatem ville hereticorum vel nepotes vel credentium
d'Aussac, quam idem doniinus Philippus eorumdem, aut suspectes de heresi seu
modo tenet, &c... Item dominus Petrus etiam diffamatos, in bailliviis vel officiis
vicecomes débet tenere in feudum a domino publicis non teneant neque ponant. Actuni
rege Francorum loca sibi & suis superius Vicennis, die lune post festum beati Dio-
concessa, &c. Acta fuerunt bec apud Sanc- nysii,anno Domini MCCLVIII, mense
tum Bartium, anno Domini mcclviii, octobris.
IX. kal. junii. In quorum omnium testi- Il y a de semblables lettres dû roi Phi-
nioniuni, nos predicti arbitri ad rei geste lippe le Hardi, datées de Châteauneuf-sur-
firmam memoriam sigilla nostra huic carte Loire, le dimanche avant la Madeleine l'an
duximus appendenda, &c. Et nos idem Phi- MCCLXXI. [Note de dom Vaissete.]
lippus de Monteforti & Petrus vicecomes
jamdicti sigilla nostra similiter fecimus ap-
poni.
475. — cccxxx
An
12 j3
An
1258
14 octo-
bie.
474. — CCCXXIX
Ordonnance du roi saint Louis
touchant l'Inquisition' ,
LUDOVICUS, Dei gratia Francorum rex,
senescallo Carcassone salutsm. Man-
damus vobis, quatenus fratribus Predica-
toribus, inquisitoribus heretice pravitatis
inpartibus vestris, de salvo & securo con-
ductu, quotiens eis opus fuerit & vos inde
requisierint, sine difficultate vel mora pro-
videre curetis, aut de expensis & de his
que opportuna fuerint ad promotionem &
executionem negotii antedicti, ad ipsius
expeditionem, opem eis&operam efficaci-
ter impendatis. Ceterum opus carcerum
jam inceptum faciatis sine dilatione ad
complementum perduci. Preterea barones,
prelatos & terrarios illarum partium, de
quibus constat quod in terris suis habent
incurrimenta heresum, ex parte nostra re-
quiratis & efficaciter inducatis, ut incar-
ceratis & immuratis de terra sua provi-
deant in necessariis competenter. Ne tamen
proptcr hoc inipediri contingeret vel dif-
Icrri ncgotiuni incjuisitionis predicte, de
' Registre do l'Inquisition de Cnrcnssonno.
Enquête touchant lapiise de Montréal,
par le comte de Toulouse'.
I. tNQUESTA facta per dominum Simonem,
1 dominum Nigelle, & Slephanum, deca-
num Beati Aniani Aurelianensis, super reddi-
cione castri Montisregalis & super modo red-
dicionis ejusdem, anno Domini M" CC"LVIII",
circa festum sancti Andrée apostoli,
Dominus Guillelmus, presbiter Sancti
Leodegarii in Aquilina, juratus requisitus
dixit, quod burgenses Montisregalis reddi-
derunt villam Montisregalis comiti Tolo-
sano & vicecomiti Biterrensi & receperunt
eos in villam predictam, & postea ipsi obse-
derunt castrum & assilierunt, & in assultu
fuit vulneratus dominus Alanus senex in
capite de quodam quarrello, & fuit ductus
in caméra sua sicut audivit, & dominus
Alanus filius ejus reddidit tune castrum
predictis comiti Tolosano & vicecomiti
Biterrensi, & predictus Alanus pater venît
ad comitem Almarricum apud Carcasso-
nam ik se excusavit, & dixit quod dictura
non reddiderat castrum, sed dixit quod
predictus filius ejus Alanus dictum cas-
trum reddiderat. Requisitus utrum garni-
' Manuscrits Je Colhcrt, n. 2(170. [JJ. xxvi,
f" 3.'5i V".]
An
I2j3
novem-
bre.
Hd.oii:;.
t. Ui',
col. 53/.
An
I2J3
1437
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1438
sio venit cum dicto Alano iii exciisacione,
dixit cjuod sic, sed nescit utrum tofa. Ad-
didit etiam dictas Giiillelmus, quod idem
Alanus filius, postquam reddidit dictuni
castrum, commisit se dictis coiniti & vice-
coniiti & in conductu suo, ad conducen-
dum se extra patriani, non ausus venire ad
presenciam comitis Montisfortis Almarrici.
Requisitus quomodo scit, dixit quod audi-
vit hec omnia a predicto Alano pâtre & a
pluribiis aliis, qui cum ipso Alano pâtre
erant in excusacione sua. Addidit etiam
ipse Guillelmus, quod cornes Montisfortis
jam movere paratus erat castra & gentes
suas ad succurrendum dictum castrum. —
Dominus Hugo de Corgent, miles, juratus
requisitus dixit idem per omnia, que pre-
dictus dominus Guillelmus, excepto quod
dixit quod non audivit excusacionem dicti
Alani patris, quando venit ad Carcassonam,
& quod nescivit quid devenit dictus Alanus
quondam dicti comitis Almarrici, juratus
requisitus dixit idem per omnia quod dic-
tus Gilo Barberius. — Magister Johannes
deComez presbiter, canouicus Carnotensis
& capicerius Beati Aniani Aurelianensis,
non juravit, requisitus famen dixit idem
per omnia quod predictus Guillelmus pres-
biter primas testis, excepto quod dixit de
audilu.
II. Excellentissimo ' domino suo Ludo-
vico, Dei gratia régi Francie illustri, P.
de Autolio, miles, senescallus Carcassone,
salutem & fidèle servitium. Per litteras
excellentie vestre régie recepimus in man-
datis, ut de redditione castri Montisregalis,
quam Alanus de Rossi fecit inimicis fidei
tempore quo terra ista tenebatur a comité
Montisfortis, & super modo redditionis
addiceremus secreto cum diligentia verita-
tem, & quodi'llud, quod de hoc invenire-
mus, vobis secreto rescriberemus & per
filius, & addidit quod, sicut audivit, dictus quos & qualiter rei veritas possit probari
Alanus pater pluries requisitus fuit utred-
deret castrum, & tamen nunquam reddidit,
sed filius Dominus Petrus de Charmeia,
miles, juratus requisitus dixit idem per
omnia, que dictus dominus Guillelmus, &
addidit, quod presens erat apud Carcasso-
nam coram comité Montisfortis, quando
predictus Alanus pater excusavit se ita di-
ceiis : « Sciatis, domine, quod ego non red-
didi castrum nieum neque vestrum. " Sed
dixit quod Alanus filius ejus reddiderat
dictum castrum, ipso ignorante. Et item
dixit, quod cornes Almarricus habuit con-
silium, quod dictum Alanum filium sequi
& querere faceret, ut caperetur, si posset
inveniri per partes ubi ducebatur a genti-
bus predictorum comitis 8c vicecomitis, ut
dicebatur, — Gilo Barberius, quondam
cambellanus dicti comitis Almarrici, jura-
tus requisitus dixit idem per omnia, quod
Unde celsitudini vestre veritatem, quam de
his iiivenimus, significamus per présentes.
Inventum est quod tempore illo, quo do-
minus Amalricus comes Montisfortis te-
nebat Carcassonam, & d. Alanus de Rossi
tenebat castrum Montisregalis ab ipso per
conquestam, dominus R., quondam comes
Tolosanus, & comes Fuxi, tune hostes
dicti comitis Montisfortis & Ecclesie, ini-
mici fidci, cum aliis faiditis & excommuni-
catis obsederunt dictum dominum Alanum
de Rossi in capite castri Montisregalis &
ceperunt villam Montisregalis, cum mûri
essent diruti, & expugnaverunt in crasli-
num obsidionis dictum dominum Alanum
se fortiter deffendentem in capite dicti
castri, ubi habebat magnam & optimam
garnisionem militum & aliorum armato-
rum, victualium & armorum. Et secunda
die obsidionis in expugnatione que fîebat
An
1253
1, ih:
C01.53S.
predictus Guillelmus, excepto quod dixit contraipsum, ipse dominus Alanus fuit gra-
quod non audivit predictum Alanum pa- viter in capite vulneratus cum carrellis.
trem ex ore suo se excusautem, sed vidit Sed paulo ante d. Alanus, filius ejus, iverat
ipsum apud Carcassonam ad comitemAlmar- apud Carcassonam ad comitem Montisfor-
ricum venientem, & erat puplica fama & tis pro succursu petendo. Et cum comes
clamor populi, quod veniebat se excusare,
quod dictum castrum non reddiderat, sed
Alanus filius ejus, quia a dictis comité &
vicecomite se fecit conduci, quousque esset
extra patriam. — Durandus, sumiiuilarius
Montisfortis hoc audivisset, incontinent!
eadem die exivit cum cavakatis ad succur-
■ Archives du domaine de Montpellier; Mont-
réal, n. 6. [Dont, vol. i53, f» 118 r".]
An
anceUene
,-,./• .• p •, »i • M royale, JJ. x\x*, (" 108. — OrJonnances, I, 61,
lundis fossatis, & muuitum eiat honimibus ^ , , r ,, -, ^ , , ^
. .: . , , ,. avec la date iaii&se d avril 1 200, donnée par Cnsc-
forte armalis & victuahbus ad meduim an- , r .1 i ■
neuve dans son franc-alleu, La copie que nous
num & amplius. Et dicllIS COines Tolose & p^,blio„s est datée de juillet .jô,, dans certains
-alii iuimici lldei, qui cum ipso ciaut, in exemplaires que dom Vaissete indique (tome VI,
tailtuil) timebant advenluni SUCCUISUS CO- l,v. \\V1, ch. xlvi), cctts ordonnance est datje
niitis Montisibrti?, <(uod d;' iioçîe &; de dis d'avril i2J3 (v. stj 8t d'avril tij) (n. s;.).
1489 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 144° ^n
'^ reiidum dicto d. Alano. Et cum exivisset manebaiit munit! cum equis sellatis, parati
& esset jam iu riparia Carcassoae cum ad fugiendum, si audivissent quod dictus
suis cavalcatis, rumores venerunt quod comes Montisforlis veniret, si tam cito
dictus d. Alauus reddiderat dictum castrum dictus domiuus Alanns dictiim castrum non
dicto comiti Tolosano & aliis inimicis reddidisset.
fidei, quo audito dictus comes Montisfortis
remansit cum suis cavalcatis. Forma veto ~
redditionis dicti castri fuit talis : eadem
die, cum dictus d. Alauus fuit vulneratus, 476.
statim fecit loqui per Arnaldum de'Vilamur,
militem, de pace sua cum dicto comité To- 7 > ^' j „• r„...' /v • ,^-
' ,. ' , , ,. ... Instructions au roi Louis iJi a ses
losano tali modo, quod dictus d. Alanus , , , , 1 < j
redderet eis dictum castrum, hoc salvo enquêteurs dans la sénéchaussée de
quod ipse cum niilitibiïs suis & cum oui- Carcassonne' .
nibus aliis, qui cum ipso eraiit in dicto
Castro, cum omnibus rébus quas seciim y UDOVICUS, &c. dilectls suis inquisito-
posseat ducerc, guidareutur secure usque i-* ribus restitutionum & emendationum ,,.-,5
Carcassonam, & ita fuit factum. Et totus suarum in Carcassensi Si Belliquadri balli- j^ii:^- ,
popuhis vidit tune post ista verba, quod viis salutem & dilectionem. Cum e.x nostro
dictus d. Alanus cxivit de dicto Castro, & mandato diversas examinaveritis questio-
cum sederet super quodam magno lapide in nés, illorum videlicet qui in Carcassensi
barbacana, dictus comes Tolose venicns ad & Belliquadri balliviis aliqua de bonis suis
ipsum sedit ad pedes ejus, noleus proptcr minus juste a nostris officialibus asserunt
hoaorem sedere juxta ipsum, & omnibus occupata & in dicta examinacione dubita-
videntibus, gentes dicti d. Alaai exiverunt clones varie vobis occurreriut , quas sine
de dicto Castro cum armaturis & cum sau- nostro consilio & assensu dirimere no-
meriis bronatis Si cum omnibus rébus, quas hiistis, nos volentes laudabiliter ceptuin
ducere potueruat, & gentes comitis Tolo- iiegotiiim laudabilius terminari, consulta-
sani receperuat dictum castrum. Et tune cionibus vestris taliter diiximus responden- ■
comes Tolose fecit guidari dictum domi- dum. — Proposuistis siquidem quod qui
num Alanum & gentes ejus cum omnibus partem nostram coram vobis deffeaduat,
rébus, quas secum ducebant, per d. P. de obiciuat aliquibus petitoribus eis non esse
Podio militem usque Carcassonam. Et licet restituenda que petuat, c[uia vel faveado
populus non audiret verba, que tracta- vel receptando vel modis aliis extitisse
bantur inter dominum Alanum & comitem probaatur pravitatis heretice labe respersi.
Tolose, veritatem tamea facti predicti, ut Nos autem, licet in regai aostri primordio
superius dicluiii est, viderunt, & omaia ad teaoreni durius scripserimus coatra talcs
predicta fuerunt f;icta duobus diebus. Pre- la quibusdam litteris nostris, que inci-
terea testes dicunt, quod licet dictus d. piuat Cupientes, nolumus tamen aliquem
Alanus fuisset vulneratus in dicto insultu, ex hac causa solummodo a sua peticione re-
beae poterat tenere Si custodire dictum pelli, nisi vel metu inquisicioais aufiigeiit
castrum, doaec vcaisset succursus Moati:- vel cilatus in contumacia perseveraverit
fortis, qui debebat veaire ia castrum vel vel in domo ejus fuerit hereticus depre-
infra duos dies, etianisi differret venire per
xvdies, nam caput dicti castri erat optime
firmatum altis mûris & barbacanis & pro- " ^°P'* .-""thentlque faite à la chancell
' !• TT ,.,.,1 Al .„9 _ n.J..,.. T
144»
144-
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An '^^ '''' An
'^■'^ hensus vel ad muriini fiierit coiidempnatus tameii aliqua vos niovet suspicio contra '^^^
vel relictus curie seculari. — Nec propter ipsos, & aliquid eis reddendum fuerit, reci-
virorum ciilpam uxores eorum bonis suis piatis ab eis ydoneani caucionem, si eam
privari volumus, nisi & ipse in tantum de- presfare potuerint,de bonis que receperint
liquerint, ut propter culpam propriani nobis reddendis, si infra quinquennium
sint privande juxta formam proxime pre- inventiim fuerit super predicto crimine
taxatam. — Eis autem, qui heretici fuerant aliquid contra ipsos, propter quod bona
& ante citacioncm religionem ingressi, sua amittere debuissent, & intérim aucto-
vitam suam ibidem laudabiliter finierunt, ritate nostra interdicatis eisdeni bonorum
hanc gratiam facimus ut eorum heredibus predicforum alieiiacionem. — Si vero dic-
bona reddantur, si aliud non obsistat. — tam prestare non potuerint caucionem,
Eos sane, qui ante crucesignatorum adven- possitis eam remittere, personarum & ne-
tum, hereticis publiée in terra moranti- gotii qualitate pensata. — Quia vero, ut
bus possessiones suas habitandas vel exco- dicitis, de diversis faidimentis exoritur
lendas tradidisse seu locasse dicuntur, ob coram vobis & ad repellendos agentes que-
hoc solum nolumus possessiones quas pe- rifis quid super hiis tenere debeatis, vobis
tunt amitere, nisi consuetudo terre aliud breviter respondemus, quod illi qui eo
teneat approbata vel constitucio de hoc tempore quo bone niemorie karissimus
specialiter facta fuerit contra taies. — Quia genitor noster venit ad terram illam, adhe-
vero quesistis quid vobis de creditoribus serunt eidem & in suis possessionibus re-
hereticorum, qui crédita sua repetunt, vel manserunt, sive super pace litteras ha-
eorum uxoribus dotem vel dotalicium re- bent sive non, ob hoc solum repellendi non
petentibus sit tenendum, vobis taliter res- sunt, quod ante in guerra fuerant contra
pondemus-, quod licet de consuetudine Gai- comitem Montisfortis vel ad eum expel-
licana aliter observetur, quia tamen terra lendum de terra consilium dederant seu
illa régi consuevit, ut dicitur, & adhuc juvanien. — Si tamen coram vobis aliqua
regitur jure scripto, volumus creditoribus bona petunt, que dictus comes in suo ad-
& uxoribus satisfieri, qui cum eis ante- ventu occupaverat vel postea super re-
quam essent heretici contraxerint, usque belles suos acquisierat & possederat, ea
ad valorem honorum, si culpa propria non nolumus eis reddi, nisi ostenderent fac-
obsistat eisdem. Eos vero vel eas, qui cum tam sibi fuisse super hiis a genitore nostro
eis, postquam fuerunt heretici, contraxe- vel nobis vel a predicto comité restitucio-
runt, repelli volumus ab agendo, si cum nem seu specialem graliam & expressam,
hereticis manifestis vel pro heresi jaiii vel nisi ea post adventum patris nostri
citatis vel de ea notatis vel publice infa- perviginti annos continue possedissent. —
matis contrahere presumpserunt. Si vero, Illos autem, qui se nobis opposuerint in
hiis cessantibus, bona fide cum talibus guerra Tranquavelli vel comitis Tholosani,
contraxerunt, eos audiri volumus, nisi, ad petitionem illorum bonorum adniitti
prout nobis suggeritur, inven'iaiur per in- nolumus, que non possidebant tempore
terpretacionem summi pontificis déclara- mote guerre, sed prius a nostris gentibus
tum, quod persone hujusmodi a tempore fuerant occupata, nisi osterderent super
commissi criminis sit rerum alienacio & hoc gratiam specialem. Qui vero tempore
obligacio interdicta. — Verum de hiis, dicte guerre Tranquavelli vel comitisTho-
contra quos pendet inquisicio, dicimus, losani guerram personaliter non fecerunt,
quod si vobis per ipsos inquisitores vel set tamen in villis vel castris a nostris hos-
acta inquisicionis vel aliter constiterit, tibus occupatis promiscue cum nostris
quod in ea sint causa, ut saltem ad mu- hostibus remanserunt, a peticione bono-
rum debeant condempnari, si vivunt, vel runi, que tempore mote guerre non tene-
jam mo[r]tui si viverent debuissent, bona bant, repelli volumus, nisi essent minores
non reddatis eorum. — Si vero nichil taie decem & octoannisvel decrepiti vel mente
contra eos inventum fuerit, eos vel eorum capti vel gravi infirmitate aut alio impedi-
heredes in suis peticionibus >Twdiatis, Si niento detenti yel invili retenii ab hosti-
viil. 45
1443
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
An
'^''^ bus, vel etîam mulieres, que ciim liostibus
remansenmt, iiisi alias eorum prodicioni
facto vel dicto coiisensisse probentur. —
Creditoribus aiitem faiditorum vel iixori-
biis eorumdeni, qui vel que cuni eis a
tenipore commissi criminis contraxeruiit,
nolumus quicquam solvi. — Aliis autem
usque ad valorem boiiorum, que ab ipsis
habuimus, satisfiat. — Sane super posses-
siouibus hominum Carcassone, quas eis, ut
dicitur, reddi jussimus, eas scilicet quas
teiiebant tempore mote guerre, volunuis
quod eisdem, si alias non commiserant,
compensacionem ydoneam faciatis, juxta
tenorem littere, quani niisimus Johanni de
Scranis, tune teniporis senescallo. — De
ortis autem, qui sunt citra civitatem, stari
volumus dictis testium coram vobis super
hoc productorum. — Ceterum quia multa
petuntur a nobis, que data sunt aliis in
assisiam, & quedem (sic) ex hiis a personis
ecclesiasticis,quedein (sic) a laicis repetun-
tur, vobis duximus respondenduni, quod
cum ecclesiaruiii bona aliis dare necvolue-
rimus nec potuerimus, agant ecclesie con-
tra possessores reruni ipsaruni, & volumus
& mandamus maturani eis & expeditam
justiciam exhiberi. Et idem dicimus de
laicis petitoribus, nisi constet ex lictera
assisie, quod vel bona ipsoruin nominatim
dederimus in assisiam vel aliter probari
possit, quod senescallus noster, quando
dédit assisiam, bona illa expressim in as-
sisia computavit, quamvis in littera as-
sisie nichil de hoc inveniatur expressum.
In quibus duobus casibus audiri volumus
petitores, & si aliud non obsistat, componi
cum possessore vel cum petitore, prout
commodius poterit expediri, nec eis no-
ceat prescripcio quadriennii, que de jure
scripto taies repellere consuevit. — Hiis
vero qui redditus nostros alicubi ad certam
summam Turonensium vel Mergoliensium
emerant, & monete, que currebaut cum
Turonensibus & Mergoliensibus tempore
composicionis, de terra postea infra solu-
cionis terminum sunt expulse, vobis dici-
mus quod nichil hac occasione reddatis
eisdem. — De servientibus vero & aliis,
qui in burgo novo Carcassonensi edificato
inter civitatem & flumen, domos edificave-
runt, quas noster postea diruit senescal-
1444
lus, volumus quod aliqua refusio compe-
tens eis fiât. — Porro de talliis a comité
Montisfortis impositis, & postmodum
quamdiu terram tenuimus in pace levatis,
volumus quod in eo statu in quo fuerunt
imposite persévèrent, & si quid est super-
additum, resecetur. — Si vero, prout dici-
tur, in locis aliquibus magna pars posses-
sionum ad nos ex confiscacione pervenit,
volumus tailiam diminui pro rata, donec
dicte possessiones ad alios venerint, qui
conferre possint in tallia, sicut veteres
possessores. Ubi autem tallias recipimus,
servicia vetera, que ante imposicionem
talliarum accipiebantur ab hominibus in
albergis seu gistis,& post impositas tallias
cessaverunt, nolumus amodo suscitari. —
De talliis vero Calvicionis &aliorum loco-
rum circa Nemausum, dicimus quod vel
componatis cum eis, vel secundum ea que
acta sunt coram vobis, quod justum fuerit
faciatis, & idem dicimus de plateis ad ma-
num nostram redactis, que antea publicia
usibus serviebant. — Demum de allodiis,
que, ut dicitur, a possessoribus eorumdem
vendi libère consueverunt, & ballivi nostri
vendi non permittunt, nisi census aliquis
nobis retineatur in eis & insuper pecunia
pro laudimio eis detur, volumus quod cen-
sus impositi revocentur, & similia impos-
terum non attempfent. — Ea vero, que
a nobis tenentur in feodum, particulari-
bus vendi ballivi nostri sine nostro non
permittant assensu, nisi contraria consue-
tudo probetur, que si probata fuerit, pro-
baciones super hoc producte ad nostrum
referantur examen. • — Verum super facto
Berengarii de Caucio vobis taliter res-
pondemus, quod si ei aliud non obsistat,
nisi quod fidejussisse dicitur pro Emme-
none de Fontesio, qui contra suam pro-
missionem se nobis opposuit, eumdem
Berengarium ob hoc solum a sua peticione
repelli nolumus, tum quia, prout dicitis,
non probaturquod fidejusserit pro eodem
sub suorum commissione bonorum, tum
quia terra dicti Emmenonis ad nos ex con-
fiscatione pervenit. — De filiis preterea
faiditorum tenere vos volumus, quod jure
scripto in illis partibus observatur. — Hec
autem omnia a ballivis nostris vel aliis
terrarum dominis ex hac ordinacionead ju-
An
12J9
An
1269
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1445
risauctoritatem trahi iioluniiis, ciim ea non
animo jus constituendi or.dinaverimus, sed
ut indubiis, temperato juris rigore, anime
nostre saluti viam possimus eligere tucio-
rem & in hiis omnibus mutaudi & corri-
gendi retinemus nobis liberam potestatem.
Actum apud Vicenas, anno Domini M° cc°
quinquagesimo nono, mense julio.
1446
Éd.ori<;.
t. 111.
col. 53s.
An
1 163
477-
CCCXXXI
Extrait de quelques actes touchant
les comtes de Rode-^, les vicomtes de
Narhonne 6* de Fenouillédes' , &c.
\, TN nomine Domini &c. anno a Nativi-
1 tate ejusdem mcclix, IV id. martii.
Noverint, &c. Pétri Bermundi & domine
Jausserande, uxoris quondam ejusJem do-
mini ' fîlii quondam nobilis domine
Constantie, sororis.... comitis Tolosani....
matrisqiie domini Pétri coram nobis
discreto viro domino Guillclmo de Bizoto
judice... vohintate, nobilem virum... nos-
tri dicte Philippe & viri nobilis domini
Amalrici vicecomitis... Philippe sororis
ejusdem... ferre de die in diem nititur af-
fluenter, & nos dirigere dictum Aymeri-
cum... quando rationem dicimus & asseri-
mus... dicto Aymerico vicecomiti Scdomino
Narbone, predilecto filio nostro dicte Phi-
lippe, nepotique... Nos predicti Guillel-
mus & Philippa, liberi quondam... Joce-
rande, u.xoris quondam ejusdem domini
Pétri Bermundi, filii quondam nobilis do-
mine Constantie sororis... gcrmane Ray-
mundi, ejusdem comitis Tolosani..., insi-
nuamus vobis domino Guillelmo ;'e Bisoto,
judici Bitterris domini régis Francie, nos
velle f'acere in preseuti donationem... sci-
licet de toto principatu Tripoli de Suria,
quem ad nos jure successionis dicti do-
mini comitis Tolosani, quondam avun-
culi... principatus prout melius & plenius
■ Archives du domaine de Montpellier, séné-
chaussée de Carcassonne; actes ramassés, liasse 3,
n. 12.
' L'acte est déchiré ou effacé en divers endroits.
ad dictum dominum , quondam avun-
culum nostrum, umquam pertinuit ac
etiam jura alla nobis in dicto princi-
patu occasione dicti principatus & dis-
trictus ejusdem ac meri & mixti impcrii...
Narbone & suos heredes de dicto princi-
patu, dominatione, jurisdictione majori &
minori... veros dominos actores... judcx
Biterrensis & sedentes pro tribunali, ut
moris est, lectis nobis... supradictis,atleii-
dentes & considérantes voluntatem nobilis
viri domini Guillelmi... vicecomitis & do-
mini Narbone, fore justum & consenta-
neum de dicta re donationem, causa cog-
nita, deceruimus esse faciendam, &c
Pétri Bremundi & quondam nobilis domine
Jocerande, uxoris ejusdem Pétri Bremundi,
filii quondam nobilis domine Constancie,
sororis ejusdem illustris domini Raymundi,
comitis Tolosani... ejusdem domini comi-
tis Tolosani, attendentes amorem & dilec-
tionem, quem dilectus primogenitus nostri
dicte Philippe, Aymericus, neposque nos-
tri dicti Guillelmi deAndusia... ejus avun-
culo impendit multipliciter... in remune-
rationem ipsorum, &c Guillelmus de
Andusia & Philippa predicta cum hoc
publico instrumento, &c. per nos & here-
des nostros damus, donamus donationo
inter vives vobis Aymerico... primogenito
nostro... nepotique nostri dicti Guillelmi
de Andusia, presenti, &C. videlicet totum
principatum Tripoli de Suria, quod ad nos
jure successionis domini predicti comitis
Tolosani, marchionis Provincie & ducis
Narbone, quondam avunculi nostri, tam-
quam ad proximiores in gradu parentele...,
prout melius & plenius ad dictum domi-
num comitem quondam avunculum nos-
trum quondam pertinuit, &c. Attribuentes
vobis dicto Aymerico presenti plenam &
liberam, &c. Acta fuerunt hec apud Biter-
rim, anno&die quibus supra, in presentia
& tesfimonio mag. Guillelmi Barralis, offi-
cialis Biterrensis, fratris Isarni Guidonis
ordinis Predicatorum, Pétri Doliti domi-
celli, &c.
II. Anno' Domini M ce Lix, x kalendas
maii, domino Gaufrido de Roncheriis mi-
' Archives du domaine de Montpellier, séné-
chaussée de Nimes; actes ramassés, liasse 7, n. 8.
An
1260
KJ.ori".
t. III,
col. i'ii.].
An
1259
22 avril.
~; 1447 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 1448
An ^^' T^ An
'"^ lite, senescallo Bellicadii & Neniausi pro diocesi. Item ponit & prétendit, quod 110- ''''^
serenissimo domino rege Francorum, exis- bilis vir dominiis Garinus de Castronovo,
tente in Gabalitano prope Marologium, pater quondam istius Garini, fecit ratione
qui dies & locus partibus infrascriptis as- predicte concessionis juramentum fidelita-
signati fuerunt, de mandate domini régis, tisdomino episcopo tune electo, &c. Item...
ad comparendum coram eodem domino se- qiiod idem Garinus pater fecit sacramentum i^Joii;;.
iiescallo & ad procedendum super iis, que fidelitatis eidem domino episcopo secun- 001.540.
utraque pars contra alteram proponere & dum formam quam alii faciebant, scilicet
intendere ac prosequi vellet, dictus do- dominus Beraldus de Mercorio & dominus
minus seaescallus, exigente necessitate, Rando, dominus Guigo de Tornello & alii
presentem diem continuavit cum crastina. barones, &c. Item ponit, quod castra de
Qua crastina die, coram eodem domino Apcherio, de Sancfo Albano & de Monte-
senescallo ex una parte comparuit perso- alairac sunt de episcopatu & sita infra fines
naliter dominus O,, episcopus Mimatensis, episcopatus Gaballitanorum seu Mimaten-
proponens se paratum procedere coram sis. Item ponit, quod cornes Ruthenensis
domino senescallo in placito suo cum do- accepit a dicto Garino fidelitatem ratione
mino comité Ruthenensi, juxia formnm predictorum trium castrorum de novo, sci-
mandati dati ipsi domino senescallo ado- licet a biennio citra, & dicta castra a se
mino rege & curia ejus. Ex adverse corn- accipi fecit in feudum. Item quod idem
paruit dominus D. de Canilliaco, qui pro Garinus domicellus petiit & recepit tutores
domino comité Ruthenensi proposuit, ex- seu curatores ab ipso domino episcopo seu
cusando dominum Hugonem comiteni Ru- curia ipsius, &c. & ad hoc fuit datus tutor
theuensem, & ad excusalionem ipsius co- Guido de Tornello, &c. Item poJiit & pre-
mitis, quod ipse dominus comes venire non tendit, quod Guillelmus de Pyan & noLiles
potuit, ex eo quia predictus dominus cornes viri domini de Mercorio & Astorgius ds
oppressus extitit sontico morbo, qui c(ui- Petra, coiigregatis exercitibus, intravenint
dem morbus soutiens die proxima sabbaii terram dictorum castrorum & in manda-
preterita in sera eumdem dominum comi- mentis eorum, pro ipsis devastandis seu
tem oppressit, &adhuc detinet oppressum. destruendis, & dictus Garinus pater habuit
Post hec dictus dominus Mimatensis epi- recursum ad dominum B. episcopum Mi-
scopus obtulit domino senescallo quosdam matensem, tamquam ad superiorem domi-
articulos, &c. Proponit & dicit & preten- num, petens ab eo, quod deffenderet pré-
dit dominus C, episcopus Mimatensis, dictam terram, &c. Idem dominus episco-
contra vos dominum Hugonem, comitem pus, tamquam superiordominus, fecit exire
Ruthenensem, quod inclite recordationis predictos exercitus de dictis castris, &c.
Ludovicus, quondam rex Francorum, cou- Item quod dictus Guillelmus de Castronovo
cessit domino Aldeberto, quondam epi- quondam habebat quartam partem in terris
scopo Mimatensi, & successoribus ejus & & castris predictis, &c. que dominus Ga-
ecclesie gloriosi martyris Privati, totum rinus pater habuit seu acquisivit a dicto
Gaballitanorum episcopatum cum regali- Guillelmo ex causa permutationis. Item
bus ad coronam suam pertinentibus ex in- ponit, &c. quod cum homo quidam domini
tegro. Item ponit & prétendit idem domi- Astorgii de Petra esset interfectus a qui-
nus episcopus contra eumdem, quod idem busdam homiràbus de Apcherio, iste Gari-
dominus Aldebertus & successores ejus pro nus filius & Bernardus filius ejus, qui ejus
eadem concessionefecerunt fidelitatem ipsi bona administrabat, timentes ne dominus
domino régi. Item, ponit & prétendit, quod Astorgius de Petra cum exercitu intraret
barones dicte diocesis fecerunt & facere terram dictorum castrorum pro vindicando
consueverunt episcopo & ecclesie Mima- dicto liomicidio, petierunt a domino epi-
tensi juramentum fidelitatis, nomine pre- scopo tune electo, quod a dicto Astorgio
dicte concessionis facte a domino rege & deffenderet dictam terram. Item ponit,
episcopo & ecclesie Mimatensi pro orani- quod dominus Garinus, avus istius Garini,
bus ça^lrisSc fortalitiis, que habcjU in dicta pater patris istius Garini, recognovif dor
An
1139
1449
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1400
An
I 269
I s no-
vembre.
ÉJ.orig.
I. III,
col.3|i.
mino Giiillelnio, qiiondam episcopo Mima-
tensi, se tenere in feudum castra de Sancto
Albano, &c. Et coiisequenter, cblatis pre-
dictis articulis, doniinus senescallus que-
sivit & interrogavit a preseiitibus & cir-
ciimstantibus, si aliquis adesset qui vellet
quicquam dicere val respoiidere pro do-
mino comité Ruthenensi, & dictus domi-
nus Deodatus de Canilliaco ilerum dixit &
repetiit ea que supra dixerat pro domino
comité Ruthenensi, &c.
III. In nomine' Domini, &c. anno In-
carnationis ejusdem MCCLIX, régnante
Ludovico rage, V nouas julii. Noverint, &c.
quod ego Berengarius de Vivario miles,
scio & in veritate recognosco vobis domino
Jacobo, Dei gratia sancte Narbonensis ec-
clesie archiapiscopo, &c. omnes décimas,
quas detineo in terminiis, &c. Sancte
Marie de Fullonibus, &c. S: in cunctis aliis
locis totius terre Fenoledesii, &c. ad vos &
ad ecclesias predictas de jure pertinere, 8:
progenitores mei & ego idem eas par vim
& injuste detinuisse, propfer quod dicti
progenitores mei & ego scimus nos fuisse
excommunicatos & stetisse in excommu-
nicatione longo tempore animo indurato.
Nunc vero ego ad cor rediens, &c. disam-
paro omnes predictas décimas, &c. Acta
An
fuerunt hec apud Vivarium, in presentia si qua fecerimus, que fecisse non recoli-
& testimonio domini Ugonis de Saixaco,
vicecomitis Fenoleti, Raymundi de Cam-
poursino domicelli, ikc. Dominus B. Sil-
vestri, archipresbiter Fenoledesii, recepit
hoc instrumentum mandate mei Pétri Ke-
galis, capellani de Caramanio, publie! no-
tarii Fenoledesii authoritate domini archi-
diaconi Fenoleti, qui hoc instrumentum
in publicam formam redegi.
IV. Nos' Gaufridus de Koncheriis, miles,
senescallus Bellicadri ScNemausi pro sere-
nissimo domino rege Francorum, per pré-
sentes litteras notum facimusvenerabilibus
in Chiisto patribus Nemausensi, Uticensi,
Magalonensi episcopis, 8c religiosis viris
Sancti Egidii 8c Psalmodii & Cendratii
abbatibus, & nobilibus viris R. Gaucellini
domino Lunelli, 8c Decano domino Ucetie
8c Aniiaznnicaruni,8c coiisulibusac univer-
mus, penitus relaxamus 8c relaxata vobis
intimamus, concedentes quod victualia ex
dicta senescallia ad viliam Montispessu-
lani 8c aliam lerram régis Aragonum adja-
centem libère deferantur. In ciijus rei tes-
timoniun), 8cc. Datum Bellicadii, anno qiio
supra, scilicet in octavis beati Martini.
' Nous corrigeons ainsi le texte donné par Jo:n
^'aissete, qui portnit &■ au liyimu;. [A. M J
An
sitatibtis hominum Bellicadri, Nemausi,
Ucetie, Alesti, Aiidusie, Salvii ScSumidrii,
8c univarsis 8c singulis prelatis, baronibus,
milifibus 8c hominibus, 8c etiam nostris
judicibus, vicariis 8c ballivis in dictasenes-
callia constitutis, nos a dicto domino nos-
tro rege litteras patentes, ejus sigillo niu-
nitas, récépissé in hec verba :
Ludovicus, Dei gratia Francorum rex,
senescallo Bellicadri salutem. Pacem 8c ami-
citiam, quam cum charo 8c speciali amico
nostro rege Aragonum illustri firmavinius, octobre.
volentes a vobis 8c aliis nostris subditis
observari, mandamus vobis, quatenus dif-
fidamenta 8c interdicta victualium 8c alia,
que fecistis, ut dicitur, contra homines
Montispessulani &'. terre régis Aragonum
adjacentis, visis litteris relaxetis nec simi-
lia faciatis sine nostro speciali mandate.
Super quarta autem dominationis parte de
Castriis, quam nostro nomine petitis, vo-
lumus quod' jure feudi procedatis in for-
mam, quam vobis per nostras clausas litte-
ras intimamus. Actum Parisius, die lune
post festum beati Dionysii, anno M ce MX.
Volentes igitur supradictum mandatum
nobis injunctum exequi, sicut tanemur,
predicta interdicta omnia, que de consilio
vestro feceramus, 8c diffidamenta 8c alia
' Archives de la catliédrule de Narbonne,
' Manuscrits d'Auhays, n. 8J.
I4JI
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
14D2
An.
1259
décem-
bre.
478. — CCCXXXII
Renonciation de Simon de Montfort
à ses droits sur la conquête d! Albi-
geois ' , ô-c.
UNIVERSIS présentes litteras inspectu-
ris Symoii de Monteforti, cornes Ley-
cestrie, salutem. Notum fucimus universis
tam presentibus quam futuris, quod nos
pro nobis & nostris heredibus & successo-
ribiis karissimo domino nostro Ludovico,
régi Francie illustri, & heredibus & su;-
cessoribus suis quittavimus penitus & quit-
tamus, si quid juris ex successione liere-
ditaria vel quacumque alia ratione nobis
competebat & competere poterat in comi-
tatu Tholosano, in vicecomitatu Biter-
rensi & in tota conquesta Albigesii, nec-
non & in comitatu & civitate Ebroicensi
& in tota terra Normanie, promitentes
quod in predictis nichil juris omnino per
nos vel per alium reclamabinius in futu-
rum. In cujus rei testimoniuni, présentes
litteras fecimus sîgilli nostri munimine
roborari. Datum Parisius, anno Domini
M°cc'' quinquagesimo nono, mense decem-
bri.
An
1260
An
1260
479-
CCCXXXIII
liJ.orig
t. III,
Extrait de l'état des garnisons des
places fortes de la sénéchaussée de tes7&r&"pro robrdicd casteîbni" de ter-
Garnisio turris nove CarcassonCj Alco-
nus custos, m s. per diem, &c.
Garnisio castri Carcassone, mag. Droco col. 54
atiliator xil d. per diem, 11 servientes, &c.
Garnisio Caprariarum, Egidius de Arsicio
castellanus,Vl s. Viii d. per diem; capella-
nus dicti castri, XII d. per diem; 11 ser-
vientes, XVI d. per diem, &c.
Guillelmus de Piris, custos palatii Biter-
ris, pro die XII d.
Garnisio Cabareti, Pascalis Fure castel-
lanus V s. per diem, &c. & P. de Brolio
intravit castellanus in festo sancti Johan-
nis MCCLIX; pro roba dicti Paschalis de
termine paschali LXII s. VI d.
Garnisio turris nove in podio Cabareti,
P. de Fenis castellanus, m s. per diem;
II servientes, &c.
Garnisio Surdespine in podio Cabareti,
dominus G. Artaudus castellanus, VU s.
VI d, per diem; Il servientes, &c.
Garnisio de Quartinheux, in podio Ca-
bareti, dominus G. de Tilleio castellanus,
pro die iv s.; Il servientes, &c.
Garnisio de Pedenacio, P. de Navarra
castellanus, pro die xil d., &c.
Garnisio de Terminis, Odardus de Jon-
queriis castellanus V s. per diem; viii ser-
vientes, &c. pro robis dicti castellani de
eodem termino, VI libr. v s.
Garnisio Petrepertuse, Gaufridus de
Malobuxo castellanus V s. per diem; ix ser-
vientes, &c.
Garnisio de Quirbucio, Michael de Na-
varra castellanus, V s. per diem; IX ser-
vientes, &c.
Garnisio Castrifidelis, P. de Mirapice
castellanus, V s. per diem; m servien-
Carcassonne^,
GALVERNENSis constabularius Carcas-
sone, VI s. VIII d. per diem; IV balis-
tarii, alius balistarius : XV d. per diem;
LIX servientes ; XXXix s. IV d. per diem;
II trompatores : VIII d. per diem, pro anno
a purificatione béate Marie anno Domini
MCCLVIII usque ad purificationem béate
Marie anno M ce LIX.
' Trésor des chartes du roi, registre 3i, f" 81 v".
* Archives du domaine de Montpellier.
mino Pasche, LXII s. VI d.; m servientes.
GarnisioCastriportus,Bernardus deErali
castellanus V s. per diem; m servientes.
Garnisio Podiilaurencii, Odardus de
Monhuill castellanus, V s. per diem ; capeU
lanus XII d. per diem ; XXV servientes, &c.
Garnisio de Rupe-Aniorti, Philippus de
Challi castellanus V s. per diem; capella-
nus, unus balistarius, &c.
Equitantes : dominus P. de Grava, V s.
per diem; Rogerius de Bononia, vi s.
VIII d. per diem; Ricardus Brigaudus m s»
per diem; Jordanus Paganis, m s. per
An
1269
1453
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1454
An
1269
1 1 octo-
bre.
diem; Garinus de Sancto Clodoaldo, 11 s.
per diem; Baldoinus atiliator, Il s. per
diem; domina Christiana de Bonoiiia, XII d.
per diem; carpentarii & lathomi, nu-
méro VI, &c. — Summa pro tota paga :
III"" VI": LXXIIII 1. IV s. II d.
480.
Citation du sénéchal de Carcassonne
à l'évêque d'Alhi '.
VENERABILI in Christo B., Dei gratia
episcopo Albiensi, P. de Autolio, se-
nescallus Carcassoue & Biterris, salutem
&sinceram dilectionem. Licet pluries idem
vobis mandavimus & plures dies perempto-
rie assignavimus, ex gratia i tem vobis man-
davimus, quatinus valitores vestros, qui
non sunt de ista senescallia, & familiam
vestram, pro quibus in curia nosfra fide-
jussistis ^uper pacis fractioiiibus & armis
portails per terram doniini régis Francie
& aliis capitulis, que in processu conti-
nentur,die veneris post festum beati Luclie
Carcassoue coram nobis comparera facia-
tis, ad audiendam sententiam super in-
quisitione façta per nostram curiam de
prediclis, quani diem vobis & ipsis iterum
assignamus, alioquin nihilominus quan-
tum de jure poterimus contra vos Se contra
ipsos procedcmus. Datum Carcassoue, die
sabbati post festum sancti Dionysii, anno
Domini M°cc"LlX". — Reddite litteras iii-
continciiti portitori earumdcin.
viegne à chaucun seneschal ou pais de ce
qui est en sa seneschauciée, & que nules
ventes ne face que li seneschaus du leu ou
ses commandemenz n'i soit, & que chau-
cuns seneschaus ait auteles parties, comme
cil Jaques aura en escrit, de ce qui ert en
sa seneschauciée. Et que il soient certain
que les rentes de blé & de vin & de de-
niers qu'il conte soient bien & loiaument
conté. Et que autel conte, comme Jaques
aura, que li saneschal ou leur clerc apor-
tent & que il en content. Et voulons que
chaucun seneschal ait de moebles & de ren-
tes chaucun an autel escrit comme Jaques
aura, & que li seneschaus dou leu ou
son commandement soit à toutes les ventes
faire. Et de ce seront faites letres à chau-
cun seneschal & à Jaque, & un tel escrit
envoie & un autel en sera retenuz à la
court. Et li frère inquisiteur & Gile en
auront un autre tel, si ((ue il en puissent
porter boen tesmoi[nJg par escrit.
JACOEO DE BOSCO PRO DOMINO COMITE
Alfonsus,&c. Cum nosfre intencionis sit
veritatem scire super omnibus bonis here-
ticorum receptorum & recipiendorum per
manum vestram in senescalciis nostris
Tholosana, Agennensi&Ruthenensi, man-
damus vobis quatinus in dicto negocio pro-
cedatis eodem modo,quo inquadam ccdula
vobis missa videbiiis contineri.
Simili modo scribitur senescallis Tholo-
sano, Agennensi & Ruthinensi & inquisitori-
bus hertiice pravitaiis.
JACOBO DE BOSCO PRO DOMINO COMITE
1260
Vers
l2âo
481.
Bois '
Alfonsus, &c. Cum vobis alias scripseri-
mus sub hac forma : Mémoire soit à Jaque
Instructions iS- mandements du comte du Bois, &c., vobis iterato mandamus qua-
Alfonse à son clerc, Jacques du ti'»"s, om"i postposita negligencia, secun-
dum dictam formam dictum negocium ad-
impleatis, scituii nos dilecto nostro viro
religioso fratri Rcginaldo scripsisse, ut ex
parte nostra vobis dicat, ut in dicto negocio
eo modo proccdatis. Datum njuid Cns-
truiiinovum suj)t>r Ligeiim, in vlgilia bcali
Martini hyemalis.
JACOBO DE BOSCO
MKMOIUE soit à Jaque du Bois que toutes
les foiz que il vendra conter à la cort des
hérésies, que cil Jaques ait avant conté qu'il
' Doat, vol. 134, f" 173 v"
' Lat. 10918, f" 12 a.
Vers
1260
1 1 tio*
vciiibre.
1455
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
140(:
482.
CCCXXXIV
ÉJ.oiig.
I.lll,
col. 5(2.
An
1260
6
février.
Kd.orig.
t. III,
col. 343.
Actes touchant la guerre que l'évèque
d'Albi 6* ses associés avoient faite
dans le pays^ .
IN nomine Patris & Filii & Spiritussaiicti,
amen. Cum per ctamorem validuni plii-
riniorum ad audientiam curie doniini P.
de Autolio, senescalli Carcassone & Bi-
terris, perveuisset, quod episcopus Al-
biensis, cum magnis tribis militum &pedi-
tuni armatorum,quos congregaverat niense
julii proxime preterito contra licitum &
lionestum'... prepositi de Viaucio & expu-
gnaverat diripiendo domum prioris de
Causaco, & quod postea apud Galliacum
iverat ad facieudum belluni campale cum
abbate Galliacensi iiidictum inter ipsos. Et
quod iterum sabbato ante festum béate
Marie Magdaleiie, idem episcopus cum
universitate Albiensi & cum multis aliis
furbis militum & peditum armatorum, quos
ibidem congregaverat, exiverat de Albiaad
pugnandum contra abbatem supradictum,
douce bajulus domini régis eum fecit re-
troire. Et quod iterum in festo béate
Marie Magdalene cum frater abbatis Gal-
liacensis faceret quemdam luilitem super
monte Vallis Caprarie,per mediam leucam
longe a civitate Albiensi, ubi cum ipso
conveuerant prepositi Sancti Salvii & de
Viaucio, tune dominus Bertrandus, vice-
conies Lautricensis, Si Bertrandus, viceco-
mes Bruniqueldi, cura multis militibus
armatis, non ad nocendum civibus '... die
precedenti eis per suas litteras intimave-
rant, cum apud Albiam diceretur, quod in
opprobrium & dedecus episcopi & civium
Albiensium hoc fiebat, dictus episcopus
cum tota communitate Albiensi & cum do-
' Archives du domaine de Montpellier; Albi,
n. 20. [CoUatiohné sur Dont, vol. 164, f" 179 &
suiv.]
' U y a là quelque chose qui manque tant dans
l'une comme dans l'autre copie. [A. M.]
' Ici une nouvelle lacune de quelques mots,
[A. M.]
mino Isarno & domino Amalrico, viceco-
mitibus Lautricensibus, cum magnis &
multis turbis militum & peditum armato-
rum,.cum vexillis & tubis & militibus
equis ferre armatis, cum sentis, galeis,
gladiis, lanceis & cum multis aliis diversis
armis exiverat de civitate Albiensi, faciens
preconizari quod omnes exirent ab bel-
ïum & nuUus remaneret, quod bellum
factura fuerit... & Bertrandum vicecomitem
Bruniqueldi, & quod in dicto belle gentes
dicti episcopi ceperant Isarnum de Tau-
riacho nobilem virum & ipsum interfece-
runt captura atque Bernardum deArtegera
nobilem, & ceperant Bertrandum viceco-
mitem Bruniqueldi, P. H. Bafet & Tru-
cura milites, 8c Guillelmiim de Serra &
Raimundinum in dicto bello graviter vul-
neratosj & quod dictus episcopus post
dictum bellum apud Albiam cum prcdictis
turbis militum & peditum armatorum re-
dierat... sua receperat, & quod ad pre-
dicta facienda dictus episcopus cum caval-
catis suis exiverat de civitate Albiensi &
redierat ad... Carcassone & de feudo, quod
arehiepiscopus Bituricensis recognoscit a
domino rege se tenere, & quod dictus epi-
scopus & cives Albienses receptaverant...
P. Buco de Lupo militem, Morretum &
Amblardum Malamterram, hostes domini
régis, &seeum habuerant in insultissiipra-
dictis, & quod dicti milites, per dictum
episcopum congregati, per senescalliam
Carcassone arma portaverant illicite, con-
tra interdicta predicti senescalli &aliorum
senescallorum, qui per tempora fuerunt,
ne hujusmodi oceasione status terre turba-
retur, curia predicti senescalli mandavit
episcopo & consulibus & universitati Al-
biensi, quod die lune post festum beati
Jacobi comparèrent coram ipsa Carcassone,
ad respondendum & faciendum de predic-
tis quod deberent, & quod dictos captos
redderent, in prisione domini régis tenen-
dos, donec cognitiini esset utrum fuissent
capti juste vel injuste, & quod prepositos
Sancti Salvii & Viancii & amicos ipsoruni
jus faciendo, assecurarent, assecurari pe-
tentes. Ad c[uam dieni & locum cum dictus
episcopus, consules & universitas non ve-
nissent vel aliquis pro ipsis idoneus procu-
rator, sindicus vel actor, iteiu dicta curia
An
iz6o
An
I 259
5 mai.
An
1209
An
1269
1407
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1438
senescalli Carcassone ipsos ad diem sabbati tronini, terre & bonorum, que dictus
sequentem apud Castras adjornavit. Qua episcopus habet extra Albiam interTarnum
die dictus episcopus comparuit & quidam & Agotum, ita quod si invenirentur iii
procurator coiisulum & universitatis Al- defectu 8c nollent emendare, dicta curia
biensis, & cum dicta curia mandaret epi- posset capere auctoritate propria basti-
scopo & consulibus, quod procédèrent se- das, terram & alia bona predicta ad levaii-
cundum diei assignationem, idem episcopus dum iiide emeiidam competentem, secun-
pro se & ipsis dixit, quod ipse erat dominus dum qualitatem defectus & expensas quas
civitatis Albiensis & quod eam tenebat ab ob hoc fieri oporteret, & insuper dictus epi-
archiepiscopo Bituricensi, & quod domi-
nus rex Francie in dicta civitate Albiensi
nihil habebat. Et cum per plures dierum
continuationes super his multa verba
habita fuissent hinc& inde, présente fra-
tre G" Raimundi, ordinis Predicatorum,
inquisitore heresis, & ad insfantiam ejus-
dem episcopi plures dierum continuationes
essent facte, tandem idem episcopus, pro
se & universitate Albiensi, dixit quod ali-
ter non procédèrent, cum alium médium
habeant inter se & dominum Regem. Et
cum dicta curia senescalli Carcassone esset
parata eos bénigne audire !k per jus &
usum curie dicere, ipsi contumaciter recé-
dantes quandam appellationem frustrato-
riam emisorunt. Quam dicta curia videns
maliciose fuisse introductam, & ad impe-
diendum ne maleficia puniantur, curia dicfi
senescalli Carcassone, habita deliberatione
& consilio cum domino Olivario de Ter-
minis, domino Lamberto de Tureyo, do-
mino P. de Grava & cum multis aliis
militibus fidelibus doniini Régis, dictas ex-
cusationes frivolas non admittens, contra
ipsos cum manu militari processit, dictis
Albiensibus se munientibus infra civita-
temAlbiensem ad resistendum curie senes-
calli memorati. Quare dicta curia, cum
KJ.oiif;.
I. m,
tol.JK-
scopus super omnibus predictis fidejussit
pro consulibus & universitate Albiensi, &
ipsi pro ipso similiter versa vice. Et statim
ad requisitionem dicti episcopi & partis
adverse, dicta curia fecit assecurationem
fieri, jus faciendo hinc & inde. Post hec
cum dicta curia mandaret episcopo & con-
sulibus memoratis, quod responderent ve-
ritatem super omnibus memoratis, dicto
episcopo petente diem ad deliberandum,
licet dari non sit in talibus consuetum,
dicta curia de consilio dictorum nobilium
assignavit eis diem & omnibus aliis, qui in
dictis cavalcatis dicuntur fuisse in equis
cum armis, diem jovis post octabas sancti
Laurentii, Carcassone, ad respondendum
veritatem de predictis, & predicta pi-
gnora capta pro contumacia & rebellione
ipsorum vendidit pro expensis militum
persolvendis, quos cougicgaverat contra
ipsos ad juris executioiiem faciendam,
Qua die episopus & consules Albienses
comparuerunt coram domino Petro de
Autolio, senescallo Carcassone, de curia
Francie redeunte. Monito itaque dicto epi-
scopo quod responderet veritatem de pre-
dictis & nolente respondere & a curia
contumaciter recedente, dictis consulibus
satisdantibus & respondentibus, predictus
apud Lomberium accedens, consules & uni-
versitatem Albiensem pignoravit, contuma-
cia & rebellione ipsorum pertinente (sic),
pro expensis militum &gentium quascon-
gregavit ad eorum inobedientiam & mali-
ciam convincendam. Post hec dictus epi-
scopus pro se & valitoribus suis, qui non
sunt de senescallia Carcassone, & pro sua
familia cotidiana, & consules Albienses
An
\i5y
An
I iâp
31 août
predictis nobilibus & quamplurimis aliis senescallus processit ad inquirendum de
predictis, adjunctis sibi bonis viris, vide-
licet magistro G. de Banheriis & magistro
Bartholomeo de Podio, judicibus suis ju-
ratis, magistro Raimundo Crassensi & ma-
gistro Johanne Deodati jurisperitis, &
Guillelmo Arnaldi & Petro Marsendi pu-
blicis notariis, & confessiones & deposi-
tiones singulorum diligentec fuorunt re-
dacte in scriptis, prout in aciis continen-
pro se & universitate Albiensi, promise- tur, diebus assignatis apud Castras ad
runt predicte curie quod super omnibus parcendum eorum laboribus & expensis.
predictis parèrent juri 8c cognitioni curie Qua inquisifione compléta, & pluribus
memorate sub obligatione bastidarum,cas- diebus per diversas dilationes ad audien-
An
1239
1459
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1460
An
1 260
4
février.
dum sententiam assiguatis militibus &
scutit'eris nobilibus, qui non sunt homines
episcopi Albiensis [vel] in predictis insul-
tibus interfuerunt cum armis, tandem
assignavit eis diem mercurii post festum
purificationis béate Marie ad audiendanî
sententiam Carcassone, anno Domini
MCCLix. Qua die, licet omnes predicti ter
fuissent citati & peremptorie ad senten*
tiam audiendam, nullus comparuit predic-
torum, excepto domino Isaruo'& domino
Amairico, vicecomitibus Lautricensibus,
qui comparuerunt coram domino senes-
callo, parati stare cognitioni curie. Rai-
mundus vero Brugeria, bajulus de Graol-
■leto pro domino Sicardo Alamanni, com-
paruit pro illis qui erant de familia domini
Amalrici, vicecomitis Lautricensis, videli-
.cet pro Guillelmo Matfredi, Escoto Cau-
.dina, Petro Ermengaudi [de Af'fiaco]' mili-
tibus, Guillelmo B. Matfredi, R. Vassalli,
Bertrando de Vesceriis, Bertrando de Alta-
rippa, Bernardo Pontii de Miravalle &
Fredolo & B. de Senesgacio scutiferis ; nec-
non & pro illis qui erant de familia do-
mini Isarni vicecomitis Lautricensis, vide-
licet pro Arn. Saisseti milite de Lautrico,
Gausljerto Rainaldi, Guillelmo de Castro-
perso, B. de Paulinho, Sicardo Capelli &
G. Ramegii scutiferis, & R. de Peirola mi-
lite. Quorum omnium deffensioni obtu-
lit se & ad audiendum sententiam pro
ipsis Raimundus Brugeria memoratus, qui
promisit judicatum solvi pro ipsis domino
. senescallo sub obligatione bonorum suo-
rum. Et dominas Amalricus & dominus
Isarnus vicecomitesfidejusserunt pro ipso,
promittentes judicatum solvi sub obliga-
tione bonorum suorum&sub omni renun-
- tiatione & cautela, & insuper constitue-
runt ipsum procuratorem suum ad audien-
- dum sentenciam vel mandatum curie, & ad
- allevationem ipsius repromiserunt pro ipso
judicatum solvi sub obligatione omnium
• bonorum suorum & sub omni renuncia-
tione & cautela, in presentia & testimoiiio
domini G' de Banheriis, magistri Bartho-
- lomei de Podio, judicum predicti senes-
ealli, & Pétri Marsendi notarii, qui hoc
' Ces déiix mots Hlaii^ueilt dails lâ copie de
Doat. [A. M.J
scripsit anno & die quo supra. Omnes au-
tem supradicti, peremptorie citati ad au-
diendum sententiam, contumaciter abfue-
runt, per totam diem superius assignatam
& etiam sequentem expectati. Die autem
veneris sequenti, fuit processum ad deter-
minationem in hune modum : — Cum pro-
batum sit sufficienter, tam per confessiones
ipsorum quam per testes fide dignos, quod
•dominus Amalricus & dominus Isarnus,
vicecomites Lautricenses, 8c omnes illi qui
fuerunt de familia seu societate ipsorum,
videlicet G. Matfredi, Escotus Caudina,
P. Ermengaudi milites, G. B. Matfredi,
R. Vassalli, Bertrandus de Vesceriis, Ber-
trandus de Altarippa, B. Poncius de Mira-
valle & Fredolus de Ambileto & B. de
Senesgascio scutiferi, Arn. Saisseti miles,
Gausbertus Rainardi, G. de Castroperso,
B. de Paulinho, Sicardus Capelli & G. Rai-
nerii scutiferi & R. de Peirola miles in
equis arma portaveruut illicite per terram
domini Régis in senescallia Carcassone in
messibus proxime preteritis, ad requisi-
tiouem episcopi Albiensis, contra prohibi-
tiones, diu est, factas tara per predictum
senescallum quam alios antecessores suos,
idcirco nos Petrus de Autolio, miles, senes-
callus Carcassone & Biterris, habito con-
silio plurium bonorum viroruni, habentes
Deum pre occulis, penam quantum cum
Deo possumus mollientes, volentes potius
teneri Deo de misericordia quam de aus-
teritate, predictum R. Brugeriam, procu-
ratorem domini Isarni & domini Amalrici
predictorum absentium, & ipsos absentes
in XL libris Turonensium, scilicet quem-
libet eorum in xx libris Turonensium mul-
tamus. Multamus insuper dictum R. Bru-
geriam deffensorem Guillelmi Matfredi in
X libris Turonensium "... Item quia constat
per confessionem ejusdem Isarni vicecomi-
tis Lautricensis & per testes fide dignos,
quod ipse receptavit dominum G. P. Buca
de Lupo, militera faiditum, & habuit ipsura
in societate sua in bello facto in festo
béate Marie Magdalene, idcirco nos pre-
' Suit la liste de tOiis les complices des viccmtei
de l.autrec, -dIus haut mentionnés, avec l.i mention
de l'amende qui les frappe : dix livres tOllrn^is
chacun. [A. M,]
An
1260
An
I 260
6
février.
An
1260
I461
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
146:
t. 111,
col. 5 i 5.
dictiis seiiescallus miiltamus R. Brugeriam,
procuratorem ejus absentis iiomiae ipsiiis,
& ipsiim absenteni in quiiic[uaginta libris
Turon. Item quia nobis constat per plures
testes fide dignos, quod doiniiiiis Amalri-
cus, vicecomes Lautricensis habuit in
societate sua Guillelmum Pétri Bucca de
Lupo, militem laidituni, idcirco nos sene-
scallus predictus multamus R. Brugeriam,
tem, &c. Viviauum de Sancto Jorrio equi-
tem... Gausbertum fratrem Gordoiii bali-
starium domini P. vicecomitis Lautricen-
sis, &c. Jordanum Gallinam de Lumberiis
equitem, &c. Guillelmum de Sancto Paulo
militem, &c. Matfredum de Sancto Geor-
gio scutiferum equitem, &c. Sicardum de
Boyssesono de Lumberiis scutiferum equi-
tem, &C. Bernardum de Tayach de Ambi-
procuratorein ejusdem domini A. absentis, leto scutiferum equitem, &c. Guillelmum
& ipsum absentem in quinquaginta libris
Turon. Item predictus senescallus multa-
vitdoniinum P. vicecomitem Lautricensem,
contumaciter absentem, in L libris Turo-
nensium, quia per confessionem ejus con-
Donati de Graoleto militem, &c. Castel-
lumnovum fratrem ejus... Guillelmum Rai-
nuiiidi de Ambileto scutiferum equitem...
Aimericum de Faudars scutiferum equi-
tem de Ambileto... Amblardum Malaterram
stat quod ipse receptavit G. Pétri Bucca de equitem in X libr. Tur. Late sunt predicte
Lupo, militem faiditum, & misit ipsum
cum V aliis sociis cum armis in equis per
terram domini Régis ad episcopum Albien-
sem illicite, ad bellum indictum inter
ipsum episcopum & abbatemGalliacensem.
sententie in consistorio palatii Carcassone,
in presentia & testimonio magistri Guil-
lelmi de Banheriis, magistri Bartholomei
de Podio, judicum predicti senescalli, do-
mini Amelii Catouis militis, magistri Theo-
Item multavit Sicardum Amelii de Sene- baldi Carpentarii, Pétri de Trueliis, Pétri
gascio scutiferum equitem, contumaciter Lauraguesii, Barravi, Ermengaudi prepo-
absentera, in decem libr. Turon., quia con- siti Viancii, Boneti sacriste Albiensis &
stat per testes fide dignos, quod illicite plurium aliorum, & mei Pétri Marsendi,
portavit arnia per terram domini Régis in publici notarii domini Régis in Carcassona,
senescallia Carcassone in messibusproxime qui hec scripsi, anno Domini M." ce Lix°,
preteritis, ad requisitionem episcopi Al-
biensis, contra prohibitionem ex parte se-
nescalli factam. Item quia constat per tes-
tes quamplurimos fide dignos necnon &
perconfessiones ipsorum pro majori parte,
quod omnes infrascripti illicite portave-
runt arma per terram domini Régis in se-
nescallia Carcassone in messibus proxime
preteritis, ad illicitam requisitionem epi-
scopi Albiensis, contra prohibitionem ex
parte domini Régis, diu est, factam, nos
predictus senescallus quemlibet ipsorum
multamus, prout infra sequitur, contuma-
citer absentium, penam quantum cum Dec
possumus nioUicntes, videlicet Bernardum
Escafredi de Curvala scutiferum equitem
in X libr. Tur., Ermengaudum de Combreto
scutif. equitem in x libr. Turon., Galardum
Rubei de Paulinlio scutiferum equitem in
X libr. Turon., Ermengaudum Moysseti
de Lumberiis scutiferum equitem, &c. Am-
blardum PilapuUi de Lumberiis scutiferum
equitem, &c. Petrum Geraldi de Ambresio
equitem, &c. Petrum Calderina scutiferum
de Castris... Morretum balistarium equi-
VIII" idus februarii, & signum meum ap-
posui, régnante Ludovico rege.
Universis, &c. Raymuiidus de Lescuro
oc Guillelmus de Monestier, milites, salu-
tem, &C. Notum facimus, quod nos, nomine
nostro & nomine omnium aliorum, qui
fuimus condemnati de portatione armo-
rum & quia interfuimus conflictui habito
prope Albiam, in terra sub dominio illus-
tris viri Alfonsi filii régis Francorum, co-
mitis Pictavie & Tolose, constituta, in c[uo
conflictu homicidia fuerunt commissa &
multi alii excessus commissi, exceptis civi-
bus Albiensibus, nos super dicto facto &
predictos supposuimus voluntati & ordi-
nationi dicti domini comitis & venerabilis
viri magistri Rad. de Gonessia, thesaurarii
ecclesie Sancti Hylarii Pictaviensis, appel-
lationi a nobis & predictis interposite re-
nunciantes expresse, nomine nostro &pre-
dictorum , &c. Dictus vero thesaurarius
pro predicta ordinatione facienda viros
venerabiles & discrètes dominum Sicar*
duni Alemanni & magistrum Bartholo-
meum de Figat ad consilium suum advo-'
An
1 260
An
I 262
II
octobre.
An
1262
1463
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1464
cavit. De consilio vero predictoium domini licet ducentas & quinqiiaginla libras ad
Sicardi & magistri Baitholomei, propter iiistantem ascensionem Doniini, aniio Do-
devotionem quam habemus erga dominum mini m'CCLX" tercio, & alias ducentas
coniitera, nobis gratiam faciendo voluit & quinquaginta libras ad festiim omnium
ordinavit idem thesaurarius, nobis volen- Sauctorum proximo venturum, vobis man-
tibus & consentientibus, voluntate tariien daiiuis quatinus predictas pecunie summas
domini comitis reservata, quod nos & pre- termi nis predictis levetis, & cas nobis ad
dicti, qui predictos excessus dicimur fe-
cisse, exceptis dictis civibus, ratione dic-
torum excessuum dicto domino comiti
D libr. Tur, lis terminispersolvamus : vide-
licet medietatem ad festum Ascensionis,8£C.
In cujus rei testimonium, présentes lit-
teras sigillis nostris duximus sigillandas.
Datum apud Montemalbanum , die jovis
post festum beati Dionysii, anno Domini
MCCLxn.
nostros compotos transmittatis.
484.
cccxxxv
Articles contenant les droits que les
vicomtes de Narbonne avaient sur
cette ville '.
An
1262
An
1 262
octobre.
483.
Mandement d'Alfonse de Poitiers tou-
chant la guerre entre l'abbé de
Gaillac &■ Vévêque d'Albi'.
SENESCALLO THOLOSE PRO CAVALCATIS INTER
ABBATEM GALLIACENSEM ET EPISCOPUM AI.-
BIENSEM
Ai,FONSUS,&c. CumilH, qui exparte ab-
batis Gailliacensis fuerintin calvacata
& conflictu armorum, babito inter ipsum
abbatem ex una parte & venerabilem pa-
trem episcopum Albiensem ex altéra, con-
dempnati fuerint per sententiam & a sen-
tentia nppeliaverint, & postea appellacioni
sue renoiiciaverint, vobis mandamus quati-
nus predictam sententiam, secuiidum (corr,
sicut) probata fuit, execucioni demende-
tis. Si vero gratiam seu misericordiam pe-
cierint, cuilibet quartam partem summe
in qua condempnatusextitit relaxetis. Cum
autem illi, qui ex parte dicti episcopi fue-
rint in dicta calvacata seu conflictu, per
composicionem de voluntate ipsorum fac-
tam, que quidem composicio nobis placet,
racione dicte calvacate seu conflictus te-
neantur nobis in quingentis libris Turo-
nensium solvendis in hune modum, vide-
' Archives nationales, J. Soy, n. 55, f" 1 1 r".
HEC sunt ista specialia, que dominus
Amalricus, dominus &vicecomes Nar-
bone habet & habere coiisuevit universa-
liter per civitatem & burgum Narbone &
in suburbiis eorumdem. Primuni habet
sacramentum fidelitatis ab omnibus uni-
versis & singulis hominibus habitantibus
in Narbona, cujuscumque jurisdictionis
ccnseantur. Item habet générale parla-
mentum & exercitum & cavalcalam in ho-
minibus antedictis commorantibus in Nar-
bona & preconisationes exercitus. Item
habet, ut verus dominus Narbone, execu-
tiones omnium sententiaruni criminum,
que proferuntur qualicumque modo in
cnriis Narbone, ifa quod non miitata sen^
tentia ad suam curiam débet transmitti, &
ipse ut verus dominus in casu licito &
honesto, potissime in matrimoniis con-
trahcndis, potest condemnatos ad mortem
vcl aliam penam relaxare pro suo libito
voluntatis, nullis aliis curiis & quibus
remittuntur minime requisitis. Item quod
habet generalem excubiam & habere con-
stievit in civitate & burgo Narbone sine
contradictione cujuscumque, & puniendi
illos qui possunt inveniri per excubiato-
res ipsius domini Amalrici in qiiacuniqiie
parte ville Narbone, excepta jurisdictione
archiopiscopali, si se tamen vellent facere
de eadem, nisi casus lalis fuerit, quod
' Archives de In vicomtj de N.irbonne. (Dont,
vol. 48, C fi-.J
KJ-orig.
t.III.
col. 54!).
Vers
1260
Vers
lz6o
1465
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1466
propter exercitum & cavalcatain aut prop- saumatam lignoruni, & de capolata duos
er sacramentiira lidelitatis inveniantur faros homiiium seniel in anno de aiiimali-
rebelles & contradicentes mandatis ipsius bus. Item quod omnes illi mercatores, qui
domini Amalrici. Item quod dictus do- portant seu abstrahunt nierces aliquas de
minus Amalricus, ut venis dominas Nar- Narbona, dant dicto domino Amalrico ra-
bone, consuevit in sua curia dare secuiita- tione dominii intradam & exitam, sine
tes ab omnibus hominibus habitantibus in parte aliqua quam nullus habet. Item quod
Narbona, illis qui securitates petcbant a nullus de Narbona, cujuscumque jurisdic-
quocumque eorum... nulla fori excepticne tionis sit, non potest forum allegare, qui
admissa in prodictis. Item quod dictus injuriatus fuerit ipsum dominum Amalri-
dominus Amalricus, ut verus dominus & cum seu gentes suas, officium cis conimis-
vicecomes Narbone, créât notarios publi- sum exercendo.
cos in omnibus contractibus, & ab ipso
tenent nofariam Narbone & totius terre
& districtus ejusdem , & habet recognitio-
nem & punitionem delinquentium in suo
officio, quaqua fulgeant dignitate. Item
quod dictus dominus Amalricus habet me-
ram & puram recognitionem & punitio-
nem in omnes homines de Narbona, cujus-
cumque jurisdictionis sint, contra ejus
jurisdictionem & ejus officiales fungentes
officie ipsius domini Amalrici delinquen-
tes, ita quod nullum aliud forum possunt
allegare nec admitti consueverunt ad eun-
dem. Item quod dominus Amalricus pre-
Vers
1260
tîd.orîg.
t. 111,
col. 547,
485.
Concession du roi Louis IX à Pierre
de Voisins ' .
DE ASSIZIA DOMINI P. DE VICINIS
LCDOVICUS, &c. Noverint universi pré-
sentes pariter [& futuri], quod cum a
dilecto & fideli nostro Petro de Vicinis fai-
dimenta & hereses peteremus tocius terre
dictus & gentes sue tempore guerre & pa- sue, quam a uobis tenet in ballivia Car-
cis consueverunt custodire sine aliqua alla cassone, & ipse eas sibi deffenderet per
dominatione, tam de die (|uam de nocte, nostras patentes litteras super ejusdem
civitatem & burgum Narbone & suburbia terre assizia sibi datas, nos tandem, viso
eorumdeni. Item quod dominus, qui cou- tenore litterarum dictarum, que ad deffen-
suevit spargere monetam in Narbona, tenet tionem ipsius sufficere minime videbantur,
in feudum jurisdictionem, sibi attributain volentes eidem gratiam facere specialem,
sive datam a dicto domino Amalrico. Item ei & heredibus ejus concessimus quod ter-
quod totura mensuragium bladi tenetur a ram supradictam, sicut ei exiitit assignata,
dicto domino Amalrico. Item quod cum in feudum & homagium a nobis teneanf &
sua mensura, ut verus dominus, potest re- ad servicium quinque militum, pleno jure,
cipere vinum ubique, & sic consuevit in cum justiciis altis & bassis, hoc salvo quod
Narbona & suburbiis ejusdem. Item quod si qua exnunc in terra eadem ratione fai-
llie qui pondérât panes, ex donc dicti do- dimenti vel heresis contigerit confiscari,
mini Amalrici pondérât & ponderare con- ad nos & heredes nostros intègre perline-
suevit panes per omnes jurisdictiones Nar- bunt, salvis eidem Pet[r]o & ejus heredi-
bone. Item quod dominus Amalricus habet bus redevances consuetis, quas ante con-
exdominio tertiam partem piscium,qui ca- fiscationem in rébus confiscandis habebant,
piuntur in stagno Narbone, per quemcum- excepte quod de terris, que ad nos vel
que aliène jurisdictionis portentur Nar- heredes nostros ratione heresis vel faidi-
bonam, ad opus sui & suorum curialium. menti de cetero pervenerint, homagium
Item quod habet ab omnibus hominibus non habebunt. Omnia vero, que ex causa
sui vicccomitatus Narbone, cujuscumque faidimenti vel heresis usquc in dieni pre-
jurisdictionis sint vel aliunde, porlantibus sentem fuerunt confiscata, eidem quitayi-
ligna cum suis animalibus Narbonam, ra-
tione intrade, de quolibet auimali miain ' La;. 99?''), p. ^,
An
1260
juin.
An
1260
1467
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1468
imis & arreragia conimdem. lu cujus rei cnmine mortis, & inde grave exivit scan-
testimoiùiim, présentes litteras sigilli nos- dalum propter énormes elationes atque
tri fecinnis impressione muuiri. Actuni inmoderatas injurias hominis antedicti.
apud Sanctum Gernianiini in Laya, anno Qui dictiis G. facit se vocari G. de Lodova,
Domini ]\i''CC"LX", mense junio. quia fuit troterius seu garsifer domini de
Lodova condam, & in ipso potest notari
verbum Aristotelis dicentis :
Vers
1260
Éd.orig.
t. m.
col. 547.
Vers
1260
486. — CCCXXXVI
Lettre des habitants de Bé-:^iers au roi ' .
ILLUSTRISSIMO atque serenissimo ac
piissimo domino L., Dei gratia Franco-
rum régi, sui subjecti, fidèles burgenses
Johannes de Bojano, filius quondam do-
mini Johannis de Bojano militis, Berenga-
rius de Alsona, R. de Furno, P. Siguerii,
R. de Gigniaco,' Berengarius Grassi, G. P.
Salvaire, P. de Molino, Arnaudus de Al-
sona, R. de Porcilio, cives Biterris, sa-
lutem cum débita subjectione perpetuo
atque débita reverentia in eo, per quem
reges terre regnare noscuntur. Cum quis
regale beneficium est assecutus & ob hoc
libi arrogantiam associavit, ut elato animo
eonvicia in subjectos domini Régis & inju-
rias inférât, débet quippe illud régie cel-
citudini patefieri, ut illius audacia teme-
raria seu animosa petulancia compescatur,
régie celsitudini duximus fieri mauifestum,
quod quidam nomine G. de Aquisvivis,
qui se facit vocari G. de Lodova, qui etiam
traxit origineiii a vilissimis gentibus, quia
accipit gagia vestra sive denarios & quia re-
cuperavit quandam terramvobis comissam,
suppresso jure vestre celsitudinis, quam
terram recuperavit indebite & injuste, va-
lentem duo milia librarum, que fuitsoceri
sui notati de heresi, pallium arrogantie
investivit, iuferens pluribus hominibus
crudeles injurias & atrosses, adeo etiam se
maie habendo, quod tantara rixam fecit
sive mesleiam in civitate Biterris, dicendo
elationes & arrogantias atque convitia,
quod centum homines de melioribus dicte
civitatis steterunt inde in periculo seu dis-
' Trésor des chartes du roi; coffre de Langue-
doc, n. 127. [J. 3o2, original scellé de dix sceaux
bien conservés.]
Aiperius nickil est umili cum surgit In altum.
Unde recurrimus umiliter& confidenter ad
vestram regiam celsitudinem, que inmode-
rata resecat & vicia comprimit & delicta
cohercet, quatinus vestra dulcis clementia
suos oculos justicie, ut in omnibus con-
suevit, dirigat versus predictum transgres-
sorem , peria pro modo delicti inflicta
eldem, ut alii exemple perterriti a delictis
similibus penitus arceantur, Nam si im-
pune ferret, pocius daret operam consue-
tudini delinquendi quam emendationi, 8i
sibi incentivum delictorum cognosceret
atributum.
Nec istud omitimus, quodinter alias ela-
cionos & stulticias, quando fecit dictum
scandalum, dixit : Nollem quod Rex esset
hodîe domlnus ville Biterris, ut possem facere
voluntatem meam.
Et quia nos predicti debemus esse soUi-
citi circa regiam utilitatem, ideo istud vo-
lumus non latere, quod quedam inquisicio
fuit facta super facto patris uxoris dicti
Guillelmi, que non fuit facta ut debuit,
set clamdestine fuit facta & subpresso jure
domini Régis. Qua inquisicione facta, dic-
tus Guillelmus recuperavit terram soceri
sui de heresi notati, & senescallus, qui re-
didit istam terram eidem, ignorabat aliam
inquisitionem quam fecerat dominus G.
de Apiano, tempore quo erat senescallus.
Et quia non expediebat dicto Guillelmo
subire judicium cum illa, procuravit quod
fieret alla, que fuit facta cum amicis dicti
Guillelmi & clamdestine. Et est certum,
quod in quatuor libris nolatorum de heresi,
quorum notatorum omnia bona sunt com-
missa domino Régi, est scriptus notatus de
heresi socer dicti G. De quibus notatis do-
minus comes Montisfortis boue memorie
& episcopus Biterris cum capitulo jurave-
runt, quodnunquam reverterentur in dicta
civitate Biterris dicti notati, nec unquam
ipsi vel eorum heredes recuperarent bona
L'd.orîg.
t. 111;
col. 5-|S.
Vers
I 260
1469
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1470
sua. Et qiiando doniinus cornes Montisfor- celiez en sas vile e en ses cTiateus, c'ct a sa-
Vers
12Û0.
tis amisit dictam terram & dictara civita-
tem & vicecomes recuperavit eam , socer
dicti Giiillelmi venit cum notatis de heresi
& cum f'aiditis, & cum dicta civitas ik alia
terra venit ad regnum vestrum, ipse socer
dicti Guiilelmi cum aliis notatis & faiditis
ver à Sales de Curain, à la vila de Capel e en
la cité de Rodeis larrons, murtriers & nie-
teors de fuous, c'et à saver Pierre deVisso-
zas e Guilleume d'Anglars e son fiuz e G.
de Sarget e D. de Sarget e Mathie, liquel
ount arse e rouhée la terre que je tieing de.
aufugit. Et si diceret dictus G., quod dictus vos. E quan li davandit larron avoent ce
socer suus habebat literas a domino papa
quod erat bonus Christianus, non sibi pro-
sunt, quia fuerunt impetrate tacita veri-
tate, & quia postea fuit conversatus cum
aliis notatis de heresi & cum f'aiditis, ut
superius est dictum, nec dominus papa,
Vers
1 21'iD
fet, repairoient en las viles e es chasteus de
l'avesque de Rodeis e estoient receu e pau
e couchié e levé, e ce ont confessié e re-
coneu li davant dit larron e est prové par
l'enqueste que vos baillis en ount fêle, e
tôt ce a etié fet en tenis de peis. — Apres,
licet remiteret peccata, potest aliquem res- sire, je vos faz saver que quant li uns des
fituere in bonis semel domino Régi comis- davandiz meteors de fuou, qui estet esco-
sis. Que bona etiam dominus cornes Mon- meniez, fu niorz desconfes e la pouvre gens,
tisfortis condam, & vos, domine rex, post cui avet robié e lors maisons arsarses, de-
ipsum tenuistis continuatis temporibus fendoient segoii la coutume de la terre que
per XL annos.Unde dictus Guillelmus non il ne fut enfoiz en terra sacreie ne que leu
debuit recuperare dictam terram, valentem ne li feit nule deitrure de sainte Eglise,
duo milia librarum. Et mullis rationibus
possemus dicere, quod dictus G, & uxor
ejus non debent habere dictam terram ves-
tram, set longum esset enarrare, & ideo
tant que il fuissent seur que len lor feit
droit por lo mort, li evesques manda au
chapellai de la Pauose en cui parroche il
estoit, sur peine des ordres e de son bene-
ad presens brevilalis causa plura dicere fice que il l'enfoit, e li chapellais l'enfoi
supersedemus. Et quia nobis displiceret par lo mandament l'avesque en grant es-
si jus vestrum absconderetur, nos & plures
alii sumus presto in vestra utilitate vigi-
lare & in istis de jure vestro docere, &
quid super his sit statuendum vestra sa-
piencia disponat.
candre de moût de gens, qar onquas mays
no fo feit'. — Apres, sire, je vos faz saver,
que puis trois ans o quatre enza, il a mise
e establi une novelle coutume, que unques
mais ne fu en Roergue, que totz hom, que
chiet en escomeniament de li o de son offi-
ciai, paie XII sols de tornois avant qui seit
asous, e sachietz, sire, que il li vaut asiez,
quar il en escominie mai o a tort o a dreit,
e, sire, de ce est grans escandre entre nos
Tjf . . 7 'I >;/• ^ j lais, quar nos ne l'avions pas acoutumé. —
rlainte adressée a ALJonse, comte a? . ' ^ . . „ ' .,
. . , , Apres, sire, je vos taz saver, que corne il
Toulouse, contre Vivien, eveque de ^^^^j^^ ,^ coutume des autres avesques de
HJ.ori".
t. 111.
co!. 549.
487. — CCCXXXVII
Rode-^ ' .
JE Guiz, sires de Seveîrac, faz saver à vos,
sire com s de Poitou & de Tolose, que Ve-
viains, eveques de Rodeis, grève vos chava-
liers & vos homes de l'avechié de Rodeis e
moût de maneires. — Premeirament, je vos
faz saver que il e si ome ount receutz & re-
' Trésor des char.tes; Toulouse, sac 7, n. .Ip.
(J. 3i4; rouleau original de trois peaux de par-
chemin i longueur Û6^'.]
Rodeis, que ount estié davant sui, qui ausi
prodome com il est [estoient], tôt non fuis-
sent il de religion, prcnt e liéve sas procu-
rations en deniers, e quant li proveire ne
li volent sa procuration paier en deniers e
à sa volenté, o il ne poent, que ave sovent,
il entredit les lous, e quant avent que au-
qus des parrochiais mort o vout prendre
famé, o auqiine famé reliéve d'enfant e
■ [Ces mots ijar... feit, sont d'une autre main &
d'une autre encre.]
Vers
ii6o
1471
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1472
vont oir messe, il les coveint aller à Ro-
deis demandier congié à lui o à so offi-
ciai e avant que il puisse avor co[n]gié, il
les covient reembre, e lor il mande au cha-
pellai dou leu o à auqui de ses vezis, que
enfoisse le cors o que face las sposailles,
e quant ce est fet, il torne l'aglise entre-
dit & autrel cove feire lendemai à i autre e
eisi si roube vos homes e voutre terra. —
Apres, sire, je vos faz saver, que cum vos a
Riom aveque les prelaz e les baros de la
comté de Tclose ordenasez e establites que
des hereges l'en ne prent reenison, mas
que l'en lor feit fere la peneence que l'en
deuret selon dreit, li aveques de Rodeis a
prises e levées reenzons des hereges, qui
es toient voutre home e de voutre terre, plus
de L milia sol., don, sire, sachiez que cil
hereges que il a fez einsi reembre son peor
que davant n'estoiente prisent moins Dieu
e sainta Eglise e nostre foi que davant, e
maint, qui n'estoient pas mescreens, en
sont endevenu mescreant por la desleauté
que ount veue. — Apres, sire, je vous iaz
saver, [quej sens cause reinable e contra
les establiseraens de la pais de Roergue,
li aveques en sa propra persona asailli en
voutre terra, c'et à saver el bore de Rodeis,
que li coms de Rodeis tien de vos, o clers
e o lais de sa meinée e d'autres que il
amena aveque soi, I borgeis de Ameillau,
vaillant home e saige de creit, qui a nom
Durant, de Valleilas, ele chace il esa cora-
paingnie à armes de maison en maison doc
en l'église del bore de Rodeis, e li aveques
de sa mai propra feri e depesa las portes &
les uis du moutier, quar il ne li sofizet
pas que li autre le feisent, se il non feit de
sa mai, e covint que li borjois s'enfoit dou
moutier, quan li huis dou moutier furent
brisié, e se guéri en la maison du voutre
chavalier, ou li ditzavesques le cuda pren-
dre e rau[roi]t pris, se voutre home ne
l'ausent défendu, e quan ne pot aver ledit
borjois, il le rouba en voutre vile de son
chaval e de ses chouses. — Apres, sire, je
vous faz saver, que li davantdiz avesques
feri de sa mai propra i voutre home de la
Gleiola du batto en la teste e l'ensanglenta
e le atorna malament, por ce que li hom li
demandet ses deniers que li ditz avesques li
(Jevetî ^- Apres, sire, je yo? iaz saver, quç
li ditz avesques prit I gentilhome qui tien
fieu de vos, c'et à saver Rostainh de An-
traigues, e le tient en sa prison, tan cou il
li plut, ne a la requeste de voutre baille il
non vout rendre,' — Apres, sire, I autre
damoisel d'en Bernart d'Arpaion, por ce
que il por sen dreit apellet, il le prit e mis
en sa prison, tant cum il li plut, ne unques
au davandit Rostain ne à celui qui tenoient
vostre clam e se clamoien por vos, votre
clains ne lor tient. — Apres, sire, je vos faz
saver, que cil de son ostiel e de sa propra
maineie asaillirent les homes de Laisac qui
son voutre e nostre hom e en navrèrent
auquns. — Apres, sire, li escorchamens e
la roubarie de sa cort es si grans que ne
pareil, quar las letras que l'en sont aver de
ces ancessors por très deniers costent VI de-
niers, XII, e celas que l'en sout aver por
VI deniers o por xii, costent V s., x s. —
Apres, sire, sachiez que li aveques de Rodes
a fête une exaction novelle à vos homes
par toute l'avesché de Rodeis, quar cum
en ladite aveché soient moût de viles e de
chasteus, o il n'ot fortalisces, for que las
églises, e la bona gens ou tens de guerra
ausent lor arches ou ils metoient lor blie
e lor roube en les dites églises, li avesques
a comandé que l'en giete fors des églises
les arches e escomenia ceus qui les arches
sont, si nés en gitent, e la bone gent qui
ount povres maisons e petites, nés ount
o mètre e vount à l'aveque e rement soi,
por ce que il lor leit demorer les arches es
églises, & de ceus que sont por ce escome-
nié dont il i a moût levé xii s. de torneis,
& de ce, sire, levé chascu an grant avor. —
Apres, sire, je vos faz saver, que cum vos
gens feisent une vile novelle, que a num
Vilefranche e voutre terra domine, prez de
Najac, e moût de [gensj ce eberiacent e
preissent places por feire maisons, li ave-
ques escomenia les habitans de celui lou e
maudit le lou & les habitans, don monte
gens se traitrent areires e s'en alerent, nins
de ceux qui avoient lors maisons fêtes, don
vos avez moût grant damage. — Après,
sire, je vos faz saver, que cum en l'avechié
de Rodes soient moût de pouvres chapel-
lais, qui n'ount point de rende, qui solient
chanter messas e feire lo service Noutre
Ççiugnor por nos peirQS e por ng^ ipeires,
Ver?
1260
Ed.orig.
I. 111.
col. Hq.
Vers
I2Û0
1473
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1474
An
1160
octobre
ÉJ oris
t. III.
col. Ht
li avesqiies a comandé en son sene que nuls
chapellais, se n'a bénéfice, ne puisse chan-
tier sens ses letres, lasqueles coveint re-
noveller il foiz l'an, e ior si les covient
achatier x sols, xx s., xxx s., XL s., L s.,
e eisint moût de chapellais pouvre, qui
n'ont de quoi reembre las letres, laissent
à chantier e faire Ior servise, don nos &
nostre ami, qui sunt trespasié de cet siècle,
avoum moût grant damage.
(,Jci la trace d'une coupure dans le rou-
leau.)
488. — CCCXXXVIII
j4ctes touchant Olivier de Termes^.
I. r UDOVICUS, DeigratiaFrancoruin rex,
\~i senescallo Carcassone salutem. Cum
dilectus & fidelis noster Olivarius de Ter-
minis, cupiens anime sue providere saluti,
de rébus & terra quas tenet a nobis ven-
dere proposuit, ut exinde restitutionem
faciat hiis, a quibus maie habuit vel extor-
sit, volens ut ea que nobis utilia videbun-
tur, pro minori pretio quam alius vellet
dare, retinere possemus, sicut placuerit ea
habere, mandamus vobis, quatenus de con-
silio dilecti S: fidelis nostri G., archiepis-
copi Narbonensis, conveniatis cum eo de
pretio rerum, que inferius subscribuntur,
& deductis primo vendis nostris secuiidum
terre illius consuetudinem ac debito in
que nobis tenetur, videlicet CCCL libris
"Turonensium, residuum pretii persolvatis
eidem, receptis etiam instrumentis & cau-
tionibus, que expedierit nos habere super
emptione jamdicta. Hec autem sunt, que
nobis retinere pôtueritis, vel aliqua eo-
rumdem, secundum quod de consilio pro-
cesserit archiepiscopi memorati : castrum
& fortelicia de Aquilari, villa de Terminis,
castrum de Davejano, de Moutomet, Roca
de Fanis, Carcassesium, Vineavetus, Mas-
sacum. Maisons, Salsanum, Monsrubeus,
leuda castri de Palayraco, cum hominibus
& pertinentiis suis. Si qua vero de iis per
consilium memorati archiepiscopi videri-
tis minime retinenda, permitatis ut ea
personis nobilibus aut militibus vendat,
prout sibi melius expedierit, qui ea nobis
faciant que & ipse facere tenebatur. Pre-
terea si nobis utilia & propter hoc reti-
nenda videritis, de consilio predicti archie-
piscopi, in dyocesi Carcassone castra de
Taurizano, de Cerinano, de Villatritals,
villas de Caunetis, de Marronis, de Archis,
cum omnibus pertinentiis suis, ea vel ali-
qua eorum juxta modum predictum reti-
nere poteritis. Alioquin volumus & eidem
O. concessimus, ut ea vendere possit mi-
litibus seu nobilibus aut clericis seu etiam
religiosis aut aliis, prout bonum videbi-
tur, salvo in omnibus jure nostro. Actum
apud Sanctum Dionysium, anno Domiiii
M'CC'LX", in festo sancti Dyonisii.
II. Ego' Oliverus de Terminis notum
facio universis tam presentibus quam futu-
ris, quod ego vendo & quitto in perpe-
tuum excellentissimo domino meo Ludo-
vico, régi Francorum illustri, & ejus here-
dibus, pro tribus milibus frecentis & viginti
libris Turonensium, michi jam solutis in
peccunia numerata, &c. res inferius anno-
tatas, videlicet castrum de Aquilaz, sicut se
comportât in longitudine & latitudine,
cum omnibus redditibus, juribus, conques-
tibus & pertineiiciis ejusdem. Item, villas
de Davegiano, de Termis & de Vineave-
teri, cum omnibus, &c., & quicquid ha-
bebam in predictis aut habere poteram
quoquo jure, Promittens, &c. In cujus rei
testimonium, sigillum meum presentibus
litteris apposui. Actum Parisius, anno Do-
mini M°CC'' sexagesimo primo, mense mar-
cyo.
' Trésor des chartes; coffre de Languedoc, n. i5.
[J. 293; original.]
An
1 2Û0
An
1262
' Manuscrits ie Coliert, n. 227J. [Lat. 9996,
p. 142, & lat. 10918, f" 12.]
VIII.
47
147^
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1476
Vers
1260
An
1 260
10
oclobrc
An
I 260
3 no-
vembre.
489.
Autres actes pour le mêine\
Oliverius de Terniiiiis, ciipieus anime sue
providere saluti, terram c(uam teiiet a iiobis
in dyocesi Tholose vendere proposuerit, ut
exinde restitucionem faciat hiis, a quibus
maie habuit & extorsit, nos attendentes
ipsius laudabilem (.sic) propositum in hac
parte, liberaliter eidem concessimus, ut de
I. r~\ EDDITUS, quos dominus Oliverus de his, que tenet a nobis apud Villampictam,
Iv Terminis habet inVillapicta, valent possit vendere abbati de Soresio, ordinis
XX libras Turon. & non habet ibi jurisdic- sancti Benedicti, vel alii persone religiose
tionem neque justiciam. Hoc vult emere aut seculari & ponere in manu mortua
abbas de Soresio, ordinis sancti Benedicti, usque ad viginti quinque libras Turonen-
pro quingentis libris Turonensium. sium annui redJifus, salvis tamen vendis
Redditus ville de Podiosyurano, inter nostris secundum consuetudinem terre de-
leudam, furnum, census, medietatem jus- bitis & salvis omnibus aliis juribus nostris
ficiarum & omnia alia, M sol. Turon. Alla & alieno quolibet jure salvo, & salvis ac
que sunt in villa predicta sunt Hospit:'.lis retentis nobis incursibus, quos post factam
Sancti Joliannis. vendicionem conti[n]geret eveiiire. Unde
Redditus castri de Brom, inter leudam, vobis mandamus, quatinus vendicionem,
census, laboracionem, quinque partes jus- quam prefafus Oliverius memorato abbati
ticiarum, quia sexta est Jordani de Saixaco vel alii fecerit in dicta Villapicta, usque
niilitis, & omnia alia valent V" solid. Tu- ad summam predictam ex parte nostra con-
cedatis, secundum f'ormam superius anno-
tatam. — Datum Silvanectis, anno Domini
INI'CCLX", die mercurii post festum om-
nium Sanctorum.
IV. Alfonsus, &c. senescallo Tholose...
Significamus vobis, quod nos attendentes
laudabile propositum nobilis viri, dilecti
& fidelis nostri Oliverii de Terminis, qui
ron.
II. Ludovicus, &c., senescallo Carcas-
sone. — Cum nos dilecto & iideli nostro
Olivero de Terminis liberaliter concesse-
rimus, ut castrum de Montecormerio & de
Buxa & villam de Laneta cum omnibus
pertinenclis, & omnia que ipse habet in
Castro de Duroforti &; de Monias, & om-
nia alia que habet ultra aquam Orbionis terras & possessiones suas, quas tenet a
versus montana, possit vendere dilecto & nobis in dyocesi Tholosana, vendere dis-
fideli nostro Petro de Vicinis, salvo jure posuit pro restitucionibus faciendis hiis,
nostro in omnibus, sicut in nostris litteris de quibus maie habuit & extorsit, libera-
patentibus continetur. Voluit tamen idem Hter eidem concessimus, ut ea que tenet
Oliverius & nos eciam volumus & manda- a nobis vendere possit fidelibus nostris
mus vobis, ut ea que nobis propter utili-
tatem nostram de consilio dilecti & fidelis
nostri archiepiscopi Narbonensis retinenda
videritis in toto & in parte, pro minori
tamen precio quam alius daret, salvis vendis
nostris & deductis ex precio eorumdem, si
eas de consuetudine terre predicte debea-
quibuscumque, militibus aut nobilibus seu
de terra nostra vel eciam quinque per-
sonis nominatim hic expressis, videlicet
Petro de Vicinis, Lamberto dé Limous vel
fratri suo, Philippo de Monteforti aut
Guidoni de Mirapesio,' qui ea nobis f'a-
ciaut de dictis terris & possessionibus, que
nuis habere, retineatis, & residuum quod & ipse facere tenebatur, salvis tamen in
solvendum fuerit persolvatis Oliverio pre- omnibus vendis nostris secundum consue-
dicto. Actum apud Pontizaram, dominica
in crastino sancti Dyonisii, anno Domini
M" ce" sexagesimo.
III. Alfonsus, &c. senescallo Tholose. —
Cum vir nobilis, dilectus ik iidelis nostcr
' La t. 10918, f" 12.
tudinem terre & aliis quibuscumque de-
bitis juribus, jurisdictionibiis & redevan-
tiis nostris, que vel quas habebamus vel
habere debebamus in eisdem, retentis no-
bis etiam incursibus propter heresim,quos
post factam vendiciononi contingeret eve-
r.ire, & salvo jure quolibet alieno. Unde
An
I 260
An
I 2(5o
3 no-
vembre.
An
1260
1477
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1478
An
I 261
18 avril.
An
1261
i3
février.
An
1261
t8 avril.
dicti Guioti sigillatas, quarum ténor talis
est :
Nobili viro provido & discreto senes-
callo Carcassone, Guiotus de Levies, ar-
niiger, dominus Mirapiscis, salutem & sin-
ceram in Domino dilectionem, Cuni in
crastino Ramipalmaruni dies assignata fue-
rit ex parte domini Régis domino Beren-
gario de Puteosorigario, ad faciendum os-
tensionem locorum & rerum petitorum a
nobis in curia domini régis, noveritis quod
nos dilectum Scfidelem nostrum, dominum
_ • R. Br., exhibitorem presentium, nostrum
Contestation entre Gui de Mirepoix constituimus procuratorem, ratum & gra-
&• Bérenger de Puisserguier pour le tum habituri quidquid per eundem do-
château de Florensac\
ANNO Domini m° cC lx% xr. ' kalendas
madii. Notum sit universis, quod no-
bilis vir dominus P. de Autolio, miles, se-
vobis mandamiis, quatinus venditionem
hujusmodi a dicto Oliverio fieri permitta-
tis, & eamdem ex parte nostra concedatis,
secundum formam superius expressam. Da-
tum Silvanectis, anno Domini M''CC''LX'',
die mercurii post festum omnium Sancto-
rum.
490.
minum R., quantum ad dictam diem os-
tensionis pertinet, factum fuerit seu etiam
procuratum, & hoc vobis & universis,
quorum interest, tenore presentium inti-
mamus. Datum anno Domini M° ce" LX°,
nescallus Carcassone & Biterris, accessit die jovis proxima ante Brandones.
personaliter apud castrum de Florenciaco
ad videndam ostensionem, qiiam Berenga-
rius de Podiosorigerio, miles, debebat
facere de rébus, quas petit in curia domini
régis Francie contra Guiotum de Mira-
pisce, juxta mandatum quod receperat lit-
teraliter a domino rege Francie. Cujus
mandati ténor talis est :
Post hoc dictus Br. de Podiosorigario, ad
requisitionem dicti domini senescalli, di-
ceiitis quod ipse paratus erat videre osten-
sionem quam vellet facere idem Br. juxta
mandatum supradictum domini Régis, pré-
sente dicto Raimundo Br., ostendit eidem
senescallo castrum de Florenciaco, in quo
dicebat patrem suum habuisse medietatem
Ludovicus senescallo Carcassone & in toto territorio ejusdem castri, quod
Mandamus vobis, quatinus ad videndam
ostensionem, quam Berengarius de Podio-
sorigario, miles, débet facere die lune
post Pascha Floridum de rébus, quas petit
in curia nostra contra dilectum & fidelem
nostrum Guiotum de Mirapisce, intersitis
vel mittatis & eam, sive venerit dictus
Guiotus sive non, fieri faciatis. Et de qui-
bus rébus facta fuerit dicta ostensio nobis
reservetis vel rescriliatis ad diem martis
post Pentecosten. Datum Parisius, donii-
iiica post octabas Candelose.
Ad quam diem lune, scilicet pcst Pascha
floridum, comparuit dictus Berengarius de
Podiosorigario apud Florenciacum coram
dicto domino senescallo ex una pnrte,
& pro dicto Guioto comparuit dominus
Raimundus Berer.garii ex altéra parte, di-
ccns se esse procuratorem dicti Guioti,
ostendens litteras, sigillo cereo pendenti
' Dont, vol. iS^, {"' 236-238.
territorium eidem senescallo ostendit. Item
ostendit infra dictum castrum quasdam do-
mos, quas dicebat proprias fuisse dicti pa-
tris sui & ipsum patrem suum tenuisse.
Item ostendit quemdam furnuni proprium,
ut dicebat, infra dictum castrum, & quan-
dam turrim, in qua dicebat habere medie-
tatem. Item quasdam domos seu albergam
juxta dictum furnum. Item alias domos in
barrio dicti castri. Item in dicto territorio
ostendit viridarium cum orto. Item osten-
dit quoddam nemus. Item-ostenditconfines
territorii dicti castri. De quibus omnibus
dicebat patrem suum fuisse spoliatum ab
avo dicti Guioti paterno. Item ostendit cas-
trum de Pomairolis dictus Br. & territo-
rium ipsius castri dicto senescallo, dicens
quod dictus pater suus habebat in dicto
Castro majores justicias, & quod idem
castrum fenebatur a pâtre suo & habebat
il)i albergam, que dicebat fuisse dicti patris
sui.
An
12Û1
An
1261
M79
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1480
Éd.orig.
t. III,
col.551.
An
iz6i
28
février.
Éd.orig
t. 111,
col. 552
ritis evitare. Sane statiitum hoc, sigillo
nostro sigillatuni , per totiim comitatum
predictum publicari volumus & manda-
mus, utpretextu ignorantie nuUus sepos-
sit super his de cetero excusare. Actum
est hoc II kaleiidas martii, aiino incarnati
Christi M° CC° lx°, in presentia & testimo-
nio domini fratris A. Dei gratia abbatis
Mansiasili, & Boueti Dani, Petri de Bou-
tenaco, Petri Andrée bajuli Fiixi & Petri
tionem nostram & penam incursus volue-
' Château de Foix, caisse 3i. [Doat, vol. 171,
* L'acte est déchiré en quelques endroit:. [Note
de dont Vaissete.\
An
1 261
491. — CCCXXXIX
Actes touchant les comtes de Foix'.
I. -qOGERIUS, Dei gratia cornes Fuxi &
fv vicecomes Castriboni, universisbai-
livis, consulibus, universifatibus & populis
Appamiarum, Fuxi, Savarduni, Tarasconis, publiai Faxi notarii, qui de mandate pre-
de Ax, Lordati & aliis universitatibus to- dicti domini comitis hauc cartam scripsit.
tins comitatus Fuxi, salutem & gratiam. II. Noverint, &c.quod nos Rogerius,Dei
Cum sit nobi.s corditotis viribus cohercere gratia cornes Fuxi & vicecomes Castriboni,
& persequi inimicos sacrosancte & ortho- recognoscimus, &c., quod nos, amore &
doxe fidei catholice, & quos Dei timor a honore Dei omnipotentis Se gloriosissime
pestifera & nefanda'... heretice pravitatis Virginis Marie matris ejus & omnium
non revocat, pietate nostra, debitis pénis sanctorum & specialiter beatorum apos-
& confusione multiplici affligi, atteri & tolorum Philippi & Jacobi, & ob remedium
confundi, contra prefatos inimicos fidei animarum patrum & predecessorum nos-
orthodoxe & sibi adhérentes presens sta- trorum & omnium fidelium defunctorum,
tutum edidimus in predicto comitatu Fuxi construi fecimus unam capellam seu ora-
perpetuo inviolabiliter observari... siqui- torium in monasterio Bolbone, in qua
dem ad mandatum Ecclesie secundum cur- transferri fecimus corpora comitum & pre-
sum in inquisitione heretice pravitatis ob- decessorum nostrorum & humari, qui in
servandum, juxta pacis conJemnatus, dicto monasterio elegerunt sepulturam,
immuratus vel crucesignatus pro heresi ubi speramus similiter sepeliri, confiden-
aut qui suspectus est, utpote qui citatus tes ut per sacrificia & orationes, que in
fuit... nominatim, necdum liquet de inno- dicto monasterio & capella fient, propitia-
centia ejus, seu qui aliqua heresis notatur tiones in die judicii inveniamus & nos &
infamia &penali,quia ex parentum culpa, omnes superius nominati. Verum quia pa-
licet non ex propria contraxit, deinceps rum esset facere basilicam, nisi essent qui
ad consulatum, bajuliam, tabellionatum eam hymnis & laudibus honorarent, ordi-
seu aliquod publicum officium assumatur; navimus ut in ipsa capella altare fieret in
omnes taies, quicumque sint & in quo- honore apostolorum predictorum, in quo
cumque publico officio in dicto comitatu, misse pro vivis & deftunctis cantarentiir
auctoritate statuti hujusmodi omnino de- & grata de diebus singulis sacrificia offer-
stituendo & ab ipsis officiis amovendo, rentur. Ideoque constituimus, ut annis sin-
vobis universisSc singulis nihilominus dis- gulis provideatur conventui Bolbone, qui
tricte precipiendo mandantes, quatenus portabit onus servitii capelle superius me-
neminem de predictis consule, bailivo aut morale, ut in crastinum dictorum aposto-
notario de cetero habeatis, aut sibi in ali- lorum fiât pitantia de pane puro & pulcro
quo, quantum ad ipsa officia piiblica, sub- triticeo, & vino optimo atque sano, &
sitis aut obediatis nec umquam aliquem bonis pulmentis & caseo & ovis seu pis-
horum nobis aut bailivis nostris ad aliquod cibus, prout priori Bolbone visum fuerit
publicum officium presentetis, si indigna- faciendum, in quo die faciet seu cele-
An
I 261
i" juin.
brabit anniversarium nostri generis. Quod
faciendum & celebrandum dominus abbas
& devotus conventus Bolbone nobis coii-
cesserunt in dicto cenobio, de voluntate
& licentia Cisterciensis capituli generalis.
Qui dicti abbas & conventus superius me-
An
I 262
I481
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
148:
morati, ob honorem Dei & amorem &
gratiam specialem, nobis promiserunt &
concesserunt, quod altari dicte basilice ser-
viretiir & cantaretur diebus singulis per
duos sacerdotes cum suis ministris, sicut
cetera altaria monasterii supradicti, & illu-
minareturper unam lampadem, que ibi die
ac nocte ardere débet, & candelas ad illu-
minaiidum altare, dum iii ipso celebraren-
tur sacrificia sive misse. Nos ad suppor-
dem patres & ceteros adstantes, ut ad
liberatiouem & salutem anime mee ipsam
prestationem vere confessiouis meaudiant,
& de ea, si necesse sit, quocumque modo
de me accidat, fidem faciaiit tempore op-
portuuo. Imprimis perstando confiteor &
assero, quod ego cum aliis infrascriplis
persouis, videlicet Isarno Jordani, Gail-
lardo de Montebruiio, Batalha de Vente-
naco, Rogerio de Exartis, qui continue
An
ii63
tandum onus predicte capelle in predictis adhesi servitio domini Rogerii Bernardi,
An
iz63
ifi no-
vembre.
EJ.orig
t. III.
col. 553.
& aliis de bonis nostris assignavimusccso-
lid. Tolosanos annis singulis percipien-
dos, &c. Actum est hoc kal. junii, régnante
Ludovico rege Francie,anno Incaruationis
Christi MCCLXII. Rei hujus testes sunt
Raimundus de Monteacuto & Guillelmus
Bernardi de Luzeiacho, Raimundus de
Barniola & Bernardus Raimundi frater
ejus, milites, &c.
III. Anno' Christi Incarnat. M ce LXIII,
régnante Ludovico, Raymundo episcopo
Tolose. Notum sit, &c. quod ego Raimun-
dus Bernardi de Flassano, bajulus de Ma-
zeriis, non circumventus, &c. volens meam
animam liberare a reatu & periculo, quod
mihi imminet, cum breviter, videlicet in
crastinum sancti Andrée, tenear redire
apud Carcassonam in posse fratris Poncii,
inquisitoris heretice pravitatis in partibus
Carcassesii & conqueste, ubi mihi mortis
periculum imminet, tum propter infirmi-
tatem validam gutte estrangurie, que me
quasi continue vexât, & nimiam corporis
debilitatem, tum propter horribile tormen-
tum & angustiam carceris & famis ine-
diam, que per mensem & duos dies quasi
continue sustinui in ipso carcere, tempore
proxime preterito & incontinenti, cum
ad locum predictum venero, predicta om-
nia & duriora iis pro certo infligenda
spero & credo, nisi mendactum predic...
ac disquisitam malitiam, super quibus in-
terrogatus & instigatus sum jam pluries :
ore ipso confiteor coram venerabilibus
patribus Arnaldo Bolbone & Arnaldo
quondam comitis Fuxi, de nocte & die, per
longum tempus, ante infirmitatem ulti-
mam de qua obiit, & in ipsa infirmitate
apud Appamias 8c Bolbonam, qui insepa-
rabiliter nocte & die in ejusdem servitio
permansi usque ad exitum vite sue, & vidi,
quod in conf'essione peccatorum suorum,
crucis adoratione, dominici corporis recep-
tione & aliis secundum usum sancte Ec-
clesie & morem boni christiani humiliter
& dévote recepit ordinem suum, astanti-
bus predictis personis & aliis quamplu-
ribus, imo fratre Raimundo de Hospitali,
monacho Bolbone & sacerdote, fratre Guil-
lelmo Predicatore, ejusdem domus con-
verso, fratre Bonomancipio de ordine Fon-
tisebraudi, & fratre Sancio capellano suo,
de ordine Hospitalis Sancti Johannis, qui
quatuor ultimo nominati mecum & cum
aliis super expressis astabant eidem domino
comiti nocte & die per totam infirmitatem
predictam. Numquam autem vidi, scivi vel
intellexi aut cognovi, quod aliquis vivens
vel aliqua adduxit ad eundem dominum
comitem hereticum vel hereticos apud Ap-
pamias vel alibi, in infirmitate vel sanitate,
in aliqua domo vel extra, in quocumque
loco de mundo, nec egomet umquam ad-
duxi nec vidi, quod hereticum vel hereti-
cos umquam adorasset aut occultasset vel
occultari fecisset aut aliquid aliud fecisset,
quod esset contra fidem Romane ecclesie,
cum aliquibus personis de mundo, & hoc
idem asserui predicto fratri Poncio, qui
ter super iis fecit me jurare, tactis corpo-
Mansiasili Dei gratia abbatibus & perso- raliter sacrosanctis Evangeliis Dei. Hec que
nis infrascriptis , tactis sacrosanctis Dei
Evangeliis, prestationem vere & intègre
confessionis nostre facio, instans apud eos-
' Château ae Foix, caissa 3i.
dicta supra sunt protester & veraciter as-
sero, prestito a me juramento, quatinus
& modo sub periculo anime mee, & si um-
quam tormentis vel cruciatibus, quibus
video me expositum, contrarium dicet-em
An
I2Û3
1483
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1484
An
1261
7 sep-
tembre.
aliquo casu, essem mendax per omiiia Se
falsus proditor, qui non deberem sustineri
ab aliquo vivente. Actum est hoc xvi ka-
lendas decerabris, in monasterio Bolbone,
presentibus prefalis dominis abbatibus &
fratre Bernardo Laureti, fratre Raymundo
de Sancto Juliano, fratre Arnaldo de Ma-
dera, fratre Petro de Aymes, fratre Geraido
de Aymes & fratre Bartholomeo, monachis
Bolbone & sacerdotibus, & me Arnaldo
Cicredi, publico tabellione de Ravato &
de Saurato, &c.
492.
Actes de famille des seigneurs
de Montarnaud'.
I. QïT certum & indubitatum presentibus
^ hominibus &futuris cum auctoritate
& testimonio hujus presentis instrument!,
quod cum domina Guillelma, uxor quon-
dam Bertrand! Guillelmi de Montearnaudo,
qui fuerat unus de dominis ejusdem castri,
post mortem ejusdem mariti sui tutelam
Ugonis & PetronilleSc Bertrand! Guillelmi
filiorum, sibi idemque marito suo comu-
nium quondam, in pupillari etate adhuc
existentium, gessisset & bona eorumdera
administrasset & tutela hujusmodi finita
esset, pro eo quia eadem domina matrimo-
niura jam contraxerat per verba de pré-
sent! cum Poncio de Madieiras domicello,
ut tam ipsa domina quam Gauce[linus de
Rupe]forcada, frater ejusdem domine &
alii amici ejusdem domine & dictorum
pupillorum asserebant, & de dicta domina
apparebat, quoniam vestes dimiserat vi-
duales & quod ad modum domine maritate
incedebat, accedentes cum domino Petro
Asemari milite, tenante locum domini R.
Gaucelini, tenentis in MontepessuUano &
Omellacio & Montearnaudo locum illus-
trissim! domini Jacob! , Dei gratia régis
Aragonum, & significaverunt eidem do-
mino Petro Asemari, quod cum tutela
dicte domine finita esset, ut dictum est,
' Archives de Léranj fonds Thézan.
An
tutela dictorum pupillorum secundum le- '^"
ges deferebatur domino Bernardo de Vei-
runa milifi, licet ipse Gaucellinus, frater
ipsius domine Guilïelme, avunculus dicto-
rum pupillorum, esset in propinquitate...
conjunctus ipsis pupillis, pro eo quia idem
Gaucelinus erat valde oppressus malo heris
alieni, in quo ipsi... erant firmiter obli-
gati & non poterat ut decebat bona pro-
pria gubernare, preterea non poterat dare
iîdejussores, qui pro eo te... dictorum pu-
pillorum salvam fore, & dictus dominus
Bernardus de Veiruna post dictam domi-
nam Guillelmam & post dictum Gauceli-
num erat magis propinquus ipsis pupillis
quam aliquis alius; fuerat enim idem do-
minus Bernardus frater pafruelis, qui vul-
gariter dicitur connus germanus, dicti Ber-
trand! Guillelmi, patris quondam dictorum
pupillorum, & erat providus & discretus
& poterat firmare tutelam hujusmodi con-
decenter. Propter quod petierunt eadem
domina & idem Gaucelinus & alii amici
dictorum liberorum dictum dominum Ber-
nardum de Veiruna, ut tutorem legitti-
mum, ad tutelam Petronille, Bertrand!
Guillelmique predictorum liberorum ad-
mitti, cum dictus Ugo sit mortuus, & ean-
dem tutelam dictorum Petronille & Ber-
trand! Guillelmi eidem Bernardo de Veiruna
dari & confirmari per dictum dominum
Petrum Asemari. Quibus auditis & intel-
lectis, dictus dominus Petrus Asemari, te-
nens locum dicti domini Raimundi Gauce-
lini, videlicet absentis in remotis partibus,
tenentis locum dicti domini régis Arago-
num, assidentibus sibi Bernardo de Ber-
nicio & Petro de Capitevilario notario,
exacto juramento corporali a dicto Gauce-
lino, per quod asseruit ipse Gaucelinus
hec que de ipso Gaucelino superius dicta
sunt esse vera, & reperto evidenter quod
dictus Gaucelinus non erat ydoneus ad
tutelam hujusmodi suscipiendam vel etiam
administrandam, causa cognita & discussa,
habito diligent! consilio & tractatu, ad-
misit dictum dominum Bernardum de
Veiruna in legittimum tutorem dictorum
pupillorum, & tutelam eorumdem pupil-
lorum eidem domino Bernardo dédit &
confirmavit. Et ipse dominus Bernardus,
tutelam ipsorum pupillorum recipiens &
An
1261
1485
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i486
suscipiens, promisit & juravit, tactis a se boiia fide & sine omni dolo & frauJe, cum
sacrosanctis quatuor Evangeliis Dei, dicto iiac carta publica imperpetuum valitura
domino Petro Asemari pro ipsis pupillis libero & absolvo te Bernarduni de Veiruna,
stipulanti, quod in ipsa tutela bene & militem , tutorem Bertrandi Guillelini &
fideliter se portabit, commodilatem ipso- Petronille f'ratrum, filiorum cjuondam Bei-
rum pupillorum pro posse suopromovendo trandiGuilielmi de Monteariiaudo, tutorio
& faciendo & incommoditatem eorumdem nomine recipientem pro dictis fratribus, ik
evitando, & pro hiis & pro rébus dictorum per te ipsos fratres filiosque meos, omnia
pupillorum salvis fore se & sua efficaciter bona eorumdeq? & que fiierunt dicti Ber-
obligavit dicto domino Petro Asemari, & trandi Guillelmi patris eorundem niariti-
fideliciter (i/c) & scienfer renunciavit omni que mei, de omni eo quod a te pro ipsis
juri & rationi, quibus se tueri posset. Et vel ab ipsis vel in bonis eorumdem, vel
que fuerunt dicti Bertrandi Guillelmi pa-
tris eorumdem, petere vel exigere possem
An
1261
iîdejusserunt pro eo dominus Berengarius
de Fabricis miles & dictus Gaucelinus &
Guillelmus de Piniano pro re dictorum pu-
pillorum salva fore & pro omnibus & sin-
gulis, a dicto Bernardo de Veiruna supra
promissis, plenarie observandis & adim-
plendis, obligantes inde se & omnia sua
bona quisque in solidum dicto Petro Ase-
mari & renuntiaverunt, certiorati plenîus
& instructi, quisque in solidum novis con-
stitutionibus de duobus reis debendi & de
fidejussoribus, epistole divi Adriani & spe-
cialiter consuetudini Montispessulani, que
incipit : HereJes seu fiUi fiJejussorum, & om-
ni alii juri & rationi comuni, generali &
speciali, quibus se tueri possent, & pro-
miserunt & juravcrunt, tactis sacrosanctis
quatuor Evangeliis Dei, dicto domino Pe-
tro Asemari, pro dictis pupillis stipulanti,
hec premissa omnia & singula observare &
observari facere & numquam contravenire.
Acta sunt hec omnia anno dominice Incar-
nationis millesimo ducentesimo sexage-
simo primo, videlicet septimo idus septem-
bris, in presentia & tostimonio Thome
Duranti sacerdotis, Guillelmi Membrati
Blanquerii, Guillelmi de Quatuor Casis,
Raimundi Aymes diaconi, & mei Pétri de
Capitevilario, notarii publici Montispes-
sulani, qui mandate dicti domini Pétri
Asemarii hec scripsi & signum meum ap-
posui {signum notarii).
II. Anno' dominice Incarnationis mil-
lesimo ducentesimo sexagesimo primo, vi-
delicet quintodecimo kalendas octobris.
tcmbre. Ego Guillelma, uxor quondam Bertrandi
Guillelmi de Montearnaudo, per rue &
omnes meos, présentes pariter & futuros,
' Archive» de Léran; fonds Thézan.
An
1261
17 scp-
ratîone dotis mee seu ipsius dotis mee
ypothece augmenti, donationis, pactionis
seu conventionis inite inter dictum Ber-
trandum Guillelmi , quondam maritum
meum, & me seu ab alio pro me & no-
mine meo ante matrimonium inter me &
ipsum contractiim seu in ipso matrimo-
nio vel post matrimonium, vel ratione
successionis Ugonis filii mei quondam vel
ratione successionis aliquorum infantum
meorum vita functorum, vel administra-
tionis tutele eorum quam gessi dictorum
infantum meorum vel alla qualibet de
causa, que dici, scribi, dictari vel excogi-
tari possit usque in hune presenfem diem,
faciens tibi, tutorio nomine pro ipsis
infantibus recipienti, pactum reale & gé-
nérale de non petendo aliquid a te pro eis
vel ab eis vel ab alio nomine ipsorum vel
in boiys eorumdem aliqua de causa dicta
vel dicenda, quod pactum fuit vallatum
& corroboratum soUempni & valida sti-
pulatione, & promittens tibi tutorio no-
mine pro dictis infantibus recipienti per
vinculum sollempuisSc valide stipulatioiiis,
quod contra predicta seu aliquod predic-
torum non veniam nec alicui contra ve-
nienti consentiam seu auxilium impendam,
& nil dixi vel feci in preteritum neque di-
cam vel faciam in futurum per me vel per
aliam interpositam [personamj, quominus
predicta liberatio & absolutio dictorum
bonorum, & omnia & singula supradicta
omnimodam habeant plenitudinem firmi-
tafis. Que omnia & singula, predicta & uni-
versa, ego servabo & custodiam cum omni
coniplemento sine ulla diminutione, con-
trarietate & tergiversatione, tibi tutorio
An
I 2ÔI
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1488
493.
1487
nomine pro dictis infaiitibus stipulanti &
recipienti promitto & jiiro ad sancta qua-
tuor Dei Evangelia, gratis & scienter a me
corporaliter tacta, renuntians in dicto jura-
mento, certiorata plenius & instructa, coii-
dicioni iiidebiti & sine causa, errori cal- Instruction pour la levée du fouage\
culi, deceptioni in integrum, restitutioni
& omni alii juri & rationi comuui, gene-
rali & speciali, quibus contra predicta seu
aliquod predictorum me juvare in aliquo
possem. — Et ego Guillelmus Belleruda,
procurator Poncii de Madieiras, nunc ma-
riti dicte domine Guillelme, predictam
liberafionem & absolutionem & omnia &
singula predicta, quam liberationem & ab-
solutionem fecit ipsa Guillelma de dictis
SENESCALLO AGENNENSI ET CATURCENSI
PRO DOMINO COMITE
ALFONSUS, &c. Cum vobis alias miseri-
mus formam assedendi & levandi foca-
gium, ad majorem tamen certitudinem &
expeditionem dicti negocii, eandem for-
mam vobis iteratoduximus transmitendam,
mandantes vobis, quatinus juxfa predicte
tionis vel obligationis, quam ipsa Guil-
lelma feceril eidem Poncio, vel ex persona
ipsius Guillelme, libero & absolvo & aqui-
tio tibi, tutorio nomine pro dictis fra-
tribus recipienti, 8: promitto tibi, pro dic-
tis fratribus ut tutor recipienti, in animam
dicti Poncii de Madieiras ut procurator
pro eo contra predicta seu aliquod predic-
torum non veniet aliqua ratione. Testes
sunt omnium predictorum vocati & rogati
Bernardus Manhana advocatus, Raimundus
Textor, Raimundus de Magurols, Gauce-
linus de Rupeforcada, Bernardus Rufi &
ego Petrus de Capitevilario, notarius pu-
blicus Montispessiilani, ((ui mandatus a
partibus scripsi & signum meum apposai.
(.Signum notarii.')
An
1261
) dcccm
bre.
bonis, procuratorio nomine pro dicto Pon- forme tenorem predictam focagium levari
cio de Madieiras tibi dicto Bernardo de faciatis, predictamque formam venerabili
Veiruna militi, recipienti tutorio nomine patri episcopo Agennensi ostendatls, ut
pro dictis infantibus, laudo, approbo & per ipsius prudenciam & vestram curam &
confirmo, & omne jus quod ipse Pon- diligenciam predictum negocium melius
cius de Madieiras habere posset vel habet possit & liberius expediri. Verumtamen
in bonis dictorum frafrum, ratione dotis scire vos volumus, quod qaando gentes
dicte Guillelme vel promissionis vel da- nostre, q\ias ad partes illas pro predicto fo-
cagio levando destinaverimus, certi fuerint
& secari de habendo focagio supradicto, &
quantum quelibet villa St parrochia sigil-
latim debebunt solvere de focagio menio-
rato, bene volumus & nobis placet, ut pre-
dictum focagium sub certis terminis redda-
tur nobis & levetur, videlicet quarta pars
ipsius Poncii, quod ipse Poncius vel alter ad instantem Ascensionem Domini, alia
quarta pars ad subsequens festum omnium
Sanctorum, alia vero quarta pars ad aliam
sequentem Ascensionem Domini & ultima
quarta pars ad aliud subsequens festum om-
nium Sanctorum, ita quod ad ultimum ter-
minum omne focagium integraliter habea-
tur & perfecte. Voluiiuis enim inhac parie
providere gravamini terre nostre, q\ioniam
si dictum focagium ad presens levaretur,
plurimi forsan de terra nostra in solutione
dicti focagii gravarentar. Si vero aliqua de
rébus predictorum hominum occasione dicti
focagii capta fuerint, vos ea reddi faciatis,
dum tamen certi silis bene & securi de ha-
bendo focagio ad terminos supradictos, in
hiis & aliis terre nostre negociis ita cu-
riose & fideliter vos habeutes, quod a no-
' Lat. 10918, f" i5 r". A la suite, lettre sembla-
ble & du même jour à l'évéque d'Agen.
An
1261
1489
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1490
An
1261
bis propter hoc debeatis merito commeii-
dari.Quid autem de predictis factiiin fue-
rit, nos in scriptis quam cito poteritis
certificare curetis. Datum aiiuo Domini
M° ce" LX" primo, die mercurii post festum
beati Nicholai hyemalis.
Eodem modo scnpsit dom'mus cornes Gu'il-
tus clericus habeat uniim scriptum !k vos
aliiid simile de receptis de summa cujusli-
bet ballivie per se & de summa cujuslibet
persone per se. Volumus etiam, quod vos
& idem clericus in dicto negocio proceda-
tis de consilio venerabilis patris episcopi
Agennensis, circa premissa fam diligenter
lelmo de Plesseîo & Salomoni clerîcis apud & curialiter vos habentes, quod mediante
Longumpontem.
494.
Lettres d'Alfonse de Poitiers pour la
levée du Jbuage' .
I. Pro focagio.
ALFONSUS, &c... seiiescallo Ageniiensi
& Caturcensi Cum homines terre
nostre ac prelati, capitula, religiosi, ba-
rones, milites & alii pro homiuibus suis
dare promiserint nobis focagium in subsi-
dium Terre Sancte, nosque fecerimus com-
putari focos tocius terre nostre comitatus
Tholosani, quorum summam pênes nos ha-
bemus & vos similiter pênes vos, nobisque
datu;n sit intelligi a pluribus fide dignis,
quod homines de terra nostra plus nobis
darent in summa de qualibet villa ex
dono, quam haberemus levando focagium,
& niagis eis placeret, vobis mandamus qua-
tinus in isto negocio procedatis tali modo.
Sciatis in bonis villis, quantum nobis dare
vellent in summa, & a prelatis, capitulis,
religiosis, baronibus, militibus 8c aliis
quantum in summa facerent nobis dari a
suis hominibus sub nostro dominio exis-
tentibus, &: tune scire poteritis que via
erit nobis utilior, dona in summa recipere
vel focagium levare. Unde modo illo, quo
majorem summam habere poteritis, proce-
datis, scientes quod ad terram nostram
comitatus Tholose mittimus dilectum &
fidelem clericum nostrum Guillelmum de
vestra sollicitudine dictum negocium bo-
num sorciatur effectum, & hoc fiât ut me-
lius poteritis ad gratum & cum pace homi-
num dicte terre.
II. Vicecomiti Leomannie pro domino comité
Pictavie '.
Alfonsus, &c. Cum homines terre nos-
tre, prelati, capitula, religiosi, barones,
milites & alii pro suis hominibus dare pro-
miserint nobis focagium & vos similiter
in subsidium Terre sancte, nosque senes-
callis nostris mandaverimus, ut levaient
dictum focagium, vos requirimus & roga-
mus, quatinus senescallo nostro Agennensi
ad levandum dictum focagium ab homini-
bus terre vestre, cum vos requisierit super
hoc, vestrum consilium &auxilium impen-
datis, tantum super hoc facientes, quod
vobis propter hoc debeamus merito scire
gratum.
Aliis baronibus scripsit dominus cornes
sub eadem forma.
Litterc misse illa vice illis qui sequntur
pro focagio : — Senescallo Agennensi, —
sen.Tholosano, — sen. Ruthenensi, — sen.
Venaissini, — episcopo Agennensi, — episc.
Tholosano, — episc. Ruthinensi , — episc.
Carpentoratensi, — episc. Cavellionensi, —
episc. Vaisionensi, — Sycardo Alemanni,
— Poncio Astoaudi, — vicario Tholose, —
comiti Convennarum , — comiti Ruthe-
nensi, — vicecomiti Leomanie, — Gas-
toni de Gontaut, — Guillelmo Ferreoli,
— Amenevo de Lebreto, — Odoni de Leo-
mania, — Jordano de Insula, — preposito
Tholosano, — Guidoni de Severaco, — Be-
Plesseio, latorem presentium, ut sciât & goni de Calvomonte, — Deodato Barras,
videat qualiter & sub qua forma levabitur
focagium supradictum, volentes quod dic-
' Lat. 10918, f" 14 a; à la suite lettre scmblabl*
à G., évéqu* d'Agen.
— Barrallo de Bauceio, — abbafi Moisia-
censi, — abbati Conchensi, — magistro Ste-
phano de Biterri, — Johanni de Malleriis.
' Lat. 10918, f" 14 i.
An
I 2Ô1
An
I2âi
1491
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1492
III. Senescallo Agennensi pro domino comité
Pictavie'. '
Alfonsus, &c. Mandamus vobis, quati-
nus personaliter accedatis ad dilectum &
fidelem nostrum Sycardum Alemanni, & ab
donner M & V^ lib. tur. en len de foage, &
cil du Port Sainte-Marie V^ autres! eu leu
de foage, nos vos fesonz asavoir, que il nos
plest bien, mes que ce faciez par le conseil
l'esvesque d'Agiens & de niestre Huede de
la Montonere & d'autres prodes homes. Et
sachiez, que com nos vos aions pluseurs
An
1261
eodem & aliis addiscatis, quantum que- .foiées envoie noz letres & certaine forme
libet villa de Agenno [&] Agenesio, de Tho-
losa & comitatu Tholose, de Ruthinensi
& Albigensi promisit seu dédit bone me-
morie quondam coniiti Tholose pro pas-
sagio transmarino. De quibus unum scrip-
tum retineatis, Guillelmus & Salomon aliud
& unum nobis mittatis. Quibus receptis &
diligenter inspectis, una cum eisdem Sy-
cardo, Guillelmo & Salomone inspiciatis
fideliter & prudenter, utrum summa pro-
missa predicto comiti Raimundo magis vel
minus excederet quam focagium, si leva-
retiir, sicut nobis fuit promissum, & utrum
multum essemus dampnificati, si promis-
sum levaremus, ut fuit promissa Raimundo,
quondam comiti Tholose, & utrum magis
placeret hominibus terre nostre ista via de
promissa levanda a bonis villis, quam si
focagium levaretur. Quibus diligenter in-
spectis una cum Sycardo, Salomone & Guil-
lelmo, & omnibus aliis circonstanciis, que
suntin talibus attendende, vestrum & pre-
dictorum consilium, & quid super hoc
magis consulitis nos facturos, & quantum
quelibet villa nobis daret nobis in scrip-
tis quam cicius poteritis transmittatis, ut
audito vestro & ipsorum consilio, tucius
inde voluntatem nostram facere valeamus.
Et volumus quod vos propter hoc non
dimittatis quin procedatis in negocio fo-
cagii, prout vobis damus in mandatis.
IV. Au seneschal d'Agenois &. de Cahors
por le foage '.
Alfons, fiuz de roi de France, coens de
Poitiers & de Tholose, à son amé & son
feel, au seneschal d'Agens & de Cahors,
saluz & amor. Com nos aions entendu par
voz letres, que cil d'Agiens nos veulent
' Lat. 10918, {" 20. — Suit la lettre à Sicard
Alaman.
' Lat. 10918, f° 20 i.
de lever le foage, nos nos merveillons
moût de ce que vos n'avez pas fet ce que
nos vos avons mandé pluseurs foiz par nos
letres, & selonc la forme devant dite. Et
sachiez que nos le portons grief, car il nos
semble que ce soit par grant négligence
que la chose est tant porloigniée. Et por
ce nos vos mandons & commandons estroi-
tement, que vos faciez que cil foages soit
levez, si com il fut promis, ou se ce non, nos
ne nos tendrons pas bien apaié de vos. Et
se li baron & les villes contredient que vos
aiez les noms de chaucuue persone & com-
bien elle donra, soffrez vos du savoir les
noms& combien chaucune personne donrra
quant aores, & aiez par devers vos les so-
mes en escrit, combien chaucune ville &
chaucune parroche donrra dudit foage. Et
li prodome des villes les aient autresi en
escrit, & Guillaumes & Salemon les aient
ausin en escrit, & soit li ditz foages levez
par Icsprodes hommes des villes & des par-
roches, & vos soit bailliez ou à vostre com-
mandement. Et ne lessiez pas, que vos ne
recevez par la main des prodes homes de
ville la some que il reconnoistront & par
bon tesmoi[n]g & par escrit, & du remanant
qui faudra après ce aurons conseil. Et se il
avoit descort par aventure entres les homes
d'aucune des villes & des parroches de le-
ver le foage, si comme il ont promis, vos,
selonc le conseil l'esveque d'Agien & de
mestre Huede de la Moutonnière & de
mestre Estiene de Bediers & d'autres pro-
des homes, faciez qui soit levé ou par souz
ou par livre ou en autre meillor manière,
selonc ce que il sera plus porfitablement &
plus loiaument levé. Et sachiez que nos
avons retenu le transcrit de ces letres par
devers nos, por savoir comment vos le fe-
rez, & que vos le faciez si com nos vos man-
dons, & retenez ausi le transcrit por fere
ceste chose en la manière que nos vos man-
dons.
1493
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
494
Vers
1261
49c
jurer seur sainz, que il asserront bien &
loiaumeiit à leur escient seur chaucune
persone, selouc ce que elle sera, une some
certaine de deniers & feront mètre en es-
crit ce que chaucuns en devra por sa per-
Instructîons du comte Alfonse à ses jone, & puis feront une some de tout en-
sénéchaux pour la levée du fouage\ semble de la ville, en tele manière que il
en aient un escrit & H seneschaus un au-
tre & cil que mesires li cuens i envolera un
autre semblables, & la feront lever quant
elle sera escrite, si que toute la some des
deniers soit bailliée au seneschal ou à son
commandemen, selon ce que elle sera bail-
liée aux homes de la ville en escrit, & se il
ont mestier d'eide por lever, li seneschaus
lor assènera certain home, qui lor aidera
toutes foiz que il en sera requis. Et en ceste
manière le fait fere li rois de France eu ses
LI se
ci^
I seneschal chaucuns en sa seneschau-
ciée & ceus que mesires li cuens i en-
volera iront en tele manière avant.
Premièrement il vendront en une des vil-
les de monseigneur le conte, & meesmement
en celé que il Guideront qui plus volen-
tiers face la volenté monseigneur le conte,
& quant il seront en la vile, li seneschaus
fera venir devant lui xil des homes de la
ville, ou plus ou moins selonc ce que la
ville sera, & leur dira de par monseigneur villes, quant elles li font aides. Et ainsin
le comte, que puis que mesire li cuens fu quant il auront achevé en une ville & en
sires de la terre, il les a tenuz empes & son bailliage, si aillent en chaucune des
gardez, & que il ne n'a eu ne questes ne autres villes monseigneur le conte & en
dons ne boutez, fors ses rentes qui li sont leur bailliage, tant que tote la besoigne
deue, & a toujors commandé à ses senes- soit achevée en ceste manière. Et es villes
chaus qui les gardassent & traitassent de- des barons, des chevaliers & des prelaz &
bonairement & faissent traitier & rendis- des yglises & des religieux, en ceste ma-
sent droit à chaucun loiaument & debonai- niere meimes aillent avant, apelez les sei-
rement. Et leur dira li seneschaus que li gneurs de chaucune des villes. Et se il
rois de France, puis que il vint d'Outremer voient que au tans le conte Raynion fu aie
a eu aides granz en deniers de ses ville de avant en autre manière, & qui miauz pleust
leur volenté & de grâce, & l'a faite lever au gens du pais por tel chose lever, si alas-
par II foiz ou par m par homes jurez de sent avant en celé manière, en tele ma-
chauchune ville, si comme de Paris & de ses niere toutes voies que mesires li coens
autres villes. Et li rois de Navare & li cuens eust les somes de chaucune ville, selouc ce
d'Anjou & la comtesse de Flandre & li dus qu'il est contenu en ses escriz, qui ont esté
de Borgoigne & li cuens de Nevers aussin fait por ceste chose, ou selonc ce que il
de leur terres ont eu aides granz en de- verront que raisons seroit. Et de toutes
niers. Et por ce il est avis à monseigneur ces choses qui seront faites, rendent li se-
le comte & à bones genz, que li home de neschal certain monseigneur le conte au
sa terre li deivent rendre debonairement plus tôt que il porront par leur letres. Et
ce que il li ont promis. Si lor prie & re- se les bones villes monseigneur le conte
quiert que ceste chose acomplissent si vouloient donner une some de deniers en
bien & si cortoisement, que il lor en sache leu de foage, qui ne fust pas moût mènent
gré. Et lors après lor dira li seneschaus, que du foage, & que li commun des villes & li
il regardent & eslisent X ou XII des homes baron & li prélat & li autre seigneur en
de la ville ou plus ou moins selonc ce que
il verront que bien sera & qui miauz sa-
chent & connoissent la povreté & la ri-
chesce de chascun des homes de la vile en
moebles & en non moebles, 8: leur feront
leurs villes s'i acordassent, il pleroit bien
à monseigneur le conte, qui fust fet es vil-
les qui à ce s'acorderoient, & en celles qui
à ce ne s'acorderoient, fust levez li foages
si corn il a esté promis.
Vers
1261
■ Lat. 10918, f 14 y".
'49^
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1496
Éd.orig.
t. m,
col. 554.
An
i2âz
mai.
496.
CCCXL
Restitution faite aux habitans de
Carcassonne, par les commissaires
du
roi'
\.
aiitedicto, procuratoribiis exlstentibusalio-
rum. Ad quod fuit ex parte agentium re-
plicatum, quod iii illa retentione fuit so-
lummodo coiicordatum de possessioiiibus
retiiicndis domino Régi, que erant infra
muros veteres ejusdem suburhii, qui mûri
veteres se comportant a porta Atacis us-
que ad portam Amenliar, & a porta Amen-
liar usque ad ecclesiam Béate Marie inclu-
NOBILI viro domino P. de Autolio, dendo ecclesiam, & usque ad Salinum, & a
militi, Carcassone & Bitteris senes- porta Salini uscjie ad portam Firmat, &
calio, magistri Henricus de Virziliis, Nico- a porta Firmat usque ad portam Pesoani,
laus de Cathalauno, P. de Vicinis, clerici, & a porta Pessani usque ad ecclesiam Sancti
inquisitores deputati ab illustrissime do- Michaëlis, & abinde usque ad fontem de
mine rege Francorum in partibus Albi- Tricot, & a fonte usque ad portam de Re-
gensibus super injuriis & emendis ipsius ses versus turrim episcopi. Nos vero, tes-
domini Régis, salutem, Consulum suburbii tibus ex utraque parte productis receptis,
Carcassone pro uuiversitate ejusdem sub- juratis & diligenter examinatis, eorumque
urbii recepimus questionem continentem,
quod nos ortos, localia & alias posses-
siones circum adjacentes civitati Carcas-
sone hominibus ejusdem suburbii, qui eas
possidebant & habebant tempore mote
guerre Trencavelli, restitui faceremus,
depositionibus redactis in scriptis, cum es-
set manifestum, quod fam illi qui mane-
bant infra termines proxime dictos, quam
illi qui extra manebant, quorum quidam
erant majores inter eos, omnes in expu-
gnatione civitatis Carcassone commuuiter
presertim cum dominus Rex olim manda- ])eccaverunt, & quod de loco ad iiihabi-
verit Johanni de Cranis, tune temporis se- taiidum, sumptibus domini Régis acquisito,
nescallo, quod restitueret hominibus Car- fuit omnibus indifferenter provisum, prop-
cassone possessiones & hereditates, quas ter quod totus situs antiquus burgi sub-
tenebant tempore mote guerre predicte. versi in locum cessit platée sibi date, ac
Contra quod pro domino Rege fuit exci- etiam tempore dicte guerre de illis mûris,
piendo propositum, quod in revocatione quos illi de suburbio veteres muros appel-
hominum Carcassone ad pacem & in trac- lant, vix uUa vestigia nisi sola portalia
talu de loco eis ad inhabitandum assignato, apparebant, & quod in ambitu ipsius burgj
fuit inter homines ipsos & illos qui vicem erant alii mûri veteres & fossata, prêter
gerebant domini Régis in hac parte actum quandam clausuram novam & quasdam
specialiter & condictum, quod sicut inclu- barrerias, quas illi de burgo fecerant in
dit via illa que tendit ab Athace versus tempore dicte guerre, inde est, quod de
Podium S. Stephani, que iucludit ciniite- illis mûris veteribus & chiusuris totum
rium S. Stephani, & sicut inde progreditur burgum ambientibus magis videtur fuisse
per vetera fossata exteriora usque ad fos- actum, si illi qui fecerunt retentionem
satum vêtus Sancti Micbnelis, & inde sicut iinquam fecerunt de mûris veteribus men-
includit via fontis de Tricot & descendit tionem. Et preterea consideratis deposi-
recum de Sellano, usque ad fontem Karoli tionibus illorum testium, quibus major
Magni & usque ad hortum canonicorum autoritas suffragatur, & qui dixerunt veri-
& usque ad flumen Atacis, per partem il- similiora & negotio aptiora, locis etiam
lam includendo omnes illos hortosqui sunt ipsis diligenter inspectis, consideratis aliis
citra fontem Karoli Magni, omnes posses- multis rationibus que nos movere poterant
siones domino Régi remanerent, consen- & debebant, per hanc inquestam nostram
tientibus in hoc majoribus de suburbio declaramus totum burgum veterem, prout
ambitus ejusdem se comportabat, esse de
' Manuicnti de Colbert, n. 227J. [Lat. 9996, retentioue domin'o Régi facta, excepta nova
p. 2i3.J clausura in tempore dicte guerre noviter
An
1 262
Ed.oriff.
t. III,
col. 555.
An
1262
1497
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1498
constructa, qiiam non reputamusdebere in tes & alii, qui in biirgo novo Carcassone,
retentione censeri, déclarantes ambitum edificato inter civitatem & Audani, domos
burgi subversi & termines retentionis, construxerunt, quas postmodum de man-
prout se comportabaut mûri veteres&fos- dato domini Régis diriiit senescallus ejus-
sata, que erant inter ecclesiam Béate Ma- dem, &c. Nos vero, a singulis conqueren-
An
I2Û2
rie & ecclesiam Sancti Stephani, usque ad
portam Saliiii, a porta Salini recta via que
progreditur ad fossata que tendunt ad Po-
dium Sancti Mickaëlis, & abinde sicut
fossata progrediuntur de supra fontem de
Tricot, & abinde usque ad Petrariam, &
aPefrariausquead viam que jungiturhorto
vicecomitis, & deinceps sicut via illa pro-
greditur inter barbacanam & hortum se-
nescalli, & tendit ad locum ubi fuitdomus
Fratrum Minorum, & continuatur usque
ad fossata predicta, que suut inter predic-
tas ecclesias Béate Marie & S. Stephani.
Unde pronuntiamus, quod liceat habitato-
ribus dicti suburbii habere & tenere hor-
tos & possessiones ad excolendum in aliis
locis circum circa civitatem, extra mefas
predictas, ut dictum est, domino Régi re-
tentas, nisi si qui fuerint principalis pro-
ditionis actores, quibus non inveniatur
facta sibi a domino Rege gratia specialis,
quibus nolumus per hanc nostram senten-
tiam commodum aliquod generare. Quare pierre, abhé de Cannes, confirme une
vobis mandamus autoritate domini Régis
tibus juramento recepto super valore pro-
priarum domorum & super valore materie
sive ruderum, que ad eos pervenerant,
ac similiter de estimatione damni dati in
destructione domorum, nihilominus in-
quisivimus de predictis, non solum per tes-
tes productos ab agentibus, sed etiam per
viros providos & fidèles, in predictis exper-
tos. Inde est quod autoritate domini Régis,
nobis in hac parte commissa, vobis manda-
mus singulis personis inferius annotalis
restitutiones fieri infrascriptas : vjdelicet
Guillelmo Alvernici constabulario VI libr.,
domino Hugoni de Arsitio c sol, &c. ab-
bati Villelonge pro fratre Theobaldo mo-
naco suo LX s., Aymerico Marsendi,&c,
Datum anno Domini M ce LXII, &c.
497-
An
I 262
nobis in hac parte commissa, quatinus ho-
minibus dicti suburbii restituatis posses-
siones, quas ipsi vel eorum actores possi-
debant temjiore mote guerre circum circa
civitatem extra metas predictas, si quas
tenet dominus Rex ad manum' suam. Man-
dantes de aliis jjossessoribus maturam jus-
titiam exhiberi, nonobstante si allega-
verint concessionem senescallorum sibi
factam de possessionibus antedictis, nisi
aliis deffensionibus legitimis valeant se
tueri, quas volumus eis in omnibus esse
saivas. Datum anno Domini m°cc°lxii°,
mense maii.
H. Nobili' viro domino P. de Auto-
lio, militi, Carcassone & Biterris senes-
callo, magistri Henricus de Virziliis, &c.
inquisitores deputati ab illustrissimo do-
mino rege Francorum super injuriis, &c.
salutem. Conquesti fuerunt nobis servien-
' Archives du domaine de Monipellier; Carcas-
lonne, n. 4.
n;
transaction entre l'abbaye 6* les
enquêteurs royaux, au sujet du
salin de Cannes ' .
rOVERiNT universi présentes pariter &
I futuri, quod nos dominus P., Dei gracia
abbas de Caunis, & nos convenfus ejusdem
monasterii, scilicet G. de Bessano, prier
claustralis, Bertrandus de Faricone celle-
rarius, Bertrandus Jordani elemosinarius,
Ermengaudus de Avaniacho sacrista, Rai-
mundus de Vado infirmarius, Poncius Re-
dorta, Bernardus Mit, Bertrandus Cautea,
Hugo de Curvala, Raimundus de Beronia,
G. de Cortozela & Bernardus Ermengavi,
per nos & per totum nostrum conventum
présentera & futurum, laudamus, appro-
bamus & confirmamus & ratam & firmam
habemus composicionem factam per ma-
gistros Henricum de Virzilliis, Nicholaum
de Cathalaunis & Petrum de Vicinis, inqui-
' Doat, vol. 58, f 338.
An
1262
8 mai.
1202
1499
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i5oo
An
12ÔZ
sitores députâtes ab illustrissimo domino
rege Francie super injuriis & emendis ip-
sius domini Régis in partibus Albigensibus,
iiiter domiiium regem Francorum & nos-
trum monasterium super saliiio deCauiiis,
sicut in littera iude facta contiuetur, cujus
ténor talis est :
Nobili vire domino P. de Autolio,
militi, Carcassone & Biterris senescallo,
magistri Henricus de Virsilliis, Nicholaus
de Cathalaunis & Petrus de Vicinis, cle-
rici, inquisitores deputati ab illustrissimo
domino rega Francie super injuriis &
emendis ipsius domini Régis in partibus
Albigensibus, salutem. Abbas & conventus
Caunensis petunt dicto monasterio resti-
tui niedietatem salini, quod consuevit esse
in villa de Caunis, qua medietate Johannes
de Fricampis senescallus dictum monaste-
rium indebite spoliavit, asserens idem abbas
quod in villa de Caunis débet esse salinum,
& illud salinum debent habere dominus rex
Francie & abbas dicti loci médium per
médium 5 tali scilicet modo quod sal quod
aportabitur apud Caunas débet emi a mi-
nistris domini Régis & abbatis predicti &
in communi loco poni,& lucrum sive emo-
lumentum débet dividi equis porcioaibus
inter dominum Regem & abbatem predic-
tos. Proposuit etiam dictus abbas, quod
monasterium suum erat in poGsessione vel
quasi percipiendi cops&pogesiam promen-
suragio salis in villa de Caunis in unaqua-
que sarcina salis ab illis, qui extrahunt sal
& vendunt, & quod libère poterat transire
sal per villam predictam. Verumtamen sal,
quod extrahitur de predicto salino non dé-
bet defferri nisi per caminum, quod discur-
rit a Caunis in Albigesium, scilicet juxta
Villamrambertum & per Cabrespinam &
per Pradellas & per Altumpullum. Quorum
jurium possessione spoliavit monasterium
dictus senescallus, ad quam possessionem
vel quasi petebat monasterium suum resli-
tui. Nos vero, quia quantum ad primum
articulum, scilicet de salino quodam modo
per quoddam instrumentum sigillatum si-
gilloOdonis Cocci,coudam senescalli Car-
cassone, ac etiam per testes invenimus ab-
batis intentionem fundatam, sed forsitan
non ad plénum, idcirco pro salute domini
Régis volentes in dubiis viam eligere tu-
tiorem, de voluntate ejusdem abbatis &
conventus ipsius monasterii ita duximus or-
dinandum, quod dominus Rex remittit ipsi
monasterio duos modios avene, quos per-
cipiebat apud Banholas in hominibus ipsius
monasterii, & quod illosduos modios avene
percipiat & habeat dictum monasterium
amodo in perpetuum pacifiée & quiète in
recompensaciouem juris, si quod habebat
in dicto salino, !k dicti abbas & conventus
diffiniunt & quitant imperpetuum domino
Régi totum salinum in predicta villa de
Caunis & quidquid juris habebant in ipso
seu habere poterant. Quantum vero ad
secundum articulum, visis & diligenter
inspectis deposicionibus testium tam pro
domino Rege quam ex parte monasterii
productorum, dictum monasterium resti-
tuimus ad eam possessionem vel quasi per-
cipiendi cops & pogesiam pro mensuragio
salis in villa predicta, in quo erat tempore
spoliacionis predicte. Declaramus etiam sal
libère posse transire per villam predictam,
sicut erat consuetum, ita tamen quod sal
quod exinde extrahetur defferatur per vias
superius annotatas, & mandamus quod
contra hoc prefatum monasterium nulla-
thenus molestetur, salva domino Régi leuda
sua sive pedagio, quod consuevit recipi
extra villam de Caunis, sicut diu extitit
consuetum, & totum salinum de Caunis re-
manebit domino Régi imperpetuum, sicut
superius est expressum. Datum anno Do-
mini millesimo ducentesimo sexagesimo
:;ecundo, mense maio.
Actum fuit hoc in capitulo dicti monas-
terii anno quo supra, scilicet octavo idus
mail, in presencia & testimonio Pétri de
Carcassona sacerdotis, Pétri Martini Vi-
laudiam, Arnaldi Terreti, Guillelmi Ter-
reti & mei Pétri Dorcha, publici notarii
de Caunis pro domino abbate, qui de man-
date predicti conventus & domini abbatis
hanc cartam scripsi & signavi. Et cum pre-
dictus conventus sigillum proprium non
habeat, nos abbas memoratus presenti pa-
gine sigillum nostrum duximus apponen-
dum pro nobis & dicto conventu ad majo-
rem iirniitatem omnium predictorura.
An
I2Û2
i5oi
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
l5o2
Éd orig
t. 111,
col. 556.
An
1262
498. — CCCXLI
Contrat de mariage de Pierre, infant
d'Aragon, avec Constance de Si-
cile ' .
I
N nomine Domini nosfri Jesu-Christi ,
aiino ejusdem Iiicaniationis MCCLXII,
scilicet idibus junii. Félix copiilafacti coni-
mercii conjagalis cuiictis est prestantior
vinculis & coutractibus dignior uiiiversis,
i3 juin. gj(._ Christo igitur disponeiite, qui ab ipso
mundi principio matrimoniale fedusdispo-
suit, nos P. infans, domini Jacobi, illiistris
régis Aragonum, Majoricarum & Valentie,
comitis Barchinone&Urgelli, domini Mon-
tispessulani filius, vos illustrem dominam
Constantiam, illustris domini Matfiedi ma-
gniiîci régis Sicilie filiam, nobis par con-
sensum mutiium de presenti matrimonil
copula légitime copulavimus, & ante fores
ecclesie Béate Marie de Tabulis, in villa
Montispessulani, astantibus prelatis, co-
mitibus, baronibus, militibus & qiiam-
pluribus viris nobilibus & discretis, vos
uunulo subairavimus ceterisqiie sponsali-
tiorum solemnitatibus adhibitis desponsa-
vimus. Et quia dignum estnuptiarum nos-
trarum tam festivum diem communium
donorum gratia... de mandato, consensu
& voluutate predicti domini régis Arago-
num, patris nostri, per cultellum flexum
& per hoc presens scri|)tun), ejusdem pa-
tris nostri & aliorum nobilium sigillis &
attestationibus roboratum, damus, conce-
dimus & tradimus vobis prefate domine
Constantie, dilectc uxori nostre, iu dota-
rium Se pro dotario civitatem Geninde in-
tègre cum Judeis, rcdditibus S: justitiis
omnibus pertinentibus eidem civitati, tam
in militibus quam in aliis, castrum etiam
Cauquiliberi, cum hominibus, 8cc. Et in
presenti vos in corporalem & veram pos-
sessionem ipsaruni terrarum induximus, ut
eas cum pleno dominio habeatis & possi-
deatis & ususfructum ex cis pro vestre
voluntatis arbitrio faciatis, &c. Nos vero
predictus rex Jacobus, pater ejus dompni
Pétri, concessioni & traditioni & ceteris,
que per eundem Petrum fîlium nostrum de
eodem dotario acta leguntur, sponte con-
sentimus, &c. Ad cujus rei geste memoriam
& inviolabile firmamentum, presens dota-
rii scriptum exinde fieri jussimus, &c. Acta
sunt hec & laudata solemniter apud Mon-
tempessulanum, anno & die prefatis. Ego
R. Dosca publicus Montispessulani nota-
rius, &c. S. Jacobi Dei gratia régis Ara-
gonum, Majoricarum, &c. qui omnia &
singula supradicta, prout superius conti-
nentur, laudamus, &c. appositum per ma-
num G. de Rocas scriptoris sui, in Mon-
tepessulano, idibus junii, anno Domini
MCCLXII, presentibus testibus Jausberto
vicecomite Castrinovi, Olivario de Termi-
nis, Gaucerando de Pinos, R. Gaucelini
domino Lunelli, P'errando Sancii tillo do-
mini régis, R. de Guardia, Garzia Ortis &
Atho de Fossibus. S. infantis P., illustris
régis Aragonum filii & heredis Catalonie,
qui omnia & singula supradicta lauda-
mus, &c.
499.
CCCXLII
Hommage rendu à l'église du Puy pour
le comté de Bigorre, par Simon de
Montjbrt' .
Nos Petrus de Aspais, canonicus Anicien-
sis, locum tenens sacriste Aniciensis
ecclesie, notum facimus universis, quod
anno Domini millesimo cc° XL° secundo,
die jovis ante festum béate Marie Magda-
lone, Reymondus Bodini de Aureliaco, cle-
ricus, ut dicebat, nobilis viri domini Symo-
nis de Monteforti, comitis Lincestrie, vice
& nomine predicti nobilis, obtulit supra
magnum altare dicte ecclesie Aniciensis,
pro terra Bigorre & nominatim castre
Lurde aliisque castris & villis Bigorre, va-
lenciam sexaginta solidorum Morlanorum,
An
1262
An
1 262
20
juillet.
Éd. orig.
t. 111,
col. 557.
' Archive» du domaine de Montpellicrj titres de ' Trésor des chartes; Bigorre, n. 8. [J. 294; co-
MontpcUier, n. 1. pie authentique de 1299.]
An
1262
lOOJ
PREUVES DE UHISTOIRE DE LANGUEDOC.
1004
Vers
1262
Soi,
videlicet sex Hbras minus quhique solidis apud Meleduiium, die lune post ascensio-
Viennensibus, preseiitibu' & videjitibus nem Doiuiui.
dominis Guidone de Montelauro decano
îpsius ecclesie, Austorgio de Mouteaccuto
abbate de Segureto, Castone de Conioii,
Joliaiijie Chardonal, & aliis pluribus
cauonicis & clericis Aniciensis ecclesie.
Qui Reymondus dixit nobis & aliis cauo-
nicis ibi presentibus, quod de terra Bi-
gorne & in hiis, que circa eam aguntur,
curaremus facere quod debemus, quicquid
per aliquem vel aliquos istius ecclesie fac-
tum fuerit temporibus retroactis, & ad-
junxit, quod dictus cornes dominus suus
juxta posse suum iiide facietquod debebit.
In cujus rei festimonium, has litteras si-
gillavimus sigillo nostro patentes. Datum
anno 8c die predictis.
Lettre de Louis IX en faveur de l'ab-
baye de Cuxa'.
LUDOvicus, &c. senescailo Carcassone...
Intelleximus quod reJditus, quos mo-
nasterium Sancti Michaelis de Coxano
habebat & possidebat in castre Podiilau-
rentii & vallibus de Capronia & de Giu-
clar ac pertiaenciis eorumdem, valebant
annuatim viginti quinque libras Turoaen-
sium, tenipore quo Chatbertus de Barbai-
rano rébus premissis dictum nionasterium
spoliavit, que res ad manum nostram post-
niodum devenerunt. Nolentes igitur spo-
liatori succedere in vicium, mandair.us
vobis, quatinus viginti quinque libras Tu-
roneusium annui redditus, habendas & per-
cipiendas in perpetuum, in recompensatio-
nem juris, quod in dicto Castro & vallibus
abbas & conventus dicti monasterii se ha-
bere dicebant, prout comodius ad utilitatem
nostram & ipsius monasterii assignandas.
UDOVicus, &c. Alfonso... Cum nos Ar- videritis, assignetis. Et si dicti religiosi
naudo 'l'ruel de Caturco & Petro Vitalis probare potuerint coram vobis, quod in
de Martello tradiderimus monetani nos- castre & vallibus supradictis juridicionem
tram Turoiiensem cudendam & faciendam & homines haberent, predictam assigna-
5oo.
Lettre du roi Louis IX au comte Al-
fonse de Poitiers pour la monnaie de
Saint-Antonin ' .
DOMINO COMITI PRO REGE FRANCORUM
L
apud Sanctum Aiitoninum, in senescallia
Carcassone, mandamus vobis & vos requi-
rimus, quatinus ballivis, senescallis ac ce-
teris gentibus vestris, quibus videritis ex-
pedire, detis per vestras litteras per latorem
presentium in mandatis, ut chemines in ter-
tionem in loco seu locis similem jurisdicio-
nem habentibus faciatis. Rursus si predicti
religiosi probare potuerint coram vobis
plus valere nunc in redditibus lUud, quod
dictum monasterium habebat in castre Sf
vallibus supradictis, tempère quo Chatber-
ris, jurisdicionibus & potestatibus vestris tus occupavit predicta, totum illud quod
taliter faciant custodiri, ne predictis Ar-
naudo & Petre necnen & aliis mercatori-
bus, qui ad dictum locum seu villam accè-
dent ratione monete predicte, ab aliquibus
malefactoribus propter defectum custodie
dampnum aliqiiod inferatur. Si vero con-
ductiim dicti niercatores pétant a gentibus
vestris, ees per eas precipiatis conduci
ad sumptus proprios mercatorum. Datum
' Lat. 109 I S, f° 24 i.
prebatum erit valere supra quantitatem
predictam viginti quinque librarum Ture-
nensium predicto monasterio in redditibus
equivalentibus assignetis, ab ipso monas-
terio in perpetuum possidendas & haben-
das, receptis ante omnia litteris abbatis &
conventus, quod ipsi domine Régi cé-
dant (sic) & quittant in perpetuum quic-
' Lnf. 9996, p. 76. — L'acte d'assise du séné-
chal, Pierre d'Auteuil, est du 5 août I263.
An
1262
An
1262
i5 no-
vcmhre.
An
1262
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
no6
Ver
Vtrs
1262
quid in dictis Castro & vallibus aliquo jure
sibi conipeteuti vel competituro habere po-
terant vel in posterum reclamare, cum om-
nibus fructibus & obventionibus perceptis
temporibus retroactis, retento eideni nio-
nasterio de Coxano jure collationis ecclesie
de Podiolaurentio ac jure décime ad ec-
clesiam pertinentis, si quod in eisdeCni] ré-
bus ipsi monasterio competat ab antique.
Actum Parisius, de consensu procuratorum
dicti monasterii, sufficientem potestatem
habentium super premissis componendi
nobiscum, die mercurii post festum beati
Martini yemalis, anno Domini M°CC°sexa-
gesimo secundo. Visis autem presentibus
litteris, eas reddatis religiosis predictis.
002.
Lettre d'Alfonse de Poitiers à Louis IX
en faveur de Raimond, évêque de
Toulouse \
PRO EPISCOPO THOLOSANO
EXCEI.LENTISSIMO & karissimo domino ac
fratri suc Ludovico, Dei gratia Fran-
corum régi illustri, Aif'onsus, filius régis
Francie, cornes Pictavie & Tholose, salu-
tem & cum fraterna dilectione paralam ad
beneplacita voluntatem, Veniens ad nos
venerabilis in Christo pater 11., Dei gratia
episcopus Tholosanus, nobis ilcdit intel-
ligi, quod cum nuper a venerabili pâtre
archiepiscopo Narbonensi esset ad provin-
ciale concilium apud Biterrim personaliter
evocatus & in itinere processisset, bnju-
lus & judex ac homines dicti archiepiscopi
in strasta (.sic) publica in dictum episcopum
cum armis hostiliter irruerunt, personam
ipsius arrestando, res & boua sua violenter
capiendo &multas alias injurias sibi, ut as-
serit idem episcopus, inferendo. Cum vero
personam dicti episcopi affeccione diliga-
mus speciali & tam énorme factum contra
eumdem perpetratum vobis debeat displi-
cere, excellenciam vestrani attencius duxi-
mus exorandam, quatinus dictas injurias
' Lat. 1091 J, f" 17 v°.
dicto episcopo illatas vobis placeat taliter
facere emendari, quod ad honorem Dei 8c
vestrum cedere debeat & episcopi memo-
rati. Datum apud Longumpoiitem, die ve-
neris post festum beati Martini liyenialis.
5o3. — CCCXLIII
Extrait d'une enquête sur le droit de
chevauchée qu\ivoit le roi dans la
ville d'Albi'.
l, /'^IVES Albienses iverunt in exercilum,
V-< quem faciebat doniinus Hugo de Ar-
sicio, tune senescallus domini Régis, con-
tra castrum de Montesecuro pro domino
Rege. I testis miles vidit & audivit & dicit
quod erant bene numéro circa XXX inter
équités & pedites, & scit illos esse de Albia
illique profitebantur se esse de Albia &
dicebant se ire ad dictum excercitum. De
tempore, XV anni sunt & amplius. — 11 tes-
tis idem per omnia, excepto quod erant
circa Cl.. De tempore, xviii anni & am-
plius. — III testis vidit homines de Albia
circa ce in dictum exercitum cum episcojio
Albiensi, & quod èssent de Albia dixit per
hoc, quia fréquenter videbat eos venientes
cum vexillo episcopi Âlbiensis ad debel-
landum dictum castrum. Item vidit (|Uod
ad mandatuni dicti senescalli ibant ad bel-
lum & faciebant necessaria in obsidione,
sicut alii. De tempore, xviii anni, &c. —
XVI testis dicit, quod vidit homines de Al-
bia in dicto exercitu, & scit quod essent de
Albia per hoc quod ipsimet profitebantur
& ita dicebatur publiée per exercitum, &
dicit quod vidit eos ibi bene per tressepti-
manas. De tempore, XX anni, &c. — xxxiii
testis dicit idem quod proximus, excepto
quod estimavit numerum ad cccc, &c.
Item dicit vidisse & audivisse, quod dicti
262
' Archives du domaine de Montpellier; titres
d'AIbi, n. 24. — Cette enquête est postérieure à
l'année I263, à laquelle l'avait placée dom V'ais-
sete. On y parle de Gui Fulcois comme pape (voir
col. i;>o8)j il ne fut élu qu'au commencement de
126J. [A. M.]
lid.oric,
t.IlC
col. 557.
Vers
1266
Vlll.
48
Vers
iî66
looy
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i5o8
homines de Albia petierunt dicto sencs-
callo licentiam recedendi , & uoluit eara
concedere, & reniaiiserunt, &c. — Cives de
Albia iveruut in exercitum apud Cordan,
quam faciebat dominus Imbertus de Bello-
joco pro domino Rege & gerebat vices ibi...
.— III testis dicit quod vidit, quod facta pre-
conisatione publiée per villam de Albia,
noniiue dicti Imberti, quod omnes tam mi-
lites quam pedites sequerentur eum in
dictum exercitum, dicti homines pedites
& équités secuti sunt eum cum armis ad
dictum castrum de CorJan, & dicit quod
erant duo milia & plus, 8c dicit quod ste-
terunt ibi per très dies, &c. De tempore,
xxxanni,&c, — Homines de Albia iverunt
ad obsidionem castri de Vauro, quod cas-
trum obsederat cornes Montisfortis , ad
ejus mandatum ibi vénérant ut dicebatur.
XXXV testis dicit, quod vidit quod vene-
runt ad dictam obsidionem cum armis &
vexillis, tam équités quam pedites. De tem-
Loniberio. — XXX VI vidit De tempore
dicit, cjuod hoc fuit aute adventum Régis
apud Avinionem. — XXXVIII dicit quod
vidit quod dictus vicecomes obsedit dic-
tum castrum, & vidit in dicta obsidioae
homines civitatis Albie in magna mullitu-
dine,&c. — Cives de Albia iveruut in obsi-
dionem Moyssiaci & Podiicelsi castrorum,
que castra cornes Montisfortis obsede-
rat, &c. De tempore, XL anni vel am-
plius, &c. — Cives Albie iverunt in obsi-
dionem Tolose cum armis & de mandate
comitis Montisfortis, 8ic. Homines Albien-
ses iverunt in exercitu apud castrum de
Grava, quod erat obsessum per dominum
Humbertum de Bellojoco, gerentem tune
vices domini Régis in partibus iHis,&c. —
Homines predicti Albie iverunt in exer-
citu, c[uem vicecomes Biterrensis faciebat
contra castrum de Chefols cura niaxima
multitudine. De tempore dicit, quod LX
sunt anni vel circa, & crédit quod vénérant
Éd.orig.
t. m,
toi. 55S.
pore, dicit quod L anni sunt & plus, ut sibi ibi ad mandatum vicecomitis Biterrensis,
videtur, &C. — Cives de Albia iverunt in & vidit quod talayerunt ibi vites & des-
exercitum castri de Rocafolio, & tune erat truxerunt arbores & ea que erant in cam-
senescallus domini Régis Joannes de Fri- pis. De tempore dicit, quod hoc fuit an(e
campis. — VU testis vidit & audivil, &c., & destructionem Biterris. Inquesta facta fuit
fuerunt ibi bene per très septimanas. De super isto negotio a vi annis circa per
tempore, XXV anni Scamplius. — Vill testis
dicit idem, quod VII, excepto de numéro,
de quo Vil dicit ccc & amplius juxta esti-
mationem suam, 8f Viii estimât ad DC &
amplius, &c. — Homines de Albia iverunt
in obsidionem Bellicadri, quam fecerat co-
rnes Montisfortis. Li testis vidit homines
Albie venire ad dictam obsidionem, &c. —
Homines de Albia iverunt in obsidionem
Castrinovi de Arrio, ad mandatum comitis
Montisfortis, qui obsederat dictum cas-
trum, &c. — Cives de Albia iverunt in ob-
sidionem Castrisarraceni, & erat tune dux
summum pontificem, tam super possessione
quam super proprietate. i testis refert quod
dominus Guido summus pontifex & dorai-
nus Petrus de Autolio fecerunt istam in-
questam.
II. Imbertus' de Bellojoco, tenens lo-
cum domini régis Francie, & Cadocius...
ducens exercitum domini Régis ad Avinio-
nem, & homines de Albia fuerunt ibi in
exercitu domini Régis cum aliis, &c. De
obsidiono Tolose & tala ibi facta post ad-
ventum domini Régis ad Avinionem, quam
fecit dominus Imbertus de Bellojoco cum
& rector exercitus dominus Imbertus de exercitu domini Régis, in quibus interfue-
Bellojoco, gerens vices domini Régis iu
partibus illis, &c., & erat numerus eorum
juxta suam estimationem DC & amplius, &;
de mandato dicti Imberti regebantur sicut
alii homines qui erant in exercitu. De
tempore, XL anni. — Homines de Albia
iverunt in obsidionem de Cassannel, cum
comité Montisfortis, &c. Homines de Al-
bia iverunt in exercitu, quando vicecomes
c[Uondam Biterrensis obsedit castrum do
runt homines de Albia & dominus R. Ab-
banni miles & alii predicti. De obsidione
castri de Cabareto, B. Balista de Villanova,
post obsidionem Avinionis, XL anni sunt
vel circa. De obsidione castri de Rocafolio,
quod obsedit Joannes de Affricampis,senes.
callus Carcassonensis domini Régis, quod
' Archives du domaine de Montpellier j actes
ramcissés des trois sénéchaussées, liasse 8, n. ^.
Vers
Vtrs
1266
1009
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
lOio
honiines de Albia ibi fuerunt in exercitii
domini Régis, &c. De obsidione castri de
Montesecuro, quod obsedit dominus Hugo
de Arsiz senescallus Carcassoiiensis, & fue-
runt ibi in exercitu episcopus 8c homines
civitatis Albiensis & Ar. de Olonzaco de
Caunis, dominus R, Abanni..., dominus
lid.orig. Hugo de Duroforti, &c. De exercitu ducto
coi. 559. apud Bressols in Fenoledesio, ducto per
dominuni G. de Piano, senescallum Carcas-
sonensem... Item de exercitu congregato
apud Castras per dominum Hugouem de
Arcisio, senescallum Carcassonensem, G.
Parerii & muiti alii de Castris. De caval-
gata facta apud Salve, facta per dominum
de Affricampis senescallum, 8cc. De tala !k
cavalgata facta apud Cordoam per domi-
num Imbertum de Bellojoco & dominuni
Philippum de Monteforti, patiem istius,
ducentes exercitum domini Régis, in qui-
bus interfuerunt homines de Albia 8c do-
minus R, Abanni, 8cc.
504. — CCCXLIV
Acte de Trencavel, auparavant vicomte
de Bé-^iers\
ANNO dominice Incarnationis MCCLXIII.
Noverint, 8cc. quod nos Trencavellus,
quondam vicecomes Biterrensis, 8c nos do-
mina Saurinavicecomitissa, uxorejus,8cnos
Rogerius de Biterri 8c Raimundus Rogerii
lilii eorum, omnes insimul, sponte, 8cc.
vendimus... excellentissimo domino nostro
Lodovico, Dei gratia régi Francio illustri,
8c domino P. de Autolio, militi, senescallo
Carcassone 8c Biterris, 8c vobis magistro
Bartholomeo de Podio, judici curie Carcas-
sone, procuratorio nomiiie ejusdem domini
Régis recipicnti, castrum de Sancto Mar-
tino de Villareclam in Rcdesio, cum om-
nibus juribus 8c pertinentiis 8c terminiis
suis, 8c cum terminio Sancti Pétri de Tala-
buxo, cum jurisdictione 8c cum expletis,
cum hominibus 8c taillis, 8c generaliter
' Archives du domains de Montpellier; titre:>
de Villereclam, n. 1.
An
1263
cum omnibus aliis j uribus, valentia LVI lib.
XIII sol. Turon. de annuo redditu, com-
putatis in hoc expletis, que omnia habe-
bamus in assisiara ab eodem domino Rege.
Hanc autem venditionem facimiis pro pre-
tio DCX lib. Turon., de quibus plene
8c intègre a predicto domino senescallo
nominc domini Régis nobis est plena-
rie numerando satisfactum, 8cc. Insuper
nos domina Saurina predicta renuntiamus
omni juri hypothece dotis nostre 8c dona-
tionis propter nuptias 8c beneficio sena-
tusconsulti Velleiani, 8cc. Et sit notum
quod predictum pretium fuit constitutum
8c taxatum, salvis vendis domino Régi seu
foriscapio contingente dictos venditores
pro medietate. Et ad majorem rei firmita-
tcm, nos Trencavellus 8c domina Saurina
uxor ejus presenti publico instrumento
sigilla nostra duximus appendenda, volen-
tes 8c consentientes, quod si predicta si-
gilla reinoverentur vel frangerentur, quod
presens instrumentum nihilhominus in-
tegram habeat firmitatera. Actum Carcas-
sone, in testimonio Bernardi Filioli, Guil-
lelmi de Lauro , Pétri Furnerii, civiuni
Carcassone, 8cc.
An
I2Û3
5o5.
CCCXLV
Aveu £" dénombrement rendus au roi
par le comte de Foix',
NOTUM sit cunctis, quod dominus P. de
Autolio, senescallus Carcassone 8c Bi-
terris, transmisit domino R., Dei gracia
comiti Fuxcnsi, quandam litteram excel-
lentissimi domini régis Francie, per Pe-
trum de Provino vicarium Carcassone, cu-
jus ténor talis est :
Ludovicus, Dei gratia Francorum rex, di-
lecto 8c fideli suo comiti Fuxensi, salutem
8c dilectionem. Mandamus vobis quatinus
feudum, quod a nobis tenctis, senescallo
nostro ostendatis seu ostendi faciatis. Da-
tum apud Regalenimontem, die lune ante
nativitatem beati Johannis Baptiste,
' Mss. de Colicrt, n. 2275. [Lat. 9996, p. i23.]
An
1263
1 1 sep-
tembre.
An
I 263
18 juin.
Ed.oiig.
t.lll,
toi. 56o.
An
1263
I JI I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1012
Et statim receptis dictis litteris, per dic-
tum senescallum ad eum missis, dictus do-
niimis cornes Fuxensis comparuit coram
predicto senescallo,anno Domini m''CC°lx
tercio, III idus septembris, pro predicto
niandato domini Régis complendo, & ra-
tione dicti niaiidati recogiiovit dicto sene-
scallo feudum, quod a domino Rege tenet,
in hune modum, & ad ostensionem dicti
feudi tradidit quendam (sicy cedulam re-
cognitionis dicti feudi, cujus ténor talis
est : — Hec sunt nomina castrorum &
villarum, que vel quas dominus cornes
Fuxensis tenet a domino rege Francorum
de Abatut & castrum de Lissacho & vil-
lam & domum Sancti Quircii & castrum
de Orcianis & vilarium de Marlacho &
castrum de Bria & castrum de Caselis
& castrum de Unzento & castrum de Du-
roforti & bastidam & villam de Justi-
nhaco, cum pertinentiis & dominationi-
bus eorumdem. Item forciam de Flissoiiis
cum pertinenciis suis. Item superdomi-
nationem abbacie Calercii, ordinis Cis-
terciensis, cum grangiis suis de Sancto
Juliano, cum pertinenciis suis. Item su-
perdominationem abbacie Lesati & ville
Sancti Ibarcii, cum vilariis, dominationi-
An
I 263
in feudum. In dyocesi Tholosana, videli- bus & pertinentiis terre Lesatensis, ad dic-
cet castrum Montislanderii, & forciam de
Botano & Sancti Saturnini & de Lobeta &
de Vuelh & de Faiaco, cum terminiis &
pertinenciis eorumdem. Item tenet ab eo-
dem nemora & superdominationem domus
Bolbone & de grangiis sitis in nemoribus
supradictis, & villam de Mazeriis, & super-
dominationem grangiarum de Entrambisa-
quis, de Ampolacho, de Artenacho & de
Tor. Item superdominationem hospitalis
Sancti Jobannis del Tor & grangiam de
tam abbaciam pertinentibus. Item castrum
de Fossato & de Castlardo cum pertinen-
ciis suis. Item terram Dalmazanesii, scili-
cet Dalmazanum & Villamnovam & Gar-
delam & Tessents & Bategas & Faiolam
& castrum de Metas & de Lupoalto & de
Siuranis & de Bellopodio, de Furnellis,
de Toarcio & de Albiacho, cum eorumdem
pertinenciis & dominationibus. Item cas-
trum de Montebriino & villarium de Cas-
telono & nemora de Argan. Item castrum
Combalonga. Item castrum de Montealto de Camarada & castrum de Montefano,
in Bolbona, cum pertinenciis & terminiis
ejusdem. Item vilarium de Crione cum ter-
miniis suis. Item villam de Verneto cum
pertinenciis suis. Item Castlardum de Bol-
bona cum pertinenciis suis. Item villam de
Varnhola, Julagueto & de Rippis cum suis
pertinenciis. Item villam deVarilis & Ter-
raciara & valleni de Villanova Trasquene,
cum suis pertinenciis, & bastidam Rogerii
de Montelauro. Item villam de Campra-
nhano & de Vallibus & de Rivo de Pelà-
porc & de Lobenx, cum pertinenciis suis.
Item castrum de Monteacuto cum perti-
nenciis suis. Item villam de Cuberiis, de
Fornols, de Cervelhas & de Rosaut cum
suis pertinenciis. Item castrum de Sancto
Bauzilh & villam de Avenagas cum suis
pertinenciis. Item superdominationem cas-
tri de Artitz. Item villam Sancti Vitor &
de Fita & de Scocia & de Sancto Amancio,
cum suis pertinenciis. Item villam de Ave-
zacho cum pertinenciis & villam de Bona-
cho cum pertinenciis suis. Item castrum
de Savarduno & castrum de Rodelha & de
Baulanis & castrum de Cante & castrum
cum suis pertinentiis. Item superdomina-
tionem grangiarum domus Combelonge,
& Portecluse & de Brugidor & ville de
Campania. Item castrum de Bordis & for-
ciam de Fauros cum suis pertinenciis.
Item superdominationem ik proprietatem,
quam tenet in Castro de Roquabruna & iu
Castronovo de Serone, & superdominatio-
nem quam tenet in terra Seronis, que est
in dyocesi Coseranensi. Item superdomi-
nationem abbacie Mansiasilli & ville de
Savarato, & aliorum vilariorum seu vil-
larum ad dictam abbaciam pertinencium &
terminios (sic) eorumdem. Item castrum de
Uniaco cum suis pertinenciis. Item tenet
in feudum a domino Rege superdominatio-
nem castri Sancti Michaelis & villam de
Caselis, quas domini de Ganaco tenent ab
eo; de qua villa de Casellis est spoliatus
hostiliter & per vim per senescallum do-
mini comitis Pictavie & Tholose a sex aii-
nis citra. Item tenebat, quando venit ad
servicium domini régis Francie, cartani
partem castri Calvimontis cum ejusdem
dominationibus, & ibi tenebat suam aulani
LCJ.ori".
1. III,
toi. 56 1
An
1263
l5l3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i5i4
& habebat multos homiues & casalagia trandi de Aiiiorto & pluriiini aliorum, &
propria, de qiiibus fuit spoliatus perdomi- mai Petri Marsendi, publici iiotarii Car-
mim coniifem Tholosanum. Item adicit cassonensis, qui hec scripsi anno & die
idem cornes Fuxi, quod castrum de Palers quibus supra & sigiuim meum apposui,
An
1263
& pertinencie ejusdem est de feudo & do-
minatione castri de Savarduno, & semper
debuit esse. Item medietatem Bastide, sci-
licet partem Sicardi de Bellopodio. Item
castrum de Collia & Bastidam de Podio
Dazeu & Sarrautam- & Vallem cum suis
pertinentiis, & Sanctum Quintinum & cas-
trum de Quierescauios cum suis pertinen-
ciis. Item tenet domiiius cornes omnia
feuda, que habebat circa villam Appamia-
rum vel aliquis tenet ab eodem vel tenere
débet extra aquas, a domino rege Francie,
cum suis pertinenciis. Item tenet in dyo-
cesiConvenarum a dicte domino Rege cas-
trum de Aulo & de Cassanhabela & de
Segla & de Peirozel, cum suis terminiis
& pertinenciis suis. Item tenet villam de
Cadarceto cum terminiis suis. Item tenet
a domino Rege predicto terram de Bolbes-
regnante Ludovico rege Francorum.
5o6. — CCCXLVI
Mémoire pour Alfonse comte de Tou-
louse '.
!• •» ffEMOiRE soit à vos soudean de Tors
IVl £• trésorier de Poitiers.
De la chevauchiée de l'esvesque d'Aube
& de l'abé de Gaillac, & deceus qui furent
avec ans à armes en la terre monsegneur
le conte, & de la bataille où ilôt genz morz
& navrez, si con l'en dit, & tout soit mis à
execucion, toutes les choses devant dit sont
Vers
1264
ÉJ.orii;.
t. III,
col. 562.
à mestre à execucion à la milloie, le lundi
tre & castra, quam terram & castra tenet après la Saint Michiel, ce que l'en porra en
dominus comes Convenarum a dicto do- bone manière, & celés qui sont ci-desus
mino comité Fuxensi in feudum : videlicet
Montebetaut, la Fitanovela, la Fitela,
Gozencs, Sanctum Cristaulum, Terssac,
Planum de Bolbestre, Genssac, Sanctum
Vitor & Insulam & Gotavernissa, cum om-
nibus juribus & pertinenciis eorumdem.
Item tenet ab eodem totam terram, quam
habet in Carcassesio. Dicit tamen & profi-
tetur dictus dominus comes, quod si aliqua
sunt (.sic) omissa,que ipse feneata domino
Rege, que in presenti scriptura non sint
posita, quod ipse, visis instrumentis suis &
indagata diligenter veritate cum senioribus
terre sue, quod ipse illa ponet & exprimet
sont à despeschier en nos terres, si con il
pert par les paroles de chascun article. —
De ceus qui furent de la partie l'abé, fu
apelé & puis renoncié à l'apel, & se mis-
trent du tout à la volenté monsegneur le
conte. — De ceus de la partie à l'esveique
d'Aube, fu la sentence confermée par mes-
tre Guillaumes le Rous, & derechief apelé
à monsegneur le conte. — Derechief des
chevaliers qui furent de la partie audit es-
veisque, est ordené de lor volenté, que par
bone pes ils paieront à monsegneur le
conte par la reson de celé chevauchiée,
V^ Ib., la moite à l'ascension Nostre Sei-
& specificabit. Acta fuerunt hec in palacio gneur prochainement à venir & l'autre
civitatis Carcassone, in presencia & testi-
monio magistri Bartholomei de Podio, ju-
dicis curie Carcassone domini Régis, B.
Stephani archidiaconi Carcassone, Sancii
Morlaue canonici loci ejusdem, Bernardi
de Solerio de Fonciano, Petri de Provino
vicarii Carcassone, Lupi de Fuxo, Petri
Rogerii de Mirapisce, G. de Gincniaco,
Raimundi Senherii de Arzincho, magistri
Bartholomei loci ejusdem, Johannis deDar-
deis armigeri ipsius senescalli, magistri
Guillelmi clerici ejusdem senescalli, Ber-
moité à la feste de Touzseinz procheine-
ment ensuivant, & de ce je e les lestres des
procureurs au diz borgois, & à ce misires
H quens s'acorde bien.
Derechief de l'afaire & des quereles l'es-
vesque de Caours, li article que il avoit
bailliez furent leuz devant li & les respon-
ses fêtes du conseil monsegneur. Desqueles
responses pluseurs li plurent & pluseurs li
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 9, n. 77.
[J, 3 18 ; original,]
Vers
1264
I J K)
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i5i6
desplurent, & je commande au ssiicschall,
que einsint com eles estoient ordenées fus-
sent tenues, & ce qui estoit àparfere d'au-
cunnes, fust parfest à la requeste de l'es-
vesque. — Des articles qui furent proposés
contre l'esveique por monsegneiir, il en re-
tint le transcrist & dist qu'il enauroit con-
seill & ses responses i mestroit,& a sout le
seneschall sanz painne.
Derechiefde lachevauchiée l'esvesque de
Rodais & de l'abé de Conques & de leur
aideurs, qui furent à armes en la terre
monsegneur le conte, — quant à l'abé de
Conques & ses aideurs est amendé par com-
posicion, que niesire li cuens en doit avoir
Ii<^ Ib. d'amende d'icele chevauchiée, & ce
fu fest par monsegneur Ponz d'Astouaut,
mesfre Guillaume le Rous, mesire Pierre
d'Andrevile seneschau de Tholose, & celés
II<^ Ib. sont à paier, à la Touzseinz pro-
chene c Ib., à la Chandeleur prochenement
ensuiant L Ib. & à l'Ascension après L Ib.
De la partie l'esvesque de Rodais n'est mie
feste l'enqueste, quar l'en ne puet coii-
treindre ses homes, qu'il ne sont pas de la
jurisdicion monsegneur, mes de ce est
ordené que l'on li dénie audience, devant
qu'il est contreinz ses homes.
Derechief des torsz que li cuens Ramon
fist à l'abé de Saint Saernil de Tholose. —
De ce est dist à mestre Oide & à mestre
Ponz, que il en sachent la vérité, quar je
ne pooie mie tant demorer ileiques por le
tans qui estoit bries.
Derechief d'autres bones genz qui vos
monferront noz lestres closes. — De ceus
qui les me montrèrent j'e fest ce que en
estoit à fere & que à eus apertenoit comme
de pluseurs petites choses.
Derechief de ceus qui erent fauses me-
sures ou salin de Tholose. — Les borgois
de Tholose furent absous, presenz mesire
Ponz Astouaut & Sycart Alemant, par le se-
neschau de Roergue qui lors estoit, & après
nos coramandemes au seneschal que il en-
queist de celi qui avoit eue les devant dites
fauses mesures ou devantdit salin avant
les diz borgois qui asous en furent.
Derechief des armes que portèrent li fill
le conte de Rodais & li frère monsegneur
Gui de Seurac par la terre monsegneur le
conte, 8c cil qui furent en leur compagnie
firent roberie en la terre monsegneur. —
Il sont condampné par le seneschal, pre-
senz mestre Guillaume le Rous, en IIII" Ib.
X Ib. meins, & en ont apelé, c'est a savoir
le fill le conte de Rodais en c Ib., ses ai-
deurs en III"' Ib.
Derechief por les agneaus ocis & por
le feus mis en L Ib. les aideurS devant diz
& pour autres fez en XL Ib.
Derechief que l'en envoit les leltres Ray-
mon de Puicelse au seneschal de Roergua
& de Tholose & au soudoen & à l'official
au jor qui deivent estre à la milloie &
quant il auront les Icitres pendanz d'iceli
Raymon & de sa famé semblanz à monse-
gneur, que il baillent les monsegneur, qui
sent seelées de son seel & dou madame. —
Les devant dites lestres nos avons eues
seelées dou seel audit Raymon Si dou sa
famé & li avons baillées les lettres monse-
gneur saelées dou sael monsegneur & doU
madame.
Derechiefde la forme du serement, que
li vigier de Tholose deit fere aus couses &
aux citaiens de Tholose, & que la forme
seit aportée au Parlement de Touzsainz,
mesire Ponz Astouaut, requis sur celé
forme, dist que il n'i ot point de serement
puis que Odart de Ponpagne fust vigier. —
La devant dite forme nos ont bailliée les
conses & les citaiens devant diz, laquele
forme est escrite de l'autre part de ce par-
chemin.
Derechief que l'en enquiere la ou sont
les leifres overtes monsegneur le conte, la
ou sont li article du fet de Tholose. — Nos
les demandeumeS au borgois & au conses &
à meiiiz autres ne ne trovemeS onqueS,qui
riens nos en delst, fers mesire Sicart, qui
dist qu'il les aveit veues & qu'il sauroit se
eles porroient estre trovées.
Derechief que li soudeens & li officiauS
se treent au parties de Tholose & d'Age-
nais & de Caercin por pacifier ceus qu'il
verront qu'il sera à amender.
Derechief savoir men se li frère Prédica-
teur de Tholose auront eu XX Ib. Tholos.
de Pierre Bernart de l'an Nostre Segneur
LX, de l'aumône monsegneur le conte. —
Li diz frères n'orent mie les difz XX Ib. du
dist Pierre Bernart de l'an devant dit. —
Derechief niesire Geffroi de Channevières,
Vers
1264
Ver
1017
PREUVES DE L'HISTOI
'^ "* lors seiiescliau de Tholose, ne paia pas les
autres XX Ib. audiz frères de l'an Nostre
Segneiir LXI, lesqueles xx Ib. icelui Gef-
froi devoit paier, si corne l'en dit. — Dere-
cliief les dames de PruUac de l'an Nostre
Segneur i.xi n'ont riens eu de l'aumône
monsegneur le conte.
Derechief des homes monsegneur & des
homes le roi d'Engleterre soit fête pes &
concorde, semestiers est.
Derechief des homes monsegneur, li-
quel furent à armes es fiez qui muevent de
monsegneur, seur le conte de Comminge
& monsegneur Gaston de Beart, soit
amendé bien & avenaument & l'amende
jugée & levée, & les nons de ceus qui y fu-
rent soient escriz & soient aportez au Par-
lement. — Mesire Giraut d'Armegnac s'est
mis du tout à la volenté monsegneur le
conte, por soi & por les siens...
Derechief des detes, que Pierre Bernart
a receues, conbien & de qui & des soes
meisraes, que elles soient mises en sainne
mein. — Nos commandemes au seneschal
que il lé feisf, & il le fera selonc ce que il
porra.
Derechief de foutes ces choses devant
dites la certaneté soit aportée au Parle-
ment lendemein de la quinzaine de la
Touzseinz en escrit par le soudeent de
Tours & ce & autres choses faciez & metez
à execucion en bone manière.
Per istos, quorum nomina secuntur, po-
terit inquiri ubi sit littera de recognicioiie,
quod terra, ubi est mineria, sit de dominio
domini comifis & fuerit de dominio R.
quondam comitis Tholosani : R. de Po-
dio, Sicart Aleman, archipresbiterum de
Mentsoious.
Apud Agennum de porta seu pedagio Je
la Mirmande.
Mémoire soit à vos soudean de Tours &
trésorier de Poitiers.
Derechief de la minière, corn apartient à
monsegneur le conte & au conte de Rodais
8c au chevalier que l'en dit, en qui de-
meinne le minière est, & ans homes dcl
Amilloic & de Seint Affrique qui ont droit
en la minière, si con l'en dit. — De ce est
oi li cuens de Rodais & son conseill &
mestre Guillaume le Rous, por monsegneur
le conte & les autres parties, eu tant con
{E DE LANGUEDOC. i5i8 -—"
» ers
l'en doit desqu'à ores, & ont mestre Guil- '^'"^
laume 8i li cuens de Rodais le sacrement
fez, escriz & sellez, & du seurplus est à
avoir conseill o le conseill monsegneur.
Derechief des lestres des convenances
qui furent entre le conte de Rodais & les
homes qui achetèrent la minière. — Il en
est feste, si com il est dist desus.
(.Au verso). Forma juramenti quod pe-
tunt consules Tholose a vicario Tholose.
— Juret vicarius Tholose consulibusTho-
lose & aliis pluribus probis hominibus pre-
sentibus, quod in vicaria Tholosana bene
& legittime se habeat & gerat, quamdiu vi-
carius extiterit in Tholosa, & quod liber-
tates & consuetudines, usus & stabilimenla
& omnia alia jura Tholose teneat intègre,
fideliter & observet. Tamen si contrave-
niebat scienter vel ignoranter seu alio
modo in aliquo de predictis, quod ipsemu-
tabit inde se & etiam emendabit, libertates,
usus & consuetudines & stabilimenta &
alia jura predicta omnia intègre & fideliter
observando. Item quod omnes homines &
femine Tholose locis omnibus se & suapos-
sint in ipso credere fideliter& secure. Item
quod auxilium, consilium, adjutorium &
celari prestabit consulibus Tholose, &
maxime quotiens ab ipsis fuerit requisitus
vel ab aliquo ipsorum nomine consulatus
ejusdem, & hoc salvis juribus domini co-
mitis Tholosani...
Et hoc ad cognitionem consulum predic-
torum.
II. De' calvacafa cpiscopi Albiensis &
abbatis Galliacensis. — Illi qui fuerunt ex
parte abbatis Galliacensis appellaverunt
!k postea renuntiaverunt a|)pellationi, &
supposuerunt se omnino voluntati domini
comitis. Illi vero, qui fuerunt ex parte epi-
scopi, tenentur domino comiti de volun-
fate ipsorum in V libr., mcdictatem ad
Ascensionem & medietatem ad festum om-
nium Sanctorum sequens. — Placet d. co-
miti.
De negotio 8: querelis episcopi Catur-
' Trésor des ehîirtes ; Toulouse, snc 9, n. 8oi
[J. 3i3j original. — Cet acte rédigé en Intin,
n'étant que la reproduction parfois liitcr:ilc de
celui qui précède, nous n'en donnons que quel"
ques extraits.] [A. M.J
Vers
1264
I jig
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1020
EJ.orig.
t. III,
col. 563.
An
I 264
ceiisis. — Articiili traditi ex parte ipsius & qiio ad eum missi fuerant, & habita coUa-
responsioiies de coiisilio domini comitis tione & tractatu cum ipso domino Rege 8c
facte fuerunt lecte coram ipso, & nos pre- coiisiliariis suis, & disputatioiie cum qui-
cepimus senescallo Ageiineiisi, quod sicut busdam sapientibus viris super negotio
ordinale erant responsiones, ita tenereu- antedicto, cum non potuissent cum ipso
tur, & quod deficeret, suppleretur ad re- domino Rege super dicto negotio concor-
quisitionem episcopi. De articulis traditis dare, nec ipsius Régis responsio esset su-
contra ipsum pro domino comité copiam per ipso négocie eis accepta, iterato iidem
habuit & habere débet consilium super episcopus & comes ex parte domini régis
hiis & ponere responsiones suas ad eos- Aragonum proposuerunt coram dicto rege
dem, & absolvit senescallum sine pena... Francorum, quod dominus rex Aragonum
De armis que portaverunt filins comitis & pater ejus & alii predecessores sui ex
Ruthenensis & filii domini Deodati de Ca- parte niatris sue tenuerant, habuerant &
nillac, fratris domini Guidonis de Siurac, possederant libère & in pace, sine alicujus
condampnati sunt in 1111'= libr. x minus, sed principis secularis recognitione, fanto tem-
appellatum est, & de appellatione nichil pore quo non extabat memoria, villam
factum adhuc. Montispessulani cum omni jurisdiclione
De litteris domini comitis apertis, ubi & districtu, sine partitione, inquietatione
sunt articuli super facto Tholose. — Pre- & contradictione ipsius régis Francorum &
dictas litteras petiimus a civibus & con- predecessorum suorum & alicujus alterius
sulibus & pluribus aliis, nec invenimus qui principis. Nam etiam temporibus illis, qui-
de ipsis nobis aliquod diceret', nisi domi- bus varie & diverse questiones vertebantur
nus Sicardus, qui dicit quod viderat ipsas inter dictos dominos reges super comita-
& sciret utriim possent inveniri... tibus & aliis terris, & erat suspicio con-
De hominibus domini comitis & régis tentionis & dissentionis inter eos, nuUa
Anglie non fuitfacta pax, quia non potui- ex parte ipsius régis Francorum fuit pro-
mus habere senescallum régis Anglie. posita petitio contra dictum dominum re-
gem Aragonum, inquietatio vel contradictio
" ~'~ super jurisdictione vel districtu vel aliquo
jure ville predicte. Nunc autem quoniam
inter eosdem pax & concordia fuerat soli-
data, & ad dicte pacis perpetuam firmita-
tem & conservationem inter filios eorum
matrimonium contractum, suus senescallus
Belliquadri, ad conquestionem Bernardi
Gaudini, volendo irratiorîabiliter & inde-
bite sibi usurpare jurisdictionem in dicta
OCTAVO kalendas junii, anno Domini villa, citaverat quosdam burgenses, baju-
MCCLXIV, Parisius,in palatio domini Uim & curiam Montispessulani ad compa-
regis Francie, in quadam caméra, in pre- rendum coram se & ad respondendum in
sentia illustris domini Ludovici, Dei gratia jure sub ejus examine petitionibus Ber-
Francorum régis, & testium subscripto- nardi Gaudini predicti. Quo audito, domi-
rum, dominus Arnaldus,Dei gratia Barchi- nus rex Aragonum, multipliciter admirans,
nonensis episcopus, & illustris dominus miserai jam nuntios suos solemnes ad dic-
Poncius Ugonis, Dei gratia Impuriarum tum illustrem regem Francie, ad requiren-
comes, nuntii ad dominum illustrem regem dum quod mandaret suo senescallo, quod
Francorum a domino rege Aragonum missi, desisteret a predictis. Cumque adhuc dictus
exposito ad plénum dicto régi Francorum senescallus non desisteret a predictis, imo
jam in diebus precedentibus negotio pro sententiam condemnationis de facto con-
tra quosdam burgenses Montispessulani
■Bibliothèque du roi, Manuscrits de Saluée, protulisset, dominus rex Aragonum, magis
n. 497i ac magis admirans volensque dare operam
Soy.
CCCXLVII
ambassade envoyée par le roi d'Aragon
au roi saint Louis, au sujet de Mont-
peLlier\
An
1264
An
1264
1D2I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
Itl22
Éd.orig.
t. III,
efficacem, qiiod integritatem dilectioiiis
quam ergadictum regerti Francorum habe-
bat, posset illesam servare, confisus etiam
de sinceritate dilectioiiis dicti régis Fraii-
cie, misit iterato proeodem iiegocioaddic-
tiim regem Francie magis solemnes nun-
tios, videlicet dictos episcopum & comitem,
qui ex parte dicti domiiii régis Aragoiium
predictum regem Francie, quanto citius
potiierunt, requisieriint & rogaveriiiit,
quod dicto senescallo suo maiidaret, quod
a dictis citatioiiibus & ab omni alia in-
quietatione & perturbatione super villa
coi.56^ Montispessulani & jurisdictione domini
régis Aragoniini, quam plenarie habet in
ea, desisteret, & [cum adj solidationem
pacis promptus & paratus fuerit & sit
terram, jurisdictionem & districtum dicti
régis Francie & omnia que ejus sunt, sicut
propria defensare & se ac sua pro defen-
sioue & aiixilio ejus preponere, sicut pro
carissimo & specialissimo amico, & hoc
idem ab ipso rege Francie cum vera confi-
dentia speraret, & integritati & sinceri-
tati amicitie inter eos contracte contra-
rium [esset], quod ad eo inquietationem,
contradictionetn vel injuriam aliquam sus-
tineret. Cumque rex Francie, ])romisso
quod non proposuerat nec proponebat
regem Aragonum gravare in aliquo, sed
amicitiam suam modis omnibus conser-
vare illesam, respondens diceret quod
nullam fecerat injuriam dicto domino régi
Aragonum in predictis, pro eo quod villa
Montispessulani erat de feudo suo & eam
Magalonensis ecclesia pro ipso tenebat in
feudum, & quod erat intra fines regni sui,
& ideo ad conquestionem Bernardi Gau-
dini burgensis sui, qui se asserebat esse
gravatum a curiaSc hominibus Montispes-
sulani, poterat & debebat, tamquam major
dominus, c[uoscumque de villa Montispes-
sulani citare, & ipsi tenebantur ad sui se-
nescalli cifationem comparere & sub ejus
examine litigare vel suas exceptiones pro-
ponere; assereret etiam se & sucs predeces-
sores de hujusmodi esse & fuisse in posses-
sione, & se audivisse, quod avus suus rex
Philippus ad citationem Guillermi quon-
dam de Montepessulano, citaverat domi-
nam Mariam, quondam s/ororem Guillermi,
ad comparendum coram se & ad respon-
An
I 264
dendum in jure sub suo examine dicto
Guillermo, & ipsam nolentera venire idem
rex Philippus tamquam contumacem con-
demnaverat; dicti domini ex parte domini
régis, premissa & admissa protestatione,
quod ea que proposuerant & proponebant
super hoc negocio coram eo, non propo-
suerant nec proponebant in forma judicii
nec tamquam coram judice vel superiore,
sed tamquam coram specialissimo & caris-
simo amico dicti régis Aragonum, respon-
deruut sibi constanter, quod villa Montis-
pessulani nunquam fuerat de feudo suo,
nec rex Aragonum vel predecessores sui
habuerant vel recognoverant super dicta
villa superiorem aliquem principem secu-
larem, & ipse dominus rex Aragonum &
pater suus ac mater ac alii predecessores
sui, ex parte matris sue, tenuerant 8c pos-
sederant in pace & sine requisitione, con-
tradictione & inquietatione vel turba-
tione & recognitione ipsius régis Francie
& predecessorum ejus & alicujus alterius
principis secularis, dictam villam cum
omni jurisdictione, potestate & districtu,
tante tempore cujus memoria non exta-
bat; nec ecclesia Magalonensis, pro qua
certum quid in dicta villa idem rex Arago-
num tenebat, non recognoscebat nec te-
nebat aliquid pro dicto rege Francie in
dicta villa, imo habebat privilegium &
confirmationem sedis apostolice, in quibus
continebatur expressum, quod aliquis prin-
ceps vel secularis persona nihil in dicta
villa sibi vendicare tenetur, nec dicta villa
erat intra termines vel fines regni Francie,
cum illa territoria, que asserit dictus rex
Francie esse de districtu suo, infra que
posita erat villa predicta, non fuissent ab
antique de règne nec regni, sed occasione
nove adquisitionis & quadam occasione
compesitionis & diffinitionis domini régis
Aragonum ad ipsum regem Francie perve-
nerunt. Et sic cum nullam jurisdictionem
vel districtum dictus rex Francie vel pre-
decessores sui habuissent vel haberent in
dicta villa, non poterat nec debebat ejus lid.orig.
senescallus, ad conquestionem dicti Ber- '; 'i.U
nardi Gaudini vel alicujus alterius, cu-
riam, bajulum vel hemines Montispessu-
lani citare, & illi, qui vice dicti régis
Aragonum exercent jurisdictionem in villa
i523 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. i524 ""; —
An ' An
'* Moiitispcssiilaiii, parati fuerint & siut, [ac] sus habitiis per dictiim rcgcni Fraiicic ha- '^''^
dicto Bernardo suiini jus verbo & ciini tes- btiit effectum seu executioiieni ; dicta enim
timonio scriptis publiée proiiiiserint se domina Maria, regina Aragoiumi, accessit
factures, nec dicto Bernardo Gaudini fuerit ad sedem apostolicam , Si exposita ei veri-
aliquod gravanieii illatum seu injuria vel tatenegotii, fecit dictum processum, tan-
violeiifia irrogata per aliquos homines cjiiam a nou suo judice habitum, irritum
Moutispessulani vel per illos, qui vice do- declarari. Dixerunt etiam dicto domino
mini régis exercent justitiam pro co, quia régi Francie dicti nuntii, quod ubi videre-
dictus Bernardus in villa Moutispessulani tur sibi quod aliquod jus haberet in villa
a quibusdam burgensibus recepit commo- Moutispessulani, cum dominus rex Arago-
dum, & cum publico juramento firmato se num hoc diffiteretur & esset in plena &
fideliter negotiaturum ac rationem reddi- pacifica possessione & longissima oninis
turum ac in potestatem eorum capitale juris dicte ville, debebat de jure, quod ibi
& lucrum reportaturum promisit. Et post vendicare intendebat, cum domino rege
longum tempus, a predictis burgensibus Aragonum prius experiri, & non debebat
requisitus, ut rationem redderet, ad Mon- citare homines, curiam vel bajulum dicto
tempessulanum veuit, & cum iiec de capi- ville, qui nuUam habebant de jure potes-
tali nec de hicro fideliter rationem redde- tatcm vel auctoritatem experiendi in ju-
ret, a predictis burgensibus super dicto dicio de predictis, cum essent procurato-
contractu in jiidicio, sub examine eu- rcs, officiales seu administratores domiiii
rie Moutispessulani conventus, & ibidem rcgls Aragonum. lis propositis, dominus
spoute, sicut & tenebatur ratione cou- rex Francie dixit, quod ipse super dicto ne-
tractus & obligationis, litigavit, litem con- gotio nesciebat rei veritatem ad plénum,
teslando & alias in causa procedendo, sed a senescallo Belliquadri & ab aliis iu-
nulla exceptione fori declinatoria , sicut quireret veritatem, & in instanti parla-
non poterat, opposita. Et cum secundum mento cum domino Sabinensi, qui ipsos
consuetudinem & observantiam ejusdem dominos reges dlligebat & super traclatu
ville, quia de judicato solvendo satisdare & iuformatione pacis & matrimonio inter
non poterat, quia persona suspecta erat, filios eorum coutracto interposuerat par- Éd.oriR
detineretur, ab hujusmodi detentioue ad tes suas, deliberaret plene super facto pre-' côi. 566.
dominum infantem Jacobum, q>ii tune ibi dicto & coasilium & deliberationem suam
erat, appellavit, & dominus infans predic- significarct domino régi Aragonum. Dixit
tus processum predictum, causa cognita, etiam, c[uod tantum diligebat dominum
confirmavit, & postmodum ad preces do- regem Aragonum & tantum volebat ejus
mini régis Francie, idem dominus iufans amorem retinere & conservare, quod si
dictum Bernardum a predicta detentione predecessores sui & ipse in villa Montis-
liberum fecit. Et sic manifeste apparebat, pessulaui non habuerint & possederint id
quod dictus B. Gaudini non fucrat in ali- de quo est questio, ipse uolebat ibi aliquid
quo per curiam vel homines Montispessu- adquirere, & ubi oporteret alterum fieri,
lani gravatus, & ubi verum esset, quod ex magis vellet quod dominus rex Aragonum
aliqua causa possetdicere se gravatum, non haberet aliquid de jure ipsius régis Fran-
poterat nec debebat ad regem Francie vel cie, quam si ipse rex Francie haberet ali-
seuescallum suum vel alium aliquem prin- quid de jure domini régis Aragonum, &
cipem secularem habere recursum, sed ad nuuc mandaret suo senetcallo, quod desis-
ipsum regem Aragonum vel ad illos, qui in teret a processu quem inceperat contra
villa Moutispessulani pro ipso jurisdictio- homines Moutispessulani, quousque aliud
nem exercent. Super facto vero Guillerml ab eo mandatum reciperet. Et dicti nuntii
de Montepessulauo , responderuiit dicti responderunt dicto domine régi Francie,
nuntii, quod dicta domina Maria, que erat quod Domino concedente, ipse haberet
domina & proprietaria Moutispessulani, bonum consilium super dicto negotio, sed
nunquam ad citatioaem régis Francie com- pure & simpliciter & sine ulla retentione
paruerat, sicut nec tenebatur, nec procès- debebat maudare senescallo suo, quod om-
An
I 264
i525
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1526
nino irrevocabiliter desisteret a processu,
quem inceperat contra homiiies Moiitis-
pessulani & villam, & quod de cetero simi-
lia lion attemptaret, & circa hoc repetie-
nint rationes supra positas. Et quia hoc
fiierunt fr. Raynaldus, Rothomageusis ar-
chiepiscopus, dominus Simon de Niella, P.
Camerletus, magister Philippusde Nismes,
buigenses Montispessulani, &c. Ego Pon-
dus Ugo cornes Inipuriaruni, qui hoc firmo.
An
1264
non sufficiebat, significabant sibi & pro- Signum Pétri Rossi, notarii publiai dicti
testabantur ex parte domini régis Arago- domini comitis Impuriarum, qui iis omni-
num, quod ipse dominus rex paratus erat bus presens fui [&] ad requisitionem pre-
ipsi domino régi Francie super villa Mon- dictorum dominorum episcopi & comitis
tispessuiani & super quacumque alla peti
tione, quam contra ipsum vellet proponerc,
facerecomplementum justifie, sub examine
sui judicii vel communium personarum, &
super hoc quod ipse desisteret omnino ab
omni inquietudine vel vexatione super
villa Montispessulani, quousque in judi-
cium cum ipso rege Aragonum de suo jure
esset expertus. Et si conira hoc ipseproce-
deret, pro certo sciret, quod dominus rex
Aragonum nuUum alium ad ipsura super
hoc negotio nuntium destinaret, sed ad de-
fensionem contra hujusmodi inquietatio-
nem & vexationem viriliter, sicut posset,
se opponeret, & si strages hominum, de-
hoc scribi feci, die & auno prefixis.
5o8.
CCCXLVIIl
Acte oh il est fait mention du par-
lement d'Alfonsey comte de Tou-
louse ' .
N nomine Domini Jesu Christi. Noverint
niversi présentes pariter& futuri,quod
IN ne
uni
nos magister Odo de Motoneria, clericus
illustris domini comitis Pictavie & Tho-
Structiones seu vastationes terrarum vel ali- lose, litteras commissionis recepimus ab
qua alla dampna contingerent, Deus esset
testis & omnis mundus & omnes in loco,
in quo hec proponebantur, astantes & hoc
audientes, quod non esset culpa dicti do-
mini régis Aragonum, qui se juri & justi-
tie offerebat, sed ipsius régis Francie, si
hoc recipere recusaret, & hoc multotiens
repetierunt. Cumque hec & similia dicti
nuntii coram dicto domino rege Francie
proposuissent, & idem dominus rex ean-
dem quam supra responsionem de piano
curialiter faceret, iidem nuntii, ad proban-
dum quod super sua legatione suo essent
functi negotio, requisierunt a dicto do-
mino rege Francie, quod de predictis om-
nibus, que ex parte domini régis Aragonum
super dicto negotio coram ipso proposue-
rant, per aliquem de suis notariis publicum
mandaret fieri instrumentum. Cumque hoc
idem rex se facturum negaret, asserens
de consuetudiiie sue terre hoc non esse,
Michael, notarius dicti domini episcopi, &
F. Rossi, notarius dicti domini comitis, ad
requisitionem & instantiam predictorum
episcopi & comitis, ad perpetuam rei
memoriam ac probationem, hoc publicum
confecimus instrumentum. lis présentes
eodem domino comité sub hac forma : —
Alfonsus, filius régis Francie, cornes Picta-
viensis & Tholose, dilecfo & fideli clerico
suo magistroOdoni de Motoneria, salutem
8c dilectionem. Veniens ad nos nobilis vir
&fidelis noster, comes Ruthenensis, nobis
instanter supplicavit, ut eidem jus redde-
remus utrum eum admittere deberemus ad
supplicationem super minerio d'Orzals
precipue nobis factam, precipue cum di-
ceret dictam supplicationem per interlo-
cutoriam a dilecto & fideli nostro clerico
magistro Radulpho de Gonessia, thesaura-
rio ecclesie Beati Ilarii Pictaviensis, latam
fuisse jam admissam, utrum vobis mandare-
mus, quatenus vocatis his qui fuerint evo-
candi super predictis, videlicet utrum per
predictam interlocutoriam supplicatiofue-
rit prcdicta simpliciter admissa, & etiam si
non fuerit admissa, utrum eam de jure ad-
mittere teneamur, eidem comiti de bonO-
ruiu consilio jus reddatis. Datum apud
Longumpontem, anno Domini millesimo
ducentesimo sexagesimo tertio, die lune in
' Archives àa dotnairte de Rodez; titres de
Montjaux. [Doat, vol. 172, f" 100.]
l':J.orij'.
t. m,
col. M>7.
An
1264
1 1 sep-
tembre.
An
1263
Z_\ dé-
cembre.
An
1264
iSi-j
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
10
528
vigilia natalis Domini. — Ciijus comissio-
nis authoritate, ad dies assignâtes vene-
runt coram iiobis nobilis vir domiiius co-
mes Ruthenensis, pro se, & discretus vir
magister Guillelmus Russi procurator do-
mini comitis Tholose, pro ipso domino
comité Tholose, & super questione, in
dicta comissione contenta, proposuerunt
de jure & de facto quecumque utrique
parti visum fuit fore proponenda. Ad hoc
nos prefatus auditor utramque partem di-
ligenter audivimus ac universa & singula
que proponere voluerunt, & partes sepius
requisivimus, si aliquid amplius proponere
volebant. Vidimus etiam & curiose intel-
leximus quandam interlocutoriam, latam
super materia ista per virum prudentem,
magistrum Radulphiim de Gonessia, the-
saurarium ecclesie Sancti Ilarii Pictavien-
sis, & totum processum per ipsum & co-
ram ipso habitum inspeximiis diligenter.
Ad hoc nos prefatus magister Odo, matura
deliberatione prehabita,& habito consilio
plurium prudentum virorum & jurisperi-
torum, dictam questionem juxta formam
commissionis nobis facte, sacrosanctis
Evangeliis coram nobis positis, determi-
nandam duximus in hune motlum. Dici-
mus itaque & cognoscimus pronunciando,
quod supplicatio oblata prefato thesau-
rario per dictum dominum comitem Ru-
thenensem fuit simpliciter admissa, id est
recepta, sicut manifeste apparet, quia in
actis publicis fuit per ipsum thesaurarium
redacta & sigillata sigilio ipsius; scilicet
dicta supplicatio non fuit admissa, id est
cxaudita, quod ex hoc intenderet dictus desiderium voluntatis, vitam olim duxerît
thesaurarius fieri, quod in ipsa supplica- & duceret enormifer dissolutam, nobis &
tione postulabatur; quod aperte apparet collegis nostris sub certa forma comisit
niagistri Bartholomei Aurelii, Guilhernii
de Nantholet %icarii Tholose, niagistri
Rigaldi Belli judicis Tholose, magistri
Guilhermi de Furno judicis senescallie
Ruthene, & mei Bernardi Belsenx, notarii
publici de Petrucia & de Najaco, qui pre-
dicta scripsi de mandate dicti magistri Odo-
nis & in publicam formam redegi & signo
meo signavi, anno Domini m" CC" LX° IV°,
die jovis post nativitatem béate Marie.
Nos vero prefatus magister Odo ad majo-
rem firmitatem hujus sententie sigillum
nostrum duximus apponendum.
509. — CCCXLIX
Actes touchant le procès fait à Rai-
mond de Falgar, évéque de Tou-
louse ' .
1. -r-jRlNCiPUM mansuetissimo ac serenis-
L simo, domino Alfonso, Dei gratia
Pictavie & Tholose comiti, Maurinus, per
eandem archiepiscopus Narbonensis, salu-
tem cum augmente divine gratie & hono-
ris. Li spécula residens, auctore Domino,.
summus pontifex heminenti, qui tocius
sancte Dei Ecclesie ac presidencium in
eadem optinet in potestate (sic) plenitu-
dine principatum, intellecto, fama, immo
verius infamia reclamante, quod venerabilis
R. episcopus Tholosanus, abjecta prorsus
pontificali modestia, nimis amplectens sue
An
1264
An
I 264
17 mars.
Ed.orig.
t. !ll,
col. 568.
ex 60, quia post receptionem dicte suppli-
cationis dixit se deliberaturum in proximo
parlamento domini comitis Pictaviensis &
Tholose, quod non fecisset aliquatenus
nec dixisset, si determinasset ea debere
fieri, que dicta supplicatio continebat. Lata
fuit bec interlocutoria apud Tholosam, in
presentia & testimonio nobilium virorum
dominorum Sicardi Alamanni, Poncii As-
toaudi. Pétri vicecomitis Lautricensis, Pé-
tri de Landrevillis seaescalli Tholosani &
Albiensis, Philippi de Boissaco senescalli
Ruthenensis, Philippi de Monteleardo,
inquisitionis negotium contra ipsum, vo-
iens ut de bonis episcopatus Tholosani
nobis & nostris familiis, durante inquisi-
fionis negotio,, idem episcopus, sui prepo-
siti 8c bailivi necessaria ministrarent. Quod
quia moniti légitime facere denegarunt,
eundem episcopum suosque prepositos &
bailivos auctoritate apostolica excomu-
nicationis vinculo nos & nostri conjudi-
ces duximus innodandos. Quam senten-
' Trésor des chartes du roi j Toulouse, sac 4,
n. 91. [J. 3085 original.]
iSig
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
l53o
An
'* ■* tiani cum in coutemptum Dei & suarum- nent, qiiod nobis sufficiant & nostris
periculiim animaruni sustinerent, animo familiis pro expensis, quas fecimus & in
iiidurato, eoriim contumaciam ik contemp- posterum faciemus, durante inquisitione
tum domino pape significavimus, suppli- que nobis a sede apostolica contra eundem
cantes eidem, ut super expensis predic- episcopum est coniissa, & alia faciant que
tis providere nobis tam salubriter quam rogat dominus papa in missis vobis litteris
celeriter dignaretur. Idem vero dominus & requirit; taliter in hac parte ob reve-
papa, cupiens, ut per suas nobis man- renciam sedis apostolice facientes, quod
davit litteras, dicte inquisitionis nego- more progenitorum vestrorum serenissi-
tium consummari, & quod in eo constan- morum ac christianissimorum principum,
ter & efficaciter procedamus, serenitatem quos hactenus sedes apostolica inter alios
vestram litteris monet apostolicis & orta- mundi principes pro viribus exaltavit, &
tur, quas lator presencium vestre mag- ipsi sacrosanctam Uomanam ecclesiam,
nificencie presentabit, ut nobili vire se- grata viciscitudine, in catholice fidei uni-
nescallo, vicario Tholose & aliis vestris tate speciali reverencia usque ad hec tem-
prepositis & bailivis in partibus Tholosa- pora exaltarunt, & ejus sincera devotione
nis, vestris detis litteris in mandatis, quod receperunt régulas & mandata, vos in suis
ad requisitionem nostram & nostrorum precibus in hac parte proraptum inveniat
conjudicum tantum de bonis episcopatus & devotione qua convenit pariturum, ut
Tholosani capiant, saysiant & nobis assig- sic nos & nostri conjudices expensas hu-
nent, quod nobis & nostris familiis pro jusmodi, licet vix aut nullo modo propter
jam factis expensis sufficiant & pro in negocii accelerationem, mora diutina pro-
posterum faciendis, quamdiu durabit in- hibente, differre absque impedimento pos-
quisitionis negotium supradicte. Eundem simus, juxta intentionem summi pontificis
etiam senescallum, vicarium & capitula- & coUegariim nostrorum, quin maudatum
rios Tholosanos idem dominus papa pro apostolicum celeriter exequamur, & nobis
eodem & super eodem requirit efficaciter plurimum displiceret, si hoc quod propter
suis litteris & ortatur, quas eisdem pre- bonuni obediencie facere nos oportet, cel-
sentavimus & exposuimus diligenter, & situdinem vestram, quam cariorem habe-
eariim transcriptum & quarumdam alia- mus in intimis cordis nostri inter alios
rum, ad nos iiiquisitores specialiter direc- mundi principes post regiam majestatem,
tarum, ut eosdeni senescallum, vicarium & ad indignationem provocaremus aut alias
capitularios Tholosanos ad id per censu- ex facto hujusmodi turbaremus. Transcrip-
ram ecclesiasticam, si necesse fuerit, com- tum insuper litterarum, in quibus dominus
pellamus, serenitati vestre sub sigillo nos- papa processum nostrum approbat, sere-
tro per eundem latorem presentium desti- nitati vestre mittimus, ut visa domini pape
namus. Cum igitur, visis litteris apostolicis approbatione ac aliis, que in dictis litteris
& transcriptis predictis, serenitatis vestre contiuentur, sit vestre magnificencie ma-
raagniiicencie liquide & luce clarius cons- nifestum , quam legaliter ac secundum
tare poterit de summi pontificis erga ne- Deum & justiciam a nobis & nostris con-
gotium hujusmodi voluntate, magnitudinis j.udicibus in inquisitionis negotio sit pro-
vestre celsifudinem , ad quam vos Domi- cessum. Datum Tholose, XVI kalendas
nus pro vindicta malorum & bonorum lau- apriiis.
dibus evocavit, quibus possumus precibus [.Au t/os ; Domino comiti Pictaviensi &
deprecamur, quatinus preces in hac parte Tholose; traces du sceau ovale en cire verte,
sedis apostolice & rogamina in effectu qui fermait la lettre missive. '\
reverencia qua convenit admittentes, pre- II. Excellentissimo' domino suc Alfonso
dictis senescallo, vicario Tholose & baili- Dei gratia Pictavensi & Tholose comiti
vis vestris in partibus Tholosanis vestris Maurinus, per eandem Narbonensis archi-
litteris firmiter injungatis, ut juxta man-
datum apostolicum tantum de bonis ca- -Trésor des chartes du roi; Toulouse, sac 20,
piant episcopi Tholosani 84 nobis assig- n. i5. [J. 329 j minute originale.]
An
1264
Hd.Oliff.
t. m:
col. 5bg.
An
1264
24 avril.
An
1164
i53i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
iJ
3:
episcopus, salutem cum augmento gratie terani, qiiam iiobis misistis, super facto
& honoris. Cum pro facto inquisitionis, expensarum, & quam seuescallo vestrQ
que nobis & nostris coiijudicibiis comissa Tholosano super eisdem expeusis nobi3
est a sede npostoHca contra venerabilem assignandis vestra dominacio destinavit,
R. episcopum Tholosanum , venissenius Verumtamen senescallus prçdictus dictas
Tholosam,ubi magno temporemoram traxi- expensas nobis noluit nec adhuc vuU
mus, quadam die nuper, cum essemus Tho- juxta preces & mandata apostolica minis-
lose in nostris domibus pacifice & quiète trare, ideoque serenitatis vestre niagnifi-
pro inquisitionis negotio predicto, Berau- cenciam imploramus, quatenus super facîo
dus de Andusia,qui se dicit consanguineum vituperii nobis illati, & pocius sedi apos-
domine comitlsse, cum multitudine arma- tolice, ac dicti nostri scutiferi interfecti
torum venit ad claustrum Sancti Stephani, taliter fieri faciatis, quod sumnnis pon-
ubi cum nostris conjudicibus morabamur, tifex & ecclesia Romana, cujus negocium
& in eorum introitu cum gladiis & fusti- vestrum proprium débet esse & principum
bus, evaginatis ensibus quos portabant, aliorum, gratum habeat & acceptum, ac
factus est subito clamor magnus : ad mor- nos, qui honorem vestrum post doniinum
tem, ad mortem, ad sanguinem, non évadant; Regem pre ceteris mundi principibus sin-
volentes nos & nostros, ut aparuit, inter- cera conscientia diligimus & augmentum,
ficere, si ad nos accessuir. liberum habuis- vobis ad gratias teneamur. Factum insuper
sent. Et cum foras ejecti fuissent a nostris expensarum nostrarum, quod eas habea-
familiis & expulsi, equitaturam nostram mus de bonis episcopatus Tholose, si pla-
de aqua venientem auferre nostro scuti- cet, faciatis nobis per senescallum & bai-
fero voluerunt. Quam quia eis dimitere livos predictos vestros sine dificultate ac
noluit, ipsum clavis & ensibus in strata dilatione aliqua juxta mandatum aposloli-
publica civitatis sic letaliter vulnerarunt, cum expediri, ut apareat erga Romanam
quod infra paucos dies, cassato capitefrac- ecclesiam debitara devotionem & reveren-
tisque cervicibus, expiravit. Nec hiis con- tiam vos habere, & summus pontifex vobis
tentus Beraudus predictus & sui familiis ad gratiarum viscicitudinem , prout vobis
nostris, clericis & laicis sic minantur, ti- scripsit per suas literas, teneatur. Datum
mores incutiunt & terrores, quod vix est Tholose, VIII kalendas maii.
ausus aliquis domum egredi, etiam illi qui IIL Urbanus' episcopus servus servo-
neccessaria nobis emunt, quod est nobis rum Dei, dilecto filio nobili viro Alfonso,
valde extraneum, quod in aliqua civitate, Pictavie & Tholosano comiti, salutem ik
Castro vel villa vestrl dominii salvus non apostolicam benedictionem. Fili, quoniam
sit quilibet qui non comiserit & securus, ascendit usque ad nos fumus sceleriim 8t
& quod pejus est, sub vestro dominio in- criminum, in quorum cenoso volutabro
terficiautur a maleficis innocentes. Ex quo Raymundus Tholosaïuis episcopus, in
ad tantum deventum est, quod ob culpam anime sue periculum & commissi cure sue
vestrorum, qui deberent sollicicius subdi- populi scandalum, voluptuose nimis dici-
tos regere in partibus Tholosanis & ter- tur volutari, nos, volantes per viam inqui-
ram malis hominlbus extirpare, confusos sitionis descendere & videre, utrum idem
& vituperatos de Tholosana civitate rece- episcopus clamores de ipso nostris auribus
dere nos oporteret, inquisitionis negotio inculcatos opère complevisset, inquisitio-
non complète. Et si ab aliquibus bonis nem. contra ipsum super certis articulis
viris chatolicis contingat dictum Beraudum venerabilibus fratribus nostris archiepi-
redargui de predictis, publiée dicere non scopo Narbonensi & episcopo Magalo-
veretur ' quod nobis dictus Beraudus nensi ac dilecto filio priori de Neraco,
vituperlum faceret aut interficeret gentem crdinis Sancti Benedicti, Agennensis dio-
nostram. Preterea vestram recepimus li- cesis, per nostras sub certa forma litteras
An
1264
Éd.orîg.
t. III,
col. 570.
An
1264
28 jan-
vier.
' Ici une ligne 8t demie complètement effacée, 'Trésor des chartes du roi
sauf quelques mots sans importance. [A. M.] n. 44. [J. Soy; jadis scellé.]
Toulouse, sac
An
1264
i533
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i534
Hd.oric
t. 111,
col. 371.
duximus commictendam. Verum quia eo- toribus assignare, quod sufiiciat eis eo-
(3em episcopo Tholosano, tamquam maie rumque familiis pro satisfactione factorum
sibi conscio, contra prohibitionem inqui-
sitonim hujusmodi & dilecti filii... prepo-
siti Tholosani, capellaiii nostri, auctoritate
apostolica ei factam, de Tholosanis parti-
bus recédante, vicarius, officiales & pro-
m eoSjpropter hoc dainpnabilitercontemp-
nendo. Nos, nolentes tam pium tamque
salubre negotium per illoruni & quorum-
cunique alioriim insolentias quonicJolibet
impediri, nobilitatem tuani, quam in cxe-
gratias referamus. Datuni apud Urbenive-
terem, V kalendas februarii, poatificatus
nostri anno tertio.
IV. Urbanus' episcopus, &c. dilecto filio
nobili viro Alfonso, Pictavensi & Tliolo-
quendis apostolicis beneplacitis proniptani sano coniiti, &lc. Quoniam iutellexinuis,
seniper invenimus & parataiii, iiionendam, quod prétexta negotii inquisitionis contra
rogandam attente duximus & hortandani, venerabileni fratrem nostrum Ilaymunduni
per apostolica tibi scripta mandantes, qua- episcopum Tholosanuni, venerabili fratri
tinus nobili viro senescallo & aliis tuis nostro archiepiscopo Narbonensi ejusque
prepositis & ballivis predictarum partiuni, coUegis ab apostolica sede conimissi, bona
per tuas firmiter litteras ob reverentiani niobilia & iiiimobilia ecclesieTholosane ac
nostram & apostolica sedis injungas, ut ipsius episcopi & clericorum suoruni nec-
seculari brachio eisdem inquisitoribus eili- non & hiicorum sibi adherentium occu-
caciter assistentes, ipsos impediri vel tiir- pantur, destruuntur ik niultipliciter devas-
bari super eodem negotio ab aliquibus tantur, nonnullis, qui non que Del sunt,
non perniittant. Et cum nos eisdem inqui- set que sua sunt pocius in hujusmodi per-
sitoribus compellendi auctoritate nostra quirunt negotio, pro sue voluntatis libito
predictum episcopum Tholosanum suosve debachantibus ik principali negotio inqui-
vicarios & officiales, ad providenduiu eis sitionis non iatendentibus, ut deberent;
hujusmodi negotium prosequentibus in nos aliquatenus sustinere nolentes, quod
necessariis, pro eis & familiis eorumdem, bona hujusmodi, presertim inejusdem epi-
de bonis episcopatus Tholosani, per nos- scopi absentia, sic inhumanitus sicque
fras concesserimus litteras facultatem, periculose tractentur, nobilitatem tuain
iidemque vicarius Si officiales moniti di- rogandam duximus attentins & hortandam,
ligenter noluerint hactenus neque velint per apostolica tibi sciipta mandantes, qua-
dictis inquisitoribus, juxta tenorem litte- tinus predictos episcopum !k clericos, nec-
rarum nostrarum, de bonis predicti episco-
patus, que in eorum dispositione consis-
tunt, iii hujusmodi necessariis, sicut acce-
pimus, providere, quin immo latam in eos
propterhoc ab ipsis inquisitoribus excom»
non & laicos sibi adhérentes, ob reveren-
tiam Apostolica sedis & nostram, oportuni
favoris presidio protegens & defendeus,
non permittas ipsos in personis vel eccle-
siis, villis, castris, boveriis vel aliis bonis
nuinicationis sententiam indurato animo eorum ab aliquibus quacumque occasione,
sustinere dicantur, simililer senescallo
prepositis & ballivis predictis injungas, ut
ad eorumdem inquisitorum requisitionem
tantuni de bonis mohilibus predicti episco-
patus capere ac saysire procurent ad opus
inquisitorum ipsorum eisdemque inquisi-
quantum in te fuerit, indebite molestar
injungens hoc ipsum tuis in partibus Tho-
losanis prepositis 8c ballivis, nonobstan-
' Trésor des chartes; Toulouse, sac 4, n. aj.
[Original scellé, J. 3oj.]
An
1264
jam hac occasione sumptuum & pro hu-
jusmodi necessariis, quamdiu ipsi dictum
inquisitionis negotium prosequentur. Ta-
litar igitur preces super hoc nostras &
mandatum adinipleas, ut omnipotens Dq-
curatores & nonnuUi alii fautores ipsius minus, cui magnum in hoc prestabis obse-
episcopi Tholosani predictos inquisitores quium, & hic & in futurum pro tanto bono
super hujusmodi inquisitionis negotio, vicissitudine tibi grata respondeat, nos-
sicut accepimus, inipedire ac nequiter que devotionis tue promptitudinem digais
perturbare presumunt, excommunicationis exinde in Domino laudibus merito com-
sententiam, per eosdem inquisitores latam mendantes, condignas tibi propter hoc
An
1164
18 mai.
An
1264
i535
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
10
36
An
1264
i3 avril.
Éd.orie
t. m,
col. 372.
tibus aliquibus litteris apostolicis, si que ficiales venerabilis patris episcopi Tho-
ad te hujiismodi pretextu negotii forsitaii losani coram nobis & nostro consilio
emanarunt. Veriimtamen volumus, ut pre- jurisperitorum non suspectoruni fecinius
dictis inquisitoribus in prefato negotio evocari, ad scienduin & requirenduni eos-
inquisitionis facias ab eisdem prepositis dera, si rationes aliquas volebant propo-
& ballivis assisti, ita quod idem negotium nere, quibus bona episcopatus Tholosani
turbari nequeat vel ab aliquibus impediri. reverendo patri archiepiscopo Narbonensi
Actum apud Urbemveterem, XV kalendas & suis coUegis, pro expensis factis & fa-
junii, pontificatus nostri anno tertio. ciendis in inquisitione eis comissa auc-
V. Noverint ' universi présentes pariter toritate apostolica contra dictum vene-
Scfuturi, quod nosP. de Landrevilla,miles, rabilem patrem episcopum Tholosanum,
senescallus Tholosanus & Albiensis, rece- assignare minime deberemus. Qui quidem
pimus litteras illustris viri domini Alfonsi, vicarius, scilicet B. Saxeti cancellarius
Dei gratia comitis Pictavie & Tholose, Tholosanus, cum sapientibus' predicfi ve-
quarum ténor talis est : nerabilis patris episcopi Tholosani in nos-
Alfonsus, filius régis Francie, cornes Pic- tra presencia & dicti nostri consilii con-
tavie & Tholose, dilecto & fideli suo P. de stitutus, nos non debere ratione mandat!
Landrevilla, militi, senescallo Tholosano apostolici nec etiam alia ratione de bonis
& Albiensi, salutem & dilectionem. Cum dicti episcopatus facere assignari dicto re-
summus pontifex per suas litteras nos duxe- verendo patri archiepiscopo Narbonensi
rit requirendum, ut de bonis episcopatus & suis collegis, pro expensis in dicta in-
Tholosani sufficienter assignari faceremus quisitione factis vel etiam faciendis. In
reverendo patri archiepiscopo Narbonensi primis eo quia dicta littera seu mandatum
& suis collegis, pro expensis factis & fa- apostolicum, quod nobis dicitur esse direc-
ciendis in inquisitione sibi comissa auto- tum, vel etiam littera seu mandatum, quod
ritate apostolica contra venerabilem pa- dictis archiepiscopo & suis collegis dicitur
trem episcopum Tholosanum, & id ipsum, esse directum, nullius sunt momenti nec
sicut nobis scripsistis, a sumnio pontifîce eis est aliquatenus de jure parendum. Sunt
receperitis in mandatis, idemque episco- enim impetrate, si impetrate fuerunt, ta-
pus dicatur eosdem inquisitores ex causis cita veritate, tali que si fuisset exprtssa,
probabilibus récusasse & ab ipsis ad se- littere non darentur. Cum enim longeante
dem apostolicam, jam diu est, légitime ap- datam dictarum litterarum dictus venera-
pellasse, vobis mandamus, quatinus ad biiis pater episcopus Tholosanus & etiam
exsecutionem mandata (_sic) apostolici de sui procuratores nomine ejusdem dictos
consilio virorum peritorum, non suspecto- archiepiscopum & suos coUegas ex causis
rum, cum maturitate débita procedatis , rationabilibus & legitiniis recusavissent,
nisi vicarius & otficiales memorati epi- quas se optulerant probaturos, & quia
scopi, requisiti a vobis, rationes predictas ipse recusationes ab ipso archiepiscopo &
vel alias sufficientes pretenderint, quare suis collegis non fuerunt admisse, & ex
dicta bona capere minime debeatis, & aliis multis gravaminibus, ab eisdem sibi
tune a captione predictorum supersedea- illatis, ad sedem apostolicam appellasscnt,
tis, summo pontifici & dictis inquisito- dicte littere postmodum date, si date fiie-
ribus vos super hoc excusantes. Quid su- runt, non facientes meiitionem de hoc,
per hoc factum fuerit nobis quam cicius utpote dicta veritate tacita, penitus nichil
commode poteritis rescribatis. Datum apud valent. Item quia fuerunt impetrate, si
Rampilloneni, die sabbati ante Ranios Pal- impetrate fuerunt, expresso seu suggesto
marum. eo, quod non habuit aliquam veritatem,
Contemplatione quarum litterarum & in eo videlicet, quia ibi continetur summo
juxta formam earumdem, vicariuni & of- pontifici fuisse suggestum dictum venera-
An
1 2O4
' Trésor des chartes du roi; Tociloiise, sac 4, 'Il doit manquer un ou deux mots, queltju;
n. 93. [J. 3û8 ; original en forme de lettre clcse.] chose comme viris. (A. M.]
An
12^4
EJ.orIg.
t. III.
col. 573
1537 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. i538 ""
' An
bileni patrem episcopum Tholosanum a dixerunt nos non debere aliquid exsequi "' ^
Tholoja seu a presencia dictoruni inqui-
sitorum contiimaciter absentasse, & eun-
dem dominum episcopum Tholosanum
excomuuicationem sustinuisse animo in-
durato, cum tamen hec vera non fuissent.
Comparuit etenim idem dominus episco-
pus coram dictis inquisitoribus per procu-
super dictis; dixerunt namque dominum
episcopum supradictum & suos predica-
tores a dictis inquisitoribus, jam diu est &
longe ante datam dictarum litterarum, [ap-
pellasse] excausis legitimisad sedem apos-
tolicam, & ipsam appellationem seu appel-
lationes eundem dominum episcopum &
ratores suos légitimes, qui personam ejus suos procuratores in dicta Romana curia
ex causis legitimis excusantes, in recusatio- prosecutum fuisse, & etiam nunc eundem
nibusab eodem domino episcopo factis per- dominum episcopum easdem appellationes
sistentes & de novo eosdem inquisitores
ex causis legitimis récusantes, & causas
recusationis se probaturos offerentes, & eo
quia ad hoc non admittebantur ad sedem
apostolicam canonice appellantes, eo modo
nunc prosequi in curia supradicta, adeo
quod super ipsum in dicta curia jam habet
& habuit judicem & etiam auditorem.
Quare cum, appellatione pendente, nihil
super expensis vel aliis debeat innovari
que debuerunt in dicto negotio processe- ab exsecutore vel alio, donec de meritis
runt, asserentes inter alia, quod non tene-
batur idem dominus episcopus persona-
liter comparere, tum quia non fuerat per
omues collegas citatus, tum quia in cita-
torio ténor rescripti appellationis non
erat insertus, tum quia super articulis in-
quisitionis non fuerat cerlioratus ab ali-
appellationis fuerit cognitum, dixerunt nos
super dictis expensis nihil debere vel posse
de jure exsequi, maxime cum super dicta
prosecutione & auditoris concessione se
paratos offerrent nobis facere plenam
fidem. Item dixerunt, quod dicta littera il-
lustris domini nostri comitis Pictavie &
quo, nec tenebatur in aliquo devinare, tum Tholose est servanda, que videtur quasi
quia procuratores ipsius pocius causas ab-
sencie quam causas cause proponebant &
allegabant coram ipsis. Quas recusationes
& causas earum & appellationes coram
nobis exhibuerunt & etiam perlegerunt,
asserentes predicta contineri in publicis
instrumentis coram nobis perlecfis. Item
totum negocium expedire, in qua contine-
tur, quod si ipsi rationes in dicta littera
contentas & alias sufficientes pretende-
rent, quare dicta bona capere minime de-
beremus, nos a captione predictorum su-
persederemus, summo pontifici & dictis
inquisitoribus super hoc nos nichilominus
quia dicte littere discrepant a stilo curie excusantes. Quare supplicaverunt,cum jam
Romane, in eo videlicet quod ibi dictus sufficientes rationes prétendissent, ut dixe-
venerabilis pater episcopus Tholosanus runt, & in dicta littera contineretur, qua-
non vocatur frater venerabilis , quod fieri
deberet, ut jure cavetur; unde ex eo solo
non possunt vicium effugere falsitatis.
Item dixerunt dictis litteris non esse pa-
rendum, quia cum magiius processus cum
parte dicti domini episcopi coram dictis
tinus nos supersederemus captioni predic-
torum bonorum, nos excusantes summo
pontifici & inquisitoribus supradictis, pre-
sertim cum voluntas sit summi pontificis,
quod ipse in talibus consulatur, antequam
ad alia procedatur. Dixit etiam cancella-
inquisiloribus fuerit habitus, recusando rius supradictus, quod si nos super dicta
& aliter & finaliter appellando, & in ipsis assignatione forsitan supersedere nolle-
nulla fiât mentio de processu, constat eas mus, super qua supersessione nos monebat,
de jure penitus nil valere, maxime cum in quod ipse contra nos excomunicando, &
ipsis nulla de dicto processu, in appel- aliter quantum de jure posset, procederet,
lando & recusando habito, mentio habea- previa ratione. — Quibus rationibus auditis
tur & jure sit cautum, quod littere super & plenius intellectis, nos, deliberato con-
negociis, in quibus provocatum extitit, silio & inspectis datis litterarum destinata
concesse, non facientes mentioiiem de pro- rum a summo pontifice, intellecto specia
vocatione seu appellatione vel processu, liter quod date fuerant antequam dictus
viiibus juris carent. Item generali ratione venerabilis pater episcopus Tholosanus
VIII.
■49
An
1264
1539
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1540
Éd.oric
t, 111.
esset in curia Roniana, a captione piedic-
torum bonorum supersedendum duximus.
Verum quia dictus archiepiscopus & sui
collège super requisitionibus dictarum ex-
pensarum & super cominationibus , quas
nobis fecerant, & super aliis nos multipli-
citer gravaverant, timentes etiam nos ab
eisdem in posterum agravari, ad sedein
apostolicam una cum Guillelnio de Escal-
quencs, gerente vices vicarii Tholosani, &
cum consulibus Tholosanis, accédantes ad
domos ecclesie Tholosane, ubi predictus
archiepiscopus & sui collège consueverant
comorari, cum ipsi non essent in villa Tho-
lose neque eorum copiam habere posse-
mus, in presencia bonorum viroruiii &
etiam canonicorum ejusdem ecclesie, ad
sedem apostolicam appellavimus sub hac
forma :
Quoniam appellationis remedium nosci-
co\.'iy4 tur adiaventum ad tuendum eoS, qui ab
aliquibus credunt vel senciunt se gravari,
idcirco ego P. de Landrevilla miles, senes-
callus Tholosanus & Albiensis, & ego Guil-
lelmus de Escalquencs, tenens locum vicarii
Tholose, & nos consules urbis & suburbii
Tholose, sencientes & timentes nos multi-
pliciter agravari & in jure nostro diininui
a venerabili pâtre domino M., archiepis-
scopo Narbonensi & a domino episcopo
Magalonensi & a religioso viro priore de
Neraco, coUegis dicti domini archiepi-
scopi, eo quia cominantur nobis iios exco-
municare !k civitatem Tholosanam & ter-
ram domini comitis subponere interdicto
& alia gravamina inferre, nisi tantum tra-
damus eis de bonis mobilibus episcopatus
venerabilis patris domini R., Dei gratia epi-
scopi Tholosani, quot sufficiant ipsis pro
satisfactione sumptuum factorum occasione
inquisitionis impetrate contra ipsum domi-
num episcopum Tholosanum, & etiam fa-
ciendorum, & hoc occasione quarumdam
litterarum, quas dicunt se optinuisse a do-
mino papa super facto dictarum expensa-
rum, in quibus quidem litteris nulla fit
mentio de recusationibus & appellationi-
bus & aliis exceptionibus, factis & pro-
positis per parteiu dicti domini episcopi
Tholosani coram ipsis ante inipetrationem
litterarum optentarum super expensis. In
quarum etiam prosecutione in presencia-
rum idem dominus cpiscopus existit, ])rout
dicebatur publiée in terra & pars domini
episcopi per publica instrumenta offerebat
se probaturam coram nobis. Nec etiam sit
processum nec appareat processum fuisse
contra dictum dominum episcopum Tho-
losanum & partem ipsius super facto ex-
pensarum, prout deberet fieri de jure, an-
tequam haberetur recursus ad brachium
seculare, quare locum nonhabet invocatio
brachii secularis. Et nos super mandate,
nobis directo a domino papa, ex predictis
rationibus proponamus nos excusare pê-
nes ipsum & exhonerare nos a mandate
suo super facto dictarum expensarum &
ipsum consulere super predictis, maxime
cum pars domini episcopi proposuerit co-
ram nobis, quod appellationes & recusa-
tiones per partem suam fuerint lecte & re-
citate coram domino papa, & quod ipse
super ipsis dederit & concesserit eidem
domino episcopo auditorem : ad que fa-
cienda dictus domi«us archiepiscopus &
collège ipsius noluerunt nobis tempus nec
dilationem concédera congruentem. Ex
predictis gravaminihus nobis illatis & co-
minatis, & aliis que possent nobis inferri
& cominari, pro nobis & coherentibus no-
bis & fautoribus, & pro curiis nostris &
omnibus ibidem manentibus & pro nostris
consiliariis omnibus & familiis nostris &
pro omnibus hominibus civitatis Tholose
& suburbii & tocius diocesis Tholosane
& senescallie Tholosane & Albiensis &
tocius terre comitatus Tholosani, ad do-
minum papam in scriptis appellamus, nos
& nostra & coadju tores nostros & fauto-
res & omnes homines civitatis Tholose 8f
senescallie & civitatem Tholose & senes-
calliam Tholosanam & Albiensem & totam
terràm domini comitis sub ejus protec-
tione poaentes. Quam appeliationem faci^
mus coram bonis viris & ydoneis, cum co-
piam domini archiepiscopi & colleg[ar]uiii
suarum (sic) ad preseus habere non possi-
mus, protestantes nos factures & opla-
tures dictam appeliationem coram ipso
domino archiepiscopo & coUegis suis pre-
dictis, cum copiam habere poterimus eo-
rumdem, 8c appellationes cum instancia
petituros, & iterum cum instancia petitu-
ros. Hanc autem appeliationem facimus.
An
r264
An
1264
1041
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1542
persisfenfes nichilhomiiius in appellatione sum fore per privilegium super hoc jam
seu appellationibus, quas alias fecimus obtentum, Unde suppliciter petimus ut sta-
coram bonis viris temporibus retroactis, tiitum ipsum veliiis, si placet, totaliter re-
quas nunc etiam renovamus & de novo vocare vel saltim taiiter moderare, quod
propouimus.
5lO.
Supplique d'Alfonse de Poitiers au
pape Urbain IV \
nobis aut nostris vel terre nostre non pos-
sit pretextu ipsius statuti aliquod preju-
dicium iiiposterum generari, tantum super
hocvesfri graciam facientes, quod per hec
& alla grata bénéficia, que nobis duxeritis
indulgenda, de devotis efficiamur devocio-
res & pronipciores ad quecumque vestra
beneplacita & mandata. Datum die lune
post testum sancti Luce evuangeliste.
An
1264
An
1264
21
octobre.
DOMINO PAPE SUPER STATUTO
SANCTISSIMO in Christo patri ac domino
Urbano, Dei gratia summo pontifici,
Alfonsus, filius régis Francie, comas Pic-
tavie & Tholose, salutem & cum débita
reverencia devota pedum oscula beatorum.
Nuperad vesfre sancti tatis presentiam nun-
cios nostros misisse recolimus pro qui-
busdam nostris peticionibus exhibendis,
quos, sicut iidem nobis retulerunt, hono-
rifice recepistis, & eisdem petitionibus pro
magna parte gratum prebuistis assensum,
unde vestra majestati ad eas, quas possu-
mus, gratiarum assurgimus actiones. Sane
quia dictis referentibus nuntiis, intellexi-
mus vos dixisse, quod si quid deesset in
concessis a vobisgraciis, libenti anime sup-
pleretis, jperamus eciam favorem apostoli-
cum nobis favorabililer exibendum, sicut
ténor nobis misse littere vestre clause mel*
lita verborum dulcedine redundantis in-
nucbat, quam leti recipimus& intelleximus
diligenfer. Hinc est quod sanctitati vestre
supplicaiidum duximus, ex affectu quam
possumus ampliort, quatinus duas peti-
ciones nostras vobis per latorem presen-
tiunt exhibendas, presertini super statuto
edito in provinciali Burdegalcnsi concilio,
ciuod nobis 8t terre nostre non mediocriter
prejudiciale fore dignoscitur, & de censu-
ris pariter dignemini ad exaudicionis gra-
tiam admittere. Non enim satis sufficieiiter
videtur aliquibus nobis cautum vel provi-
' L.Tt. 10918, 0" 26 T". A la suite plusieurs let-
tres pour le même objet à divers cardinaux & di-
gnitaires de ia cour romaine.
5u. — CCCL
Procédures des inquisiteurs contre
Roger IV, comte de Foix, 6- son
appel au Saint-Siège'.
N
OVERINT univers! presentem paginam lîdorîg.
■nspecturi seu etiani audituri, quod
col. 575.
An
1264
An
î 264
8dc-
cum dominus Rogerius, Dei gratia cornes
Fuxi & vicecomes Castriboni , existeret
apud Mazerlas in aula sua, venit quidam
puer, dicens & asscrens se esse nuiitium Sdécem-
. , bre.
fratrisStephani deVasfino inquisitoris Car-
cassone, qui nuntius ex parte predicti Ste-
phanl predicto domino comiti quandam
clausam litteram preseiitavit, cujus ténor
talis est :
Nobili vire & in Christo sibi dilecfo, do-
mino Hogerio, Dei gratia comiti Fuxensi,
frater Stephanus de Vastino, de ordine
fratrum Predicatorum, inquisitor heretice cëmbic
pravitatis in provincia Narboneiisi, excep-
tis terris viri nobilis A. comitis Tholosani,
authoritato apostolica deputatiis, salutem
in filio Virginis gloriose. Cum nos pro ex-
peditione quoruradam negotiorura inqui-
sitionis nobis commisse, accessissemus per-
sonaliter apud Fu.xum, 8c Petro Andrée
bajulo vestro de Fuxo,quem de heresi sus-
pectum non immerito habebamus, ut ad
nos in domo canonicorum Fuxensium per-
sonaliter veniret, per nostros spéciales
' Châtenu de Foix, ciisse 3i. [Doat, vol. 172,
An
1264
1543
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1^44
nuntios mandassemus, & ipse mandatum
nostrum, imo verius apostolicum cotitem-
nens, coram nobis noluit comparere, sed
tanqiiam inobediens & maie sibi coiiscius
aufugit in cumulum sue culpe, nobilita-
tem vestram requirimus & rogamus, & salva
nobilitate, authoritate apostolica, qua fun-
gimur in hac parte, & ex parte régis Fran-
cie vobis mandamus, firmiter & districte
Pelegrini prioris Bolbone, fratris B. Lau-
reti, fratris Castelloni ordinis Cistercien-
sis, & Guilhelmi Cath militis de Arsyncho
& mei Arnaldi Cicredi, notarii public! Sa-
vartesii, qui hec omnia in publicani for-
mam redegi & scripsi hoc publicum ins-
trumentum, anno Domini M°CC°LX°lV°,vr
idus decembris.
Cum appellationis remedium adinven-
An
1264
Éd.orig.
t. III.
col. 576.
precipimus, quatenus, sicut carius diligitis tum est in relevamen & subsidium oppres-
vos & vestra, dictum Petrum Andrée de
heresi suspectum & pro heresi fugitivum
capi faciatis, & ipsum captum apud carce-
rera nobis sine more dispendio transmit-
tatis, cum ipse nondum multum se a terra
vestra potuit elongasse, taliter super hoc
vos habentes, ut zelum quod habetis ad fidei
negotium quod gerimus ostendatis,& quod
sorum & ut malitiis hominum obvietur,
idcirco nos Rogerius, Dei gratia cornes
Fuxensis & vicecomes Castriboni, sentien-
tes & evidentissime cognoscentes nos &
nonnullos homines uostros ac terram nos.
tram multipliciter, enormiter & intolera-
biliter aggravari a vobis, fratre Stéphane de
Vastino, inquisitore heretice pravitatis in
An
1 264
12 dé-
cembre.
ipsum puro corde videamini diligere & am- provincia Narbonensi, ut dicitur, deputato,
plecti, & nos contra vos propter hoc pro- ex infrascriptis gravaminibus & aliis, que
cedere non possimus. Datum apud Mira- suo loco & tempore proponemus viva voce
piscem, die lune postfestumsancti Nicolai. & in scriptis, ad sedem apostolicam ap-
Ad quam litteram predictam dictus do- pellamus, apostolos cum iterata instantia
minus cornes respondit in hune modum : postulantes. Hec autem in parte sunt gra-
Rogerius, Dei gratia cornes Fuxensis & vamina, que nobis & hominibus nostris no-
vicecomes Castriboni, religiosovirovenera- viter intulistis. Inprimis quod cum castel-
bili & discreto, fratri Stephano de Vastino,
de ordine fratrum Predicatorum, inquisi-
tori heretice pravitatis in provincia Narbo-
nensi, salutem & reverentiam cmnimodam
cum honore. De reverenda discretione ves-
lano Montisregalis &: aliis consociis suis
villam nostram de Fuxo, nobis omnino
insciis & irrequisitis, invasistis, capiendo
ibidem & cap tum abducendoRamundum An-
drée hominem nostrum, qui nunquam per
tra quamplurimum admiramur, quod non vos vel aliquos alios inquisitores fuerat
scripsistis nobis, si aliquem de terra nostra
capere volebatis, cum nos quecumque no-
bis mandavissetis, vobis, si possemus, om-
nimodemisissemus, & jam mandavimus ba-
julis nostris, ut vobis obediant quantum
notatus de heresi vel conventus seu accu-
satus aut etiam monitus vel citatus, imo
reputatur communiter & creditur esse ca-
tholicus fidelis & homo testimonii boni
& talis qui numquam fuit de heresi impe-
possint. Unde facimus vobis sciri, quod nos titus. Item in ma.vimum gravamen & peri-
mandabimus universis hominibus terre nos-
tre, ut postulent & peragrent & ipsum, si
potuerint invenire, captum retineant. Et
statim cum ipsum habere possimus, vobis
jurabimus destinare, scientes pro certo,
quod si nos essemus sani, eundem perso-
naliter perquireremus, & faciemus incon-
tinenti cum sani fuerimus. Credimus vere,
quod quidquid nostris mandavistis, secun-
dum posse libentissime compleverunt. Da-
tum Mazeriis, die lune post festum Sancti
Nicolai.
Que omnia predicta facta & responsa
fuerunt in presentia & fe.^itimonio fratris
culum nostrum & nostrorum, plura man-
data, monitiones & requisitiones contra
jus & omnimodam equitatem ac debitum
ciirsum inquisitionis & hactenus observa-
tum in provincia Narbonensi, nobis & nos-
tris fecistis & quotidie de die in diem fa-
cere non cessatis, duras comminationes &
fulminationes addendo. Item cum nos &
nostrum locum tenentes in tota terra & dis-
trictu nostro, vobis & aliis locuni vestrum
tenentibus in omnibus mandatis, monitio-
nibus & requisitionibus, justis vel volun-
tariis, semper sine deffectu obedientfS
fuerimus nec in aliquo négligentes aut
An
1264
i:>4J
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1546
remissi, vos pro vestre libito voluntatis,
contra jus & omnimodam rationem, homi-
nes armatos, exercitu congregato, in ter-
rain nostram iiitromittitis quando placet
& intromisistis vel intromitti per familiani
vestram fecistis, & noiinuUos spéciales ini-
micos nostros, uobis & omnibus nostris
insciis & irrequisitis, in depressionem ju-
risdictionis nostre vel vérins exheredatio-
nem nostram & desolationem seu destruc-
tionem totius terre nostre. Item quod
noviter nos fecistis moneri, utPetrum An-
drée fugitivum pro heresi, qui jam ante
tempus monitionis aufugerat culpa illo-
rum, qui vobiscum erant & eum quem te-
nebant retinere noluerunt nec nostris qui
présentes aderant mandare, ut caperent
vel retinerent eundem, vobis captum apud
Carcassonam mittamus modo, cum nusquam
in tota terra nostra diligenter disquisitus
reperiri possit. Et tamen cum palam & ma-
nifestissime longo tempore terram nos-
Éd.orig.
t. III,
col. J77.
solitum cursum & officium inquisitionis,
8c etiam cum nos & nostrum locum te-
nentes in terra nostra parati simus &
fuerimus & prompti ac voluntarii man-
datis vestris & predecessorum vestrorum
justis vel etiam voluntariis affectuosis-
sifne obedire. Item quod cum nos misis-
semus ad vos apud Carcassonam nuntium
nostrum specialem seu procuratorem, ad
référendum vobis & exponendum grava-
mina & prejudicia plura, que vos intule-
ratis nobis & inferre nuUatenus cessabatis
nobis & quibusdam hominibus nostris &
terre nostre, ut ea placeret vobis revocari
& etiam emendari. Super quibus a nuntio
seu procuratore nostro humiliter requisi-
tus, vestre non placuit voluntati revocari
vel etiam emendari, imo expost facto alia
plura cumulande, gravamina gravaminibus
addidistis, nulla previa ratione, que suo
loco & tempore proponemus. Item quod
cum nuntius vester, castellanus Montisre-
An
1264
tram habitaverit & eramus potentes de eo, galis, a parte vestra nobis precepta & mo-
nihilhomiuus nobis non mandastis de eo nitiones fecisset, salva vestri reverentia,
capiendo Vel retinendo vel etiam alicui voluntarias & non justas, que licet talia
locum nostrum tenenti, & tamen modo nisi essent, nos obtulissemus pro posse nostro
eum vobis sine more dispendio, quod est impleturos, petentes nobis fieri copiam
impossibile, captum mittamus, in vestra dicte monitionis & precepti, ipse castel-
littera nobis directa vos asseritis contra nos
durissime processurum. Item quod fines
mandati 8c jurisdictionis vestre seu minis-
terii, in grave prejudicium nostrum 8t
enormem lesionem 8c vexationem subdito-
riim nostrorum, quoad personas plurium,
qui in nuUo vobis subsunt, 8c loca ac qua-
litatem negotiorum omnino ad vos imper-
tinentium, voluntario 8c immoderato af-
fecta nobis 8c nostris nocendi, minus juste
excessistis, 8c de die in diem excedere non
cessatis. Item quia, nobis irrequisitis ac
insciis & non monilis, 8c tenentibus locum
nostrum bajulis 8c aliis ibidem existenti-
bus, pluries inimicos nostros 8c terre nos-
tre cum complicibus suis pluribus ad ter-
ram nostram transmisistis cum strepitu 8c
violentia, qui quosdam milites nostros
cum violentia 8c tumultu capiebant 8c se-
cum captos abducebant, 8c terram nos-
tram 8c nonnuUas villas nostras nihilo-
minus invadebant, in nostrum dedecus,
prejudicium 8c gravamen immensum, quod
fieri non débet, maxime cum sit contra
lanus nobis dare seu tradere fotaliter recu-
savit, in captionem nostram, prejudicium
8c gravamen. Ex premissis igitur gravami-
nibus 8c aliis pluribus suo loco 8c tempore
proponendis, modo quo supra expressum
est ad sedem apostolicam appellamus, pré-
cédentes appellationes jam a nobis 8c con-
sociis nostris interpositas confirmantes,
supponentes nos 8c totam terram nostram,
honiines nostros, valitores, coadjutores 8c
deffensores sub protectione 8c deffensione
apostolice sedis. Non autem obligamus nos
ad probanda omnia gravamina supradicta,
sed ad ea que sufficiant ex predictis. Facta
est hec appellatio in presentia 8c testimo-
nio fratris Peregrini prioris Bolbone, fra-
tris Giraldi, d'enAymes, fratris Bernardi
Laureti 8c fratris Castellionis, ordinis Cis-
terciensis, Garsie Arnaldi de Castrover-
duno militis, Guillelmi de Scossia, Arnaldi
Sicredi notarii publici Savartesii 8c mei
Boneti David, publici Appamiensis notarii,
qui banc cartam scripsi pridie idus decem-
bris, anno Domini M°CC°LX''IV'', régnante
An
1264
1047
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1548
Ludovico rege, & Raimuiido episcopo To-
lose.
CCCLI
An
1265
26
Kvrier.
preseiifibus & fufuris hanc paginam ins-
pecturis sive aiidituris, quod dominus Ro-
gerius Bernardi, Dei gratia cornes Fuxi &
vicecomes Castriboni, de volunfate & as-
sensu expresse domini Amanevi de Arnia-
niaco, archiepiscopi Auxitani, & dominî
Ariialdi Garsie, abbafis Mansiasilis, tuto-
Extraîts de quelques actes touchant rum ejusdem domini comitis, ut ibi dictum
fuit, juravit super sancta Dei Evangelia
pariagium & fidelitatem domino Rogerio
Isarni, in persona domini Lupi de Fuxo
absentis, & domino Arnaldo de Marcafaba,
pro se & pro domino Bernardo de Bel-
lomonte, filio quondam domini Guillermi
Atonis, & domino Bertrando de Villa-
Roger-Bernard, comte de Foïx^
OTOM sit cunctis, quod cum Adema-
us de Sancto Saturnine, canonicus,
Éd.orig.
t. 111,
col. 578.
cellararius & syndicus monasterii Sancti
Antonini Appamiarum, existeret in eccle-
sia Mercatali Appamiarum, coram venera-
bilibus patribus & dominis A. Dei gratia
archiepiscopo Auxitano, Ramundo epi-
scopo Tolosano, Bernardo episcopo Con-
venarum , & nobiiibus viris domino de
Cardona, domino Rogerio Bernardi, comité
Fuxi per Dei gratiam & vicecomite Castri-
boni, & domino E. comité Bigorre, &
domino Aymerico de Narbona, domino A.
abbate Mansiasilis, & pluribus aliis viris
muro, filio domini Bernardi de Bellomonte,
& domino Gaudino de Corbarino, domi-
nis castri de Savarduno, & nobiiibus viris
ejusdem castri, videlicet domino Roge-
rio Isarno & domino Sicardo de Mira-
monte, domino Ralmundo de Cantesio,
Arnaldo de Gaudino, Guillermo Jordano
de Liciaco, Arnaldo de Campranhano,
Guillermo de Mizento, Bernardo Corbaco,
religiosis, clericis, militibus, & universo Raimundo Saqueti, Sicardo de Liciaco,
populo ville Appamiarum, idem Adema- Arnaldo de Maurnhaco, Guillermo Petro
rius, cellararius sive syndicus, nomine sui de Podio Auriolo, Poncio de Sancto Mau-
monasterii requisivit dictum dominum co- rino, Petro de Bordis, Dozoni de Aura,
mitem Fuxi, quod redderet sibi castrum Guillermo de Forcia, Sausanemio de No-
ville Appamiarum & omnia alla jura que gareda, Bertrando de Noiaco, Rogerio de
dominus Rogerius pater ejus, quondam co- Montelauro , & aliis probis hominibus
mes Fuxensis, tenuerat in villa Appamia-
rum. Qua requisitione facta, dominus A.,
Dei gratia abbas Mansiasilis, qui assiste-
bat ipsi domino comiti, surrexit pedes &
ejus loci, videlicet Micbaeli Hugonis, Guil-
lermo Hugonis, magistro Guillermo de
Mazeriis, Petro de Castanhaco, Guillermo
Radulfo, Guillermo de Puteo, Arnaldo Ca-
dixit : Dominus cornes, qui hic est, reddit ballo, Petro Hugoni, Bernardo Pontone-
& restituit vobis libère & absolute & ab- rio, Bernardo Caballo, Bernardo Valenti,
sque omni confradictione castrum hujus Petro Fabro, Arnaldo de Oneo, Arnaldo
ville, furnos, molendina, &c. Sunt testes Gauterio & omnibus aliis hominibus pre-
magister Atho officialis Appamiarum, ma- dictis, castro de Savarduno & toti univer-
gister B. de Sancto Lupo, &c. Acta fuerunt sitati ejusdem castri de Savarduno, quod
hec in crastina die post sepulturam pre- ipse dominus cornes tenebit & observabit
An
1 265
8 mar..
dicti domini Rogerii, quondam comitis
Fuxi, scilicet die jovis post f'estum beati
Mathie apostoli. Et die mercurii prece-
denti corpus dicti domini comitis quon-
dam Fuxi fuit traditum sépulture, in anno
Incarnationis Christi MCCLXIV.
H. In' Christi nomine. Notum sit cunctis
' Archives cle l'église de Pnmiers.
* Château de Foix, caisse 7. [Doat, V. 172, C" 116.]
& custodiet & deffendet fideliter omnes
consuetudines castri Savarduni, novas &
veteres, & termines novos , antiques &
omnes libertates ejusdem castri & totius
dominatienis ejusdem castri, & predicto
domino Rogerio Isarno In persona domini
Lupi de Fuxo absentis & domino Arnaldo
de Marchafabba, pro se & pro dicto ne-
pote suo domino Bernardo de Bellomonte,
& domino Bertrando de Vlllamuro & do-
An
ii65
An
1265
1^49
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
mino Gaudino de Corbar'mo & omnibus ausus vos seu aliqiiem vestriim aiit aliqua
nobilibus viris & probis honiinibus supe- bona vestra in aliqiio loco dominationis &
rius noininatis,& toti iinivcrsitati ejusdem jiirisdiclioiiis nostre invadere, capere, de-
castri de Savardiino, présent! & future, tinere, marchare, offendere vel gravare
universis hominibus habitantibus in dicto aut etiam pignorare, culpa, crimine seu
Castro de Savarduno & in universis perti- debito aliène, nisi vos seu aliquis vestrum
tentiis & dominatione ejusdem castri. Et principales fueritis debitores vel fidejus-
erit idem dominus cornes bonus & fidelis sores pro aliis constituti, nec etiam in hiis
& legalis dominus, dum portiones domino- casibus, nisi prius in vobis fatica inventa
rum quondam Pétri deVillamuro, Guil- fiierit de directo. Mandantes vicariis, ba-
lermi Bernard! de Astnava,Guillermi Atho- julis, curiis, paciariis & universis aliis
nis de Villamuro dictus dominus comes
tenuerit, salva tamen sua superiori domi-
natione. Hujus rei sunt testes Raimundus
Martinus, Poncius Gauterius, Guillermus
Geita, Faber de Braciaco, Bernardus d'A-
valha, Petrus Sabaterius, Bonetus Martini,
officialibus & subditis nostris, quod pre-
dictum guidaticum nostrum firmum ha-
beant & observent & faciant ab omnibus
iiiviolabiliter observari, & non contrave-
niant nec aliquem contravenire permit-
tant aliquo modo vel aliqua ratione, imo
Petrus Magister, Bernardus Fuiminus, Rai- vos & quemlibet vestrum ubique manute-
mundus Textor, Bernardus Faber, & Ber- néant & deffendant, vobis tamen facienti-
nardusSabaterius,publicus notariusSavar- bus querelantibus de vobis justicie com-
duni, qui hanc cartam scripsit VIII idus plementum. Quicumque autem contra hoc
martii,anno DominiWcCLxnv'', régnante guidaticum nostrum venire presumpserit,
Lodovico rege Francorum, Alfonso comité iram & indignationem nostram & penam
Tholosano & Raimundo episcopo.
5i3.
quingentorum Morbertinorum se noverit
incursurum, dampno vobis seu alicui ves-
trum illato primitus plenarie restituto.
Datum apud 01ms, kalendis augusti, anno
Domini m<'cc°lx° quinto.
An
1205
An
1265
" aoûr
Exemption de péage 6* lettres de sau-
vegarde de Jacme I, roi d'Aragon,
pour les habitants de Foix' .
NOVERINT univers! quod nos Jacobus,
De! grafia rex Aragonie, Majorica-
rum & Valencie, comes Barchelonie &
Urgelli & dominus Montispessulani, reci-
pimus & constituimus in nostra protec-
tione, custodia, comenda & guidatico spé-
cial! vos universos & singulos homines de
Foix, présentes 8: futures, cum rébus, mer-
cibus & aliis bonis vestris, mobilibus &
imm'obilibus, habitis & habendis, in eundo,
stando & redeundo per omnia loca reg-
norum, terrarum, dominationis & jurisdic-
tionis nostre, per terram videlicet, mare,
stagnum & quamlibet aquam dulcem, ita
quod nullus de nostri gratia confidens sit
' Original jadis scellé; archives municipales de
Foix, série AA.
514.
CCCLII
Accord entre le roi &- Vêvêque de
Mende , touchant la vicomte de
Grèves ou de Gévaudan' .
UNIVERSIS présentes litteras inspecturis icd.o.ig.
Odilo, divina permissione Gaballitano- '; 'i'.',
rum episcopus, salutem. Noveritis quod,
cum esset contencio inter excellentissi- ,
mum dominum nostrum Ludovicum, De! 1265
gratia Francorum regem ex una parte, & de
nos, tam nomine nostro quam ecclesie
nostre Mimatensis, ex altéra super castre
de Gredona & pertinenciis ejusdem ac
eciam super vicecomitatu de Gredona, vi-
delicet super castre de Marologio, castre lîd.oii!,.
de Mouterodato, quarta parte castri de
ccm-
brc.
t. m:
col. 571).
legistfam cur'iae Frinciae. [11. xxxa, f 55 a.]
An
■ 26a
i55i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i55:
Petra, dominio & omnibus que idem do-
minus Rex habet apuJ Cheriacum, feudo
seu domanio Montisferrandi, villa de Ca-
nonica cum omnibus pertinentiis suis &
feudis & districtibus , Castro Sancti Ste-
phani juxta Canonicam, Castro de Noga-
reto, de Baldasse, de Genebrier, medie-
tate castri de Montejuzeu, quam tenet
Petrus de Montejuzeu ab ipso domino
Rege, feudo de Caniliaco, & omnibus feu-
dis, juribus, districtibus & aliis ad dicta
loca & castra pertinentibus; tandem nos
dictas episcopus omnia predicta, pro no-
bis & ecclesia nostra & capitulo nostro, a
quo habebamus spéciale mandatum compo-
nendi cum domino Rege, quitavimus sibi &
heredibus seu successoribus suis in per-
petuum castrum de Gredona cum suis per-
tinenciis, vicecomitatum predictum, qui
consistit in predictis, cum feudis, doma-
niis & aliis pertinentibus ad loca predicta.
Item quitavimus sibi & heredibus seu suc-
cessoribus suis, pro nobis & ecclesia nos-
tra, per dicfam compositionem, terram que
fuit Pétri Bermondi qucndam militis, sci-
licet castrum Sancti Stephani de Valle-
francisca & partem castri de Calberta,
quam habuit dominus Rex a Bermondo de
Sumidrio, nichil retinentes nobis vel ec-
clesia nostre in premissis, homagium vel
aliud : sed omne jus, si quod habebamus
in predictis, pro nobis & ecclesia nostra
sibi cessimus. Dictus vero dominus Rex
per dictam compositionem quitavit in per-
petuum nobis & successoribus nostris epi-
scopis Mimatensibus, qui pro temporefue-
rint, feudum de Duobus Canibus, feudum
de Vabres ^& illud quod milites de Mon-
tebruno recognoverunt se tenere in feo-
dum a domino Rege in mandamento pre-
dicti castri, mansum de Pompidor, de
Fraiseneto, mansum de Serra & medieta-
tem feudi castri de Fontanhilis & Sancti
Juliani & granchiam Bertrandi Yterii, que
vocatur la Clausa, que est de patrimonio
nostro, & hec omnia quitavit nobis, quod
ea habeamus pleno jure, dominio, juris-
diccione & districtu, que dominus Rex ha-
bet in eis. Tenetur etiam assidere nobis
bona fide in dominio suo, in locis compe-
tentibus proximioribus terre nostre, in
mansis tamen & terra plana, cum dominio,
justifia, jurisdiccione & districtu, que
habet ibidem, ita quod dominium, justi-
cia, jurisdiccio rationabiliter estimentur &
computentur in dicta assisia sexaginta li-
bratarum Turonensium annui redditus. De
quibus assidebit nobis in terris seu reddi-
tibus, sicut supradictum est, quadraginta
libratasTur. & alias viginti lib. Tur. in me-
dietate pedagii, quam habet dominus Rex
apud Mimatam. Non vult tamen dominus
Rex, quod per hanc compositionem privi-
légie nostro, quod habemus a felicis recor-
dationis Ludovico rege, proavo suo, & ab
ipso renovato in aliquo derogetur, nec
etiam quod cursus monete nostre, si quam
habemus, impediatur in tota diocesi supra-
dicta. Quod ut ratum & stabile permaneat
infuturum, présentes litteras sigilli nostri
fecimus irapressione muniri. Actuni Pari-
sius, anno Domini m°cc"LX'' quinto, mense
decembri.
5i5.
Mémoire présenté par les habitants
de Toulouse au comte Alfonse' .
ARTICULI CIVIUM THOLOSANORUM
EXCELLENTISSIMO domino SUO Alfonso,
comiti Pictavie & Tholosano, Duran-
dus de Sancto Barcio & Arnaldus de Es-
carquencis, capitularii urbis & suburbii
Tholose, pro se & suis coUegis in eodem
capitulatu, de consilio consiliatorum eo-
rumdem, scilicet domini Pétri de Castro-
novo & domini Raimundi Johannis légiste,
supplicant& petuntseu requirunt nomine
dicte communitatis seu universitatis urbis
& suburbii Tholose, quod placeat donii-
nacioni vestre, quatinus permittatis dicte
universitati seu communitati dicte ville &
suburbii Tholose uti suis libertatibus de-
bitis & consuetis, sicut melius eadem uni-
versitas seu communitas ipsas liberfates &
consuetudines habuit & habere debuit,....
habebat & habere debebat eo tempore quo
' Bibliothèque nationale^ lat. iopi8, f^ 34 r°.
An
1265
Vers
1265
Veri
1265
i553
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i554
vestra excellens domhiacio easdem liberta-
tes & coiisuetudiiies eidem commuiiitati &
universis civibus Tholose presentibus
& futuris per suas patentes litteras lauda-
vit & confirniavit & etiam in perpetuuni
se eidem communitati seu iiniversitati eas-
& diffiniebant omnes causas criminum &
injuriaruni civium Tholose.
Item quod bone memorie dominus Rai-
mundus, quondam cornes Tholose, filius do-
mine regine Johaniie, cum instrumente pu-
blico eidem communitati recognovit, dixit
dem libertates & consuetudines tenere & in veritate asseruit quod totus consula-
promisit & per suos bajulos servari in fu- tus Tholose urbis & suburbii erat & esse
turum voluit & mandavit. Quibus autem debebat in perpetuum in proprietatem &
libertatibus & consuetudinibus dicta uni- possessionem communitafis & universita-
versitas & coramunitas urbis & suburbii, tis urbis Tholose & suburbii, tune presen-
tempore dicte laudacionis & confirmatio- tis & future, & quod in perpetuum, nullius
nis (?) & ante etiam per longa tempor.n,
temporibus videlicet bone memorie domi-
noruni comitum Tholose antecessorum
vestrorum utebatur & uti debebat, subli-
mitati vestre presenti scripto demanda-
mus (?), videlicet :
Quod dicta universitas urbis & suburbii
Tholose ad manum suam habebat & possi-
debat capitulatum vel consulatum dicte ur-
viventis requisito consilio vel consensu,
propria auctoritate & eadem voluntate,
communitas & universitas poterat & debe-
bat eligere, nominare, instituera, creare,
mutare, reducere, faccre & tenere consu-
les in Tholosa in urbe & suburbio, scili-
cet annuatim xxnii viros, medietatem de
urbe & aliaiii medietatem de suburbio, de
qualibet partita duos viros, cum VI partite
bis, & ex parte dicte universitatis seu com- sint in urbe & alie vi partite sint in sub-
nninitatis dicte urbis & suburbii & ex parte urbio, quorum medietas esset majorum &
dicte urbis & suburbii capitularii vel con- aiia medietas esset mediorum, & quod
suies, qui ex parte dicte communitatis ur- quicquid idem dominus cornes tenuerat in
bis & suburbii in dicta urbe & suburbio consulatu & consulibus Tholose urbis &
pro tempore fuerant, circa finem sue admi- suburbii, eligeudo, nominando, instituen-
nistrationis annuaiim alios capitularios do, creando,mutando,reducendo,faciendo.
vel consules de eadem urbe & suburbio
eligebant & creabant & nominabant & in-
stituebant, & eadem communitas sic insti-
tutos, creatos, electos vel nominatos pro
consulibus tenebat & habebat.
Item quod vicarius,quicumque eratTho-
lose, tempore sue novitatis seu ingressus
sui officii, jurabat 8c jurare tenebatur, &
vel alio modo tenuerat dominus cornes
predictus nomine commande pro commu-
nitate & universitate & nomine commu-
nitatis & universitatis ejusdem urbis &
suburbii Tholose & pro eis, & quod idem
dominus cornes nichil ibi tenuerat pro se
ipso nec tenere debebat uUo modo, & si
quid juris ibi habebat idem dominus cornes
sic erat consuetum & usitatum longissimis vel habuerat, totum illud dominus cornes
temporibus, ibidem dictis consulibus for- dicte communitati urbis & suburbii absol
ciam & consilium, & quod universos &
singulos dicte urbis teneretur deffendere
8c protegere intus civitatem 8c suburbium
8c extra in omni loco pro posse suo in
personis 8c rébus eorumdem, 8c quod vic-
carius se tornabat specialiter 8c tornare
debebat seu desistebat 8c desistere debebat
cognicioni consulum ab omni forcia 8c
violencia 8c injuria, si quam faciebat vel
fecerat civibus Tholose 8c alicui eorum-
dem, 8c emendam inde faciebat cognicÏQni
consulum eorumdem.
Item quod consules Tholose de usu an-
tique 8c cousuetudine Tholose audiebant
vit in perpetuum 8c quittavit sine aliquo
retentu, quem ibidem idem dominus cornes
non fecit ullo modo, prout hec omnia in
dicto instrumente publice plenius conti-
nentur.
Item quod omnes homines urbis Tholose
8c suburbii cum omnibus rébus suis erant
8c esse debebant liberi 8c immunes a pres-
tacione pedagiorum 8c leudarum, ratione
libertatum eisdem universis 8c singulis
hominibus dicte urbis 8c suburbii, tune
presentibus 8c futuris, a bone memorie
dominis comitibus Tholose, antecessoribus
vestris, cum publicis instrumentis conces-
Vers
iî65
Vers
1265
i555
PREUVES DE L'HISTOIRE J)E LANGUEDOC,
i556
sarum per totam terram eorumdem donii-
norum comitum Tholose & successoruni
suorum.
Item supplicaiit excelleiitie vestre reve-
rentissime predicti Durandus de Sancto
Barcio & Arnaldus de Esc[iiarqueiicis &
predicti consiliarii, quatinus vobis placera
dignetur, proiit ab antique moris est &
usitatum in Tholosa, quod de bonis in-
cursorum val dampnatorum creditoribus
eorumdem satisfiat.
Item dicunt etiam & asserunt dicti Du-
randus de Sancto Barcio & Arnaldus de
Escarquencis, de consilio dicforuni consi-
liatorum , quod plures alie sunt & erant
libertates ik usus & consuetudines in nrbe
Tholose & suburbio, in quibus uti consue-
vit eadem communitas urbis & suburbii
ultra predictas, quas vobis esset longum
enarrare, super quibus viccarius Tholose
& alii bajuli vestri eamdem communitatem
molestant, contra dictas libertates, usus &
consuetudines multipliciter veniendo.
Item dicunt & asserunt dicti capitulariî
seu consules de consilio dictorum consi-
liatorum, quod si de consuetudine dubite-
tur inter cives vel inter cives & foreuses
super contractibus, in dicta urbe seu sub-
urbio inhitis in causis vel negociis, quod
steturdicto consulum predictorum & quod
super dicta consuetudine & usu dicti con-
sules, qui pro tempore fuerint, cum jura-
verunt in ingressu sue administrationis
dicti consules, requirantur & quod suum
presfitum juramentum in ingressu super
dictis consuetudinibus sufficiat.
Item supplicant dicti capitularii seu con-
sules de consilio dictorum consiliatorum,
quod si ratione monete vestre alique pre-
conizationes fiant in futurum, quod alia
moneta non reciplatur nisi vestra, quod
illi qui receperint in dicta urbe vel sub-
urbio, ad cognicionem consulum predic-
torum qui aliquam monetam nisi vestram
receperint puniantur, cum hoc sit de usu
& consuetudine Tholose.
Item supplicant dicti capitularii seu con-
sules ut supra, quod si aliquem civem,quod
absit, capi contigerit per vicarium vestrum
vel senescallum, quod dictus civis ydoneis
fidejussoribus dimittatur, nisi crimcn no-
torium fuerit vel eclam manifestum.
Item supplicant dicti capitularii seu con-
sules ut supra, quod mandetis per vestras
litteras senescallo Tholose & vicario &
bajulis vestris, quod villas & boerias civium
Tholosanorum super decimis & primiciis
prestandis teneant in eo statu, in quo erant
tempore domini Raimundi, quondam bone
memorie comitis Tholose, qui nunc proxi-
me decessit, & quod placeat dominacioni
& excellencie vestre, quod scribatis dictis
senescallo & vicario, quod permittant dic-
tam universitatem urbis & suburbii uti li-
bère & sine aliqua contradictione consue-
tudinibus & libertatibus supradictis, prout
superius est expressum.
Item supplicant excellencie vestre dicti
capitularii seu consules, scilicet Durandus
de Sancto Barcio & Arnaldus de Esqual-
quencis & dicti consiliarii, quod cum con-
sules suburbii pro se & communitate sub-
urbii infeodaverint vallata seu fossata, ad
predictum suburbium pertinencia, homini-
bus de suburbio, & dicti feodatarii pro dic-
tis consulibus & nomine communitatis
fuerint & sint in possessione longissimo
tempore & vicarius vester turbet feodata-
rios in dicta possessione vel quasi, petunt
& supplicant quod mandetis per vestras
litteras dicto viccario quod a dicta turba-
tione désistât.
Facta inquisitione diligenti a quibusdam
prudentibus viris & fidelibus domini co-
mitis superarticulis, qui super eisdem facti
noticiam habere dicuntur,veritas comperta
est per quam manifeste patet qualiter pe-
titionibus consulum Tholose fuerit res-
pondendum.
In primis ad peticionem de libertatibus
& consuetudiiiibus, quam sub quadam ge-
neralitate faciunt, poterit respondi quod
libertates & consuetudines débitas & ho-
ncstas & bonis moribus non contrarias do-
niinus comes eis observare proponit.
Item ad peticionem, quam faciunt super
electione consulum, responsio : Verum est
quod ab antiqiiis temporibus cum prede-
cessoribus domini comitis tam tempore
pacis quam tempore guerre facta est elec-
tio consulum per ipsos cives, non sub
forma ab eis proposita sed aliter, videli-
cet quod consules exituri de regimine, qui
^'ers
1265
Veri
iï6j
1037
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i558
tune erant viginti quatuor, eligebant qua- Item super articulo de quo dicituresse
tuor consules pro aiino future & illi eli- factum per doniinuni comitem boue memo-
gebant viginti. Pluries auteni facta est elec- rie publicum instrumentum super recog-
tio consulum per dominum comitem. Et eo nicione consuiatus, quem dicunt pertinere
tempore quo dominus Raimundus cornes ad communitatem ville Tholose, responsio ;
bone memorie migravit a seculo, ipse créa- Non creditur quod dictum instrumentum
verat consules qui juxta morem Tholose de consciencia domini comitis bone me-
debebant regere villam per unum annum. morie fuerit factum, sicut in petitione
Et post obitum dicti domini comitis cives
Tholosani consules creatos per dictum co-
mitem expulerunt violenter de consulatu
& de domo comrauni bene per dimidium
annum ante finem sui reginiinis, & priva-
verunt indebite dominum comitem, qui
nunc est, sua possessione vel quasi in qua
consulum continetur, nec in dicto instru-
mente sigillum prefati domini est appen-
sum.
Item super articulo de immunitate pe-
dagiorum responsio bona, ita esse quod
tempore guerre dominus cornes bone me-
morie & multi barones de partibus Tholo-
erat ex facto sui predecessorts, propter sanis concesserunt civibus Tholosanis im-
quod dictas cornes fuit restitutus ad illam munitntem pedagiorum, post pacem vero
possessionem. Unde sicut spoliatio fuit in- factam pedagia sua in statum |iristinuin
justa, sic débet restitutio justa dici, & dicta reduxerunt, & prefatus dominus comes in
restitutio cum magno consilio fuit facta, pacifica possessione perceptionis pedagio-
sicut continetur in ordinatione facta per rum fuit per longum tempus. Et cum dictus
dominum Guidonem Fulcodii, nunc pa- dominus comes esset in partibus Provincie
pam, apud Vaurum de mandate domini magnis & caris & periculosis negociis oc-
Regis & domini comitis recita ta.
Item responsio super juramento vicarii.
Verum est quod de patieucia domini co-
mitis bone memorie juraverunt vicarii
cupatus, cives Tholosani immunitatem dic-
torum pedagiorum violenter usurpaverunt
Se paxeriam ipsius domini comitis valde
utilem & fructuosam, quam habebat apud
consulibus sub certa forma, que scripta Verdunum, in magnum oprobrium ipsius
poterit inveniri, & etiam tempore domini domini comitis destruxerunt , & nichilo-
comitis qui nunc est aliquis vicarius dici-
tur jurasse. Set totum istud dependet de
voluntate domini comitis, quod ex eo apps-
ret quia vicarius preest consulibus secun-
dum ordinationem factam cum magno con-
silio a domino comité, secundum quani
ordinationem a sententiis consulum ad
vicarium appellatur. Et esset ista petitio
contraria ordinationi predicte & litteris
domini comitis patentibus, super hoc des-
tinatis per dominum Guidonem Fulcodii
nunc papam Si alios nuncios.
Item responsio super articulo de au-
dientia criminum, quod si consules audie-
minus per dominum comitem qui nunc est
super dictis pedagiis facta est certa ordi-
natio, cui petitio ista est contraria.
Item super articulo do petitione, ut de
bonis incursorum & dampnatorum credi-
toribus satisfiat, responsio : Justum est 8c
mandatum domini comitis ut iiat Si ista
vult inviolabiliter observari.
Item super articulo de consuetudinibus
Si libertatibus, quas dicunt se habere ul-
tra alias prenominatas, responsum est $u«
pra Si sufficit una responsio.
Item super articulo de consuetudinibus
dubitatis responsio : Faciant consules in
bant qiierimonias criminum Si diffiniebant, scriptis peticionem istam clarius & specia-
hoc erat de patientia domini comitis. Et literSi dominus comes habebit consilium.
quia cogniciones Si difliniciones eorum Et si ipsi super hoc volunt habere specia-
quandoque finem debitiim non habebant, lem gratiam, pétant in scriptis, dominus
fuit ordinatum per dominum comitem, ut comes habebit consilium.
conquerentes super criminibus juxta elec- Item super articulo de moneta domini
tionem conquerentium tam a vicario quam comitis, quam facit apud Tholosam fabbri-
a consulibus audirentur, ad hoc ut contra care, responsio : Mirandum est quia de
malefactores plenius justicia redderetur. moneta domini comitis, que pleao jure ad
Vers
Vers
1205
10
59
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i56o
ipsum pertinet & ad predecessores suos &
semper pertinuit sine cujusquam consor-
cio,volunt consules ordinare, maxime cum
nunquam in regno Francie ab aliquibus
dominis qui monetam habent istiim fuerit
per eorum subditos postulatum.
Item super articulo de petitione quam
faciunt, ne illi qui volunt dare fidejusso-
res ydoneos de parendo juri capiantur vel
capti detineaatur, responsio : Provisum est
super hoc per ordinacionem domini comi-
tis super lioc specialiter factam.
Item super articulo de vallatis suburbii
Tholose responsio : Requiratur vicarius
Tholose qui presens est in curia & si fiât
eis injuria emendetur.
Item super articulo de decimis & pri-
miciis responsio : Propter immoderatas &
inconsuetas exactiones decimarum & pri-
miciarum, que fiunt in comitatu Tholosano
& maxime in dyocesi Tholosana, in qua
specialiter pre ceteris homines domini
comitis gravantur,expedit ut perdominum
comitera provideatur & bonum consilium
habeatur super hoc & consules Tholose
tradant in scriptis & exprimant que sunt
illa gravamina & a quibus gravantur.
ORDINATIO
Super articulo de pedagiis ita offerimus
pro domino comité, quod cives Tholosani
sint immuues a pedagio de proventibus &
exitibus terrarum &vinearum suarumpro-
comitem vel jurisdictionem ipsius allègent
aliquam consuetudinem , eam teneantur
probare secundum quod dictaverit ordo
juris.
Super articulo de criminibus, ita offeri-
mus quod in voluntate conquerencium sit
conqueri vicario vel consulibus Tholo-
sanis.
Vers
1265
5i6.
CCCLIII
Lettre des habïtans de Toulouse
à Aljonse, leur comte ^ ,
ExcELLENTissiMO domino suo, cum
omni honore & reverentia diligendo,
domino Alfonso, filio régis Francie, Dei
gratia comiti Tholose & Pictavie, consules
Tholose urbis & suburbii, sui devotissimi
& fidèles, salutem & seipsos cum subjec-
tionis débite famulatu. Bonorum omnium
elargitor, qui omnia moderatur & régit,
celsitudinem vestrara tanta prerogativa
dotavit, quod nec mens sufficeret medi-
tari nec plene linga posset aliquatenus
indicare quanto corde quantoque desi-
derio omnes Tholosani cives & singuli
majestatem vestram affectant apud se suis
corporels occulis presentialiter intueri.
Ex eo namque sperant firmiter suos adver-
sos status elidi & se foveri in prosperis
priarum, quas habent infra décos Tholose & bonos effici meliores. Sane cum nuper
civitatis, & insuper de omni eo quod defe- predecessores nostri in consulatu cum
retur ad civitatem Tholose ad ususcivium. discreto & sapienti viro domino magisiro
Super articulo de vicario ita offerimus, Guillelmo Ruffi clerico vestro, ad partes
quod vicarius non possit capere aliquem Tholosanas a vobis misso, super quadam
civem Tholose in civitate Tholose, qui summa peccunie ab universitate Tholose
velit dare fidejussores, nisi pro tali facto, graciose vestro dominio tribuenda, coUo-
pro quo debeat amittere vitam vel mem- quium habuerint & tractatum, nos hono-
brum, & tune si continguat illum captum rem vestrum plene in votis gerentes, no-
judicari, consentimus quod judicetur per biles & sapientes viros P. de Castronovo
vicarium & consules. militem & R. de Castronovo burgensem,
Super articulo de probanda consuetu- exhibitores presentium, cives utique Tho-
dine, quod si cives Tholose habent inter
se causam & dubitetur de consuetudine
aliqua inter eos, quod possit probari per
juramentum consulum, dum tamen id fue-
rit obtentum, ut ipsi asserunt, in dicta ci-
vitate ab antiquo. Si vero contra dominum
losanos & nostros consiliarios, super dicto
tractatu & pro vestra fovenda gratia &
augenda ad culmen vestri dominii, duxi-
' Trésor des chartes; Toulouse,
[Original scellé, J. 3o8.]
Ed.orig.
t.UI,
col. 57g.
An
1266
24 mai.
Éd.orî;:.
l.lll.
col. 58o.
sac 4, n. 76.
An
1266
l56l
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i56:
m
mus destinandos, quos ad ea & etiam ad senescallo Tholose seu alii, si quem ide
audiendam vestram responsionem benig- dominus cornes ad receptionem hiijusmodi
nam, ad quam faciendam nostris anteces- pecunie duxerit deputandum, hiis terminis,
soribus super quibusdam supplicationibus videlicet duo milia librarum infra octabas
ab eis factis parlamentum proximum ter- instantis Pasche, & duo milia librarum
minum, ut intelleximus, assignastis, nos- infra octabas nativitatis Johannîs Baptiste
tros certes nuncios & procuratores cons- immédiate sequentes,& duo milia librarum
tituimus & etiam ordinamus, dantes & infra octabas omnium Sanctorum proximo
concedentes eisdem super predictis pie
nam & liberam potestatem, ratum & fir-
mum habentes quicquid cum ipsis vel per
ipsos super premissis actum fuerit, dic-
tum vel etiam ordinatum , quibus vestra
credat serenitas sicut nobis. Hinc est quod
magnificencie vestre bumiles supplicamus,
quatinus ipsos recipiatis bénigne, vestrum
favorem & vestram gratiam eisdem & no-
bis taliter ostendentes, quod ex eo tocius
subséquentes. Et ad hec firmiter atten-
denda & adimplenda, nos & bona nostra
mobilia & immobilia a se moventia, ubi-
cumque existencia, expresse & specia-
liter obligamus. Actum anno Domini
M'CCKXOVl".
Alfonsus, universis, &c. Cum dilecti &
fidèles nostri consules& commun) tas urbis
& suburbii Tholose ex mera liberalitate &
dono gratuito subventionem gratiosam no-
universitatis Tholose devotionis affectus bis fecerint usque ad summam sex milium
suscipiat incrementum. In cujus rei firnii- librarum Turonensium, de quibus tenemus
tatem, nos consules antedicti sigillum, que nos plenarie pro pagatis, nos subventionem
ufimur in consulatu, presentibus litteris hujusmodi profitemur ab eisdem gratis &
duximus apponendum. Datum Tholose, liberaliter nobis facfam, nec volumus seu
intendimus nomine focagii vel promis-
sionis ab eis nobis facte super eodem vel
cujuscumque alterius servitutis nunc vel
in posterum occasione dicte subventionis,
spontanée ab eisdem facte, ipsis prejudi-
r cium generari.
017. **
nono kalend. junii, anno Domini M''CC°LX°
sexto.
An
\z66
An
1266
Payement du fouage par la commu-
nauté de Toulouse.
(1266 -1267)
I. Forma non sigillaia litterarum communitatis
Tholose '.
UNIVERSIS présentes litteras inspecturis,
consules & communitas urbis & su-
burbii Tholose, salutem. Optantes illustrem
viriim karissimum dominum nostrum, qui-
bus commode possunius, munificencia &
honore nobis reddere favorabilem & benig-
num, non coacti, set spontanea voluntate,
gratis & liberaliter eidem subventionem
fecimus peccuniariam & donum usque ad
summam sex milium librarum Turonen-
sium, quam proniittimus reddere & solvere
II. Senescallo Tholose & Albiensi super promis-
sione facta pro civibus Tholosanis de vi"' libris
Turonensium '.
Alfonsus, &c. Cum relîgiosi viri fratres
Guillelmus de Monterevelli, inquisitor
heretice pravitatis in partibus Tholosanis,
& Guillelmus Bernardi, ordinis fratrum
Predicatorum, ex parte consulum & com-
munitatis urbis & suburbii Tholose cum
ipsorum litteris palentibus ad nos missi,
pro compositione super focagio seu subsi-
dio vel dono gratuito nobis ab ipsis civibus
promisse nobiscum facienda, promiserint
pro dictis civibus nobis pro predicto foca-
gio vel subsidio seu dono solucionem & sa-
tisfaccionem plenam facere usque ad sum-
mam sex milium librarum Turonensium
hiis terminiis, videlicet duo milia librarum
Turonensium infra octabas Kesurrectionis
An
.267
2 octo-
bre.
Lat. 10918, f" 36 j.
JJ. NXIV':, f" !ii a.
An
1167
i563
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
III. Fratri Guillelmo de Mon<ereve!
i564
doininice nuper preteritas, 8c alia duo nii-
lia librarum ejusdem monete infra octa-
bas nativitatis beati Johannis Baptiste jam
transactas, reliqua duo railia librarum Tu-
ronensium infra instantes octabas omnium
Alfonsus, &c. vire religioso & sibi di-
lecto in Christo fratri Guillelmo de Mon-
terevelli, inquisitori heretice pravitatis, sa-
IV. Consulibus iirbis & siibiirbii Tholose prO
comité".
Alfonsus, &c. Perlecta vestrarum série
m
hoc proponunt facere dicti cives nobis
rescribere curetis per presencium porti-
torem. Datuni dominica post festum beati
Mychaelis, anuo Domini M" duceutesirao
LX° septimo.
quantum ad monetam aliam iramutetur.
Uude vobis mandamus & vos attente requi-
' JJ. Kxivc, f» 54 a.
' Ihid. {" 54 h. — A 1,1 suite, mandement pour
la mèmeaffiir; nu sénéchal deToulouîe.
Aa
.267
1 1 110-
veiiibre
Sanctorum, & superpredictis solucionibus lutem & dilectionem sincerara. Quia super
sic faciendislitteras patentes dictorum con- promissione per vos nobis facta a civibus
gulum & communitatis nobis dare in for- Tholosanis justa (,sic) formam per vos pre-
ma, quam eisdem fratribus tradi in scriptis loqutam, secundum quod in litteris vestris,
fecimus, prout hec omnia in litteris paten- quas psnes nos habemus, plenius contine-
tibus dictorum fratrum sigillisque suis si- tur, necdum, prout condictum fuerat, exti-
gillatis plenius continentur; dictique cives tit negocium effectui mancipatum, super
in solucione facienda duobus primis termi- quo plurimus (.sk) amiramur, discrecioiiem
nis, videlicet infra octabas Resurrectionis vestram rogamiis, quatinus, prout vestre
Domini & infra octabas nativitatis beati congruit honestati, partes vestras interpo-
Johannis Baptiste jam elapsis, uecuon in nere studeatis, quod negocium ipsum finem
tradicione litterarurasuarum super predic- debitum sorciatur, quid super hoc factura
tis solucionibus facienda defecerint, vobis fuerit vel superest faciendum nobis, quam
mandamus, quatinus dictos cives ex parte cito commode poteritis, rescribatis. Datum
iiostra bono modo & curialiter requiratis Parisius, in festo beati Martini hyemalis,
vel requiri faciatis, ut sicut nobis ex parte anno Domini M°CC° LX° VII°.
ipsorum per dictos fratres fuit promissum,
dicta sex milia librarum Turonensium, vi-
delicet quatuor milia de terminis preteri-
tis & duo milia, que ad instantes octabas
omnium Sanctorum debent solvi, pro no-
bis curialiter vobis solvant ad predictas litterarum, in telleximus quod vos illa
octabas iu&tantis lesti omnium Sanctorum, quartam partem focagii, que nobis debe-
ita quod dicta sex milia librarum Turonen- batur ab hominibus villarum & boeriarum,
sium apud Templum Parisius circa quar- infra lo dex Tholose & extra existencium,
tam diem post instantem quindenam om- ad cives Tholose pertinencium , exigere
nium Sanctorum integraliter una cum aliis intenditis & levare. Super quo scire vos vo-
denariis nostris mittere valeatis, cum pre- lumus, quod nostre intencionis non existit
dictis fratribus super hiis nichilominus quod focagium de illa quarta parte per vos
habentes coUoquium & ipsos requirentes, levari debeat ullo modo, sed dumtaxatiii
ut que nobis promiserunt, per dictos cives sufferentia poneretur. Ceterum super eo
faciant adimpleri. Si vero predictam pecu- quod vestra littera mencionem de cambio
nie suramam solverint dicti cives vel taliter faciebat, scire vos volumus quod non est
golvere preparaverint, quod circa quar- nostri propositi seu voluntatis nostre, quod
tam diem post quindenam instantis festi promissio de sex milibus librarum Turo-
omnium Sanctorum apud Templum Pari- nensium nobis facta a vobis vel per fratres
gius per nuncium vestrum vel eorum tota- Guillelmum Bernardi & Guillelmum de
liter possint poni, nullam faciatis eisdem Monterevelli, de ordine fratrum Predica-
super hiis monicionem. Responsionem au- torum, nomine vestro, secundum quod in
tem dictorum civiuiu ik fratrum super hoc ipsorum litteris, quas pênes nos habemus,
& quid inde factum fuerit & quid super plenius continetur, in aliquo miuuatur vel
An
1 267
i3 no-
vembre.
An
i565
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i566
An
I 267
22 ài-
cembri;.
rimus, quatinus de dictis sex milibus libr.
Turon. intègre & sine more dispendio sa-
tisfaciatis senescallo nostro Tholose, ita
quod de eadem quantitate pecunie nostro
nomine teneat se plenarie pro pagato, &
eam infra instans natale Domini possi'
mittere Parisius apud Templum, preser-
tira cum prefixi termini per dictos fratres
nuncios vestros ad solucionem dicte pecu-
nie faciendam sint clapsi, vel si vobis pla-
cuerit, dicta sex milia libr. Turon. infra
instans natale Domini apud Templum Pa-
risius per vestros nuncios transmittatis.
Datum Parisius, dominica post festum beati
Martini hyeraalis, anno Domini m°CC°lx"
septimo.
5i8.
Mandements d'Alfonse de Poitiers
pour diverses affaires d'administra-
tion.
(1267-1270)
I. Littera pntens pro forefactis jiidicum, bajulofuin
& servientum corrigendis '.
A LFONSUS, &c. dilecto & fideli suo senes-
V. Consvilih'.is & communitnti urbis & suburbii
Tholose pro cornue Pictavie & Tholose'.
callo Tholosano salutem & dilectio-
nem. Significamus vobis, quod nos dilectis
&fidelibus nostris Pontio Astoaudi militi &
magistro Odoni de Montoneria commisi-
mus & injunximus, ut ipsi audiant, addis-
AUousus, Sec. Cum nobis per vestras lit- cant & inquirant diligenter de forefactis
teras duxeritis supplicandum , ut super so- judicum, bajulorum, servientum & scripto-
lucione sex milium librarum Turonensium, rum, qui in nostris existunt seu exstiterunt
in quibus nobis tenemini de promissione obsequiis in senescallia Tholosana & Al-
nobis a vobis facta seu nomine vestro, ter- biensi, & eadem forefacta, prout justum
niiiium velimus usque ad instantem purifi- fuerit, faciant emendari. Quare vobis man-
cationis béate Marie virginis prorogare, damus, quatinus eisdem vestrum consilium
vobis de gratia predictani solucionem us- & auxilium ad predicta forefacta facere
que ad predictum terniinum prorogamus, emendari impendatis, quandocumque ab
vobis mandantes quatinus predicta sex mi- ipsis tueritis requisiti. Durent littere iste
lia librarum in puris Turonensibus tota- usque ad instans festum purificationis béate
liter senescallo nostro Tholose nomine Marie virginis. Datum in crastino Resur-
nostro persolvatis, ita quod idem senescal- rectionis domiaice, anno Domini m°cc''lx°
lus dictam summam peccunie per clericum septimo.
suum infra quartam diem post quindenain Similis lîttera missa fuit senescallo Agen-
Purificationis predicte mittere possit Pari- nensi £• Caturcensi super todem, que est in
sius apud Templum, scituri quod nostre quaterno Agennensi,
intentionis seu nostri proporiti non exti-
tit nec existit aliquid revocare seu. detra-
here de gratia, quam vobis fecisse memini-
mus, quantum ad remissifonem] quarte
partis boeriarum, tam infra lo i/ex Tholose
II. Senescallo Tholose & Alblensis pro universi-
tate Fossereti'.
Alfonsus, &c. Ex parte universîtatis Fos-
quam extra existentium, spectantium ])ure sereti nobis est supplicatum, ut quandam
& specialiter ad cives urbis & suburbii Tho-
lose. Cujusmodi remissionem intelligimus
cedere in dictorum civium commune com-
modum & levamen. Datum die jovis ante
natale Domini, anno ejusdem m."cc''lx°vii''.
' JJ. wiV-, {" 5? i- — Lettre du inême jour &
dans les mêmes termes au sénéchal de Toulouse
(f" 58 a).
forestam nostram, sitam prope villam Fos-
serti eisdem tradi ad feudum seu censivam
faceremus. Unde vobis mandamus quatinus
ipsos super hiis, que coram vobis racione
dicte foreste duxerint proponenda, dili-
genter audiatis, & de quantitate dicte fo-
' JJ. xxivc, f" ?«) a.
■ liiA. {" 49 i.
An
1267
18 avril.
An
1267
6 sep-
lembre.
An
1267
i56j
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i568
An
reste & valore & quot arpenta sunt in ea Terre Sancte perquireudos bono modo & '^"''^
& utrum esset utilitas nostra eam dare ad legali & celeriter & in majori quantitate
feudum velcensivam diligenteraddiscentes, quam poteritis, debent vos excitare neces-
tractetis cum eisdem, quantum nobis in sitates Terre Sancte & pium propositum
grossa summa pecunie in introitu & quan- Domini serviendi & fidem Christianam,
tum pro quolibet arpento annui census seu auxiliante Domino, exaltandi, maxime cum
redditus dare vellent, & quid super hiis servicium hujusmodi in proprio corpore
inveneritis & feceritis, nobis circa quin- facere intendamus. Dafum ut precedens.
tam diem post quindenam omnium Sancto- Similis littera missa fuît Odoni de M.onto-
rum proxime venturam per vestrum cle- neria, — domino Sycardo Alamannî, — Jacobo
ricum, cum ad nos venerit pro vestris de Bosco, — Egidio Camelini, — magistro
compotis faciendis, in scriptis significare Guillelmo Ruffi, — magistro Guillelmo de
curetis. Datum apud Longumpontem, die Ruppe, — magistro Eustachio de Mesiaco.
martis ante nativitatem béate Marie Vir-
ginis, anno LX° VII°.
III. Pontio Astoaudi militi super yiis & aliis'.
IV. Senescallo pro Richarda filia quondam Sycardi
Vigiiier & pro comité'.
An
1167
septem
bre,
Alfonsus, &c. Cum nos per vestras lif-
teras rogaveritis, quod Richardam, filiam
quondam Sycardi Viguier, nostram mulie-
Alfonsus, &c. Compacientes necessitati-
bus Terre Sancte & eorum, qui dégunt in
partibus transmarinis, in firmo gerimus rem de corpore, cum caselagio manumif-
îPteni- ' ...
bre. proposito subsidium quod poterimus eis- tere velimus, vobis mandamus, quatinus
dem personaliter impertiri. Et quia nego- que & quanta tenet a nobis in caselagio &
cium hujusmodi sumptus reqtiirit quasi quantum valentannui redditus, & superom-
innumerabiles, providenciam celerem & nibus aliis, que in talibus sunt attendenda,
expensas, vobis mandamus, vos rogantes
quatinus, inspectis diligenter viis, quas
vobis, diu est, in scriptis tradi fecimus,
necnon aliis quibuscumque poteritis, bono
& legali modo celeriter per.cuniam per-
quiratis, babentes tractatum prout in eis-
nos circa quartam diem post instantem
quindenam omnium Sanctorum per Tho-
mam,clericum vejtrumjCum ad nos venerit,
plenius & cercius edocere curetis; omnes
denarios, quos nobis de novo & veteri de-
betis & qui in vestra senescallia debentur.
dem viis inspicere poteritis, & scientes apud Templum Parisius circa dictam quar-
valorem annuum rerum, super quibus trac- tam diem per eundem Thomam transmit-
taveritis, & oblacionem, quam vobis fece- tentes, necnon & in levacione focagii seu
runt illi, cum quibus per vos habebitur auxilii pro succursu Terre Sancte nobis
tractatus, retenta in omnibus nostra volun- debiti vel promissi in senescallia vestra cu-
tate. Et quid super premissis omnibus fe- ram & diligenciam, quam poteritis, adhi-
ceritis& tractaveritis, cum quibus & super bentes bono modo, & quid inde levatum
quibus & statum vestrum, utinam semper fuerit in Turonensibus, Parisiensibus seu
prosperum, nobis quociens commode po- stellingis, & in Turonensibus in majori
teritis, in scriptis insinuare curetis, scien- quantitate quam poteritis, circa predictam
tes quod in confectione presencium sani diem apud Templum Parisius destinen-
eramus & incolumes, Domino concedente. tes (.sic). In hiis omnibus predictis & in
In premissis omnibus & singulis & in ne- bono Stfideli regimine terre nostre sitis sol-
gociis nostris vobis injunctis & in bono licitus & intentus. Super viis autem seu
statu terre nostre conservando curam & di- modis querendi pro nobis denarios bono
ligenciam taliter adhibere curetis, quod modo pro subsidio Terre Sancte, quas seu
propter hocvos possirnus nierito conimen- quos vobis, diu est, transmisimus, & aliis
dare. Et ad hec omnia facienda ik precipue quas vestra diligencia poterit invenire, cu-
ad denarios ad opus nostrum pro succursu ram & diligenciam quam poteritis appona-
An
1262
3
octobre.
' JJ. xxiv<;, f" ">2 a.
JJ. \x V-, f 5o i.
An
1267
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
IJ67
I2 0U i3
novem-
bre.
iSôg
tis, & super omnibus predictis cum Thoma
clerico vestro coUoquium habeatis. Datum
die lune post festum beati Michaelis ar-
changeli, anno Domiiii m°cc'' LX.''Vii°.
V. Poncio & OJoiii pro comité'.
Alfonsus, &c. Cum de voluiitate nostra
quedam négocia super quibusdam articulis
vobis sint mandata per litteras uostras, &
vos super hiis per litteras vestras sigaifica-
veritis, quod Egidio Camelini clerico ad
predicfa procuranda litteras commissionis
miiteremus spéciales, videtur quod alicui
non est bonum mittere litteras commissio-
nis super predictis, quia vos quando per
terram nostram discurritis, super predictis
articulis potestis tractare sine litteris, nos-
tra retenta in omnibus voluntate. Unde
vobis mandamus, rogantes quatinus, in-
spectis diligenter viis, quas vobis, diu est,
in scriptis tradi fecimus necnon aliis qui-
buscumque poteritis, bono & legali modo
& sine cujusquam injuria & peccato se-
cundum vobis mandata pertractetis, & sicut
vobis alias mandaverimus, quod super pre-
missis feceritis, nobis cum commode pote-
ritis, significare curetis in scriptis, & ut
melius ad memoriam reducatis premissa.
1070
tarum librarum Turonensium nobis <a-
cienda terminis infrascriptis, videlicet in-
fra octabas instantis ascensionis Domini
centum libras Turonensium, & infra octa-
bas subsequentis festi omnium Sanctorum
alias centum libras ejusdem monete & in-
fra octabas sequentis festi Candelose, que
erit anno Domini «"CCLX" octavo, alias
centum libras, non compellatis vel com-
pelli faciatis dictam relictam vel suos libe-
ros intérim ad solucionem pecunie supra-
dicte. Vobis tamen in receptione dictorum
fidejussorum taliter precaventes, & quod
ex aliqua causa seu occasione non possit
solutio dicte pecunie prefixis terminis im-
pediri vel differri in toto vel in parte, &
pecuniam, quam ex hoc débite receperitis,
singulis terminis afferatis apud Templum
Parisius vel mitlatis. Datum apud Lon-
gumpontem, anno Domini M" cC LX° sep-
timo, die lune ante festum beati Andrée
apostoli.
VII. Scnescallo Tholose pro domino comité'.
Alfonsus, &c. Sicut vobis scripsisse &
verbotenus injungi fecisse meminimus, ut
summa diligencia & cura pervigili ins-
piceretis & perquireretis vias, per quas
An
1267
vobis tenorem predictarum litterarura mit- bono & licito modo pecuniam habere pos-
An
.267
38 no-
Ycnibre.
timus infrascriptam".
VI. Senescallo Tholosano pro comité Pictavie
& Tholose super débite heredum Hiigonis de
Arsicio'.
Alfonsus, Sec. Cum relicta & liberi de-
functi Hugonis de Arsicio, quondam senes-
calli nostri Tholosani, teneantur nobis in
certa pecunie quantitate, mandamus vobis
quatinus, receptis ab eisdem idoneis fide-
jussoribus apud Kanumjovis ab homini-
bus nostris ejusdem ville vel alterius ville
simus pro relevacione oneris expensarum,
quas nos oportet subire pro sucursu Terre
Sancte, in cujus subsidium proponimus
personaliter proficisci, iterato vobis scri-
bimus & mandamus, quatinus vias hujus-
modi diligenter perquiratis & de consilio
ftdelium nostrorum Sycardi AUemanni,
Poncii Astoaudi, militum, 8c magistri Odo-
nis de Montoneria, quibus super hoc scrl-
bimus, tam super articulis, quos Jacobus
de Bosco & Egidius Camelini, clerici nos-
tri, vobis in scriptis vel viva voce ostende-
rint, quam super aliis viis & articulis,
de vestra senescallia, pro solucione trecen- quas & quos vos aut iidem clerici seu pre-
dicti S., P. & O. conjunctim vel divisim
■ JJ. xxivc, C 54 i.
* Suirent Us premiers mots de la lettre : Com-
pacientes necessitatihus (voir plus haut, c. 1567J.
— La place occupée dans le registre par le présent
mandement prouve qu'il est du samedi ou du di-
manche après la Saint-Martin d'hiver 1267.
' JJ. XV iV;, f° 56 a.
inveneritis, tractatum diligentem habeatis,
& retenta voluntate nostra, expressis re-
rum & personarum necnon quantitatis ob-
late singulis nominibus, de tractatu, qui
habitus fuerit in hac parte, per lictCMas
' JJ. xxivf^, f 06 a.
An
1267
2() no-
vembre.
VIII.
An
1267
i5ji
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
157:
An
1268
i3 jan-
vier.
An
i3
janvier.
vestras una cum sigillis predictorum vel
aliquorum de predictis, & consilium ves-
trum & ipsorum nobis significare curetis,
quam cito & quocieiis vobis obtulerit se
facultas. Datuni apud Longumpontem, die
martis in vigilia beati Andrée apostoli.
timavit, seuescallo suo Carcassone niaiida-
verit, quod ad partes Agenneuses accédât
pro emendatione qiiorumdaiti excessuuni &
dampiiorum, que dilectus & fidelis noster
senescallus Ageneiisis &Caturcensis fecisse
& dédisse cum armis dicitur in leodum re-
Similis littera miss a fuit Sycardo AUmannl gis Anglie, quod tenetab eodem rege Fran-
militi, — Pontio Astoaudi miliù, — magistro
Odoni de Montoneria,
corum, mandamus vobis quatinus, nonob-
stante quod vobis mandaverimus, quod ad
nos circa très septimanas post instantem
Caiidelosam veniretis, adventum vestrum
ad nos usque ad proxirauni parlamentum
Penthecostes retardetis, nisi intérim aliud
a nobis receperitis in mandatis, versus par-
tes Agenneuses vos trahentes, eidem senes-
callo nostro Agennensi in emendatione
predictorum, si que justicia mediante fue-
VIII, Egidio Camelini clerico, pro comité Pictavie
&Tholo5e'. «
Alfonsus, &c. clerico suo Egidio Came-
lini salutem & dilectionem. Cum in firrao
geramus proposito in subsidium Terre
Sancte personaliter proficisci, pro quo né-
gocie quasi innumerabiles expensas subire rint emendanda, necnon in tractatu com-
nos oportet, vobis mandamus quatinus, positionis amicabilis, si quis super pre-
inspectis diligenter viis, quas vobis, jam missis habitus fuerit, & in jure nostro in
diu est, in scriptis misimus & illis, quas premissis servando & defendendo vestrum
vobis nunc mittimus infrascriptas, necnon consilium & auxilium impensuri. Datum
& aliis quibuscumque poteritis bono & le- die veneris in octabis Epiphanie Domini, —
gali modo celeriter peccuniam pro nobis In inquestis nostris & negociis vobis com-
perquiratis, & ad hoc celeriter facien- missis usque ad dictum terminum proceda-
dum excitare vos debent neccessitas Terre tis, & illis pro quibus inquestas fecistis
Sancte, importunitas petencium, quibus in- significetis, quod ad nos usque ad dictum
cumbit neccessario neccessaria preparare, parlamentum Penthecostes non veniant,
quod (,sic) non possunt sinepeccunia adim- quia nullum super hiis sibi responsum da-
plere. Et quia de prope instat terminus ad retur.
passagium assignatus, & super premissis
consilium Jacobi de Bosco clerici nostri &
aliorum, quos expedire videritis, requira-
tis. Quod vero super premissis feceritis &
tractatus, qui super hoc habiti fuerint, se-
paratim & distincte circa très septimanas
X. Senescallo Tholose & Albiensis pro episcopo
Albiensi '.
Alfonsus, &c. Mandamus vobis, quatinus
Beraudum de Andusia clericum ex parte
post instantem Candelosam, cum ad nos nostra requiri faciatis & homines terre,
veneritis, in scriptis referatis. Datum die quam quondam dicto Beraudo dederamus
veneris in octabis Epiphanie Domini, anno ad voluntatem nostram & modo ad manum
Domini M" ce LX° VU". nostram tenemus, nioneri, ne venerabili
Vie similiter misse fuerunt eidem, que sunt patri episcopo Albiensi, capellanis & cle-
in communibus,
IX. Item eisdem [Pontio & Odoni] pro comité
Pictavie & Tholose'.
Alfonsus, &c. Cum excellentissimus &
karissimus dominus & frater noster rex
Francoruni,sicut nobis persuas litterasin-
' JJ. xxivc, f" 59 a.
' Ihid. f» 59 b.
ricis suis injurias, gravamina vel violencias
inferre présumant de cetero quoquo modo.
Et si idem episcopus, capellani & clerici sui
de dictis hominibus laiciscoram vobis con-
questi fuerint super aliquibus injuriis,gra-
vaminibus seu violenciis ab eisdem homi-
nibus vel aliquibus eorum dictis episcopo,
capellanis & clericis seu cuiquam illorum
illatis, ipsos conquerentes super hoc dili-
■ JJ. xxivc, f" 60 a.
An
1268
An
I2Û3
. '7
lanvicr.
An
1268
Dyo
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
074
geiiter audiatis, & vocatis dictis homini-
bus & qui fuerint evocaudi, auditis eoriiiu
rationibus, de personis & rébus ad juris-
dictionem nostram spectantibus faciatis
eisdem bonum jus & maturum. Si vero in
iiiferendo predicta gravamina, injurias vel
violencias dicti homiiies laici arma porta-
verint, jus nostrum & amendas super hoc
integriter conservetis. Datum die martis
ante festum beati Vincencii, anno Domiiii
M''cc°LX°vir.
XI. Senescallo Tholose pro comité".
Alfonsus,&c. Mandamus vobis, quatinus
omnia illa, que super viis vobis a nobis
pluries missis feceritis & super aliis eciam,
quas expedire videritis, nobis par Thomam
clericum, cum ad nos venerit circa très
septimanas post instans festum Penthe-
costas, in scriptis remittere procuretis vel
par Egidium clericum, in hiis & aliis nos-
tris negociis diligentar, curiosa & fidalitar
vos habentes; denarios eciam, quos nobis
debetis, tam de novo quam de veteri, de
senescallia Tholosana & Albieiisi & dena-
rios aciam de focagio seu subvenciona no-
bis facta pro subsidio Terra Sancte, quan-
tum plus poteritis, per dictum Thomam
apud Templum Parisius circa dictas très
septimanas post festum Penthecostes trans-
niittentes. Ad predicta enim facienda vos
inducant instans terminus passagii & né-
cessitas Terre Sancte. Datum apud Corbo-
lium, dominica in festo Annunciationis
dominice, anno Domini M° cc° LX" VU".
XII. Fratri Guillelmo de Monterevelli, inqnisiior
heretice pravitatis".
An
1268
significamus quod nobis placet, scitini
quod nos Jacobo de Bosco per nostras de-
dimus litteras in mandatis, iitdicto notario
sex denarios Tholosanos per diem & dicto
servienti quatuor denarios per diem per-
solvat pro salarie & expensa, quamdiu nos-
tre placuerit voluntati. Datum dominica
in festo annunciationis béate Virginis, anno
ut supra.
XIII. Domino Sycardo Alemanni pro domino
comité Pietavensi '.
Alfonsus, &c. Mandamus vobis, rogantes
quatinus omnia illa, que super viis vobis
a nobis alias missis feceritis, si que fecistis,
& super aliis que expedire videritis, nobis
per Egidium Camelini clericum nostrum
vel Thomam clericum senescalliTholosani
seu per Jacobum de Bosco velalium, quera
expedire videritis, in scriptis remittere
procuretis, in hiis & aliis nostris negociis
curiose & diligenter vos habentes, & pre-
dictis clericis in hujusmodi negociis procu-
randis, cum neccesse fuerit & vos inde re-
quirendum duxerint, consilium vestrum
pariter & auxilium inpendentes. Datum
die dominica in festo annunciationis béate
Virginis, anno Domini M"'CC"LX°VII''.
XIV. Jacobo de Bosco pro domino comité".
Alfonsus, &c. Mandamus vobis, quatinus
una cum Egidio Camelini clerico nostro
die jovis post quindenam instantis Penthe-
costes proximo venture ad nos veniatis,
omnia illa, que super viis vobis a nobis
pluries missis & super illis, quas nobis mi-
sistis in scriptis, Se super aliis, quas expe-
An
1268
■ JJ. xxivc, P* 63 a. — A la suite lettre analo-
gue, du raèrae jour, à Pons Asioaud & à Eudes de
la Mentonnière.
* JJ. xxiyc, {" C^a. — Suit la lettre, du même
jour, à Jacques du Bois.
tum ut precedens'.
' JI. xxiyc, f 64 i.
' Ihui.
' Dimanche, jour de l'Annonciation.
An
1268
dire videritis, feceritis, vobiscum in scriptis
Alfonsus, &c. Super eo quod nobis per afférentes, & denarios, quos nobis debetis
vestras litteras intimastis, cjuod vos reti- tam de novo quam de veteri de bonis here-
nuistis unum clericum notarium pro sex ticorum, apud Templum Parisius afferen-
denariis Tholosanis per diem. Se uiiumser- tes, & in hiis & aliis vos habentes curiose
vientem pro quatuor denariis Tholosanis & lideliter & atente, ita quod de negligen-
per diem, pro salario & expensis, vobis tia redargui non possitis, & quod hec bene
& curiose liquide appareat vos fecisse. Da-
An
1168
7 mai.
1575
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1576
XV, Sicardo Allemanni militi pro magistro
Assaut'.
Alfonsus, &c. Cum ex parte magistri As-
saut machiiiatoris litteratorie nobis fuerit
Ultimatum, quod affectu sincero desideret
nos videre & de suis artificiis, in quibus
plurimum expertus esse dicitur, nonnuUa
nobis ostendere, que possent nobis fore in
posterum profectura, vobis mandamus,
quatinus sub ea, qua poteritis, cautela scri-
bendi significetis eidem necnon consula-
tis, secundum quod videritis expedire, au
nobiscum vellet transfetare (sic) in subsi-
dium Terre Sancte & servire in partibus
transmarinisper annum integrum, si eidem
dines concedere debeamus, formamque in
quam conveneritis, redactam in scriptis,
sub sigillis vestris inclusam nobis curetis
remittere, quamprimo vobis obtulerit se
facultas, adjecto nichilominus vestro con-
silio in hac parte. Datum die mercurii ante
festum béate Marie Madalene, anno Do-
mini M°cc'>LX.° octavo.
XVII. Sycardo Alemanni iniliti pro comité
Pictavie & Tholose'.
Alfonsus, &c. De cura & diligencîa,quam
in perquirendis pro nobis denariis boiio &
fideli modo & aliis negociis nostris per-
pendimus vos hactenus habuisse, vobis ref-
quinque solidorum Turouensium per diein ferimus multas grates, nobilitatem vestram
stipendia donaremus, quaradiu in nostro attentius rogantes ex affectu, quatinus se-
servicio laboraret, inducentes eum per ves- cundum quod bene incepistis, de bono iii
tras litteras ut ad hoc faciendum se prestet melius perseverare super eisdem studeatis,
favorabilem & rescribat vobis sine more taliter quod curam & sollicitudinem ves-
dispendio quid super hoc sit facturus, tram in hac parte nobis senciamus pro-
quia si, prout dictum est, nobis servire vo- fuisse cum effectu. Id enim vobis sepius
luerit, dicta stipendia eidem libenter da- scribere neccessitas Terre Sancte & appro-
bimus, & illustrera regem Castelle, karis-
simum cousanguineum nostrura, per litte-
ras nostras rogabimus, vestro consilio me-
diante, ut eidem magistro Assaut veniendi
ad nos licenciam indulgeat liberaliter &
bénigne. Datum die lune post invencionera
sancte Crucis.
pinquaus propinquitas passagii necnon &
maxima & quasi innuraerabilia expensa-
rum onera, que propter hoc tam in mili-
tibus quam aliis nos subire oportet, me-
rito nos compellunt. Datum die mercurii
ante festum béate Marie Magdalene, unno
LX""" octave.
An
12Û8
An
126S
18
juilliit.
An
1268
18
juillet.
XVI. Littera patens missa abbati Moissiacensi ,
Poncio Astoaudi militi, Sicardo Alemanni &
magistro Odoni'.
Alfonsus, &c. Fréquent! hominum nos-
trorum instancia precum excita ti, ut eisdem
libertates&consuetudinesconpetantes (sic)
& légitimas, quibus se regerent, concedere
dignaremur, cum id, ut a bonis & pruden-
tiljus viris asseritur (?) in utilitatem com-
munem patrie, nostrara pariter& dictorum
homiuum cedere videatur, vobis mandamus
quatinus, provisis certis die & loco, quibus
valeatis omnes simul vel saltim illi ves-
trum, qui commode poterunt, couvenire,
cum diligencia tractetis & studiose discn-
ciatis, quas quibus hominibus consuetu-
XVIII. Littera patens pro forefactis jiidicum,
bajulorum & servientum corigendis '.
Alfonsus, &c. senescallo Tholose & Al-
biensis... Significamus vobis, quod nos di-
lectis & fidelibus nostris Poncio Astoaudi
militi & magistro Odoni de Montoneria
commisimus & injuuximiis, utipsi audiant,
addiscant & inquirant diligeuter de fore-
factis judicum, bajulorum, servientum &
scriptorum, qui nostris existuntseu extite-
runt serviciis in senescalcia Ageneusi &
Caturcensi, & eadem forefacta, prout jus-
tum fuerit, faciant emendari, Quare vobis
mandamus, quatinus eisdem vestrum con-
silium & auxilium ad predicta forefacta fa-
cere emendari impendatis, quandocumqiie
An
1268
20
juillet.
' JJ. xxiyc, f° 127 a.
■ n. xxivc, f° i35 =.
' Ibid. f" i3i *.
An
1268
1D77
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1578
An
1268
23
juillet.
An
1268
9 aoûl.
ab ipsis fueritis requisiti. Durent littere
isteusque ad instans festum Penthecoustes.
Datum die veneris aiite festum béate Ma-
rie Magdalene, amio Domini m''CC°lx''
octavo.
Similis littera missa fuit senescalîo Age-
nensi S* Caturcensi.
XIX. Magistro Alano de MeuUento pro Poncio
Astoaudi milite super plumbea bulla sibi conce-
denda '.
Alfonsus, &c. dilecto &fideli clerico suo
magistro Alano de MeuUento, venerabili
archidiacono Ebrc":ensi, salutem & dilec-
tionem sincerara. -oum dilectus & fidelis
noster Poncius Asfoaudi, miles, a nobis
pecierit licenciam habendi buUam plum-
beam in terra sua, sicut plures alii habent
inpartibusVenesseni,mandamusvobisqua-
tinus diligenter addiscatis quid hoc est, &
si potest ei concedi dicta bulla sine preju-
dicio alterius, & utrum nobis esset inco-
modum & quantum, & quid super hoc
inveneritis, nobis in scriptis cum aliis in-
questis vestris referatis. Datum die lune
post festum béate Marie Magdalene, anno
Domini millesimo ducentesimo LX""" oc-
tavo.
XX. Egidio Catnelini clerico pro comité Pictavie
& Tholose".
Alfonsus, &c. Mandamusvobis quatinus,
quod super tradicione forestarum uostra-
rum & aliis viis vobis commissis de acqui-
renda nobis peccunia bono modo in Tho-
losa, Ruthenensi, Agennensi & Caturcensi
jam feçistis, nobis in scriptis per latorem
presencium remitfatis,!k ineo quod super-
fuerit faciendum propter appropinquan-
tem terminum passagii curam & diligeu-
ciam apponatis, faliterquod circa quartam
diem post instantem quindenam omnium
Sanctorum, cum ad nos veneritis, quid
super hiis factum fuerit & référendum
fuerit nos in scriptis certificare possitis,
Datum die jovis [in] vigilia sancti Lauren-
cii, anno LX°Viii°. Significetis etiam nobis
■ JJ. xxiv=, f 137 a,
^ Ibid. {" xZi b.
per latorem presentium quanta summa
peccunie de dictarum tradicione foresta-
rum & aliis viis, secundum quod estimare
poteritis bono modo, per Thomam cle-
ricum afferri poterit Parisius apud Tem-
plum circa très septimanas post instans
festum omnium Sanctorum. Datum ut su-
pra.
XXI. Senescalîo Tholose & Albiensis pro illustri
rege Stcilie'.
Alfonsus, &c. Ex série litterarum vene-
rabiiium patrum Dei gratta Aquensis &
Arrelatensis archiepiscoporum ac Sista-
riensis episcopi perpendimus quod, sicut
se intellexîsse a fide dignis in eisdem litte-
ris continetur, non modica multitude ar-
matorum inteudit hostiliter intrare Pro-
vinciam & transitum facere per terram
karissimi domini & fratris nostri Dei gra-
tia régis Francorum aut per nostram, ut
comitatibus Provencie & Folquaquerii
dampna inférant, si, quod absit, facultas
eis suppeteret ut voluntas. Hinc est quod
vobis niandamus, quatinus cum ea cautela
& maturitate débita, qua poteritis, si vobis
aliquatenus constare poterit de premissis,
transitum predictorum per terram nostram
procuretis sagaciter impediri, & quicquid
vobis innotescere potuerit in hac parte,
nobis celeriter rescribatis. Scituri nos sub
forma consimili senescallis nostris Age-
nensi & Caturcensi, Ruthinensi & Venays-
sini nostras litteras destinasse. Ad hec stu-
deatis solicite [&] provide, ne per aliquos
emulos dampnum vel gravamen provenire
possit terre karissimi domini & fratris nos-
tri régis Francie vel comitatibus karissimi
fratris nostri régis Sycilie Provencie &
Folquaquerii aut terre nostre. Et si opus
fuerit, vos a predictis senescallis nostris
necnon a senescallis predicti domini régis
Francie Belliquadri 8c Carcassone & senes-
callis predicti régis Sycilie in Provencia &
Folquaquerio consilium & auxilium requi-
ratis, & versa vice si vos requisierint, ves-
trura eis consilium & auxilium, prout
oportunitas fuerit, impendatis. Datum
Parisius, die mercurii proxima post as-
' JJ. xxivc, f» 139 a, .
An
1268
An
1268
1079
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
l'j
80
An
1268
3i nodt.
An
1268
2 5 sep-
tembre.
sumptioiiem béate Marie virginis , aimo danda pro iiitragio in majori qiio poteritis
Domiiii M" ce LX° octavo. qiiantitate, diligenter institentes (jîc) & im-
SimUis Uttera mîssa fuît senescallo Agen- posterum diligenciiis insistatis. Saiie, sicut
nensi fi- Caturcensî, — Ruthenensi , — Ve- scire potestis, pagarum acceleracio pluri-
naissinî, muni nobis esset utilis,cum brevitas tempo-
ris & iiegocii qiialitas id exposcant. Ceterum
XXII. Senescallo Tholose&AIblensis pro domino '='''"'=' ^u°'' ^""^ abbatibus Grandissilve
comité'. aut Bellepartice seu cum aliis quibuscum-
que super acquisitis ab eisdem in nostris
Alfonsus, &c. Cum nonniilli' homines feudis vel retrofeudis aut obliis nullam
sub disfrictu nostro & domiuio in vestra prorsus finacionem seu concordiam fecimus
senescallia existentes, pretextu Templario- seu facere proponimus, nisi demum vestro
rum & Hospitalariorum, occasione alicu- & aliorum, quibus presens negocium com-
jus redevencie ab eisdem dictis Templariis missum est, communicato consilio, preser-
& Hospitalariis prestite, a prestatione fo- tim cum de valore acqjijsitorum hujusmodi
cagii ik aliarum obvencionum, que ai) aliis nullam penitus certi Xidinem habeamus.
nostris hominibus nobis sine difficultate Preterea si ex parte domorum milicie Tera-
qualibet exolvuntur, nitantur se eximere pli vel hospitalis Jerosolimitani aliqui ad
& tueri, vobis mandamus quatinus, non- nos missi fuerint, supervacue laborabunt,
obstanteadvohacione dictorum Templario- nisi fidelis nostriS. Alemanni militis &ves-
rum seu Hospitalariorum, ab aliis homi- tras nobis attulerint litteras, continentes
nibus, qui sub nostro consistunt districtu qualiter expédiât nobis procedere cum
& dominio quique possessiones suas a no- eisdem, Mandamus itaque vobis quatinus
bis tenent sub annuo deverio sive censu, cura pervigili, secundum quod confidimus
focagium exigatis efficaciter & levetis.Non vos facturos, circa commissa vobis in hac
enim videtur nostro consilio, quod occa- parte négocia fideliter & utiliter laboretis,
sione talis advocacionis seu redevencie pecuniam nobis debitam aut debendam in
hujusmodi homines a prestacione dicti fo- presenti termine omnium Sanctorum de
cagii seu ab aliis obvencionibus vel deve- finacionibus factis vel faciendis tradatis
siis, sicut nec ceteri nostri homines, ali- defferendara apud Templum Parisius per
quatenus sint exempti. Datum Parisius, die Thomam clericum senescalli Tholosani,
veneris post decoUacionem beati Johannis cum ad nos venerit circa très septinianas
Baptiste, anno Doniini millesimo ducente- instantis festi omnium Sanctorum pro
simo LX'"" octavo. Predictas litteras Thome suis compotis faciendis, facta nichilominus
& Egidio Camelini, Guillelmo & Salomoni scriptura per cirografum dividenda, qua-
nostris clericis ostendatis, transcriptura rum parsaltera pênes vos remaneat, Sialiam
pênes vos retinentes. Datum ut supra. tradatis dicto Thome de illa quantitate pe-
Simiîis Uttera missa fuit senescallo Ruthe- cunie, quam sibi tradideritis afferendara.
nensi. Et quid super premissis & aliis vob]s com-
missis negociis feceritis, tam voce quam
XXIII. EgidioCameliniclericoprodominocomite'. scripto nos possitis ad plénum instruere,
cum ad nos veneritis quarta die post in-
Alfonsus, &c. Lispecto teiiore vestre lit- stantem quindenam omnium Sanctorum,
tere nobis nuperriiiie preseutate, intellec- qua quarta die post quindenam ubi
tls quoque singulis articulis iu eisdem con- personalitcr interesse. Datum apud Moissi,
tentis, scire vos volumus nobis foregratum die martis ante festum beati Michaelis,
ut circa tradicionem forestarum nostraruni anno Domini i\i°cc° LX°VIH°. Lisuper in
ad censuiu congruura & pecunia nobis viis, per quas possitis habere pro nobis de-
narios bono modo & fideli, curam & dili-
■ JJ. xxivc, f" 140 i. genciam apponatis, ita quod de vestra sol-
' Le manuscrit porte nesnulli. licitudine & diligencia VOS possimus merito
^ JJ. xxiv<:, i" 141 a. _. comniendare, cum in tali articulo oporteat
An
1168
An
1263
t58l
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i582
An
1268
i5
novem-
bre.
An
126g
3 dé-
cembre.
magiiam provîdenciam & celerem & dili-
gentem apponere ante passagium.
XXIV. Thome de Kovilla clerico pro comité'.
Alfonsus, &c. Cum per litteras dilecti
uostri B. de Landrevilla militis, castellani
de Vauro in Tholosano, intellexerimus
fidelem nostrum P. de Landrevilla militeni,
quondam senescallum nostrum Tholose &
Albiensis, ab hoc seculo migravisse, super
cujus decessum in cordis compassione non
modicum affligimur, vobis mandamus, qua-
tinus omnes denarios, quos nobis debebat
idem senescallus, tam de balliviis nostris
quam aliunde de novo & veteri,circa quin-
que septimanas post festum omnium Sanc-
torum ultime preteritum, secundum quod
eidem senescallo pluries per nostras litte-
ras mandavimus, integraliter apud Tem-
plum Parisius afferatis. Super facto Judeo-
rum & viis acquirendi pro nobis denarios
bono & legali modo & aliis negociis nos-
tris, prout sepedicto senescallo pluries
mandasse recolimus, loco ejusdem senes-
calli defuncti & pro ipso circa predictas
quinque septimanas omnium Sanctorum
competenter respondere nobis vel mandato
nostro nullatenus obmitatis. Rogamus vos
însuper, ut in hiis & aliis negociis nostris
sitis sollicitus & intentas, ita quod vobis
propter hoc debeamus mérite scire gratum,
& super hoc predictum B., dicti defuncti
senescalli filium, cui super hoc scribimus ex
parte nostra, specialiter rogetis & requira-
tis.Datum die jovis post festum beati Mar-
tini hyemalis, anno Domini A1''CC*LX°V11I''.
XXV. Senescallo Tholose & Albiensis pro Ber-
tranda, filia Hugonis de Brecolies'.
Alfonsus, &c. Ex" parte Berfrande filie
Hugonis de B^coUes nobis est conque-
rendo mônstratum, quod dilectus & fidelis
clericus noster, magister Egidius Camelini,
ipsam propria hereditate paterna indebite
spoliavit, ex eo videlicet quod pater suus
' JJ. xxivc, f° 144 a. — Au f 144 i, lettre du
même jour dans les mêmes termes, à B. de Landre-
▼ ille, fils du sénéchal défunt.
• JJ. xxivc, i- 146 b.
dudum extitit de heresi accusatus, quam
quidem hereditatem petit sibi restitui,cum
bone memorieRaimundus, quondam cornes
Tholose, predecessor noster, eidem here-
ditatem reddid[erjit & restituerit, ut as-
serit, patri suo a muro seu carcere libe-
rato, pro qua restitucione facienda habuit
dictus predecessor noster mille solides
Tholosanorum , sicut dicit, & precipue
cum nos dictam hereditatem eidem reddi-
dimus, ut dicitur, apud Ryomum in nostro
redditu de partibus transmarinis. Unde
vobis mandamus quatinus, si dicta Ber-
tranda probare possit sufficienter absolu-
cionem dicti patrissui ab hereseos crimine,
necnon donacionem seu restitucionem a
dicto predecessore nostro eidem patri suo
factam, ut asserit, eo videlicet tempore
quo dictam donacionem vel restitucionem
facere potuit 84 debuit, ipsam Bertrandam
super hiis diligenter audiatis, exibenfes
eidem super predictis céleris justitie côm-
plementum, vocato ad hoc pro nobis le-
gitimo deffensore, jure nostro (sic) super
hiis in omnibus observantes. Datum Pari-
sius, die lune post festum beati Andrée
apostoli, anno Domini M'cChX' octavo.
Similis littera missa fuit eidem senescallo
pro Giraudo de Podio Germerii & fratribus
suis super quingentis solidis Tholosanorum,
XXVI. Littera patens duplicata procurationis pro
domino Sycardo Alemanni & Egidio Camelini
super questis '.
Alfonsus, filius régis Francie, cornes Pic-
tavie & Tholose, universis présentes litte-
ras inspecturis salutem in Domino. Cu-
pientes subditorum nostrorum jura sic
illesa servari, ne tamen nostra negligere
videamur, notum facimus quod nos dilec-
tos & fidèles nostros Sycardum Alemanni
militem & EgiJium Camelini clericum
nostros constituimus procuratores, quem-
libet eorum in solidum, ita quod non sit
melior ocupantis condicio, dantes eisdem
conjunctim vel divisim plenam & liberam
potestatem & spéciale mandatum exigendi
& levandi nomine nostro questam
aliamve redevantiam, quccumque nomine
' JJ. xxivc, f 148 a.
An
12O8
An
1268
q dé-
cembre.
An
1268
i583
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i584
An
1268
16
décem-
bre.
An
1268
24
décem-
bre.
censeantur, quam levare possumus ab ho-
niiiiibus nostris de corpore dumtaxat vel
de corpore & casalagio in comitatu nostro
Tholosano existeiitibus. Voliimus etiam,
quod predicti Sicardus & Egidius & eoruni
quilibet pro se substituera valeant alium
vel alios & substitutum vel substitutos
amovere, quocieiiscumque & quandocum-
que viderint expedire, ratum & gratuni
habituri quicquid per eosdem vel eorum
alterum aut substitutos ab ipsis traiisi-
gendo, paciscendo, dictam questam que-
rendo, recipiendo, aliave faciendo, que
dictum contingunt negocium, actum fuerit
seu eciam procuratum. Datum Parisius,
dominica post festum beati Nicholai hye-
malis, anno Domini m°cc°lx° octave.
XXVII. Inquisitoribiis Iieretice pravitatis
in comitatu Tholosano'.
Alfonsus, &c. viris religiosis & in Christo
karissimis fratiibus ordinis Predicatorum,
inquisitoribus beretice pravitatis in terris
karissimi domini & fratris nostri régis
Francorum & nostra, salutem in Domino.
Affectantes ut negocium fidei in terra nos-
tra temporibus nostris prosperetur, & er-
rantes ab ea ad viam rectitudinis rever-
tantur, karitatem vestram in Domino de-
precamur, quatinus in negocio fidei vobis
commisse sitis soliciti, fidèles & actenti,
in tantum quod mediante vestro &vestro-
rumque (sic') labore, terra nostra purgetur
heretica feditate & nomen divine majesta-
tis in eisdem terris perpétue excolatur,
vos regantes nichilleminus ut super hiis,
que Egidius Camelini clericus noster ex
parte nostra vobis dixerit, fidem vellitis
adhibere, personam nostram in vestris ora-
cienibus recomniandatam habentes. Datum
Parisius, dominica tercia in adventu Do-
mini, anne Domini RrcCLX" octave.
XXVIII. Senescallo Tholosano pro criicesignatis'.
Alfonsus, &c. Mandamus vobis, quati-
nus ea, que in vestra senescallia a nostris
subditis debentur crucesiguatis vestre se-
' JJ. xxivC, f" i5o a.
' liii' {" i5i 4.
nescallie, secundura que fuerlnt cognita
vel probata, eisdem restitui faciatis, justi-
cia mediante. Ceterum eisdem crucesigua-
tis a suis creditoribus, de debilis suis facta
tamen assignacione cempetenti, respectum
dari faciatis, secundum quod karissimus
dominus & frater noster rex Francie in
senescalliis Carcassone & Bellicadri facit
in casu consimili observari. Preterea fratri
Guillelme de Menteillis, ordinis fratrum
Minorum, predicatori crucis Jeresolimi-
tane in partibus Tholosanis, in hiis potis-
sirae que promocienem crucis contingunt,
per vos & bajulos vestros assistatis favora-
biliter & bénigne, prestantes sibi in bac
parte consilium & auxilium oportuna,cum
ab ipso fratre fueritis requisiti. Datum
apud Longumpontem, die mercurii in cras-
tine natalis Domini, M°cc°LX°viir.
XXIX. Jacobo de Bosco pro inquisitoribus super
diminutione expensarum & pensionibus ad in-
carcerandos hereticos*.
Alfonsus, &c. Ex vestrarum série litte-
rarum, quas nuper recepimus, intelleximus
fratres inquisitores beretice pravitatis apud
Tholosam in negociis inquisitionis proce-
dere ibidemque pro eodem negocio facere
sumptus magnes. Unde si vidèrent expe-
dire, apud Vaurum vel alibi pro facto in-
quisicionis possent sumptus fieri minus
graves. De Castro autem de Vauro seu de
alie cempetenti pro incarcerandis perso-
nis, quas capi contigerit, si castrum The-
lese non suffecerit, previdebimus compe-
tenter, que quidem persone an sint pau-
paures vel locupletes, ignoramus, set suo
tempère veritas apparebit. Ceterum de fo-
restis tradendis ordinavimus, & ordinatio-
nem in scriptis tradidimus Egidie Came-
lini, qualiter sit supeY hoc precedendum,
scituri quod traditionem forestarum ea-
rumdem nelumus fieri sine illa clausula ;
salvo jure quolibet aliéna, quia cum adjec-
' JJ. xxivc, f" i53 a. — A la suite, lettre du
même jour aux inquisiteurs Pons de Poujet (Je
Poieto) & Etienne de Gastine (^de Vastino), des frè-
res Prêcheurs, pour l'appropriation du château de
Lavaur à l'incarcération des personnes arrêtées
comme hérétiques.
An
12O3
An
1:69
i585
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
10
86
An
1269
r ■'
li:vr)er.
tione illîus clausule fam pro nobis quam
pro illis, qui tradicioiii hujusmodi se op-
poniint, provisum credimus competenter,
prout videre poteritis in scripto tradito
prefato Egidio Camelini. Vos vero circa
factum expensarum & alia, que vestro in-
cumbunt officio, diligenter & fideliter per-
agenda, taliter vos habere curetis, quod
non possitis de culpa redargui, pocius de
fidelitate & diligencia commendari. Datum
apud Gornaium super Marnam, dominica
in octabis epiphanieDomini, anno Domini
M''CC°LX°VIII''.
XXX, Senescallo pro uxore & liberis Hugonis
de Arsicio '.
Alfonsus, &c. Cum relicta & liberi de-
functi Hugonis de Arsicio, quondam se-
nescalli nostri Tholosani, teneantur nobis
in certa peccunie quantitate, mandamus
vobis quatinus, receptis ab eisdeni ydoneis
fidejussoribus apud Phanumjovis ab ho-
minibus nostris ejusdem ville vel alterius
ville de vestra senescalcia pro solutione
ducentarum quinquaginta librarum Turo-
nensium nobis facienda terminis infra-
scriptis, videlicet infra ocfabas instantis
festi omnium Sanctorum L libras Turon.,
& infra octabas subséquentes festi Can-
delose alias L libras ejusdem monete, &
infra octabas sequentis Âscensionis Domini
alias L libras dicte monete, & sic deinceps
siiigulis terminis supradictis, quousque
de dicta peccunie quantitate nobis fuerit
plenarie satisfactum , nec compellatis vel
corapelli faciatis dictam relictam vel ejus
liberos intérim ad solucionem peccunie su-
pradicte. Vobis tamen in receptione dicto-
rum fidejussorum taliter precaventes (.sic),
quod ex aliqua causa seu occasione non
possit solutio dicte peccunie prefixis ter-
minis impediri vel differri in toto vel in
parte, etiam peccuniam, quam ex hoc dé-
bite receperitis singulis terminis, afferatis
apud Templum Parisius vel mittatis. Datum
apud hospitale prope Corbolium, anno
Domini M"cc''LX°viii% dominica qua can-
tatur Keminiscere.
' JJ. xxivD, f" 62 h. (\'olr plus haut le ntande-
ment n. VI, ce. iSfJp, iSyo.)
XXXI. Pontio Austoaudi militl 8c inagistro Odonï
de Monstoneria pro abbate & conventu Boni-
fontis".
Alfonsus, &c., dilectis & fidelibus suis
Pontio Austoaudi militi & magistro Odoni
de Monstoneria clerico, salutem & dilec-
fionem sinceram. Prolafa ad nos querimo-
nia ex parte abbatis & conventus Bonifon-
tis, Cisterciensis ordinis, intelleximus,
quod judex noster major in Tholosano &
Rogerius de Espieriis contra justiciam ni-
tunturextorquere quinquaginta libras Tu-
ronensium ab eisdem , super quo vobis
mandamus, ut in hac parte addiscatis dili-
gentius veritatem. Et quia, prout nobis re-
latum est, per composicionem dudum fac-
tam inter ipsos abbatem & conventum ex
una parte & defunctum P. de Landrevilla,
tune senescallum nostrum in Tholosano,
ex altéra, dicta pecunie quantitas, ut dici-
tur, nobis est débita, nihilominus, si eis
placuerit, in statum pristinum homines de
Carbona reducere poteritis, prestita tamen
idonea caucione de solvenda emenda pro
injuria servienti nostro illata ab ipsis fio-
minibus, qui super hoc inventi fuerint
culpabiles, secundum quod qualitas delicti
emendam poposcerit in hac parte. Preterea
addiscatis diligentius veritatem de legato
quingentorum solidorum Tholosanorum
eisdem a defuncta domina Gentil, ut asse-
runt, sibi facfa, quod a nobis postulant
sibi reddi, cum ad solutionem dicti legati
teneamur. Ceterum super pecunia, quam
bajulus noster de Carbona dicitur extor-
sisse a Judeis ibidem commorantibus, cu-
retis addiscere plenius veritatem, necnon
super dampnis & injuriis sibi illatis, ut di-
cunt, per Beraudum de Andusia, qui decem
& septem porcos & très vacas, unum bo-
vum (.sic) & unam equani ipsis, sicut dicunt,
abstulit violenter, addiscatis pariter veri-
tatem. Et ea que super premissis invene-
ritis contra justiciam attemptata, prout de
eisdem légitime constare poterit, quantum
ad nostram jurisdictionem pertinet, facia-
tis ad statum pristinum reduci, justicia
mediante. Datum apud Longumpontem, in
' JJ. xxivB, f" 6^ a.
An
1269
î4mars.
An
1269
1087
An
1269
27 mars.
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
XXXIV '
10
88
festo Resurrectionis dominice, anno Do-
iniiii M°CC"LX° noiio.
XXXII. Domino Pontio & magislro Odoni'.
Alfonsus, &c., dilectis & fidelibus suis
Poncio Astoaudi militi & magistro Odoni
de Montoneria clerico, salutein & dilectio-
nem. Mandamus vobis, quatinus in eundo
per patriam curam & diligentiam adibeatis pro nobis perquirendis, viso scripto vobis
pro forefactis ballivorum ac aliorum seu super hoc tradito sitis deligens (sic) & iu-
excessibus frequentius solito emendandis, tentus, nam instantis passagii prefixus ter-
secuudum quod justum fuerit, & in viis minus appropinquat, ubi nos opo[r]tebit
querendis per quas possimus habere pecu- quasi importabilia expensarum onera sus-
niam pro negotio Terre Sancte, in quan- tinere. Taliter super hiis & aliis nostris
Alfonsus, filius régis Francie, &c., di-
lecto & fideli clerico suc Egidio Camelini,
salutem & dilectionem. Mandamus vobis,
quatinus super traditione forestarum nos-
trarum & aliis nostris negociis vobis com-
raissis pro denariis in magna quantitate,
meliori & legaliori quo poteritis [modo],
tum poteritis bono modo. Et quod feceritis
& inveneritis, nobis in scriptis significare
curetis per magistrum Egidium seu per
alium circa très septimanas post instans
festum Penthecostes. Datum die mercurii
post Pascha, anno Doraini m°cc°lx° nono.
An
1 269
1 1 août.
negociis vos habentes, quod ob hoc ves-
tram fidelitatem debeamus merito coman-
dare, rescribentes nobis per latorem pre-
sencium quid super premissis jam fecistis.
Datum Parisius, dominica ante festum As-
sumpcionis béate Virginis, anno quo supra.
XXXIII. Sycardo Alemanni militi pro illustri
rege Aragonum*.
Alfonsus, &c., dilecto & fîdeli suo Sy-
cardo Alemanni militi, salutem & dilectio-
nem. Mandamus vobis quatinus, si aliquos
barones vel milites de terra nostra in se-
nescallia Tholose & Albiensis cum excel-
lenti & karissimo amico nostro rege Arra-
gonum illustri in subsidium Terre Sancte
transfretare contigerit, illis tamen exceptis
qui nobiscum convenerint super passagio
transmarino, terras & bona eorum in do-
minio nostro existencia recommandata ha-
bentes, non permittatis in eorum bonis aut
possessionibus ab aliquibus, de nostra ju-
risdictione existentibus, inferri molestiam
vel gravanien, presertim quaiitiu (sic) cum
ipso rege fuerint in servicio Jesu Christi.
Datum dominicain quindena Pasche,anno
Domini m''CC"'lx° nono.
Similis Uttera missa fuit senescallo Agen-
nensi & Caturcensi pro eodem.
Similis Huera missa fuit senescallo Riithe-
nensi pro eodem.
' JJ. XX. vD, C 68 a,
' Ihld. f° 68 b.
XXXV. Egidio Camelini clerico pro comité Pictavle
& Tholose super diversis'.
Alfonsus, &c., dilecto & fideli clerico
suo Egidio Camelini salutem & dilectio-
nem. Super eo quod in tradicione foresta-
rum nostrarum & aliis negociis vobis a
nobis injunctis, quantum potestis estis di-
ligens, sicut nobis per vestras scripsisfis
litteras, vobis sciraus bonum gratum. Su-
per eo quod nobis scripsistis de foresta de
Candeleur, in qua propter restitucionem
factam a nobis abbati & quibusdam bur-
gensibus Moysiacensibus, remanserunt no-
bis quater centum sextariate terre tantum,
de quibus centum sextariatas concessistis,
prout in scriptis financenat. (?), quas fecis-
tis, continetur, & de trescentis sextariatis
residuis tantam summam de qualibet sex-
tariata habere non possetis, quantum de
centum jam concessis habuistis, restitucio-
nes predictas tam per vos quam alios antea
audiveramus, sed residuum dicte foreste,
quod tradendum superest, tradatis & con-
cedatis ad incherimentum vel alias, prout
nobis & patrie videritis expedire, ita quod
medietas precii, quod nobis propter hoc
' JJ. xxiv», f° 84 a.
' nu. f" 86 a.
An
1269
I 5 sep-
tembre.
An
izâp
iSSg
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
iSgo
An
I 269
26 dé-
cembre.
debebitur, circa très septimanas post iiis- transcriptum litterariimapostolicarum,que
tans festum omnium Sanctorum & alla me- nobis super dictis articulis sunt concesse,
dictas circa 1res septimanas post instans vobis mittimus sub sigillo dilecti & fidelis
festum Candelose una cum aliis denariis
nostris posait afferri Parisius apud Tem-
plum. De aliis forestis placet nobis, quod
vos faciatis sicut nobis retulistis & eciam
rescripsistis. Super facto ville de Cepeto
litteras vobis mittimus per presentium por-
titorem. Super salino de Agenno per alias
nostras litteras vobis scripsimus, quod no-
bis placet, quod cum villis nostris Agenesii
& aliis, quarum interest, tractetis quan-
tum nobis dare vellent pro relaxacione
nostri juris de dicto salino facienda &
linem faciatis cum eis, retenta vohintate
nostra, prout in eisdem nostris litteris ple-
nius continetur. Datum dominica in octa-
bis nativitatis béate Marie virginis, anno
Domini m°cc°lx° nono.
XXXVI ■
Alfonsus, filius régis Francie, &c., di-
lecto & fideli clerico suo B., venerabili
preposito ecclesie Tholosane, salutem &
dilectionem sinceram. Ex série litterarum
vestrarum, quas nuper recepimus, collegi-
clerici nostri magisfri Stephani, thesaurarii
ecclesie Beati Hillarii Pictaviensis, ut tam
de tempore quam de forma concessionis
nobis facte super dictis articulis possitis
plenius cerciorari. Datum anno Doraini
M'CCLX" nono, die jovis in crastino Nata-
lis Domini.
XXXVII ■
Alfonsus, &c., religioso viro & dilecto
suo fratri Guillelmo Athonis, ordinis fra-
trum Minorum in conventuTholosano, sa-
lutem & dilectionem sinceram. Cum sicut
intelleximus, quidam ad vos venerunt in
secreto, qui nobis restituciones aliquas
facere tenentur, discretioncm vestram ro-
gamus ex affectu, quatinus circa restitu-
ciones hujusmodi nostrum commodum fa-
cientes, quod vobis traditum fuerit prop-
ter hoc recipiatis, & ad opus nostri quod
receperitis reservetis, taliter super hoc vos
habentes, quod diligenciam vestram sen-
ciamus nobis cum effectu profuisse & vobis
debeamus propter hoc merito scire gra-
mus duo dubitabilia, super quibus peteba- tiam. Datum apud Longumpontefra], die
tis plenius edoceri. Ad quorum pnmum
vobis totaliter respondemus, quod a viginti
aimis citra quoto anno, quid & quantum
& a quibus solutum levatumve fuerit in-
quirere poteritis per vos seu per alios ydo-
neos. Ad secundum articulum, quod non
solum in dyocesi Tholosana, verum eciam
in toto comitatu Tholosano & articules.
dominica post Nativitatem Domini, anno
Domini m"'cc°lx'' nono.
XXXVIII. Egidio Camelini clerico pro comité
Pictaviensis Si Tholose'.
Alfonsus, &c., dilecto & fideli clerico
suo Egidio Camelini salutem & dilectio-
quorum occasione peccunia levata fuerit nem. Urgens Terre Sancte negocii qualifas
in hac parte, presentibus inseri fecimus, & prefixi nostri passagii brevitas vobis tam
videlicet super redemptionibus votorum sepius scribere nos compellunt, ut super
tradicione forestarum nostrarum & aliis
nostri (sic) vobis commissis negociis fanfo
curiosius & diligcncius vos habere curetis,
quanto nostis quod oportebit nos in dicto
negocio quasi innumerabilia expensarum
onera sustinere. Quocirca vobis manda-
mus, quatinus tam in tradicione dictarum
forestarum quam in aliis viis, dudum vo-
crucesignatorum aliisque obvencionibus,
legatis in subsidium Terre Sancte necnon
de aliis legatis indistincte & relictis ad
pios usus ac extortis per usurariam pravi-
tatem & aliis illicite aquisitis, de quibus
non appareat quibus sit restitucio fa-
cienda. Tamen circa istos articules non
per viam compulsionis, set cum maturitate
débita & cautela procedatis ad presens eo bis in scripto traditis, & aliis quos inve-
modo quo poteritis meliori. Nos siquidem
' JJ. w-iv», P» ç6a,
• JI. xxiv», f" 95 a. ' Ihid. f° 100 a.
An
1169
An
1269
29 dé-
cembre.
An
1270
29
janvier.
An
1170
iSçi
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1092
An
1270
i5 mars
neritis Si invenire poteritis pro denariis vel per alios ad hoc ydoneos diligenter
ad opus nostri in majori quantitate & me-
liori modo quo poteritis & celerius bono
modo perquirendis, viso scripto vobis su-
per hoc tradito, sitis curiosus, diligens &
intentus, ita quod per eff'ectum operis
cognoscamus cordi vobis négocia extitisse,
& quod vestram diligenciam debeamus
propter hoc merito commendare, redigen-
tes in scriptis ea, que super premissis acta
fuerint, ut circa quinque septimanas post habitum fuerit & posmodum (sic) habebi-
instans festum Purificationis béate Virgi-
nia gentes nostras de nostro consilio, quas
versus partes Pictavie inf'ra dictum ternii-
num mittere proponimus, possitis in scrip-
tis reddere cerciores, mandantes vobis, ut
circa dictum terminum versus easdem par-
tes Pictavie intersitis. Nos enim circa dic-
tum terminum ad predictas partes Pictavie
accedere proponimus, Domino concedente.
Et si absque nimia incommoditate negocio-
rum nostrorum vobis commissorum ad nos
tune accedere non possitis, per Thomam
de Novilla clericum & per alios in scriptis
nos certificare curetis 'super hiis, que per
vos expedita fuerint aut superfuerint ex-
quantum poteritis bono modo.
XXXIX. B. de Insiila, venerabili preposito eccle-
sis Tholosane, super graciis a sede apostolica
concessis '.
Stephanus, thesaurarius ecclesie Beati
indulgenciarum nobili viro A., comiti Pic-
taviensi & Tholose, a sede apostolica con-
cessarum, discreto viro & dilecto suo B. de
Insula, venerabili preposito ecclesie Tho-
losane, ejusdem domini comitis clerico,
salutem & dilectionem sinceram. Discre-
tionem vestram rogamus, quatinus per vos
' JJ. xxiV», f" 101 i. — Lettres du comte dans
les mêmes termes, du même lieu, du même jour &
aux mêmes, f° i 02 a.
Gregorii, anno Domini m''cc°lx° nono.
XLI'
Alfonsus, filius régis Francie, &c., di-
lecto & hdeli clerico suo B. de Insula,
venerabili preposito ecclesie Tholosane,
salutem & dilectionem sinceram. Discre-
' JJ. xxivB, f» 102 a.
' Ibid.
An
i;70
addiscere curetis, quid, quo tempore, quan-
tum & a quibus legatum fuerit, & postmo-
dum cum casas se obtulerit oportunus,
legabitur in subsidium Terre Sancte seu
occasione redempcionis votoruni, necnon
de indistincte legatis & relictis ad pios
usus ac de extortis per usurariam pravita-
tem & alias illicite acquisitis, de quibus
non apparet quibus sit restitutio facienda,
tur, oportuno casu super hoc contingente,
taliter super hiis vos habentes, quod super
premissis per vos possimus in scriptis ple-
nius edoceri & jus domini comitis super
hiis prosequi, sicut decet. Datum Pictavie,
anno Domini m'cc-lx" nono, die sabbati
post festum sancti Gregorii.
Similis Huera missa fuit abbati Moïssia^
censi.
Item similis magistro Egidio Camelinî.
XL. Magistro Egidio Camelini super viis perqui-
rendi denarios bono modo '.
Alfonsus, 8:c. Mandamus vobis, quati-
pedienda, necnon de aliis causis seu nego- nus super viis perquirendi pro nobis de-
ciis, que vobis de novo occurrerint, post- narios bono & legali modo, & in aliis ne-
quam a nobis ultimo recessistis. Datum gociis vobis a nobis injunctis utiliter &
Parisius, die mercurii ante festum Purifi- celeriter expediendis, curam & diligenciam
cationis béate Virginis, anno Domini quam (corr. quantam) poteritis, inspectis
M°CC''LX° nono. Predicta omnia & alla que scriptis que vobis tradi fecimus, appona-
nobis utilia fore noveritis accélérantes tis, & quid super hoc feceritis quam cicius
poteritis nobis rescribere studeatis pro
faciendis litteris nostris, que super hiis
fuerint faciende, presertim quia tempus
passagii tam de prope instat, cum prima
ebdomada instantis mensis maii apud Aquas-
mortuas pro ascendendo naves propona-
mus, Deo dante, personaliter interesse.
Hilarii Pictaviensis, exécuter gratiarum & Datum Pictavie, sabbato post festum sancti
An
1 270
1 J mars.
An
1170
iSgS
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1394
Ed.orig.
t. III,
col. 5Su.
An
iiââ
20 dd-
ccmbie.
tionem vestram rogamus quatinus per vos
& per alios ad hoc ydoneos, prout dilectus
& fidelis clericus noster thesaurarius eccle-
sie Beati Hilarii Pictaviensis per suas pa-
tum, seu bajulum ipsiits indebite spolia-
tiim , dictiis dominus coiiies Pictavie &
Tholose, saluti anime sue & predecesso-
ris sui pia consideratione providere in-
An
1266
tentes litteras vobis scribit, diligenter ad- tendens, diligent! inquisitione super hiis
discerecuretis quid, que tempère, quantum
& a quibus & postmodum, cum se casus
obtulerit oportunus, legabitur in subsidium
Terre Sancte seu occasione redemptionis
votorum, necnon de indistincte legatis &
relictis ad pios usus ac de extortis perusu-
rariam pravitatem & alias illicite acqui-
sitis, de quibus non apparet quibus sit
restitucio facienda, habitum fuerit & post-
modum habebitur, oportuno casa super
hoc contingente, taliter super hiis vos ha-
bentes, quod super premissis per vos tam
nos quam predictus thesaurarius possimus
in scriptis plenius edoceri & jus nostrum
facta & veritate comperta, de prudentium
virorum consilio, voluit & mandavit quod
restitutio fiât dicto domino Jordano per
senescallum Tholosanum de medietate jus-
ticiarum proveniencium ex debitis confes-
satis, & de medietate justiciarum prove-
niencium ex debitis negatis, & de medie-
tate estimacionum pro quibus solvitur
décima pars estimacionum ab illis qui sub-
combunt in aliis causis. Item quod judex sit
in dicto Castro comunis tam pro domino
comité quam pro dicto domino Jordano.
Et hec intelliguntur de Castro Podiilau-
rencii & de castris Sancti Germani & de
super hiis prosequi, sicut decet, vestram- Dornhano, quia in dicfis locis predecesso-
que dilligentiam debeamus propter hoc
merito comandare. Datum Pictavis, sab-
bato post festum sancti Gregorii, anno
Doraini M°cc°LX° nono.
Êd.oric.
t. iiir
col. 5Si.
res eorum consueverunt habere omnem
justiciam comunem, prêter crimen here-
tice pravitatis, ceteris aliis omnibus salvis
domino comiti, que ipse & predecessores
sui in solidum percipere consueverunt, &
salvo jure feudali domini comitis & salvo
jure quolibet alieno. Ad hec dictus domi-
nus Jordanus, pro se & successoribtis suis,
de sua spoiUanea & gratuita voluntate
Procédures des commissaires d'Alfonse, quitavit & plene remisit domino comiti &
5iq. — CCCLIV
comte de Toulouse' .
I. T TNIVERSIS présentes litteras inspec-
y~J turis, Poncius Astoaudi & magister
Odo de Montoneria, clericus illustris do-
domine comitisse, si quid juris habebat vel
habere debebat seu petere poterat in pro-
ventibus, ex predictis juribus dicte medie-
tatis perceptis, seu expensis illa occasione
factis vel dampnis propter hoc datis eidem.
mini Alfoiisi, comitis Pictavie & Tholose, in Recitata fuit hec restitucio per predictos
dominum Poncium & magistrum Odoneni
Tholose, in caslro Narbonensi, anno Do-
mini millésime ducentesinio sexagesimo
sexto, die lune ante festum Nativitafis Do-
mini, in presencia & testimonio domini
Pétri Raimundi de Ventelho, magistri
Guillclmi de Furno, judicis domini Pétri
de Landrevilla, militis, senescalli Tholo-
sani & Albiensis, magistri Guillelnii Ar-
naudi de Tholosa jurisperiti, Johannis
Goti junioris castri Podiilaurencii , Pétri
de Monte Auquerio de eodem loco,Castri-
novi de Tholosa, Sycardi Bonde castri
Podiilaurencii, domini Arnaudi Elyas mi-
litis de Villamuri, Pétri Blanc de Petrucia,
clerici dictorum domini Poucii Astoaudi &
vero salutari salutem. Noverint universi,
c(uod cum nobilis vir dominus Jordanus de
Sayssaco conqtierendo assereret niedieta-
tem tocius jurisdictionis, meri etiam &
mixti imjvîrii castri Podiilaurencii, Tho-
losane dyocesis, ad se jure hereditario
pertinere, & omnium aliorum ad dictam
jurisdictionem pertinencium tam in dicto
castre quam in pertinenciis dicti castri,
dicens quibusdam juribus suis ad dictam
medietatem suam pertinentibus se fuisse
per dominum Raimundum, comitem Tho-
losanum bone niemorie, iiltimo defunc-
■ Trésor des chartcsj Toulouse, iac 6, n. 85.
[J. 3i3} original scallî.]
An
12^6
1095
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
iSgô
An
magistri Odoiiis, & plurium alioruni. In
cujiis rei testimoiiium, nos predicti Pon-
dus Astoaudi & magister Odo & nos Jor-
danus de Sayssaco predictus sigilla nostra
presentibus litteris duximus apponenda.
II. Universis", &c. Poncius Astoaudi &
l'îô-j magister Odo de Montoneria, clericiis il-
,7Jan- lustris doniini Alfonsi, comitis Pictavie &
vier. Tholose, &c. Noverint universi quod, cum
religiosus vir doniiuus Bernardiis, abbas
Galliaci, pro se & conventu suc, nomine
sui monasterii, & Guillelmus Pétri de Be-
renx domicellus, filius quondam nobilis
viri domini Guillelmi Pétri de Berenx, pé-
tèrent a dicto domino comité, ut in villa
Galliaci judex communiter statueretar,
tam a domino comité quam ab ipsis do-
mino abbate & Guillelmo Pétri, & quod
judex ordinarius domini comitis in Albige-
sio non esset judex in eadem villa, dicen-
tes quod medietas dominii & jurisdictionis
dicte ville pertinet ad dominum comitem,
& alia medietas pertinet ad ipsos, videli-
cet dictum dominum abbatem nomine sui
monasterii & dictum Guillelraum Pétri
domicellum ; prefactus dominus comes,
saluti anime sue & predecessoris sui pia
consideracione providere intendens, dic-
tam peticionem seu questionem de pru-
dentum virorum consilio determinavit per
composicionem amicabilem in hune mo-
dum : Vohiit siquidem & mandavit, quod
judex ordinarius, institutus vel instituen-
dus in Albigesio a domino comité vel a
senescallo suo, sit judex Galliaci, & dicet
in presencia senescalli domini comitis &
in presencia abbatis Galliaci & Guillelmi
Pétri de Berenx, filii quondam domini
Guillelmi Pétri de Berenx, domini pro
quarta parte ville Galliaci, se tenere pro
dictis dominis communiter, videlicet pro
rata porcionum coatingencium predictos
dominos, judicaturam Galliaci, & jurabit
quod pro domino comité & aliis dominis
supradictis in officio suo fideliter se habe-
bit. Voluit etiam & mandavit dictus domi-
nus comes, quod illi quatuor solidi, quos
senescallus Albiensis recipiebat nomine
judicis de quatuordecim solidis, qui reci-
piuiitur pro justicia clamoruni in curia
Galliaci, dividantur inter predictos domi-
nos, sicut decem solidi dividuntur. Ad hec
dictus abbas, nomine sui monasterii, pro
se & conventu ejusdem monasterii, & dic-
tus Guillelmus Pétri, pro se & successori-
bus suis, consilio & auctoritate domine
Escarouhe matris & tutricis sue, dictam
ordinacionem seu composicionem gratam
& ratam habentes, laudaverunt eam, ap-
probaverunt & confirmaverunt, promit-
tentes bona fide, dictus abbas pro se &
conventu suo, & dictus Guillelmus Pétri,
pro se & successoribus suis, & dicta do-
mina Escaronha nomine tutorio, se contra
non venturos aliquo jure vel aliqua ra-
tione. Quitaverunt insuper & plene remi-
serunt dictus abbas, pro se & conventu suo,
nomine sui monasterii, & dictus Guillel-
mus Pétri & dicta domina Escaronha, no-
mine tutorio, pro se & successoribus suis,
de sua spontanea & gratuita voluntate,
dicto domino comiti & domine comi-
tisse, &c. (ut in praecedend carta), Recitata
fuit hec composicio seu ordiiiacio perpre-
dictos dominum Poncium Astoaudi & ma-
gistrum Odonem, apud Galliacum, in domo
que fuit quondam Arnaudi de Privât, anno
Domini millesimo ducentesimo sexage-
simo sexto, die lune post festum beati
Ylarii, in presencia & testimonio nobilis
viri domini Bernard! de Penna, magistri
Nepotis de Montealbano, judicis Albiensis,
Guillelmi Rotberti bajuli de Galliaco pro
domino comité, & Deodati Sarraceni, Jor-
dani Constantini, Pétri Blanc, Pétri de
Cornhac, Pétri Marcho, Raimundi Bonas-
sias consulum Galliaci, magistri Bartho-
lomei de la Possata de Montealbano ju-
risperiti, magistri Pétri de Bellopodio de
Montealbano jurisperiti, Poiicii Guillelmi
de Galliaco, Pétri Blanc de Petrucia, cle-
rici dictorum domini Poncii Astoaudi &
magistri Odonis, & plurium aliorum. In
cujus rei testimonium, nos predicti Poncius
Astoaudi & magister Odo & nos Bernardus
abbas & Guillelmus Pétri predicti sigilla
nostra presentibus duximus apponenda.
III. Universis' présentes litteras inspec-
An
1267
A a
I 267
17 jan-
vier.
'Trésor des chartes; Toulouse, sac 6, n. 8i.
[Original scellé; J. 3i3.j
' Trésor des chartes; Touloiise, sac 4, n. 73.
[J. 3o8; original scellé.]
An
1267
1597
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
ID
98
turis, Poticius Astoaudi & magister Odo de
Montoneria, clericus illustris domini Al-
foiisi, comitis Pictaviensis & Tholose, in
vero salutari salutem. Noveriiit universi
Sarraceni, Jordaiii r.onstantini,Pefri Blanc,
Pétri de Cornhac, Pétri Marche, Raimundi
Bonassias consul um Galliaci, magistri Bar-
tholomei de la Possata de Montealbano
miles querimoniam suani proposuisset su-
per territorio & pascuis de Bosc Sales, di-
cens dicta pascua & dictum territorium
esse in tenemento de Casais, & asserens
predicta ad se pertinere ratione juris,
qiiod dicebat se habere in quarfa parte
dicte ville de Casais & tenenienti ejusdem,
& predicta esse extra limites contentes in
pcrmutacione, quam fecit cum dicto do-
mino comité de parte, quam ipse dominus
Bernardus habebat in castro de Peiina, di-
cens etiam dominum Petrum de Vicinis vel
alium de mandate ipsius domini P. posses-
sione predictorum dictum dominum Ber-
nardum indebite spoliasse; prefatus do-
minus cornes, saluti anime sue pia consi-
deracione providere intendens, diligenti
inquisicione super hiis facta & veritate
comperta, de prudentum virorum consilio
voluit & niandavit, ut fiât restitucio dicto
domino B. per senescallum Tholosanum &
Albiensem de quarta parte dicti loci de
Casais, videlicet de hiis que dominus co-
rnes tenet in loco predicto & que sunt
extra limites dicte permutacionis, & quod
fiât dicta restitutio salve jure domini co-
litis quantum ad proprietatem & salve cem & octo soiidis & tribus denariis Tu-
jure quolibet aliène. Ad hec predictus do-
minus Bernardus pro se & successoribus
suis quitavit & plene remisit de sua spon-
tanea & gratuita voluntate dicto domino
comiti & domine comitisse & successori-
bus eorumdem, si quid juris habebat vel
habere debebat seu petere poterat in pro-
ventibus exinde perceptis seu expensis illa
roncnsium annui reddilus, nobis annuatim
solvendis in festo Natalis Domini, cujus
annui redditus prima paga incipiet ab in-
stanti Natali Domini in annum, quosdatn
redditus, quos habebamus in territorio
de Cesseralie, videlicet in terminalibus
de Corbessacho, de Celeraines & de Fau-
zanz, videlicet de tallia tresdecim solidos
occasione factis vel dampnis prepter hoc Turonensium, de censibus vu solides &
datis eidem. Recitata fuit hec restitutio
apud Galliacum, in domo que fuit quondam
Arnaudi de Privât, per predictos dominum
Poncium Astoaudi & magistrum Odoneni,
anno Domini millesimo ducentesimo scxa-
gesimo sexto, die lune post festum beati
Ylarii, in presencia & testimonio reli-
V denaries Turonensium, & septem sexta-
rios & très quartas erdei censuales, id est
de blado camperum tam de proprietatibus
& taschis quam aliis pertionibus, sex mo-
dios bladi, médium frunienti & médium
ordei, & de proprietatibus pratorum &
dominationibus & pascuorum ini°"' libras
giesi viri domini Bernardi abbatis Galliaci, Turonensium; item octo sextarios vini &
magistri Nepetis de Montealbano judicis unam migeriam olei cum justicia, quam
Albiensis, Guillelmi Rotberti bajuli de
Galliaco pro domino comité, 84 Deodati " Bibliothèque nationale, lat. 9996, p. 14.
An
I 267
quod, cum dominus Bernardus de Penna jurisperiti, magistri Pétri de Bellopodio
de Montealbano jurisperiti, Poncii Guil-
lelmi de Galliaco, Pétri Blanc de Petrucia,
clericl dominorum Poncii Astoaudi & ma-
gistri Odonis, & plurium aliorum. In cujus
rei testimonium, nos predicti Poncius As-
toaudi Sf magister Odo & nos Bernardus
de Penna predictus sigilla nostra presenti-
bus litteris duxinnis apponenda.
!0.
/Ictes touchant Roger de Béjiers, fils
aine de Trencavel, dernier vicomte
de Carcassonne.
I. Assizia domini Rogerii de Bitterris'.
LUDOVICUS, Dei gratia Francorum rex,
netum facimus universis tam presenti-
bus quam futnris, quod nos dilecte & fideli
nostro Rogerio de Bitterris ac ejus here-
dibus ad ftrinam perpetuam tradidimus &
concessimus, pro viginti duabus libris de-
An
1267
dcccm-
brc.
An
1267
1599
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
j6co
An
12Û8
II
habebamus in termiiialibus supradictis,
salvo jure aliène. Et si predicta ad firmam
tradita alicui in aliquo teneantur, idem
Rogerius & heredes siii tenentiir ad facien-
duni & reddendum ea que proinde débet
fieri sive reddi. Quod ut ratum & stabile
permaneat in futurum, presentibus litteris
nostrum fecimus apponi sigillum. Actum
apud Vicenas, anno Domini M. ce LX VII,
inense decembri.
II. Assizia ejiisJem domini Roger!! predicti'.
Noverint universi, quod dominus Guil-
lelmus de Choardone, miles, senescallus
Carcassone & Bitterris, recepit litteras pa-
tentes domini Régis, cum sigillo ejusdem
domini Régis cereo sigillatas, in sui prima
figura non viciatas, non cancellatas nec in
aliqua sui parte abolitas sub bac forma :
Ludovicus &c. Quarum auctoritate littera-
rum predictus senescallus dominum Roge-
rium de Bitterris misit in possessionem de
III'
Rogerius de Bitterris, miles, filius quoii-
dam domini Trencavelli dicti vicecomitis
Biterrensis, iiniversis présentes litteras
inspecturis salutem & dilectionem. Notum
facimus universis, quod nos mufuo rece-
pimus in présent! Parlamento Parisius ab
excellentissimo domino nostro Ludovico,
Dei gratia rege Francorum illustri, super
vadiis nostris proximi passagii transma-
rini ducentas libras Turonensium, de qui-
bus nos habemus pro paccatis, renuncian-
tes exception! peccunie non numerate,
promitentes quod si contigerit quoquo
casu nos non facere dictum passagiumcum
numéro sex militum & quatuor balisterio-
rum, prout sumus eidem Régi obligati,
predictas ducentas libras ad suum summo-
nimentum vel sui mandat! ei persolvemus
bona fide, sub obligatione tocius terre
nostre & omnium bonorum nostrorum &
sub rpl'gione jurisjurandi , quod super
rébus supradictis, juxta predictarum litte- sancta Dei Evangelia corporaliter tacta
rarum continentiam, & dominus Rogerius prestitimus in presenti. In cujus rei testi-
predictus promisit eidem domino senes- monium, présentes litteras nostro sigillo
callo, nomine domini Régis stipulant! &
récipient!, quod predictas XXII libras XVIII
solidos III denarios persolvet annuatim
in festo Natalis Domini domino Régi vel
suo senescallo Carcassone aut al!!, no-
mine ejus récipient!, & proinde omnia
bona & jura sua presentia & futura eidem
senescallo obligavit sub omni renuncia-
tione & cautela. Actum fuit hoc in palatio
civitatis Carcassone domini Régis, in pre-
sencia & testinionio domini Raimbald! de
Salve, judicis domini senescalli, magistri
Bartholomei de Podio judicis Carcassone,
P. de Provino vicarii Carcassone, Enrici
Brunelli, receptoris reddituum domini Ré-
gis, G. de Carrollis, notarii de Monfe-
regali, Erbonis clerici ipsius senescalli,
domini Ermengaudi de Autinhaco, mona-
chi Caunensis, Ber. Amat notarii, Philippi
notarii curie, & Pétri Marsendi, notarii
curie Carcassone domini Régis, m idus
febroarii, anno Domini M'CC I,X"VII''.
communimus. Actum Parisius, mense de-
cembri, ann[o Domijni !Vi°cc° sexagesimo
nono.
521.
Mandements divers d'Alfonse de
Poitiers de l'an 1267.
I. Comiti Convenarum pro comité Fuxensi'.
A
LFONSUS, &c. Litteras excellentissimi
domini & karissimi fratris nostri régis
Francorum die resurrectioiiis Domini re-
cepimus in hec verba :
Ludovicus, &c, Significavit nobis dilec-
tus & fidelis noster cornes Fuxensis, quod
cum nuper ad iiiandatum & pallamentum
nostrum venissent gentes comitis Conve-
An
12É9
dccem-
bro.
An
1267
i5 avril.
' Bibliothèque nationale, lat. 9pp6, p. i5.
' Archives nationales, J. ^56, n, 20; original,
scellé en cire jaune sur simple tjueue.
' JJ. \xivS i" ^9 "•
An
1167
160I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1602
An
1267
17 tvril.
tolica concessorum requiratis, qiiod super
hoc apponat consilium quod viderit appo-
neiidum, & super hoc idem requiri faciatis
nobilem viruiii senescallum Carcassone,
secundum quod videritis faciendum. Datum
apud Combegniacum, die lune post octa-
bas Pasche, anno LX'vii".
IV. Pro Arnaldo de Ponte'.
Alfonsus, &c. Mandamus vobis, quatinus
Arnaldum de Ponte, civem Tholosanum,
super his que proponenda duxerit coram
vobis contra Guillelmum Unaldi militem,
super eo quod ipsum indebite spoliavit, ut
dicitur, de quodam caselagio, quod olim
tenebat ab ipso milite Guillelmus Jaule,
diligenter audiatis, & vocato dicto milite
& qui fuerint evocandi, auditis racionibus
parcium, de personis & rébus ad nostram
jurisdictionem spectantibus faciatis eidem
bonum jus & maturum. Ceterum superhis,
que idem Arnaldus & socii sui, tutores, ut
dicitur, puerorum quondam Barravi, super
his que nomine dictorum puerorum pro-
posuerunt coram nobis contra liheros de-
functi Durandi Barravi super perceptione
fructuum uemoris de Revigano, diligenter
sicut dicto domino Régi datum est intel- audientes, vocatis qui fuerint vocandi, su-
ligi, emendari faciatis, prout de ipsis vobis per his, de quibus jurisdictio ad nos spec-
constiterJt & de jure fuerit faciendum. tat, exibeatis eisdem céleris justicie coni-
Datum die resurrectionis Domini pre- plementum. Datum apud Ranpilon, die
dicta. lune post inveiitionem sancte Crucis,
nariim, terram suam violenter & cum ar-
mis intraverint & abinde magnam predam
aninialium secum duxerint. Unde vobis
mandamus, quatinus, si est ita, vos super
hujusmodi [re], prout ad vos pertinet, fes-
tinum curetis remedium adhibere, ita quod
idem comes Fuxensis & terra sua super
hoc servetur indempnis. Datum apud Cas-
trumnovum, die veneris ante Pascha.
Unde vobis mandamus, quatinus inju-
rias, si que per vos & gentes vestras dicio
comiti Fuxensi vel terre sue illate fuerint,
sicut dicto domino Régi datum est intel-
ligi, taliter emendari curetis, quod non
oporteat super hoc manum apponere gra-
viorem , scituri quod senescallo nostro
Tholose & Albiensis scribimus, quod pre-
dictas injurias, secundum quod de ipsis
sibi constitit, faciat emendari. Datum die
resurrectionis Domini predicta.
II. Senescallo Tholosano & Albiensi pro eodetn '.
Alfonsus, &C. Litteras excellentissimi, &c.
ut in precedenti usque ibi : Unde vobis man-
damus, quatinus injurias, si que per comi-
tem Convennarum & gentes suas dicto
comiti Fuxensi vel terre sue illate fuerint.
An
1267
An
I ^6^
ii avril.
III. Pro Petro Guillebaudi, senescallo Tholosano '.
Alfonsus, &c. Mandamus vobis, quati-
nus religiosum virum abbatem Villelonge
requiri faciatis, quod Petrum Guillebaudi
super aliquibus ad jurisdictionem nostram
spectantibus coram judice ecclesiastico
non molestet, & si molestare vel citare
ipsum inceperit super rébus ad nostram
jurisdictionem spectantibus, vise libello,
ipsum requiri faciatis, quod a molesta-
tione 8c citacione seu vexacione hujusmodi
désistât. Quod si facere noluerit, vos abba-
tem Moysiacensem, subdelegatum a con-
servatore privilegiorum nobis a sedeApos-
' JJ. xxivf:, i" 39 a.
' Ihid. f" 39 b.
V. Senescallo super facto Bernard!, filii Ysarni
Jordani militis',
Alfonsus, &c., senescallo Tholose
Super eo quod nobis per vestras litteras
intimastis quod Bernardus Jordani, filius
Ysarni Jordani militis, multa mala fecit in
terra quorumdam militum, qui teuent a
nobili & fideli nostro Jordano, domino In-
sule, milite, qui est de feodo nostro, ibi-
dem ignem apponendo & illos de terra illa
cum armis hostiliter invadendo, & multa
gravaniina facere comminatur, & quod ip-
sum de tota terra nostra non compareiitem
coram vobis, ut debuit, baniri fecistis, vo-
' JJ. x-\iv<:, f" 40 a.
' Ibid. i" 43 a.
MU.
An
1167
i6o3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1604
bis mandamus quatinus in hiiiusmodi ne-
gocio, quantum tangit personas & les de
nostra jurisdictione & vestra senescallia
existentes, de proborum virorum consilio
procedatis, dilectorum & fidelium nostro- M'CCLX" septimo
rum Pontii Astoaudi militis & SycardiAle-
manni & niagistri Odonis de Montoneria
[consiliuni] super hoc requirentes. Datum
dievenerispostPenthecosten,annoLX°Vli".
An
1267
:2 juin.
An
I 267
12 juin.
tis, si de jure vel de consuetudine patrie
deliberari possint & debeant vel recredi.
Datum die sancte Trinitatis, apud hos-
pitalem justa Corbolium , auno Domini
VIII. Senescallo Tholose pro comité
Convennarum '.
Alfonsus, &c. Ex parte nobilis & fidelis
nostri B. comitis Convennarum nobis est
conquerendo monstratum, quod Rogerius
de Espieriis & quidam alii servientes &
baiuli nostri costumas & consuetudines
temporalem, altam & bassara, habere se
dicit a tempère cujus non extat memoria,
post ordinacionem circa mediam quadra-
gesimam proximo preteritam perconsilium
nostrum factam, cum armis diruit seu dirui
fecit in ipsius episcopi & jurisdicionis sue
VII. Poncio Astoaudi militi & magistro Odoni
pro Bernardo Chapelani 8c Petro fratribus".
Alfonsus, &c. Cum senescallus noster
Tholosanus in Castro de Penna in Albige-
■ JJ. xxivc, {* 43 b.
' Ibid. f" 44 a.
' JJ. xxiyc, f» 46 h.
• nu. c 47 a.
An
1267
VI. Poncio Astoaudi militi & magistro Odoni
pro episcopo Tholosano'.
Alfonsus, &c. Ex parte venerabilis patris
episcopi Tholosani nobis est conquerendo ipsius comitis minus juste infringunt &
monstratum, quod vicarius Tholose fur- violent (sic) & jurisdicionem ipsius inde-
cas, justicias & costellum sive pilori de bite multipliciter usurpare nituntur, in ip-
Castromauronis, in quo idem episcopus sius comitis prejudicium atqiie dampnum.
omnimodam jurisdicionem spiritualem & Unde vobis mandamus, quatinus ipsum co-
An
,:(;7
3o juin.
mitem indebite a predictis nostris servien-
tibus seu bajulis molestari minime permit-
tatis, & si aliqua contra dictum comitem
ab ipsis indebite inveneritis attemptata, ea
ad statum debitum reduci & injurias, si
que ab ipsis eidem illate fuerint, emen-
prejudicium atque dampnum. Unde vobis dari, prout justum fuerit, faciatis. Datum
mandamus, quatinus secundum quod tune
ordinatum extitit per consilium nostrum
& vobis injunctum, in negocio hujus-
modi procedatis, si que postea per dic-
tum vicarium indebite fuerint attemptata
ad statum debitum reduci facientes, & su-
per ordinatione hujusmodi cum Sycardo
Alemanni milite & judice vicarii Tholose,
qui predicte ordinationi interfuerunt, col-
loquium habeatis. Datum dominica in Tri-
nitate, anao Domini M°cc°LX°Vii".
apud Longumpontera, die jovis post festum
apostolorum Pétri & Pauli, anno Domini
iv\''cc''LX''Vir.
IX. Commissio eidem [Poncio Astoaudi] pro Guis-
cardo de Ruppeforti milite & fratribus suis'.
Alfonsus, &c. Pontio Astoaldi militi &
magistro Odoni de Montoneria... Signifi-
cavit nobis Guiscardus de Ruppeforti mi-
les, pro se & fratribus suis, quod cura
causa appellacionis ab ipso & fratribus
suis interposite ad nos & émisse ab au-
diencia magistri Guillelmi de Furno, judi-
cis senescalli nostri Tholose, a sententia
lata ab ipso magistro Guillelmo contra
predictos Guischardum & fratres siios pro
sio captos detineat Bernardum Chapelerii Bernardo de Penna milite, esset commissa
& Petrum fratres, prout ex relacione eu- magistro Stéphane de Biterris a nobis, idem
jusdem (.SIC) fratris eorumdem intelleximus, magister in causa procedens perperam &
vobis mandamus, quatinus, quantum ad inique pronunciavit se in dicta causa non
nos pertinet, vocato senescallo Tholosano, posse procedere, ex eo quod effluxerat tem-
eosdem fratres deliberari vel recredi facia- pus prosequende appellacionis a jure con-
An
1267 .
6 juillet.
An
1267
i6o5
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1606
An
1267
14
juillet.
An
1267
16
jjlllel.
cessum, quod tum non fluxerat, si tempus
quod de jure subducendum erat idem ju-
dex subducere voluisset, tempus videlicet
quo ipse appellans, valetudine proprii cor-
poris impeditus, nos adiré non potuit, nec
tempus quo ad nos iter arripuit, vel post-
quam ad nos venit & per nos stetisse asse-
rit, quominus in causa predicte appella-
tionis nostre comissionis litteras obtineret,
a qua pronunciacione & antedictis grava-
minibus & aliis ad nostram audienciam
appellavit. Hinc est quod vobis mandamus,
quatinuSjVOcatis qui fuerint evocandi, cau-
sam predicte appellacionis audiatis & eam,
si ita est, sine debito terniinetis, revocantes
in irritum quicquid post dicta ni appellacio-
nem ad nos interpositam inveneritis temere
attemptatum, Datum apud Longumpontem,
die mercurii in octabis apostolorum Pétri
& Pauli, anno Domini m°cc°lx'' septimo.
X. Senescallo pro abbate S. Saturnini Tholose
super decimis '.
Alfoiisus, &c. Ex parte abbatis & con-
ventus Sancti Saturnini Tholose nobis est
conquerendo monstratum, quod cum ipsi
a quibusdam parrochianis suis de feno &
quibusdam aliis, de quibus décima datur
communiter in dyocesi Tholosana, décimas
exigunt, eas reddere contradicunt, cumque
super hoc vel excommunicantur vel coram
ecclesiastico judice pertrahuntur, bajulos
vestros dicti excommunicati seu coram ju-
dice ecclesiastico tracti adeunt & requi-
runt, ut non permittant eos super decimis
hujusmodi molestari, & sic per eosdem
bajulos hujusmodi solucio décime impe-
difur. Unde vobis mandamus, quatinus
ipsos abbatem & conventum diligenter su-
per hiis audiatis, & jurisdicionem eccle-
siasticam non permittatis indebite impe-
diri. Datum apud Longumpontem, die jovis
post translationem sancti Benedicti,
XI. EiJem pro eodem yicecomite'.
Alfonsus, &c., senescallo Tholose & Al-
biensis... Ex parte nobilis & fidelis nostri
• JJ. xxivc, f" 48 a.
' Ihid. l" 48 b.
vicecomitis de Lautre[c] nobis est conque-
rendo monstratum, quod Jacobus de Bosco,
clericus noster, ipsum nobilem super qui-
busdam bonis suis cujusdam hominis sui
condampnati de heresi a Pascha citra per-
turbavit in ipsius prejudicium, sicut dicit.
Unde vobis mandamus, quatinus ipsum no-
bilem super hiis diligenter audiatis, & vo-
cato dicto Jacobo de Bosco pro jure nostro
servando, de consilio fratrum inquisitorum
heretice pravitatis, faciatis eidem bonum
jus & maturum, jure nostro & alieno ser-
vato. Datum apud Longumpontem, die sab-
bati ante festum beati Arnulphi.
Xn. Domino Philippe de Monteforti pro
Ticecomite Lautricensi & B. fraire suo'.
Alfonsus, &c., nobiii & dilecto suo Phi-
lippo de Monteforti militi salutem & di-
lectionem sinceram. Ex parte nobilium &
fidelium nostrorum Ysarni, vicecomitis
Lautricensis, & Bertrandi fratris ipsius
nobis extitit intimatum, quod gentes vestre
nuper ad villam eorumdem fratrum, que
vocatur Brugueria, quam tenent a nobis
in feodum, venientes, bladum eorumdem
fratrum ibidem sine ratione aliqua rapue-
runt. Unde vos roganius & requirimus,
quatinus predictis fratribus dictum bladum
restitui & injuriam emendari, prout con-
decet, faciatis, inhibentes eisdem gentibus
vestris, ne predictis fratribus indebite in-
férant injuriam vel gravamen. Datum die
jovis post festum beati Pétri ad vincula,
anno Domini m°CC°lx° septimo.
XIII. Senescallo Tholosano pro domino Sicardo
Alemanni '.
Alfonsus, &c. Sicardus valetus noster,
filius nobilis & fidelis nostri Sicardi Ale-
mani, militis, nobis dédit intelligi, quod
Raimonnetus de Contains, bajulus nobilis
viri Philippi de Monteforti militis, & com-
■ JJ. xxivc, f° 49 a. — Du même jour, mande-
ment au sénéchal de Toulouse & d'Albigeois pour
le même objet; si Philippe de Monifort refuse sa-
tisfaction, cet officier devra prévenir le sénéchal
de Carcassonne,
' JJ. xxiyc, f» 49 b.
An
126-
An
I 267
4 .loût.
An
1267
1607
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1608
plices sui dicto Sicardo Alenianni patri suo Sicardiim ex parte nostra requiii faciatis
An
1 267
militas injurias & dampna non niodica in-
tulerunt, terram suaiti , quam ab eodem
Philippe tenet, ut dicitur, comburendo,
sua animalia interficiendo & homines ejiis-
deni iiidebite pignorando. Unde vobis man-
damus quatiiius dictum Philippum ex parte
nostra requiri faciatis, ut predicto domino
Sicardo predictas injurias & gravamina fa-
ciat, prout justuni fuerit, emendari &
dampna restitui, sicut decet. Quod si ad
requisicionem vestram hoc facere noluerit,
vos senescallum Carcassone requiri facia-
tis, ut predicta faciat emendari & restitui,
prout justum fuerit & consonum rationi.
Preterea nobis dédit intelligi dictus Sicar-
dus, quod cum piscatores dicti domini Si-
cardi patris sui quandam navem suam ad
tferram nostram in aqua, que vocatur Agout,
[haberent], dictus Raimonnetus fecit eani
portari in Castro de Jercesains, quod est
dicti domini Philippi, in ipsius domini
Sicardi Alemanni & nostri prejudicium &
gravamen. Item quod idem Raimonnetus
defert arma per terram & feoda nostra,
quod in uosfrum vertitur prejudicium.
Quare vobis mandamus, quatinus dictum
dominum Sicardum super predicta navi
diligenter audiatis, & sibi, vocato dicto
Raimonneto coram vobis, exhibeatis eidem
céleris justicie complementum, quantum
ad nostram spectat jurisdicionem, & eun-
dem Raimonnetum super delacione armo-
rum facta ab eodem per terram & feoda
nostra, ut dicitur, prout justum fuerit,
puniatis, jus nostrum & alienum in omni-
bus observantes. Datum die jovis post fes-
tum beati Pétri ad vincula, anno Lx° sep-
timo.
XIV, Scnescallo pro hominibui de Kabastoinx',
Alfonsus, &c. Ex parte hominum de Ra-
basteinx nobis extitit conquerendo mons-
tratum, quod Sicardus Alemanni miles sex
denarios Tholosanorum apud Sanctum
Georgium nomine pedagii extorc|uet ab
eisdem indebite & injuste, item très de-
narios Tholosanorum apud les Valileres.
Unde vobis mandamus, quatinus dictum
ut a dictis extorsionibus vel pedagiis inde-
bite extorsis, ut asserunt, désistât. Quod
si facere noluerit, vos super hoc de consi-
lio bonorum faciatis quod de jure fuerit
faciendum in hac parte, si super hoc dicti
homines querimoniam fecerint coram vo-
bis. Item ex parte dictorum hominum no-
bis est intimatum, quod Philippus de Mon-
teforti, miles, apud Loupiac très denarios
Tholosanorum nomine pedagii recipit &
extorquet ab eisdem minus juste. Unde vo-
bis mandamus, quatinus eumdeni Philip-
pum ex parte nostra requiri faciatis, ut
super dicto pedagio indebite percepto, ut
dicitur, désistât. Et si hoc facere noluerit,
vos senescallum Carcassone, si dicti homi-
nes ad vos super hoc querimoniam profé-
rant, ex parte nostra requiri faciatis, ut
dictum Philippum ab hujusmodi extorsio-
nibus desistere faciat, vel quod super pre-
dictis faciat quod debebit, justicia me-
diante. Datum ut precedens.
XV. Scnescallo Tholose super facto domini G.
comitis Anneniiici & hominum deCondomio'.
Alfonsus, &c. Super controversia, que
mota fuisse dicitur inter nobilem & fide-
lem nostrum G. comitem Armeniacensem
8i suos ex una parte, ac homines nostros
de Condomio ex altéra, necnon super mu-
tuis interpresuris parcium, de voluntate
& beneplacito excellentissimi & karissimi
domini ac fratris nostri Ludovici, Dei gra-
tia régis Francorum, apud quem nobilis
vir dominus Gasto, vicecomes Bearnensis,
super hoc dicitur institisse, taliter extitit
ordinatum, videlicet quod dilecti & fidèles
nostri B., prepositus ecclesie Tholosane,
& Sycardus Alemanni, miles, vobiscum
sciant & inquirant de dictis interpresuris
plenius veritatem, & ea que fuerint emen-
danda'^er dictos B. & S. & per vos emen-
dantur (_sic) & de stando ordinacioni vestre
& ipsorum B. & S. super predictis inter-
presuris partes sufficienter caveant, quod
vestre & ipsorum ordinacioni stabunt. De
rébus vero & hominibus captis hinc inde
fiât recredentia statim ad arbitriuni vcs-
An
1 267
29 no-
vembre.
JJ. xxivc, f" iio h.
' JJ. xxn-c, {" ô3 a.
An
1267
1609
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1610
trum & duorum predictorum. Si qua tamen qua postea per dictum vicarium indebite
de rébus hinc inde captis sint, que non fuerint attemptata, ad statum debitum re-
An
1267
possint inveniri, prestetur securitas suffi-
ciens a partibus, quod arbitrium vestrum
& dictorum prepositi & Sycardi super hoc
observabitur a partibus antedictis, & post-
quam dicte partes sufficienter caverint
de stando arbitrio vestro & ipsorum B. &
S., securitates date pro recredentia rerum
captarum, que invente fuerint, & hominum
captorum nulle erunt. In quantum vero
ea que facta sunt hinc inde nos tangunt,
fiet nobis emenda ad arbitrium nostrum.
Unde vobis mandamus, quatinus secundum
suprascriptam ordinacionem una cum pre-
dictis B. & S. in dicto negocio procedatis,
& procuretis ut ipsi vobiscum procédant
in negocio antedicto, prout superius est 7i/f^., J^^,„,, i> jiir 1 d •,•
. „ ' ! ... . ' mandements d Aljonse de roitiers
premissum. Hoc autera intelligimus, quan-
duci facientes. Et super ordinacione hu-
jusmodi cum Sycardo Alemanni milite &
judice vicarii Tholose, qui predicte ordi-
nacioni interfuerunt, coloquium habeatis,
8j ad premissa vicarium evocetis, & quid
super premissis feceritis nobis, cum ad nos
veneritis, una cum aliis inquestis vestris
referatis in scriptis. Datum die mercurii
in festo beati Thome apostoli, anno Do-
mini m'cCLX" septimo.
Si:
tum spectat ad dictos homines de Condo-
mio, si de eorum processerit voluntate.
Alioquin jus suum, prout debuerint, pro-
sequantur. Datum apud Moyssiacum epi-
scopi, die martis in vigilia beati Andrée
apostoli, anno Domini m'cc" LX° vu".
Similis Huera missa fuit B. preposito eccle-
sie Tholosane super eodem facto, — Sycardo
Alemanni militi.
XVI. Pontio Astoaudi militi & magistro Odoni
de Montoneria pro episcopo Tholosano'.
Alf'onsus, &c. Ex parte venerabilis patris
episcopi Tholosani nuper est & alias exti-
tit conquerendo monstratum, quod vica-
cembrc. rius noster Tholose furcas, justicias & cos-
tellum sive pilori de Castromauronis, in
quo idem episcopus omnimode jurisdi-
cionem spiritualem & temporalem, altam
& bassam habere se dicit a tempore, quo
non exstat memoria, post ordinationem
circa mediam quadragesimam proximo pre-
teritam per consilium nostrum factam, cum
armi's diruit seu dirui fecit in ipsius epi-
scopi & juridicionis sue prejudicium atque
dampnum. Unde, sicut alias vobis man-
dasse recolimus, iterato mandamus, quati-
nus secundum quod ordinatum tune exstitit
per consilium nostrum & vobis injunc-
tum in negocium hujusmodi procedatis, si
An
1267
dc-
pourles habitants de Toulouse.
(1267- 1269)
I. Vicario Tholose pro domino comité Picta-
vensi '.
ALFONSUS, &c. Cum intellexerîmus
quod in civifate Tholose quedam con-
fratria de Carmello de novo est instituta,
in qua sunt, sicut dicitur, quinque milia
hominum & mulierum vel circa, & posset
numerus augmentari, & per quam multa
pericula possent terre & civitati evenire,
& jam aliqua, ut dicitur, evenerunt, vobis
mandamus quatinus super hiis veritatem
diligenter inquiratis, vocatis ad hoc dilec-
tis & fidelibus nostris senescallo Tholose,
Poncio Astoaudi & Sycardo Alemanni, mi-
litibus, ac magistro Odone de Mofnjtone-
ria. Et si inveneritis ita esse, vos dictam
confratriam faciatis amoveri vel ad talem
statum reduci, quod per eam non possit
terre periculum aliquod evenire. Et quid-
quid de consilio predictorum inveneritis
& feceritis, nobis in scriptis significare
curetis. Datum apud Lungumpontem, die
dominica post nativitatem beati Johannis
Baptiste, anno Domini m° cc° lx" vu".
' 11. xxivc, f" 45 a.
An
17.67
!6 juin.
' JJ. xxivc, {" J7 h.
i6ii
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i6ii
II. N'icario Tholose '.
An
1167
Il no-
vambix.
St. de S.icleiis, thesaiirarius ecclesie
Bc.iti Hyl.irii Pictaviensis & clericus illus-
tris coniitis Pictavie & Tholose, viro pro-
vido & discreto Guillelmo de Hantolio,
vicario Tholose, salutem & sinceram iii
Domino dilectionem. Receptis litteris a
domino comité, sibi ex parte vestra mis-
sis, super sesina per vos facta super bonis
epîscopalibus, & tenore earumdem diU-
gentius intellecto, super hiis consilium
cum consiliariis suis s-oluit habere plenius
dictus cornes. Unde vobis significamus
quod, consiJerato tenore litterarum vestra-
rum, videtur consilio dicti domini comitis
quod sit expediens & racionabile, quod
absoluciouis beneficium cum débita devo-
cione petatis, & si absolucionem aliter
non possitis obtinere, juretis vel aliter'...
caveatis stare mandatis ecclesie, cum non
sit verisimile quod bonus judex ex hac
causa vobis precipiat indebitum aliquid
vel injustum. Obtento vero absolucionis
bénéficie, de jure nostro super regalibus
& saisina bonorum episcopalium , sede
Tholosana vacante, diligenter & fideliter
addiscatis, & quod super hoc inveneritis,
nobis fideliter rescribatis. Datum Parisius,
die veneris in festo beati Martini hyema-
lis, anno Domini M°cc"LX° septimo.
111. Vicario Tholose pro Arnaido & G. Je Fal-
guario, militibus*.
Alfonsus, &c. Ex parte Arnaldi & Guil-
lelmi de Falguario, militum, nobis extitit
intimatum, quod cum ipsi a quibusdam
.^o 110- ' , , ' '
veuibre. gravaminibus que eis inferebantur, ut asse-
runt, a consulibus Tholosanis, ad vestram
audientiam appellassent, suamque appel-
lationem prosequerentur coram nostro ju-
dice, sicut dicunt, antequam esset in causa
appellacionis conclusum, judex voluntate
' JJ. xxi\"C, {• 54 4. — Le mime jour, le comte
annonce l'enroi de cette lettre aux dominicains
Guillaume de Monirerel & Guillaume Bernard,
inquisiteurs en Toulousain.
* Ici un mot illisible; probablement un verbe à
l'infinitif.
' JJ. wivc, f J7 4.
An
1167
propria desiitit a cognicîone dicte cause.
Hinc est quod vobis mandamus, quatinus,
si ad vos légitime extiterit a dictis militi-
bus appellatum, in causa appellacionis
procedatis vel per ipsum judicem vestrum
procedi, prout justum fuerit, faciatls.
Datum apud Moyssi, in festo beati Andrée
apostoli, anno Domini m°cc'LX° septimo.
IV. Vicario Tholose pro Poncio Fulquerii '.
Alfonsus, &c. Mandamus vobis, quati-
nus ex parte nostra requiratis judicem
vestrum, ut Laurentiam filiam Guillelme,
que manet ante ecclesiam Beati Bartho-
lomei Tholose, uxorera Pontii Fulquerii,
dimittat & eam a suo consorcio omnino
removeat, cum vlr suus eam répétât 8c de
detentione dicti vicarii conqueratur, &
bona dicti Pontii, que dicitur rapuisse,
restituât dicto Pontio indilate. Quod si
requisitus facere noluerit, officium judi-
ciarie interdicatis eidem. Datum die vene-
ris in octabis Epiphanie, anno Domini
M" ce LXVII".
Similis littera sentscaîlo Tholose & Al-
bitnsis pro todem.
V. Senescallo Tholose & Albiensis pro eodem '.
Alfonsus senescallo, &c. Ex parte llai-
mundi Johannis Majoris, civis Tholosani,
nobis insinuatum extitit, quod Petrus
Raimundus Maior, pater quondara dicti
Raimundi Johannis, ex causa fidejussionis
dudum solvit Tholomeo de Portali &
Aldrico Caradorbe, civibus Tholosanis,
pro Pontio Guillelmi de Turre, cujus
bona ad manum nostram ratione pravitatis
heretice, ut dicitur, devenerunt, & que
nomine nostro tenet îacobus de Bosco cle-
ricus noster, ut dicitur, quingentos L.X' so-
lides Tholosanos per dampna & expensas,
que sustinuerant iidem cives ratione pre-
dicte peccunie ad terminum non soluté,
quam quidem peccunie summam cum dam-
pnis 8j expensis dicto Raimuudo Johanni,
heredi dicti Pétri Raimundi patris sui,
reddere denegat Jacobus antedictus. Unde
■ JJ. Txn-c, f 58 *.
' IhiJ. C 61 a.
An
lîf.--
Ii68
I ji
janvier.
An
1268
i3
février.
An
iiâS
l6l3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1614
vobis mandamus, quatinus ipsum super insistere studeafis, qiialifer in liac parte
hiis, que ratiotie premissoriim proposuerit jus nostrum servetur illesuni , ususque
corani vobis, diligenter audiatis, & vocato lejfitimi dictorum civium per hoc minime
dicto Jacobo pro jure nostro deffendendo, infriiigantur. Non enini videtur, quod
de consilio fratrum inquisitorum heretice aliène persone pisces liujusmodi defferen-
pravitatis de personis & rébus ad jurisdic- tes vendere valeant absque exsolutione pe-
An
1268
An
1268
I
An
1268
tionem nostram spectantibus, jure nostro
& alieno ilieso servafo, faciatis eidem
quod justutn fuerit & consoiium rationi.
Datum ut precedens.
VI. Vicario Tholojc luper confratrii» '.
Alphonsus,&c. Cum intellexcrimusquod
sub specie boni quedam confratrie de
novo in civitate Thoiose fueriiit instituts,
quarum occasione in plerisque casibus
posset status civitatis dampnum pati & no-
bis prejudicium generari, presertim cum
numerosa multitudiiie sint, alter alteri
jiiramentis astricti, vobis mandamus qua-
tinus diligenter addiscatis de modo &
forma hujusmodi confratriarum, & an sub
tali velamine ecclesiarum, nostra [jura]
vel civitatis hactenus usurpaverint vel pre-
sumantur in posterum usurpare, & quid
super hiiis inveneritii , nobit in scriptis
sub sigillo vestro per Poncium Astoaldi
militem & magistrum Odonem de Monto-
neria, cum ad nos venerint ad crastinum
instantis quindene Penthecostes, transmit-
tatis & cum eisdem super hoc consilium
habeatis. Datum apud hospitale prope Cor-
bolium, die mercurri post mediam quadra-
gesimam, anno Domini M'CC'LK' VU".
Vil. Stnescallo pro comité PictaTicnii tuper de-
fraudationr pcdagiorum '.
Alfonsus, &c. Cum, sicut nobis relatum
extilit, aliqui mercatores, ducentes pisces
salsos ad Tholosam, norinuuquam secum
ferentes litteras vicarii Thoiose testimo-
niales quod pisces hujusmodi cedere de-
beant in usum civium Thoiose. ac per hoc
nonnunquam contingat nos debitis nos-
tris pedagiis defraudari, vobis mandamus
quatinus diligenti cura & solicitudine
■ JJ. xxivc, f" 63 a.
' IkiJ. [" (j t A. — Suit une lettre du même jour
au viguicr de Toulouse pour la même affaire.
dagii supradicti. Et super hoc de consilio
dilecti & fidelis nostri Sycardi Alemanni
militis, qui super hoc habere notitiam
dicitur, procedatis, quid super hoc factum
fuerit vel qualiter processum fuerit nobis
per clericum vestrum, cum ad nos venerit
circa très septimanas post Pcnthecosten
in scriptis remittere procurefis. Datum
die mercurii post mediam XL'"*™, anno
Domini M»cc»LX»vn».
VIII. Scnetcallo Thotoie pro fratr* Remundo,
miniitro fratrum Minorum in Aquitnnia '.
Alfonsus, 8fc., vicario Thoiose.... Cum
ex parte religiosi viri fratris Remundi, mi-
nistri fratrum Minorum in Aquitania, no-
bis extiterit intimatum, quod Guillelmus
Saurini, civis Thoiose, jam provecte etatis
existât ac circa curam operis ecclesie dic-
torum fratrum apud Tholosam se utiUter
adcomodaverit, sicut fertur, vobis man-
damus quatinus eos, ad quos spectat con-
sulatus seu capitulatus Thoiose electio
ydoneis persuasionibus inducere curelis,
ut dictum Guillelmum , jam ut dicitur
veteranum & dictis frafribus proficuum,
absolvant nec eum suscipere compellant,
nisi libens voluerit, officium consulatus.
Nullam tamen propler hoc dictis consuli-
bus molestiam, violenciam seu coactioiiem
aliquam inferatis. Datum apud Rampillo-
nem, die martis in festo beatorum aposto-
lorum Philippi & Jacobi, anno Domini
M'CCLX" octavo.
/
IX. Scneicallo Thoiose pro Guillelmo de Fal-
gario'.
Alfonsus, &c. Ex parte Guillelmi de
Falgario militis nobis est supplicatum,
quod cum injunctum fuisset magistro
Guillelmo Ruffi, ut inquireret super pe-
■ JJ XWV; C 126 i.
' IhiJ. f" r28 h.
An
1268
I" mai.
An
r; .t
23 juin.
An
I2Û8
i6i5
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1616
dagio de Venerca inter ipsum militem &
homiiies de Tholosa, que inquesta facta
non fuit, & ipse petat ut dicta inquesta
committatur domino Sycardo Alemanni nii-
liti vel alii probo homini, salvo processu
habito coram dicto magistro, vobis man-
damus quatinus ipsum diligenter audiatis,
facientes eidem bonum jus & maturum,
secundum processus habitos coram dicto
magistro Guillelmo Ruffi, de personis &
rébus, de quibus jurisdicio ad nos spectat.
Data Parisius, dominica ante f'estum sanc-
torum Gervasii & Prothasii, anno Domini
M°cc° LX^viir.
Eadem fuit data hominlbus Tholose, dit
lune post festum beati Johannis Baptiste,
X. Commissio patens Sycardo Alemanni pro
Sycardo de Montealto milite'.
Alfonsus, &c. Ex parte dilecti & fidelis
nostri Sycardi de Montealto militis nobis
extitit intimatum , quod cives Tholose
quandam piscariam & quoddam molendi-
num, que apud Altamrippam super fluvium
Aregie habere dicebatur & dicitur, quon-
dam tempore bone niemorie Raimuiidi,
quondam comitis Tholosani, predecesso-
ris nostri, destruxerunt sicut dicit & eam
dictus Sycardus postmodum propriis ex-
pensis refecit, sicut dicit. Unde vobis man-
damus, quatinus ipsum super hiis diligen-
ter audiatis, &vocatis qui fuerint evocandi
& dictis civibus, exibeatis eidem céleris jus-
ticie complementum, causam eandem sine
debito terminantes. Datum apud Longum-
pontem, die lune proxima post festum na-
tivitatis beati Johannis Baptiste, anno
Domini m°cc''lx""' octavo.
XI. Vicario Tholose pro communitate Tholose".
Alfonsus, &c. Mandamus vobis, quati-
nus districte inhibeatis ex parte nostra
vest'ris judicibus & consulibus Tholose,
ne ipsi compellant aliquos Christianos ad
solvendum débita nova vel vetera Judeis
in villa Tholose habitantibus vel etiam
extra villam, Datum apud Longumpontem,
■ JJ. xxivc, f i3i a.
■ Ihii. f> i3i i.
die lune post festum nativitatis beati
Johannis Baptiste, anno ut siipra [1268].
Xll. Senescallo Tholosano pro piscatoribus
Tholose '.
Alfonsus, &c. Ex parte piscatorum urbis
& suburbii Tholose intelleximus, quod
Raimundus, bone memorie condam co-
rnes Tholose, predecessor noster, dédit
eis libertatem seu immunitatem piscandi
per totum flumen Garone in dyocesi Tho-
losana. Abbas vero Grandissilve impedit,
quominus uti possint liberfate vel immu-
nitate predictis, sicut dicunt. Unde vobis
mandamus, quatinus dictuni abbatem ex
parte nostra requiratis seu requiri faciatis,
ne ipsos in suis libertatibus impediat mi-
nus juste, eisdem piscatoribus de rébus &
personis ad nostram jurisdicionem spec-
tantibus facientes bonum jus & maturum.
Datum Parisius, die jovis in vigilia apos-
tolorum Pétri & Pauli , anno ut su-
pra [1268].
XIII. Sicardo Alemanni militi pro communitate
hominum ville Tholose".
Alfonsus, &c. Ex parte communitatis
hominum ville Tholose nobis exlitit con-
querendo monstratum, quod Sicardus de
Montealto, miles, novum instituit pe-
dagium seu novam exaccionem in flumen
Aregie apud Altamrippam, ubi est vel esse
consuevit, ut asserunt, communis transi-
tus navium, necnon fecit ibidem novam
portam fieri, per quam impeditur navium
transitus, ut dicitur, in nostri dicteque
communitatis prejudicium & jacturam.
Quare vobis mandamus quatinus, vocaîo
dicto Sicardo milite & aliis, qui fuerint
evocandi, ipsos diligenter audiatis, & au-
ditis racionibus parcium, eisdem exhibea-
tis céleris justicie compienientuni. Datum
die veneris in octabis apostolorum Pétri
& Pauli, anno Domini millésime ducente-
simo LX"'° octavo.
' JJ. XMVC, f" l32 h,
• lUd. l" i33 a.
An
1268
An
1268
28 juin.
An
1268
7 août.
An
1268
5dv-
ccmbrc.
1617 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC
XIV. Senescallo Tholose SiAlbiensis".
1618
dicto vicario & dictos testes habitanim,
sicut dicit. Uiide vobis mandamus quati-
nus, vocato dicto vicario & qui fuerint
evocandi, exhibeatis eidem céleris justicie
complementum, jure nostro & aliène in
omnibus observaturi. Datum Parisius, die
mercurii ante festum beati Nicholai hye-
malis, anno Domini millesimo ducente-
simo LX""" octave.
An
1268
Alfonsus, &c. Significaverunt nobis mi-
nistri doraorum leprosorum Tiiolose civi-
tatis, pro seipsis & aliis ministris dyocesis
Tholosane & omnibus fratribus & habita-
toribus dictarum domorum, quod bajuli
nostri,qui a nobis nostras emuut bajulias,
eos seu fratres suos seu eorum nuncios
leudas seu pedagia de elemosinis sibi pro
suis usibus co[l]latis solvere compellunt,
videlicet de uiio porco seu bove vel anete
vivo, seu blado, oleo vel panno pro indu-
mentis eorum & qualibet re, quando
faciunt transitum per pedagia supradicta,
sive emeriiit ad usus proprios seu fratrum
suorum predictorum. Unde vobis manda-
mus, quatinus predictos ministros civitatis
& dyocesis Tholosane & fratres habitato-
res dictarum domorum, secundum quod
usi sunt pacifiée, non permittatis super
exaccione pedagii seu leude aliquatenus
molestari, presertim super hiis, que ad
usus proprios fuerint deputata. Datum die
veneris in festo beati Bertholomei apos-
toli, anno Domini m°cc"lx° octave.
XV. Poncio Astoaudi & magistro Odoni de Mon-
toneria pro Berangario Penterio '.
Alfonsus, &c. Accedens ad nos magis-
ter Berangarius Penterii, quondam judex
Tholose, nobis coiiquerendo exposuit,
quod vicarius noster Tholose decem libras
a quibusdam, quibus impoaebat falsum
perhibuisse testimenium, habuit& recepit,
tali tamen condicione, quod si vos, inspec-
tis attestacionibus ipsorum, diceretis dic-
tos testes falsum non perhibuisse testimo- Carmeli nobis extitit suplicatum,ut Judees
XVI. Vicario Tholose pro domino comité
Pictavie '.
Alfonsus, &c. Guillelmo de Nantoilleto,
vicario Tholose Cum, sicut nobis ex-
stitit intimatum, quidam burgenses de
Tholesa suo nomine exigant & levant (sic)
pedagia contra justiciam, ut dicitur, in-
troducta, vobis mandamus quatinus de
valore pedagiorum hujusmedi & nomini-
bus eorum, qui dicta lèvent pedagia & in
quibus locis, qua etiam occasione vel quo
jure ea sibi vendicant, & pro quibus mer-
cibus & a quo tempore ea levaverint dili-
genter addiscatis, ac ea que super premis-
sis inveneritis sigillatim in scriptis redacta,
cum ad nos veneritis ad diem veneris post
instantem quindenam Penthecostes, vobis-
cum afferatis. Datum Parisius, anno Do-
mini M*cc" LX° octave, die veneris pest
festum beati Mathie apesteli.
XVII. Vicario Tholose & Egidio Camelini Tel
eorum alteri pro confratribus Béate Marie de
Carmello'.
Alfonsus, &c. Ex parte cenfratrum con-
fratrie demus Béate Marie de Monte-
nium, dictas redderet decem libras. Quibus
attestacionibus diligenter per vos, ut dici-
tur, inspectis, prenunciastis dictos testes
falsum testimenium non dixisse. Quare
petit dictus Berangarius dictum vicarium
compelli ad reddendum dictas decem li-
bras dictis testibus, sicut decet, cum iidem
testes dictam pecunie summam ab eodem
magistro répétant occasione predictarum
convencionum, inter ipsum magistrum pro
nostros Tholose compelleremus ad ven-
dendum seu permutandum duos denarios
obliarum seu census, quos habere dicun-
tur super quadam domo ab ipsis confratri-
bus empta, ut asseruut, pro servicie Jesu
Christi ibidem faciendo, vel quod vos
nostro nomine hoc idem faceretis, cum
bena dictorum Judeorum capta sint & de-
tempta, prepter quod cum dictis Judeis
tractatum haberi uequiverit de predictis.
An
I 269
i«f mars
An
I 269
3 mars.
■ JJ. xxivc, f" i38 h.
' Ii,J. f" 147 A.
' JJ. xxivc, f" i52 a.
' Ihii. i" i56 a.
An
I 269
i6i(
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
[620
An
1 269
Ceterum qiiod nos uiium obolum annui
census, quem habeinus super quadani pla-
tea parva, predicte doniui contigua, dare
vellemus & coiicedere confratribus su-
pradictis. Qiiare vobis mandamus, qua-
tiiiiis vos duo vel alter vestruni super pre-
missis inquiratis diligenter quantum va-
lent predicta & an sine cujusquam injuria
eisdem predicta possemus concedere, quid-
que comodi vel incomodi in dominio vel
aliis nobis exinde proveniret, si eisdem
dictas concessiones, vendiciones seu per-
mutaciones faceremus, necnon de aliis
circonstanciis, que sunt in talibus atten-
dende. Quid autem super premissis inve-
neritis, cutn ad nos veneritis ad diem
veneris post instantem quindenam Pen-
thecostes, in scriptis refferatis. Datum Pa-
risius, die dominica qua cantatur Letare
Jérusalem, anno Domiui !M''cc°lx'' octavo.
XVIII. Alla littera patens eidem Sycardo pro
eadem communitate '.
Alfonsus, &c. Ex parte communitatis
Tholose nobis insinuatum extitit, quod
per consules civitatis Tholose, qui tune
erant, collecta semel & secundo facta ex-
titit, que nobis assignari debuerat, ut di-
citur, pro suis libertatibus confirmandis ac
aliis gratiis sibi a nobis impetrandis. Sane
cum nondum assignata nobis fuerit col-
lecta exinde pecunia, nec dicti consules
libertates suas confirmari fecerint nec ali-
quas gratias, ut asserunt, de predicta pec-
cunia impetraverint, vobis mandamus qua-
tinus consulibus urbis Tholose, qui nunc
sunt, ex parte nostra injungatis, ut ab eis-
dem qui dictam peccuniam receperunt,
convocatis quatuor probis hominibus a
communitate dicte ville necnon quatuor
probis hominibus a parte dictorum consu-
ium, ab ipsis ad hoc specialiter deputatis,
de dictis collectis compotum audiant, ut
dicti homines ac tota universitas predicta
Parisius, die dominica qua cantatur Letare
Jerhusalem, anno Domini
tavo.
M° CC° LX."'° OC-
XX. Sycardo Alemanni militi pro
communitatis Tholose'.
hominibus
Alfonsus, &c. Datum est nobis intelligi,
quod vicarius venerabilis patris episcopi
Tholosani homines nostros communitatis
Tholose vexât multipliciter & trahit in
causam apud Biterrim minus juste, eo
quod ipsi quosdam homines habentes que-
sciant quid residui fuerit & eorum no- dam maneria seu domicilia sub domina-
mina, qui illud residuum pênes se deti-
nent, necnon in quos usus collecta exinde
peccunia posita fuerit & conversa. Datum
' n. x\iv>"
cellée.
f" i55 a. — La
pièce a ete can-
cione dicti episcopi, quanquam sint man-
sionarii in villa Tholose , compellunt
' JJ. xxiv<^, f° |55 h. — Cette pièce est la rédac-
tion définitive du mandement qui précède.
' JJ. xxiVC, f° i56 a.
An
1269
XIX. Littera patens Sycardo Alemanni pro con-
sulibus Tholose '.
Alfonsus, &C. Ad aures nostras perlatum
est, quod per consules civitatis Tholose
qui tune erant collecta semel & secundo
facta extitit, que, ut dicitur, in nostrum
debebat commodum redundare, cum spe-
rarent super consuetudinibus suis sibi a
nobis aliquam gratiam concedendam, sicut
missi nobis procuratores communitatis
Tholose asserebant. Sane cum nichil com-
modi ex collectis predictis nobis obve-
nerit, & nichilominus solventes exinde
gravamen incurrerint, ut dicitur, vobis
mandamus, quatinus consulibus urbis Tho-
lose, qui nunc sunt, ex parte nostra dica-
tis, utab eisdem qui dictam pecuniam re-
ceperunt, convocatis ab eisdem consulibus
quatuor probis hominibus de qualibetpar-
tita civitatis, a communitate ejusdem civi-
tatis ad hoc electis, de dictis collectis
compotum audiant, ita quod dicti homines
ac tota universitas predicta sciant quid re-
sidui fuerit & eorum nomina, qui illud
residuum pênes se detinent, necnon in
quos usus collecta exinde pecunia posita
fuerit & conversa. Datum Parisius, domi-
nica qua cantatur Letare Jérusalem, anno
Domini millésime ducentesimo lx""" oc-
tavo.
An
1269
3 mars.
An
I 269
4 mars.
An
1621
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1622
'* ' coiitribuere ad subveiicionem nobis a pre- premissis vobis legittime constare poterit,
dictis homiiiibus factam pro subsidio Terre quantum fieri poterit & debebit, sine juris
Sancte, qui ad subveiiciones & collectas injuria & quantum ad nos pertinet dictis
factas alias in dicta villa contribuere, ut
dicitur, consueverunt. Unde vobis manda-
mus, quatinus dictum vicarium ex parte
nostra requiratis & moneatis diligenter, ut
ab hujusmodi vexacionibus & citacionibus,
quas facit eisJem dictus vicarius coram
judice apud Biterrira, omnino désistât,
alioquin non possemus equanimiter tole-
rare, quin adhibeamus super hoc reme-
dium, quod fore noverimus oportunum,
presertim cum predicti homiiies nostri su-
per prediclis parati sint coram ordinario
suo Tholose, ut dicitur, stare juri. Datum
Parisius, die lune post mediam quadragesi-
mam, anno Domini M°CC° LX" VlU".
civibus juste defensionis presidio assistatis.
Datum die veneris ante festum sancti Mar-
chi evuangeliste, anno Domini M°cc''LX''
nono.
SimîUs littera mîssa fuit abbatî Aîoysia-
censi cum. hac adjectione : Presertim cum
per privilégia a sede apostolica nobis in.-
dulta, quorum transcripta credimus vos
habere, cautum sit, quod super rébus de
nostris feodis vel censivis, ad jurisdictio-
nem nostram médiate vel immédiate spec-
tantibus, lis seu causa in foro ecclesiastico
minime debeat agitari, nosque simus parati
de eisdem rébus exhibere justiciam cuilibet
conquerenti. Datum ut supra.
An
1269
An
I 269
IQ avril
XXI. Sycardo Alemanni pro GuilUImo Garsito
& Bernardo Fabbro'.
Alfonsus, &c. dilecto & fideli suo Sy-
cardo Alemanni militi, salutem & dilectio-
nem. Ex conquestione Guillelnii Garsiti
tiibicinatoris & Bernardi Fabbri, civium
Tholose, nobis innotuif, quod Arnaldus
Wilelmi notarius Tholose eosdem vexât
multipliciter & contra justiciam inquiétât,
trahendo eos in causam coram judici-
bus a sede apostolica delegatis, occasione
quarumdam possessionum ab eisdem titulo
emptionis acquisitarum a Petro Bernardi,
cive Caturcensi, tune vicario nostro Tho-
lose. Que quidem possessiones dicti nota-
rii fuerant & ad manum nostram devene-
rant pro eo, quod idem notarius de crimine
false monete suspectus, ut dicitur, habe-
batur,assumens occasionem vexationis hu-
jusmodi prétexta quarumdam litterarum
nostrarum, cujus seriem vobis mitlimus
presentibus interclusam, que directe fue-
rant ad magistrum Berengarium Penterii,
tune judieem vicarii Tholose, & ad Jaco-
bum de Bosco, coUegam sibi datum in hac
parte. Que quidem littere videntur impe-
trate tacita veritate, cum de facto vendi-
cionis precedentis nichil nobis extitisset
tune temporis intimatum. Quocirca vobis
mandamus, quatinus secundum quod de
XXII. Littera patens vicario Tholose '.
Alfonsus, &c. Cum, sicut ad aures nos-
tras prolafum est, quidam burgenses de
Tholosa, quorum nomina sunt hec ; Ar-
naldus Barravi, Poncius de Villanova, Rai-
mondus de Roayo, Petrus Feltrerii, Ber-
nardus Raimundi Baranche, Bernardus
Ramundi de Burdegalis, Durandus Ju-
deus, Willelmus de Turre, Willelmus Vi-
talis parator, Bertrandus de Guarigiis,
Jordanus de Caramanno, Bertrandus Mau-
rarqueni, Willelmus de Brugeriis & ca-
nonici Sancti Saturnini, portagium seu
leudas infra dictam villam Tholose seu
terminos ejusdem percipiant, & exigant
nonnuUi ipsorum plus debito, & aliqui,
ut dicitur, minus juste; mandamus vobis,
quatinus super premissis una cum judice
vestro inquiratis fideliter & dilligenter
causam seu causas perceptionis hujusmodi
& alias circumstancias, que factum hujus-
modi contingunt, vocatis predictis burgen-
sibus, ut jurare videant, si eis placuerit,
testes super his inquirandos (sic)., & facta
inquesta, eorum defensiones & rationes, si
quas proponere voluerint légitimas, ad-
mittatis. Quid vero super premissis inve-
neritis necnon rationes & deffensiones
eoriimdem ad instans parlamentum in
crastino quindene omnium Sanctorum sub
An
t 269
IS
juiili:!.
IJ. xxiv», f' 69 a.
JJ. xxivB, f" 83 a.
An
1269
1623
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1624
An
1267
3i mai.
An
1267
3o juin.
sigillo vestro nobis curetis remittere in-
terclusa. Datum Parisius, aniio Domini
M°CC''LX° nono, die jovis aiite festum
béate Marie Madalene.
020.
Mandements d'Alj'onse de Poitiers
pour la levée du fanage.
(1267 - 1270)
I. Senescnllo Tholose pro Bertrnndo Carboiel'.
ALFONSUS,&c. Veniens ad nos Bertrati-
dus Carboiiel, domicellus, nobis con-
querendo monstravit, quod consules de
Vauro ipsum intendunt pro solvendo no-
bis focagio talliare in ejiis prejudicium,
cum sit nobilis & filius militis, ut dicit,
& nunquam extitit consuetum nobiles
talliari pro focagio vel alia quacumque
causa. Unde vobis mandamus quatinus,
vocatis dictis consulibus & auditis eorum
racionibus, dictum domicellum non per-
mittatis indebite talliari contra consuetu-
dinem diucius asitata (.corr, usitatam).
Insuper dédit nobis intelligi idem domi-
cellus, quod duas heresias, videlicet ter-
ram Odi Gagii & terram Boiieti Dominici,
quas ad manum nostram tenetis, libenter
eraeret vel nobis competens escambium
daret pro eisdem. Unde vobis mandamus,
quatinus quantum vellet nobis dare de
eisdem in emendo vel escambiando, & ubi
site sunt dicte terre & quantum vallent
annui redditus & utrum esset utilitas nos-
tra, diligenter addiscatis, nos super hiis
omnibus loco & tempore plenius certifi-
care curantes. Datum die mercurii ante
Penthecosten.
II. Senescnllo Tholose pro iiniversitate liominuin
de Monieesquivo & de Bolbestre'.
Alfonsus, &c. Cum ex parte universi-
tatis hominum de Mouteesquivo & de Bol-
' JJ. XXIV" f" 41 h.
' Ibld. (" 46 h.
bestre nobis extiterit suplicatum, quatinus
nos eisdem gratiam super focagio facere-
mus, eo videlicet quod sunt pauperes &
quandam ecclesiam in dicta villa con-
struunt non modice sumptuosam , cujus
operi nos de dicto focagio fieri elemosi-
nam seu gratiam exigunt, iterum quod nos
ab ipsis pro dicto focagio monetam Tho-
losanam recipiamus, vobis mandamus qua-
tinus, inspectis & consideratis omnibus
incommoditatibus, quas allegant dicti ho-
mines, cum pium & decens esse videatur,
[de] quingentis triginta & una libris Turo-
nensium [ab] eisdem impertitis sibi triginta
& unam libras penitus remittatis, dantes
eisdem terminum de dictis quingentis libris
solvendisvel de hoc quod debuerint termi-
nis infrascriptis, videlicet quod solvantme-
dietatem quantitatis ab ipsis débite circa
terminum omnium Sanctorum proximo
venturum & aliam medietatem ad termi-
num Candelose inmediate sequentem', dum
tamen dicti homines fidejussores bonos
dederint de dicto focagio & dicta emenda
solvendis terminis antedictis. Datum apud
Longumpontem, die jovis post festum bea-
torum apostolorum Pétri & Pauli, anno
Domini M'CCLX" septimo.
III. Senescallo pro hoininibus dicti Sycardi su-
per dicto foc.igio'.
Alfonsus, &c. Cum per nostras patentes
litteras vobis scripserimus, quod vos di-
lecto & fideli nostro Sycardo de Montealto
militi quingentas libras Turonensium de
primis denariis, quos de focagio hominum
suorum levaveritis, solveretis, vobis man-
damus quatinus, nonobstante dicto man-
date, ipsos homines, si coram vobis super
hoc querimoniam protulerint, diligenter
' Ici le passage suivant, qui a été ensuite barré :
Ceîerum cum judex rester Tholose ipsos minus juste
aggravet & moîestet super facto cujusdam in^uisi-
cionis facte contra ipsos, per ijuam condampnati fue-
runt in centum libras Turonensium, quam sententiam
cassavit & mutavit, ut dicitur, magister Odo de
Montoneria, vobis mandamus quatinus dictis homi-
nihus de dicta emenda centum îibrarum (juadraginta
libras Turonensium remittatis, si absque alterius
prejudicio Jieri possit.
' JJ. wiV, {" ,Î5 a.
An
1267
An
1267
18 no-
vembre.
An
1267
i6i5
PREUVES DE L'HISrOIRE DE LANGUEDOC.
[626
An
1267
î8 no-
vembre.
An
ii68
2 1 r.iars.
audiatis, facieiites eisdem super predictis
quod justum f'uerit & consoiium racioui,
comniuiiicato consilio Guillelmi de Ples-
seio & Salomonis clericorum nostrorum,
& quantum ad alios istud secretum teuea-
tis. Datum apud Longumpoutem, die ve-
neris in octabis beati Martini hyeraalis,
auuo Donnai M°cc° LX° VU".
IV. Senescallo pro liabitatoribus ville de Vazegia'.
Alfonsus, &c. Habitatores ville de Vaze-
gia nobis par procuratorem supplicarunt,
ut pro subvencione nobis promissa ab eis-
deai pro subsidio Terre Sancte centum vi-
ginti libras Turonensiuni nobis jilaceret
recipere, vel secunduni numerum focorum
suorum, qui nunc est, focagium recipi
faceremus. Quare vobis mandamus quati-
nus, numéro focorum suorum diligenter
quesito, quod utilius fore nobis videbitis
faciatis. Datum die lune post festum béate
Katerine virgiuis, anno Doii'ini m°CC"LX"
septimo.
V. Senescnllo pro hominibus popiilaribiis de
Verduno'.
Alfonsus, &c. Cum alias de bonorum
consilio in quibusdam villis dyocesis Tlio-
iosane, equitate suadente, mandaverimus
coUectam fieri par solidum & per libram,
ac inter homines de Verduno majores &
popularas orta sit dissensio in hac parte,
popularibus asserentibus coUectam fieri
debere prout superius est premissum, aliis
vero se oponentibus ex adverse, vobis
mandamus quatinus coUectam in villa pre-
dicta, cum opus fuerit, faciatis fieri per
solidum & per libram, nisi ab adversa parte
causa rationabilis 8c légitima objecta fue-
rit, propter quam minime fieri debeat in
hune modum, causani ipsam, si quam pre-
tenderint, necnon raciones parcium, si
quas coram vobis proposuerint , nobis
circa très septimanas post instans festum
Penthecostes per Thomam clericum, cum
ad nos venerit, in scriptis remittatis. Da-
tum apud hospit^le prope Corboliuiii,
■ JJ. xxiyc, f° 5") i.
' JbiJ. f» 63 a.
die mercurii post niediam quadragesimam,
anno Domini M° cC LX" Vii°.
VI. Senescallo Tholose & Albiensis pro consiilibus
commiinitatis Verdtini '.
Alfonsus, &c. Ex parte consulum & co-
munitatis Verduni nobis extitit conque-
rendo monstratum, quod coUectores foca-
gii, in partibus Tholosanis nobis debiti vel
promissi, homines de barreriis Verduni,
videlicet deCauiac,Seueraeriis & deLtque-
fais, compelhint ad solvendum per se foca-
gium, cum computati & enumerati fuerint
cum ipsis hominibus de Verduno in com-
posicione habita inter dictos collectores ex
una parte & ipsos homines ex altéra. Unde
vobis mandamus, quatinus, inspecta dili-
genter composicione predicta, si ipsos ho-
mines in composicione eadem, inter dictos
collectores focagii meraorati ex una parte
& ipsos homines Verduni ex altéra facta,
enumeratos fuisse inveneritis, ipsos homi-
nes barreriarum predictarum ad solven-
dum dictum focagium non compellatis nec
compelli a dictis coUectoribus indebite
permittatis. Si vero dicti homines dictarum
barreriarum in dicta composicione enume-
rati non fuerint, homines predictos ad sol-
vendum dictum focagium, prout justum
fuerit, compellatis & compelli faciatis. Da-
tum apud Longumpoutem, [die martis post
nativitatem beati Johannis Baptiste], anno
LX° octavo.
VII. Senescallo Tholote & Albiensis pro
popularibus de Verduno '.
Alfonsus, &c. Ex parte popularium ville
de Verduno nobis exstitit supplicatum, ut
in dicta villa quocienscumque talliam vel
colletam (sic) fieri contigerit, ipsam per so-
lidum & libram fieri faceremus, nonnullis
majoribus dicte ville se opponentibus quod
ipsa tallia minime fieret per solidum & per
libram. Visis autem & diligenter inspeclis
perconsiliarios nostros rationibus tam po-
pularium quam majorum de dicta villa pre-
dictorum super hiis, videtur eis quod per
' JJ. XMvc, f" i32 a.
' Ibid. l" i33 a.
An
1268
An
1268
26 juin.
An
1268
(3 juillet.
An
1268
1627
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1628
solidum & libram debeat fier'i colleta seu vestrum clericum, cuni ad nos venerit pro
questa, quandocumque fieri coiitigerit in vestris compotis facieudis, in scripfis insi-
villa supradicta. Quare vobis mandamus,
quatinus quandocumque in ipsa villa tal-
liam seu colletam fieri contigerit, per soli-
dum & libram fieri faciatis. Datum anno
Domini millesimo ducentesinio LX° oc-
tavo, die veneris post festura beati Martini
estivalis.
nuare curetis. Datum die martis ante fes-
tum beati Thonie apostoli, anno Domini
M'CCLX" nono.
IX'
An
1269
17 dé-
Alfonsus, &c., dilecto & fideli suo se-
nescallo Tholose & Albiensis salutem &
VIII. Senescallo Tholose & Albiensis pro homi- dilectionem. Ex parte Raimundi de Beinca
nibusRaimoneti.Fortenerii&AymericideCom- "«^iis insuuiatum extltlt conquerendo,
menge'. quod VOS ab hominibus suis de Fita Bigor-
dana focagium contra justiciam nitimini,
Alfonsus, &c. Ex parte nobilis & fidelis lit procurator suus asseruit, extorquere,
nostri Bernardi comilis Convennarum ac Quare vobis mandamus, quatinus focagium
Raymonneti de Aspello, Fortenerii de dictorum hominum usque ad instans fes-
cembre. Commenge & Aymerici de Commenge, no- tum Pasce in nostrani ponatis sufferen-
bis extitit conquerendo monstratum, quod ciam & respectum, addiscentes intérim de
vos ab hominibus quatuor castrorum die- jure nostro in hac parte plenius veritatem,
torum Raimoneti, Fortenerii & Aymerici, anne dicti homines focagium vel subven-
videlicet Berrati, Montispesati , Forgos, cionem alias solverint comiti Raimundo
Saboneras, que castra habuerunt de linea predecessori nostro vel nobis solvere te-
consenguinitatis ipsius comitis Convena- neantur de jure vel consuetudine, usagio
rum, focagium habere nitimini in ipsorum seu promisso aut alia justa causa, tractan-
Raimonneti, Fortenerii & Aymerici ac ho- tes nichilominus cum dictis hominibus, si
minum suorum de dictis castris prejudi- quid nobis dare vellent ex gracia pro sub-
cium, ut dicitur, non modicum & grava- vencione nobis facienda pro subsidio Terre
men, cum alias [nunquam] per nos vel Sancte. Quod autem super premissis inve-
antecessores nostros ab hominibus dicto- neritis & feceritis & oblacionem, quam
rum castrorum datum fuerit vel levatum vobis fecerint dicti homines, nobis circa
temporibus retroactis. Unde vobis manda- très septimanas instantis festi Candelose
mus, quod dictum focagium dictorum ho- per vestrum clericum, cum ad nos venerit
minum usque ad instans festum Pasche in pro vestris compotis faciendis, in scriptis
nostram ponatis sufferenciam & respec- insinuare curetis. Datum anno Domini
tum, addiscentes intérim de jure nostro in M°cc°LX"' nono, die martis ante festum
hac parte plenius veritatem, anne dicti do- beati Thome apostoli.
mini [&] homines dictorum castrorum fo-
cagium vel subvencionem alias solverint y c..,..^niu Tk«i«— a, 4iu;-„,;, „ j
o A, aenescallo Iholose ÎSc Albiensis pro domino
bone memorie comiti Raimundo prede- jordano de Insula & ecclesia Sancti Stephani
cessori nostro vel nobis solvere teneantur Tholose super focagio'.
de jure vel consuetudine patrie, usagio
seu promisso aut alia justa causa, tractan- Alfonsus, &c. Mandamus vobis, quatinus
tes nichilominus super hiis cum dictis ho- focagium seu subvencionem hominum di-
minibus, si quid nobis dare voluerint ex lecti & fidelis nostri Jordani de Insula mi-
gracia pro subvencione nobis facienda pro litis ac hominum ecclesie Beati Stephani
subsidio Terre Sancte, & quid super hiis Tholose usque ad instans festum resurrec-
factum fuerit & oblacionem quam vobis tionis Domini proximo venturum in suffe-
fecerint dicti homines nobis circa très renciam nostram ponatis. Quo termino
septimanas instantis festi Candelose per
• JJ. xxiv», f° 93 h.
• JJ. xvivn, f 92 A. ' IhU. fo 95 h.
An
1269
An
I 269
17 dé-
cembre.
An
1269
29 dé-
cembre.
An
1 lâp
1629
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i63o
elapso, focagium seu subvencionem hujus-
modi levari faciatis vel jus eis super hoc
offeratis, vocato pro nobis ydoneo peti-
tore, nisi intérim perdictos liomiues cora-
posicio vobiscum facta fuerit usque ad
summam dictum focagium vel subvencio-
nem equivalentem vel circa, quam com-
positionem acceptetis. Datum die donlinica
post festum natalis Domini, anno Domini
M'cc'LX'"" nono. Et super premissis cum
Thoma de Novilla & Guillelmo de Plesseio
clericis coUoquiurn habeatis.
Similis littera missa fuit abbati M.oissia-
censi.
Similis littera Egidio Camelinî.
Similis littera senescallo Ruthinensi,
Similis litterra Thome de Novilla.
Similis littera B. preposito ecclesie Tholo-
sane.
Similis littera senescallo Agennensi & Ca-
turcensi.
Similis littera vicario Tholose,
An
1270
An
1270
. H
janvier
aa 1"
fOvricr.
XI'
Alfonsus, &c., dilecto & fideli suo se-
nescallo Tholose & Albiensis salutem &
dilectionem. Cum in alio duduni preterito
passagio transmarino nonnuUi prelati ,
ecclesiastice persone, barones, nobiles &
innobiles, tempore boue memorie nobilis
viri Raimundi, condam comitis Tholosani,
predecessoris nostri, & etiam postea cruce-
signati fuerint in subsidium Terre Sancte
in senescallia vestra Tholose & Albiensis,
nec postmodum transfretaverint in ejus-
dem Terre Sancte subsidium, & quod vo-
tum suum redemerint nobis sit incertum,
vobis mandamus quatinus in senescallia
vestra diligenter addiscatis que persone
fuerint tune crucis caractère insignite &
que votum suum redemerint & etiam, si
sciri potest comode, sub qua forma & qua
auctoritate 8c per quos a voto crucis fue-
rint absoluti, & que quantitas peccunie,
cui 8i a quibus fuerit exsoluta, ut super
premissis habita noticia pleniori provi-
dere (iic) possit indempnitati nostre super
redemptionibus votorum aliisque obven-
cionibus 8c legatis in subsidium Terre
Sancte, que nobis dudum a sede apostolica
sunt concesse 8c a felicis memorie domino
Clémente papa quarto novissime defuncto
liberaliter confirmate, 8c quod super hoc
inveneritis, nobis per Ijtorem presentium
vel quam cito commode in scriptis signifi-
care curetis. Datum Parisius", ante festum
purificationis béate Marie Virginis, anno
Domini M°cc"LX° nono.
524.
CCCLV
Accord des vicomtes de Lautrec entre
eux &■ avec Philippe 11 de Mont-
fort, seigneur de Castres^.
Éd.orig.
t. 111,
col. 582.
NOVERINT, 8cc. quod cum diverse ques- Éd.orig.
tiones verterentur, 8cc. inter nobiles coi.ssi.
viros dominum Philippum de Monteforti, ____
filium nobilis domini Philippi, ex una An
parte, 8i dominum Amalricum vicecomitem ' ^68
Lautricensem, super pena cccc marcha- '3 sep.
' ^ * tcmbre.
rum argenti, quam ut commissam in quo-
dam compromisso de quibusdam lignis 8c
pignorationibus dictus dominus Philippus
petebat, 8c super commisso feudi castri de
Ambricio, quod dictus dominus Philippus
petebat tamquam commissum patri suo ex
quibusdam causis, 8c super incursibus he-
resum, quos dictus dominus Philippus pe-
tebat in terra vicecomitum Lautricensiwm
a dicto Amalrico 8c a fratribus suis 8: a
Sicardo vicecomite Lautricensi consangui-
neo ipsorum; 8c inter predictos vicecomi-
tes Lautricenses, videlicet dominum Gui-
donem de Lautrico, dominum Bertrandum,
dominum Amalricum vicecomites Lautri-
censes, 8c dominam Beatricem , uxorera
quondam nobilis viri domini Sicardi Ala-
manni ex una parte, 8c Sicardum viceco-
mitem Lautricensem, consanguineum eo-
rum, ex altéra, de possessione medietatis
castri de Lautrico 8c vicecomitatus dicti
castri. De predictis questionibus 8c de om-
nibus aliis, que inter ipsos sunt usque ad
' JJ. XXI v», f' 100 b.
' L'indication du jour de la semaine manque.
' Archives du domaine de Montpellier; Giros-
senx, n. 3.
An
1268
i63i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i632
diem presenteni , ad hujusniodi composi-
tioneni amicabilem coram domino Giiil-
lelmo de Cohardoiio milite, senescallo
Carcassone & Biterris, devenerunt, vide-
licet qiiod predictus dominus Araairicus
supposiiit se & castrum de Ambricio cum
pertiaeutiis suis in manu & beneplacito
predicti doraini Philippi, nomine domini
Philippi patris ejus domini dicti feudi,
promittens ei quod dictum castrum eidem
domino Philippo tradet ad mandatuni
ipsius, ad suum beneplacitum inde facien-
dum, sicut est domino ratione feudi fa-
ciendum, & quod de cetero nuUatenus
forisfaciet & se obligabit ad mandatuni
ipsius, sub pena quam ipse dominus Phi-
lippus statuerit cum consilio magistri Bar-
tholomei de Podio judicis curie & ma-
gistri Berengarii Penterii judicis domini
senescalli, ad voluntatem ipsius domini
Philippi. Insuper dominus Amalricus, do-
minus Isarnus, dominus Bertrandus viceco-
mites Lautricenses, nomine suo & Sicardi
vicecomitis predicti, promiserunt dicto
domino Philippo, quod ipsi bona iide pè-
tent subsidium pecunie ab hominibus de
Lautrico & vicecomitatus ejus, & de tota
illa pecunia, quam inde habere poterunt,
dabunt dicto domino cccc libras Turo-
nensium pro expensis dictarum questio-
num. Et ipsi vicecomites, prêter Sicarde-
tum, de residua pecunia que inde baberi
poterit, levabnnt alias CCCC libras si inde
possunt haberi, & de residuo quod habe-
bifur ultra predictas cccc libras Sicarde-
tus habebit partem suam, & predicti vice-
comites partem suam. Et si contigerit, quod
homines castri de Lautrico & vicecomi-
tatus ejus f'acere recusaverint subsidium
supradictum, predicti vicecomites promi-
serunt domino Philippo predicto, quod
ipsi movebunt statim contra ipsos omnes
questiones, quas habent de feudis commis-
sis & de heresibus & de ceteris crimi-
nibus & de foriscapiis non solutis &
emendis , & predictas questiones facient
bona fide judicari sine frustatoriis dila-
tionibus. Et tota pecunia, que inde babe-
bitur, in ter predictum dominum Philip-
pum & ipsos, sicut dictum est de dicta
pecunia subsidii, dividetur. Promiserunt
etiam dicto domino Philippo, quod de
An
orifi.
dictis pecuniis nihil attingent nec in usus
suos convertent, nisi pront est superius
ordinatum, volentes quod coUector pe-
cunie predicte primo persolvat domino
Philippo cccc libras supradictas. Conse-
quenter dominus Isarnus vicecomes Lau-
tricensis, dominus Amalricus & dominus
Bertrandus fratres ejus, renunciaverunt,
pro se & domino Guidone fratre eorum
& pro heredibus domine Beatricis quon-
dam sororis eorum, omni querele & peti-
tioni, quam faciebant vel facere poterant
contra predictum Sicardum vicecomitem
Lautricensem, consanguineum ipsorum,de '^'^i..-
possessione medietatis castri de Lautrico coi. 5s3
& vicecomitatus ejus & de fructibus inde
perceptis, & perpetuum pactum de non
petendo feceruntj promittentes & stipu-
lantes se facturos posse suum, quod hec
omnia ratificabunt dominus Guido frater
eorum & liberi predicte Beatricis & do-
minus Sicardus Alamanni pater eorum.
Ad hec nobilis vir dominus Philippus de
Monteforti memoratus remisit omnibus
vicecomitibus Lautricensibus memoratis,
& presentibus nomine absentium, totam
questionem, quam eis faciebat vel facere
poterat de heresibus terre eorum & de
predictis cccc libris & de comisso dictt
feudi, & pactum eis fecit de non petendo
ex aliqua causa preterita usque ad diem
presentem. Et sic predicti vicecomites &
dominus Philippus memorati in pace re-
manserunt de omnibus questionibus &
querelis, que inter ipsos erant usque ad
diem presentem, factis renuntiationibus &
stipulationibus bine & inde. Insuper do-
minus Isarnus vicecomes Lautricensis, do-
minus Amalricus & dominus Bertrandus
fratres ejus, & Sicardus vicecomes Lautri-
censis, consanguineus eorum, quod uni-
versa & singula supradicta observent &
nunquam contraveniant, predicto domino
Philippo promiserunt & super sancta Dei
Evangelia juraverunt, &c. Acta fuerunt hec
in palatio regali civitatis Carcassone, in
Pratello, in presentia & testimonio domini
Guillelmi de Cohardono, militis, senescalli
Carcassone, domini Guidonis de Levis do-
nnai Mirapiscis, frntris Stepbani Vasti-
nensis, fratris Poncii, de ordine fratrum
Predicatorum, inquisitorum heretice pra-
An
12(53
l633
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1634
vitatis, domini P. Dei gratia abbatis Sancti callus Riithenensis, in illo anno in quo
AftVodisii Biterrensis, domini Raimundi Rainiundus" de Podio pazagium tenait, cen-
Fredoli archidiaconi Biterrensis, magistri tum quinquaginta libras Caturcensium de
Bernard! de Porciano officialis Carcassone, portione, quam idem episcopus in pazagio
domini Berengarii Penterii judicis domini percipere consuevit, retinuistis, necpostea
senescalli Carcassone, magistri Bartholo-
mei de Podio judicis Carcassone, magistri
Symonis de Carcassona, magistri Johaunis
de Parisius, domini Johannis de Burlatio,
domini Stephani de Dardeis, domini Ray-
mundi Abbani, domini Baudoni senescalli
dictam pecuniara eidem reddidistis. Unde
vobis mandamus, quatinus, si ita est nec
justam causam habeatis predictam summam
pecunie retinendi, memorato episcopo
eandem pecuniam reddere minime diff'e-
ratis, & quid super hoc feceritis & cau-
domini Philippi predicti, domini R. de sam, si quam justam habueritis, quare hoc
Podio, domini Morreti, militum, magistri facere minime debeatis, nobis quam cito
G. de Vauro jurisperiti, domini G. de Po- commode poteritis rescribatis, taliter su-
dio de Albia militis, & Pétri Marsendi no- per hiisvos habentes, quod idem episcopus
tarii publici curie Carcassone, &c. anno de cetero non habeat de vobis justam ma-
dominice Incarnationis MCCLXVIII, idus teriam conquerendi. Datum apud Longum-
septembris. pontem, die sabbati ante cathedram sancti
Pétri.
An
\iù8
An
1268
i3
jauvicr.
'J2J.
I\Liiidements divers d'AlJbnse de Poi-
tiers pour l'année 1268.
I. Stnescnllo Tholose pro G. de Brom'.
A LFONSUS,&c. Mandamus vobis, quatinus
addiscatis diligentius veritatem, utrum
G. de Bromo bannitus fuerit de terra nos-
tra,& rationem quare sit baniiitus idem G.
& quantum & qualem peccuniam vellet fa-
cere pro revocatione sua habenda sive bo-
nis suis, si qua tum capta sunt & retenta,
utrum pacificaverit cum eis pro quibus
bannitus fuerit. Et quod super premissis
inveneritis & feceritis, nobis cum commode
poteritis rescribatis. Datum apud Gor-
naium super Marnam, die veneris in oc-
tabis epiphanie Domini.
II. Senescallo Tholose & Albiensis pro episcopo
Ruthinensi'.
Alfonsus, &c. Ex parte venerabilis patris
episcopi Ruthenensis nobis est datum intel-
jan'uer. l'gi, quod VOS, tenipore quo fuistis senes-
' JJ. xxivc. f" j) i,
' nu. f" 61 i.
An
1268
III. Poncio Astoaiidi militi & niagistro Odoni de
Montoneria pro episcopo Riithenensi",
Alfonsus, &c. Ex parte venerabilis patris
episcopi Ruthenensis nobis extitit con-
querendo monstratum, quod defunctus
Johannes de Arsicio miles, tempore quo
ipse erat senescallus noster in Ruthinensi,
ipsum episcopum de tribus milibus solidis
annui redditus, quos percipere solebat, ut
asserit, in pazagio Ruthinensi ultra sum-
mam quam modo percipit in dicto pazagio,
indebite spoliavit, & alii senescalli nostri,
qui postea fuerunt, teiiuerunt & teuent
ipsum super hoc spoliatum. Unde vobis
mandamus], quatinus super dicta spolia-
cione, quam fecisse dicitur dictus defunc-
tus Johannes, a dilectis & fidelibus nostris
senescallo nostro Ruthinensi & Petro de
Landrevilla, milite, senescallo nostro Tho-
losano &: Sycardo Alemanni milite & aliis
probis addiscatis plenius veritatem, & de
jure, si quod habere debebamus in illis tri-
bus milibus solidis antedictis. Quod autem
super premissis inveneritis, nobis, cum ad
nos veneritis in crastinum instantis quin-
dene Penihecostes , cum aliis inquestis
vestris refferatis in scriptis. Datum apud
Longumpoutem, sabbato ante cathedram
' Le texte porte p.ir erreur R.timur.Jn.
' JJ. xxiyc, f 61 b.
An
1268
'4
janMcr.
VIII.
An
1268
[63^
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i636
An
1268
16
janvier.
An
1268
sancti Pétri, aimo Domiiii m°cc°lx° sep
timo.
IV. Poncio Astooaudi militi & magistro Odoni
de Montonneria pro Bernarda, relicta G. de
Dausaco, & Bertiande filie eorumdem'.
predictos reddere seu recredere voliierit,
quod in nostri dominii conteniptum diiio-
scitur reduiidare, iterum post capcionem
dictorum hominum uostrorum terrain &
feuda nostra cum armis hostiliter intrave-
rit dictus G., & dampiia non modica pre-
dictis hominibus intulerit, & ibidem multa
Alfoiisus, &c. Ex parte Bernarde, relicte alia mala, ut dicitur, perpetraverit, vobis
defunctiGuillelmi de Dausaco, ScBertrande mandamus quatinus ad superandam ipsius
filie eorumdem nobis extitit intimatum, G. maliciam per sollempnes nuncios, co-
quod per Salomouem de Monteacuto & ram testibus ydoueis ad hoc specialiter
Petrum Raimuiidi de Mota & eorura com- convocatis, ex parte nostra requiri & mo-
plices dicta Bertranda de domo matris sue neri publice faciatis, ut homines predictos
violenter educta fuit, eisdem matre & filia liberari, bona eorum sibi restitui, dampna
renitentibusSc invitis, superquo facto adeo & injurias emendari faciat, sicut decet,
processum fuisse dicitur per senescallum tam nobis quam hominibus supradictis.
nostrum Tholose vel judicem suum, quod Quod si taliter requisitus facere contemp-
non restât, ut dicitur, nisi diffinitivam sen- serit & causam rationabilem non prelende-
tentiam promulgare. Unde vobis manda-
mus, quatinus diligenter addiscatis utrum
in dicto negotio processum extiterit, prout
superius est premissum, & acta processus
seu transcripta ejusdem, per manus tabel-
lionis sub sigillo auctoritatis conscripta,
cum ad nos veneritis circa instantem quin-
denam Penthecostes,vobiscum fideliter ap-
rit, quare restitucionem & amendas hujus-
modi facere minime teneatur,vos terram &
feuda, que a nobis immédiate tenere dino-
scitur, in manu nostra saisiatis cum ef-
fectu. Verumptamen si postmodum recre-
denciam inde sibi fieri postposcerit (sic),
vos, recepta prius ab eo caucione ydoiiea,
fidejussoribus videlicet de nostra jurisdi-
portetis, ut postmodum super hoc juxta cione existentibus seu pigiioribus, de
vestrum consilium ulterius procedatur. stando juri coram nobis & emendandis
Processum tamen senescalli vel judicis sui dictis gravaminibus secundum que fuerint
super hiis, si eis justum videbitur, secun- cognita vel probata, recredatis eidem ea
dum ea que coram ipsis vel eorum altero que duxeritis ordinanda. Datum apud Cor-
acta sunt non intendimus retardari. Datum bolium, dominica in festo Annunciacionis
die lune ante festum beati Vincencii mar-
tiris, anno Domini M" ce» LX° Vir.
V. Senescallo Tholosano & Albiensi pro homini-
bus de Condomio contra Geraudum de Arme-
niaco'.
Alfonsus, &c. Cum frequenti insiiuia-
cione hominum nostrorum de Condomio
lacrimabiliterconquerenciumad aures nos-
dominice, anno Domini M°cc"LX°vir.
VI. Poncio Astoaudi militi & magistro Odoni de
Montoneria pro hominibus Castrinovi de Arrio
super mercato'.
Alfonsus, &c. Cum in quibusdam litteris
nostris clausis, quas una cum istis vobis
mittimus per presencium portitorem, vobis
scripserimus, ut homines de Manso Sancta-
An
1268
tras pervenerit, quodfidelis noster G., co- rum Puellarum, qui dicuntur se opponere
mes Armeniaci, cum suis fautoribus homi- concessioni, quam petunt sibi fieri homi-
nes ipsos maie tractaverit, quosdam adhuc nés Castrinovi de Arrio de mercato, diebus
detinendo, quosdam atrociter vulnerando,
bona eorum diripiendo & alia gravamina
multipliciter inferendo, ac super hiis re-
quisitus pluries, ut dicitur, nec homines
■ JJ. xxivc, f» 60 h.
' nu. {' 63 t.
lune ibidem imposterum exercendo, voca-
retis coram vobis, prout in dictis litteris
continetur, vobis mandamus quatinus dic-
tos homines certis die & loco coram vobis
convocetis, ut proponant &ostendant cau-
■ JJ. XXIVC, f» 125 i.
An
1268
26 avril.
An
1268
1637
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
[638
sas seu raciones sufficientes & légitimas, in ceteris tradicionibus fieri consiievit, di-
si quas habuerint, propter quod concessio ligenter addiscatis & tractetis cum eisdeni,
dicti mercati merito debeat impediri. Quod iiiducendo eo», juste tameii & licito modo,
si raciones seu causas, ut predictum est, super utroque ad majorera quam poteritis
sufficientes & légitimas non ostenderint, peccunie quantitatem nobis certo & com-
vosextuncauctoritate nostradictum merca- petenti termino exsolvendam , communi-
tum die lune exercendum dictis hominibus
de Castronovo concedatis, tractato tamen
prius cum ipsis de ampliori summa nobis
danda, si pofest fieri bono modo, recepta-
que ab eisdem idonea caucione de quanti-
tate peccunie, que convenerit, videlicet
saltim de quingentis libris Turou. jam no-
bis promissis ab ipsis, de augmente dicte
peccunie, si quid intervenerit, senescallo
nostro Tholose & Albiensis nostro nomine
persolvendis integraliter per quindecim
dies ante iustans festum omnium Sancto-
rum, necnon de supplendo defectu, si quis
esset, usque ad summam quingentarum li-
brarum Turon. usque ad decennium pro
expletis & proventibus mercati supradicti.
Circa hec vero. taliter procedere curetis,
quod antequam arripiatis iter veniendi ad
nos die martis post quindenam instantis
cato bonorum consilio in hac parte, ret-
tenta nostra super hiis voluntate. Et quid
super premissis inveneritis & feceritis, no-
bis per vestrum clericum, cum ad nos ve-
nerit pro vestris compotis faciendis circa
très septimanas post instantem Penthecos-
ten, remittatis in scriptis. Datura die jovis
post festum sancti Marci evuangeliste ,
aniio Domini m°cg*i.x.° octavo.
VIII. Senesciillo Tholose pro eodem comité
Convenarum ',
Alfonsus, &c. Ex parte nobilis & fidelis
nostri B. comitis Convenarum nobis extitit
conquerendo moastratum, quod aliqui ba-
juli nostri homines suos pignorant & alias
molestias eisdem inferunt minus juste, nec-
non quod quidam homines de nostra juris-
Penthecostes, predicta omnia rite & modo dicione nemora, herbas, pascua & alias res
debito compleantur. Concessio autem dicti
mercati, si eam fieri contigerit, fiât salvo in
aliis jure nostro &salvo jure quolibet alieno.
Datum die jovis post festum sancti Marchi
evuangeliste, anno Domini WCCUX'VUi".
VII. SensscalloThoIoseSt Albiensis pro hominibus
de Avinloneto, Tholosane diocesis, super mer-
cato & vinea '.
Alfonsus, &c. Ex parte hominum de Avi-
nioneto, Tholosane dyocesis, nobis extitit
hominum suorum scindunt, pascunt & in-
vadunt in ipsius comitis ac hominum suo-
rum prejudicium & gravamen. Unde vobis
mandamus, quatinus nonpermittatis ipsum
comitem vel homines suos ab aliquibusbal-
livis nostris vel abaliquibus de jurisdicione
nostra investra senescallia existentibus in-
debite molestari, & si dictus cornes vel ali-
qui de hominibus suis super hiis conquesti
fuerintcoram vobis, de rébus vero & per-
sonis, que ad nostram spectant jurisdicio-
nem, exibeatis eisdem céleris justicie com-
supplicatum, ut mercatum ibidem diebus plementum. Datum sabbato post festun
sabbati exercendum concederemus, cete-
rum vineam quandam, quam in territorio
dicti loci habere dicimur, que quidem asse-
ritur nullius aut modici esse valoris, eisdem
sub forma census annui traderemus. Unde
vobis mandamus, quatinus de mercato, an
possit ibidem fieri sine cujuscumque in-
juria, quidque nobis commodi & patrie
exinde proveniret, quantumque pro affir-
manda dicta vinea nobis darent cum incha-
rimento usque ad certum terminum, sicut
' JI. xxivc, f° 125 A.
sancti Marchi evuangeliste, .anno Domini
M»cc°LX""' octavo.
IX. Eidem senescallo pro eisdem hominibuscontra
abbatem Moysiaci'.
Alfonsus, &c. Ex parte hominum de
Sancto Porquerio nobis est conquerendo
monstratum, quod vir religiosus abbas
Moisiaci usagium, quod in fofesta Sancti
' JJ. x\iv'^, f" 126 a,
' Ikid. C 128 a.
An
1268
An
r263
!8 avril.
An
1268
I 5 juin.
An
1263
i639
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1640
An
116S
17 iuin.
Petri, qiiam nuper dicto abbati redcii feci-
mus, habere coiisueveruut a tempore qiio
memoria non extat, eisdem hominibus in-
debite & injuste impedit & perturbât in
ipsorum dampnum, prejudiclum & grava- bâti (sic) Moyssiacensis nobis est conque-
men. Verum idem abuas nobis exposait, rendo monstratum, quod Christianus, ser-
qiiod cum ipse esset in pacifica posses- viens noster de Sancto Porcherie, quemdam
XI. Senescallo Tholose pro abbate
Moyssiacensi ',
Alfonsus, &c. Ex parte religiosi viri ab-
sione predicte foreste, dicti homines no-
viter in ipsius prejudicium, ipso absente,
predicto usagio uti indebite inceperunt,
ipsum abbatem per hoc sua possessione
pacifica spoliendo (sic), & sibi quamplu-
res injurias & dampna non modica in-
tulerunt. Unde vobis niandamus quati-
nus, vocatis partibus corani vobis & aliis
monacum abbacie Moyssiacensis cepit ac
maie tractavit ac vinculis ferreis turpiter
mancipavit, in vituperium & contemptum
religionis & abbacie supradicte. Unde vo-
bis mandamus, quatinus ipsum Christia-
num a servicio nostro amoveatis, ipsum in
servicio suo minime reponere presumen-
tes, quousque de maleficio hujusmodi ad
qui fuerint evocandi, cognito prius de voluntatem ipsius abbatis salisfecerit com-
dampnis hinc inde datis & de pacifica pos- patenter & de excommunicatione, quam ob
sessione utriusque partis a tempore resti- maleficium hujusmodi incurrisse manif'es-
tucionis dicte foreste & postmodum de (um est, légitime fuerit absolutus, inhiben-
possessione antiqua, causam diligenter au- tes eidem expresse ex parte nostra, ne ob
diatis &, auditis rationibus parcium, de recuperacionem predicti servicii vel alia
personis & rébus ad nostram jurisdicionem de causa ad nos venire audeat, quousque
pertinentibus faciatis eisdem bonum jus & de satisfacione & absolucione predictis no-
maturum, causam sine debito terminen- bis constare valeat evidenter. Datum Pâ-
tes (sic). Datum ut supra. risius, dominica ante nativitatem beati
Johannis Baptiste, auno Domini m°CC°lx°
octavo.
XII. [SenescalloTholose & Alblensis] pro Jordano
de Castronovo".
' JJ. xxivc, f" 1293.
' JJ. xxivc, f" 1 1.) a,
' Ibid. P 129 i.
An
1263
17 juin.
An
X. Sensscallo Tholose pro Guidone marescallo
de Mirapisce inilite '.
Alfonsus, &c. Ex parte nobilis & dilecfi
nostri Guidonis, marescalli Mirapiscis,
militis, nobis est conquerendo monstra- Alfonsus, &c. Ex parte Jordani de Cas-
tum, quod homines nostri de Plaignano & tronovo nobis est datum intelligi, quod ^^g
de Gayano hominibus ipsius in terra sua pro neraore de Castro Spinacii & de Fou- ,,juin.
multas injurias & gravamina quamplurima teregali dividende nos vel maudatum nos-
indebite intulerunt in ipsius dampnum, trum nomine nostro duodecimam partem
prejudicium & gravamen, Unde vobis man- dictorum nemorum habuimus, propter
damus, quatinus, vocatis coram vobis dicto quod dictam divisionem a nobis petebat
Guidone vel gentibus suis & hominibus approbari vel sibi restitui dictam duodeci-
nostris de villis predictis & aliis qui fue- mam partem, quam, ut dictum est, habue-
rint evocandi, partes diligenter audiatis & ramus. Unde vobis mandamus, quatinus
super maleficiis hinc inde & dampnis datis, diligenter addiscatis utrura aliquid juris
cum bonorum & fide dignorum consilio in dictis nemoribus habearaus, & quid su-
emeadam fieri, prout justum fuerit, facia- per hoc inveneritis, nobis ad instans par-
tis. Datum Parisius, dominica ante nativi- lamentum quindene omnium Sanctorumin
tatem beati Johannis Baptiste, anno Do- scriptis remittatis. Datum ut precedens.
mini M" ce" LX" octavo.
I64I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1642
An
1268
17 juin.
An
1268
ai juin
XIII. Eidem pro Giraldo ie Podio Germerii
& ejtu fratribus '.
Alfonsiis, &c. Ex parte Giraldi de Podio
Germerii & ejus fratrura nobis extitit inti-
matum, qiiod dilectus clericus noster Gilo
Camelini bona ipsorum, que quidem patris
SU! quondam condampnati de heresi tem-
pore bone memorie comitis Raimundi,pre-
decessoris nostri, extiteruiit, ad mauutn
nostram saisivit, cum predicta bona eis-
dem per manum dicti comitis Raimundi
asserant fuisse restituta. Unde vobis mau-
danuis, quatinus eundem Giraldum & ejus
fratres, si predictam restitufioiiem eisdeni
factam fuisse per dictum comitem probare
voluerint, ipsos diligenter audiatis, & vo-
catis dicto Egidio & Jacobo de Bosco cleri-
cis nostris vel eorum altero, faciatis eisdem
quod justum fuerit & consonum racioni.
Si vero super premissis aliquid probare
noluerint & per pacem convenire volue-
rint, vocatis predictis Jacobo & Egidio cle-
ricis, cum predictis fratribus, prout melius
poteritis, tractetis de predictis. Datum ut
precedens.
XIV. Senescallo pro Guillelmo Athonis'.
Alfonsus, &c. Ex parte Guilleliiii Athonis
de Gailhaco nobis est & alias extitit intima-
tijin, quod ipse bone memorie Raimundo
quondam comiti Tholose, predecessori nos-
tro, viginti quinque milia solidorum Mar-
gliensiuni, jam diu est, mutuavit, qui qui-
dem R. cornes predictus balliviam de Vauro
& de Podiolaurentii tenendam & explec-
tandam eidem Guillelmo tradidit, quousque
de predictis viginti quinque milibus soli-
dorum eidem ad plénum fuisset satisfac-
tum, prout in literis ejusdem comitis, quas
habet idem G., plenius continetur. Quam
vero bajuliam idem G. per duos annos tan-
tummodo se asserit tenuisse, nec eidem,
ut asserit, de dicta peccunie quantitate ad
plénum est satisfactuni. Unde vobis, prout
alias mandasse meminimus, mandamus &
precipimus, quatinus, vocato vobiscum di-
lecto & iideli clerico nostro Egidio Came-
■ JJ. ww-, r> i3o a.
' lèU. {■ 1 îj a.
Uni, addiscatis & etiara inquiratis diligen-
ter, per quantum temporis dictam balliviam
de Vauro & de Podiolaurencii tenuerit cum
pertinenciis eorumdem, & quantum value-
rit seu valere potuerit per illud temporis
spatium, quo tenuit balliviam supradictam,
& cum quo computaverit de proventibus,
redditibus & receptis ballivie supradicte,&
facta inquisicione hujusmodi, de residuo
predicti debiti, si quid fuerit, requiratis
dilectum & fidelem nostrum Sycardum Ale-
manni militem cum magna instancia, ut
eidem Guillelmo satisfaciat de residuo su-
pradicto, cum ad hoc ex convencione &
confessione subsecuta teneri dicatur, ipsum
ad hoc faciendum, si necesse fuerit, effica-
citer compellatis, justitia mediante, taliter
super hiis vos habentes, quod dictum Guil-
lelmum ad nos non oporteat ulterius labo-
rare. Datum apud Longumpontem, die lune
post festum nativitatis beati Johannis Bap-
tiste, anno ut supra.
X\'. Poncio Astoaudi militi & magistro Odoii;
de Montoneria pro episcopo Albiensi '.
Alfonsus, &c. Accedens ad nos venerabi-
lis pater B., Dei gratia Albiensis episcopus,
nobis exposuit quod ipse in Albigesio no-
mine ecclesie sue tenet a nobis in feudum
quoddam castrum, quod vocatur Monsira-
tus, & nos in eadem dyocesi quoddam aliud
castrum, quod vocatur Castrumnovum de
Bonafos, ab ipso episcopo recognoscere
debemus, quod quidem castrum tenet a
nobis fidelis noster Sycardus Alemanni. Su-
per quo eciam Castro deMonteirato dictus
episcopus nobis recognicionem, ut asserit,
facere débet. Propter quod nos requisivit
idem episcopus, quod sibi de dicto castro
de Bonafos recognicionem faceremus, cum
de Castro de Monteirato recogniciunem
nobis facere sit paratus. Unde vobis manda-
mus, quatinus super predictis addiscatis
diligenter & celeriter veritatem, videlicet
an sibi.de dicto Castro recognicionem fa-
cere teneamur, & quod jus seu quod deve-
rium ex ipsa recognicione posset consequi
episcopus mcmoratus, vel si causam suffi-
cientem & probabilem habere possimus,
' JJ. wiv-, f' 144 h.
An
1253
An
1268
21 no-
vembre.
An
1268
1643
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1644
quare ad hoc faciendum minime teneamur. burgensium de Figiaco, iiobis fuerit con-
Et quid super piemissis feceritis & causani, qiiereudo monstratiim, quod quidam nia-
si qiiam, ut premissum est, habeamus, no- lefactores ipsos transeuntes per territorium
bis litteraliter per latorem presencium re-
mittatis, ut requisicioni ejusdem episcopi
responsionem congruam facere valeamus.
Datum apud Longumpontem, die mercurii
ante festuin beati Clementis, auno Domini
M'CCLX" octavo.
An
1268
2 1 no-
vembre.
An
1268
2 I no-
vembre.
XVI. Pontio Austoaudi militi & inagistro 0. pro
burgensibiis Fanijovis'.
seaescallie Ruthenensis in strata publica
invaserunt, & eisdem centum XXVII libras
Caturcensium abstulerunt, Dei timoré
postposito, quam summam peccunie habet
castellanus Penne in Albigesio, ut dicitur,
vobis mandanius, quatinus ipsos super hoc
diligenter audiatis, & vocato dicto castel-
lano & qui fuerint evocandi, faciatis eis-
dem super hiis bonum jus & maturum. Da-
tum ut precedens.
Alionsus, &c. Ex parte dilectorum bur-
gensium nostrorum Fanijovis coram uobis xvill. Pontio Astoaudi & magistro O. de Mon-
propositum exstitit conquerendo, quod
hominesde Monteregali quosdam homines
ejusdem ville rébus & mercimoniis suis in
terra nostra indebite spoliarunt, ac ipsos
homines apud Montemregalem captos ad-
duxerunt & adhuc detinent minus juste, &
eciam terram nostram cum armis hostiliter
intraverunt, leudam seu pedagium, quod
inf'ra metas territorii dicte ville de Fano-
toneria pro hominibus ds Plairiano
Gaiano '.
& de
Alfonsus, &c. Ex vestrarum série litera-
rum, ad nos novissime pro hominibus nos-
tris de Plailhano & de Gaiano destinatarum,
necnon ex ipsorum hominum lacrimabili
querimonia intelleximus dampna, injurias
& violencias eisdem hominibus nostris per
jovis consueverunt solvere, ad nos & ipsos Guidonem de Lavis, railitem, marescallum
homines, ut dicitur, pertinens, denegant Albiensem & dominum Mirapiscis, & gen-
solvere in uostrum & ipsorum hominum tes ac homines suos [illatas], ipsos in feu-
prejudicium & gravamen. Undevobis man- dis nostris, que a nobis recognoscunt se
damus, quatinus senescallum Carcassone tenere, perturbando, & specialiter in qua-
ex parte nostra requiratis velrequiri facia-
tis, ut dictos homines nostros, quos captos
detinent dicti homines de Monteregali, una
cum rébus & bonis ipsorum reddi faciat &
restituât, sicut decet, & injurias, inter-
dam condamina, quam a nobis recognos-
cunt proprietarii se tenere & ab antiquo
recognoverunt, verum etiam a quibusdam
possessionibus, quas ab eodem marescallo
advoant, eosdem indebite spoliando. Quod
presias & gravamina, prout justum fuerit, senescallus Carcassone, per dilectum & fi-
emendari necnon pedagium, quod in dicto delem nostrum P. de Landrevilla, militem,
territorio dicte ville Fanijovis usque nunc defunctum quondam senescallum Tholo-
persolverunt, solvi & reddi faciat ab eis- sanum & Albiensem, ex parte nostra super
dem, secundum quod de jure & consuetu- hoc requisitus, connuentibus oculis susti-
dine patrie fuerit faciendum. Datum apud nuit & sustinet, nec super hoc consilium
Longumpontem, die mercurii post octabas apposuit oportunura. Unde vobis manda-
beati Martini hiemalis, anno [LX"] octavo.
XVII. [Poncio Astoaudi & magistro Odoni] pro
Stephano Ichiere & Hugone La Balliva, bur-
gensibus de Figiaco'.
Alfonsus, &c. Cum ex parte Stephani
Icliiere de Figiaco & Hugonis La Balliva,
' JJ. xxiyc, f° 14J i.
* liiJ. (" 146 a.
mus, quatinus dictum senescallum Carcas
sone ex parte nostra cum magna instantia
ac meliori modo, quo poteritis, requiratis
vel requiri faciatis, ut dictis hoiiiiuibus
nostris a dicto marescallo dampna, que per
ipsum & gentes suas sustinuerunt, reddi
faciat & injurias ac violencias, prout jus-
tum fuerit, emendari, illud idem a dicto
marescallo requirentes. Quid autem super
' JJ. xx-ixc, f» 146 a.
An
1263
An
1268
2 5 no-
vembre.
An
1268
1645
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1646
An
1268
6 dé-
cembre.
An
1268
Cdc-
premissis iiiveneritis & feceritis iiecnoii
responsiones, quas nobis fecerint, iiobis
cuni commode poteritis rescribatis, ut su-
per hoc consilium appouamus, quod fore
noverimus oportuiium. Datum apud Lon-
gumpontera, dominica in festo béate Kate-
rine virginis, anuo Domini m'cClx" oc-
tavo.
XIX. Poncio Astoaudi niiliti & magistro Odoni
de Montoneria pro abbace Appamiensi',
Alfonsus, &c. Veniens ad nos abbas Ap-
pamiarum nobis conquerendo exposuit,
quod cum venerabilis pater episcopus Bi-
terreusis, judex a domino papa sibi datus,
ad instanciam ipsius abbatis precepisset
ipsum abbatem mitti in possessione ville
de Baigneriis quantum ad perceptionem
iVuctuum 8c patrem suum quantum adpro-
prietatem, & ipsos abbatem & patrem suum
precepisset per sententiam in dictam pos-
sessiouem mitti per judicem Tholose, &
judex predictus Tholose per dictum man-
datum eidem factum eosdem abbatem &
patrem suum in possessione mississet isic)
predictorura, senescallus noster Tholose,
qui tune erat, ipsos a dicta possessione
expulit, sicut dicit, in ipsorum prejudi-
cium, ut asserit, & gravamen. Unde vobis
mandamus, quatinus, vocatis coram vobis
dictis partibus & qui f'uerint evocandi, au-
ditis hinc inde rationibus, iaciatis eisdem
céleris justicie complementum, jus nostrum
& alienum in omnibus observantes. Datum
Parisius, die jovis in festo beati Nicholai
hyemalis, anno LX^Vlir.
XX. Senescallo Tholose & Albiensis pro eodem".
Alfonsus, &c. Ex parte abbatis Appamia-
rum nobis iiisinuatum extitit conquerendo,
quod quidam laici de uostra jurisdicione
existentes ipsum abbatem inquiétant &
perturbant, quominus decimam ecclesie
de Lampiaut, cujus possessio ex collacione
domini pape ad ipsum abbatem dicitur per-
tiiiere, recuperare valeat. De qua quidem
décima extitit per quendam monachum, ut
Jicitur, spoliatus. Unde vobis mandamus,
quatinus, vocatis qui fueftnt evocandi, de
personis laicis, quas ad nostram jurisdicio-
nem noveritis pertinere, exhibeatis eidem
céleris justicie complementum. Datum ut
precedens. (1268, die jovis in festo s. Nico-
lai hiemalis.)
XXI. Senescallo Tholose pro abbate Castrensi super
Castro Sancti Pauli & Castro de Assoali".
Alfonsus, &c. Religioso viro abbate Cas-
trensis monasterii intelleximus refferente,
quod bone memorie Remondus, quondam
[cornes] Tholose, predecessor noster, ado-
minis & militibuscastri Sancti Pauli de Ca-
doicaus homagium & fidelitatem de dicto
Castro abbati dicti monasterii, prout ante-
cessores sui facere consueverant, per suas
patentes litteras mandavit fieri & precepit;
quod factum ad mandatum suum extitit,
sicut dicit. Unde cum de dicta possessione
postmodum spoliatum (sic) extiterit& a no-
bis pecierit, ut nos predictum monasteriura
in possessionem predictorum homagii &
fidelitatis ejusdem castri poni faceremus;
ceterum cum idem abbas nos requisierit,
ut quatuor denarios Tholosanos, quos mo-
nasterium suum predictum percipere sole-
bat annuatim in quolibet hospicio castri de
Âssoailli, dyocesis Tholosane, de quibus
fuerunt per longum temporis spacium spo-
liati, eidem abbati nomine monasterii sui
reddere faceremus, vobis mandamus qua-
tinus predictum, abbatem nomine sui mo-
nasterii super predictis diligenter audiatis,
& vocatis dictis dominis & militibus dicti
castri Sancti Pauli necnon hominibus cas-
tri de Assoaailli ac aliis qui fuerint evo-
candi, de personis & rébus, quas ad nostram
jurisdicionem noveritis pertinere, exibea-
tis eisdem céleris justicie complementum.
Datum Parisius, die martis post festum
beati Nicholai hyemalis, anno Domini mil-
lesimo ducentesimo LX"" octavo.
' JJ. xxiyc, {" 149 a.
An
1268
An
1268
II dé-
cembre.
JJ. xxiyc, f 147 è.
nu.
1047
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1648
An
1268
1 1 dé-
cembre
An
1268
1 r ^'c~
c;nibrc.
XXII. Poncio Astoaudi militi & inagistro Oioni
de Montoneria pro Jordano domino Insuie mi-
lite'.
Alfonsus, &c. Ex parte nobilis & fidelis
nostri Jordani, domini Iiisule, militis, no-
bis est conquerendo monstratum, quod
' cum dilectus & fidelis noster P. de Landre-
villa, miles, defiinctus quondam senescal-
lus noster Tholose & Albiensis, forcia[m]
de Mota, que est ejusdem militis, pro bono
pacis propter guerram, qiiam habebant ad
invicem filius dicti Jordani & gentes sue
ex una parte 81 dominus Bernardus de As-
taforti miles & complices sui ex altéra,
ad mnnum nostram accepisset, que qui-
dam (jic) forcia ad festum omnium Sancto-
rum proxlmo preteritum reddi & restitui
eidem debebatur, & nondum, ut asseritur,
restitufa, vobis mandamiis, quatinus addis-
catis de dicto facto plenius veritatem, &
nisi inveneritis rationabilem causam,quare
dicta forcia reddi sibi minime debeatur,
eidem reddi & restitui dictam forciam
faciatis, dum tamen per gentes nosfras
capta fuerit & detenta, habentes tamen
super hoc coUoquium & consilium cum
Sycardo Alemanni milite Stgentibus senes-
calli defuncti, que noverunt de facto ple-
nius veritatem. Datum Parisius,die martis
post festum beati Nicholai hyemalis, anno
ut supra.
XXIII. Senescallo [Tholosano] pro codem".
Alfonsus, &c. Ex parte nobilis & fidelis
nostri Jordani de Insula militis nobis ex-
titit supplicatum, ut nos terram suam &
bona sua vellemus sub nostre proteccionis
brachio deffensare, & maxime cum idem
Jordanus existât in servicio sancte matris
Ecclesie & régis Sycilie, & gentes sue pa-
ratesint coram nobis vel curia nostraTho-
losana stare juri cuilibet conquerenti.
Vobis mandamus, quatinus terram & gen-
tes dicti militis ac bona eorum non per-
mittatis ab aliquibus personis laicis de
jurisdicione nostra existentibus indebite
iiiolestari. Si vero dicte gentes dicti militis
ab aliquibus molesfatoribus de jurisdicione
nostra existentibus conqueste fuerint, vos,
vocatis qui fuerint evocandi, exibeatis eis-
dem céleris justicie complementum. Datum
die martis post festum beati Nicholai hye-
malis.
XXIV. Senescallo Tholose & Albiensis pro episcopo
Albiensi '.
Alfonsus, &c. Fréquenter pulsati instan-
cia peticionum reverendi in Christo patris
episcopi Albiensis, vobis niandannis, qua-
tinus décimas incursas adjuratas ac posses-
sas ab ecclesia necnon décimas novalium a
subditis nostris vestre senescallie, in dicta
dyocesi décimas hujusmodi detinentibus,
facta vobis primo a parte ecclesie fidesom-
maria de predictis, décimas easdem res-
titui faciatis ecclesiis quibus subsunt,
nonobstante si ab ecclesia de fructibus
dictarum decimarum cum aliquibus perso-
nis contractus vendicionis precesserit, nisi
eedem persone vendicionem hujusmodi os-
tenderint perpetuam exstitisse. Preterea
eos de jurisdicione nostra, existentes in
eadem dyocesi, qui per annum & diem ex-
communicacionis sententiam sustinuerint
animo indurato, per caucionem bonorum
indistrictu iiostro existencium compellatis
redire ad unitatem Ecclesie post annum &
diem, secundum quod per karissimum do-
minum fratrem nostrum regem Francie in
eadem dyocesi in casu consimili observa-
tur, salvo jure quolibet alieno. Datum
Parisius, die sabbati post festum sancte
Lucie, anno Domini millesimo ducente-
simo LX"'" octavo.
XXV. Littera patensmagistro Odoni deMontoneria
& Bartholomeo de Landrevilla militi'.
Alfonsus, &c. Cum inter nos & nobilem
virum Guidonem, marescallum, dominum
Mirapiscis, exstiterit ordinatum, quod vos
tam super injuriis causam criminalem mi-
nime contingentibus, a dicto nobili &gen-
tibus suis hominibus nostris de Plaignano
& de Gajano, ut dicunt, illatis, quam super
An
1268
An
12O8
i5 dé-
cembre.
An
1263
21 âc-
ccinbic.
■ JJ. \xi\c, {" 148 i.
' Ibid.
' JJ. xxivc, f" 149 h.
' Ibid. f iJi a.
Au
1263
1649
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i65o
usagio, quod dicti homines iii foresU seu
neniore dicti nobilis asserunt se habere,
necnon & super possessioiie libertatis dicti
usagii, in qua idem nobilis se, patrem ip-
sius & avum asserit extitisse, ac super con-
damina & quibusdam territoriis ac aliis
dicte alberge de cetero minime teneantur,
set tam ipsi quam successores sui a presta-
cione seu solucione hujusmodi sint per-
pétue liberi & immunes. In cujus rei tes-
timonium, présentes litteras sigilli nostri
munimine fecimus roborari, salvo in aliis
articulis, quos utraque pars vobis tradere jure nostro & salvo jure quolibet alieno.
voluerit, inquirere debeatis; vobis manda- — Nos autem Johaniia, Tholose 8c Picta-
mus quatinus, vocatis dicto nobili seu gen- vensis comitissa, remissionem & qiiitacio-
tibus suis & hominibus nostris predictis, nem predictas & alia, prout premissa sunt,
receptis hinc inde articulis, quos vobis grata & rata habemus ac pro nobis & sHt-
tradiderint super premissis, inquiratis dili- cessoribus nostris spontanea voluntate ap-
genter veritatem, si de dictorum hominum
& partis adverse processerit voluntate, &
inquestam, quam super hiis feceritis, nobis
in scriptis quam cicius commode poteritis
remittatis. Datum Parisius, die veneris
ante Nativitatem Domiiii, anno Doniini
M" cc° LX"" WW.
probamus, volumus ac confirmamus. Et ad
majoris roboris firmitatem, sigillum nos-
trum una cum sigillo karissimi domini nos-
tri comitis supradicti, viri nostri, presen-
tibus litteris duximus apponendum. Actum
apud Parisios, anno Domini m°cc''lx"'°
octavo, mense decembris.
An
1268
An
1268
décem-
bre.
XXVI. Littera pro remissionc scx libranim Tho-
losanarum de alberga facta habitatoribiis ville
d'Escanquenis preposito & capitulo Tholosano ',
Alfonsus, filius régis Francle, comesPic-
tavie & Tholose, universis présentes litte-
ras inspecturis, salutem in Domino. Pro-
genitorum nostrorum vestigia cupientes
[sequi], qui diem judicii studuerunt piis
operibus prevenire, notum facimus quod
nos, ob remedium anime nostre ac prede-
cessorum nostrorum, sex librasTholosanas
nobis annuatim débitas pro alberga ab
habitatoribus ville de Esquenis (sic), dyo-
cesis [Tholosane], que quidem villa ad
prepositum & capitulum Sancti Stephani
Tholosani nomine ecclesie sue spectare
dinoscitur, pro nobis, heredibus ac succes-
soribus nostris, tanto libencius ac libera-
lius remittimus imperpetuum , penitus &
quitamus, quanto spem firmam gerimus &
Aduciam pleniorem, quod memoratus sanc-
tus Stephanus prothomartyr 8c patronus
dicte ecclesie suis benefactoribus opitulari
non desistit, qui pro suis persecutoribus
exoravit. Spontanei itaque volumus 8ccon-
cedimus specialiter 8c expresse, ut memo-
rati prepositus 8c capitulum ac habitatores
dicti loci ad solucionem dictarum vi libra-
rum vel cujuscumque alterius rei occasione
5:6.
Confirmation des privilèges de Tou-
louse par Alfonse de Foitiers',
I. Sycardo Alemann! pro communitate hominum
Tholose.
ALFONSUS, 8{C. Peticiones dilectorum 8c
fidelium nostrorum procuraforum com-
munitatis hominum Tholose recepimus,
plures 8c diverses articules, quos sub nos-
tro contrasigillo clauses vobis mittimus,
continentes, 8c licet quidam ex eis articulis
videanturequitatem 8c justiciam continere,
quia tamen tangere pessunt alias personas,
que non erant présentes, terminacienem
dictorum articulerum ad presens duximus
differendam. Propter quod deferminacie-
nem dictorum articulerum vobis cemmit-
timus, mandantes quatinus apud Tholosam
personaliter accedentes, illes qui se oppo-
nere voluerint audiatis 8c raliones eorum
in scriptis redigi faciatis, 8c tam rationes
illorum quam aiios articules, quibus nul-
lus se opponet, nobis ad preximum parla-
mentum instantis quindene omnium Sanc-
An
1268
1 1
iuillct.
' JJ. XXIV», C ion.
' JJ. xxivc, f> ,34 «.
An
1268
l65l
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i65:
An
1268
11)
/uillct.
toruni transmîtere procuretis, ut super
predictis articulis disponamus, prout vide-
bitur faciendum. Datuni die niercurii post
festum beat! Martini estivalis, anno Do-
mini millesimo ducentesimo LX'"" octave
II. Senescallo Tholose 8c Albiensis pro communi-
tate hominum Tholose'.
Alfousus, &c. Mandamus vobis, quati-
nfls articules dudum determinatos, qui tan-
gunt cives & civitatem Tjiolose, prout per
iitteras nostras patentes vel alias légitime
constiterit de eisdem, faciatis modo debito
observari, nisi aliud rationabile pretenda-
tur, quominus iidem articuli sint in toto
vel in parte a dictis civibus observandi.
quibus & que habent(corr. debent) consue-
tudines Tholose observari. — 5. Item quod
notarii Tholose notent in suis prothocoUis
in presencia parcium instrumenta, ne quod
fréquenter contingit, cum partes recesse-
rint, forte per ignoranciam aut instanciam
alicujus plus discreti scribant plus in eo-
rum instrumentis quem (sir) actum fuerit
inter partes. — 6. Item quod armature &
omnia alla, que de communibus abstrac-
cionibus & de communibus redditibus su-
persunt ad expendendum & imposterujii
supererunt, communitati reddantur. —
7. Item quod ad formam debitam redigan-
tur pedagia de novo imposita & inventa in
terra domini comitis & baronum suorum
^illeTholose. — 8. Item quod débita illius,
Datum die lune ante festum béate Marie cujus bona fuerint confiscata, usque ad
Magdalene, anno LX^Vin".
Similis littera missa fuit pro eisdem vicario
Tholose.
Hii sunt articuli missi ex parte domini
comitis Sycardo Alemanni militi pro com-
munitate hominum de Tholosa, interclusi
sub contrasigillo dicti domini comitis.
I. Primo petunt quod quandocumque
aliqua summa pecunie extrahetur a civitate
Tholosana pretextu alicujus servicii ab
ipsorum bonorum valenciam, si oportuerit,
per illum seu per illos, qui ipsa bona per-
cipiant, persolvantur. — g. ftem quod sine
omnibus expensis restituantur pignora in-
debite pignoratis. — 10. Item quod bona
assignata mulieribus a maritis suis pro suis
dotibus, si pro mariti debitis fuerint pigno-
rata, sine omnibus expensis restituentur
eisdem mulieribus. — 11. Item quod, si ad
denunciacionem vel instanciam alicujus,
jiominibus civitatis & suburbii, exigatur aliquis injuste captus fuerit & detentus,
per solidum & libram secundum eorum fa-
cultates. — 2. Item quod consules, qui pro
tempore fuerint in Tholosa, ia fine consu-
latus sui teneantur reddere compotum con-
sulibus, qui fuerint successores, de recep-
tis & expensis, vocatis quatuor probis
Jiominibus de qualibet partita ad compo-
tum audiendum, & quod hoc jurent in
creacione sui consulatus. — 3. Item quod
consules quando mutabuntur, quod illi
niutentur similiter, qui erunt communis
pecunie coUectores, & quod illi successo-
ribus eorum collectoribus de receptis &
expensis compotum similiter reddere te-
neantur. — 4. Item supplicant, quod cum
in Tholosa consuetudines sint incerte &
ille captus in exitu non teneatur expensas
factas [in] capcione persolvere nec aliquid
[racione] illius capcionis, sed id totum te-
neatur persolvere ille, ad cujus instanciam
vel denunciationem captus erit, — 12. Item
quod in partibus Tholosanis constitueretur
aliqua bona persona, que audiret & sine-
debito terminaret omnes causas appellatio-
num interpositarum ad dorainum comitem,
quia pretextu dictarum appellationum jura
domini comitis & litigancium retardantur.
— i3. Item, domine, cum cives Tholose &
tota universitas ejusdem super prestacione
& exaccione decimarum & primiciarum a
clericis multipliciter agraventur, licet vos
pluries scripseritis domino episcopo Tho-
si adinveniuntur&fruguntur aliquid (corr. losano, supplicant quod vos, domine, in
fruuntur aliquibus) minus bene quam [si] eo vestrum salubre consilium apponatis,
per aiiquem vel aliquos bonos viros, justos saltim quod ipsi cives ac universitas quoad
& Deum timentes compilarentur omnes in décimas & primicias in eo statu, in quo
uno registre seu libro, ideo ut sciretur in erant tempore pacis Parisiensis, remaneant
pacifice & quiète. — 14. Item supplicant
' JJ. xxivc, f<" 134 a — i3ô i. supplicando procura tores communitatis
An
1268
An
1268
i653
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1654
An
1268
17
; liiL-t.
popullarium Tholose, quod cum ipsa corn- tas litteras patentes eisdem concessis libère
An
1268
possint uti. Postquani auteni nostrum ad-
impleveritis maiidatum, predictas litteras
eisdem coiisulibus restituatis,reteiito prius
pênes vos transcripto de eisdem. Datum
die martis ante festum béate Maiie Mag-
dalene, an no Domini jrcCLX""' octave-
munitas & singuli de ipsa communitate no-
mine ejusdem habuerint & quasi possede-
rint usum & jus utendi, fruendi pascua &
in pascuis circa Tholosam infra decas & in
nemoribus circumvicinis, pasceiido anima-
lia sine talia & fruendo, scindendo, reci-
piendo ligna neccessaria usui dicte ville,
persolvendo forestagium consuetum, moao
de novo domini terrarum & neraorum illo-
rum defïendunt& inhibent, nedictis usibus
non utantur homines Tholose, & pigno-
rant & compellunt eos ad hoc, taliter quod
exinde mors aliquando secuta est. Unde
petuiit & supplicant predicta, sicut conde- munitatis Tholose nobis oblato contine-
IV. ^Sycardo Alemaiini militi pro cornmunitate
Tholose, liitera patens'.
Alfonsus, &c. Inspecta litterarum ves-
trarum série & attentis diligenter articulis,
qui in instrumente per procuratores com-
cef, emendari. — 15. Item supplicant, quod
cum vicarius Tholose ad instanciam & su-
gesfionem qnorundem (sic) civium fecerit
quod stalla de novo construantur & edifi-
centur in quadam carreria civitatis ejusdem
veleciam alibi pro libito civium predicto-
rum, qued quidem posset esse in poste-
rum in magnum gravamen & prejudicium
communitatis ejusdem, maxime cum illi ad
quorum instanciam factum est inter se
constituerunt, quod nuUus scindât carnes
in predictis stallis nisi sit de génère eorum-
dem, ac si ex successione deb[er]entur,
eisdem predicto vicario, ut nobis videtur,
irracionabiliter prebente censensum con-
tra justiciam, cum hoc sit jura aliorum
ipsis irrequisitis transferre in alium & sine
cause cognicione, quod non débet esse, si-
cut jura clamant, faciatis illa in statum
pristinum revocari.
III. Vicario Tholose pro universitaie Tholose'.
Alfonsus, Sic. Mandamus vobis, quatinus
litteras nostras, quas sub sigillé nostro di-
cimiir concessisse universitati Tholose su-
per quibusdani certis articulis, ad eandem
universitatem pertinentibus, quas, sicut
dicitur, habent consules ejusdem ville, ab
eisdem consulibus requiratis & eas pênes
vos habitas communitati ejusdem ville pu-
bliée ostendatis, quando ab ipsa communi-
tate vel ejus mandate super hoc fueritis
requisiti, ita quod singuli hemines pre-
dicte communitatis graciis a nobis per dic-
' JJ. xxivc, P i36 *.
bantur, communicato super eisdem bono-
rum censilio, ea que dicti procuratores a
nobis cum instancia postulabant nendum
potuimus concédera bone modo, presertim
in absenciaaliquorum qui peticieni eerum-
dem videntur se oponere, sicut ex predic-
tis instrumenterum literis potest intelligi
manifeste. Unde vobis mandamus, quati-
nus, convecate, ut moris est, pleno consilio
communitatis Tholose in dôme communi,
si aliqui contradicteres apparuerint quod
non fiât collecta per solidum & libram ;
item alii articule in que fit mencio quod
consules in fine administracionis sue red-
dant compotum consulibus subsistutis (sic) ;
item alii in quo tangitur de mutacione ca-
merariorum & collectorum & reddiciene
cempeti ab eisdem facienda; item alii su-
per contractibus seu ebligacionibus 8c ma-
teria instrumentorum publicerum in pro-
thocoUum seu abreviaturam in presencia
parcium redigendis; item alii de mutacione
judicis annis singulis, si expediens fuerit,
facienda; ipses contradicteres citetis ad
diem veneris post quindenam instantis
Penthecestes, ut per se vel per procurato-
res légitime instructos compareant, si sua
crediderint interesse, ceram nobis, ubi
tune erimus, precessuri super predictis
quinque articulis prout justum fuerit, &
recepturi quod super eisdem duxerimus
ordinandum. Datum Parisius, die dominica
qua cantatur Letare Jherusalem, anne Do-
mini M'CCLX" octave.
■ n. xxiyc, i- i55 a.
An
I 269
3 mars.
[655
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i656
An
1269
3 mars.
An
I 269
3 mars.
V. Vicario Tholose pro civibiis ac hominibus
iirbis & subiirbii Tholose'.
Alfonsus, &c. Guillelmo de Nantolheto
vicario Tholose... Ex parte hominum nos-
troriim urbis & suburbii Tholose intelligi
nobis datur, quod nos eisdem hominibus
diidum per nostras concessimus litteras,
ne aliquis in civitate Tholose captus deti-
neretur, nisi in notoriis criminibus vel in
casibus a jure vel consuetudine concessis,
duni tamen parati essent prestare ydoneam
caupcionem de stando juri de se conque-
rentibus coram vobis. Unde vobis manda-
nius quatinus, si de concessione hujusmodi
vel mandate super premissis alias vobis
facto vobis constiterit, illud faciatis, prout
a nobis mandatum extitit, observari'.
VI. Consiilibus urbis 8c siiiiivbii Tholose'.
Alfonsus, &c. Litteras vestras nobis no-»
vissinie presentatas necnon articules, de
quibus in eisdem litteris fiebat mencio,
inspeximus diligenter, scituri quod super
quibusdam de dictis articulis,communicato
bonorum & fide dignorum consilio, ordi-
navimus quod super eisdem fore credidi-
mus ordinandum, prout in litteris patenti-
bus, quas dilecto & fideli nostro Sycardo
Alemanni militi super premissis duximus
destinandas, plenius continetur & videre
poteritis in eisdem. Super aliis vero arti-
culis, de quibus in dictis litteris vestris
fîebat mencio, scire vos volumus, quod
deliberare super hiis plenius intendimus
tempore oportuno. Datum Parisius, die
dominica qua cantatur Jérusalem, anno
Domini millésime ducentesimo LV"" oc-
tavo.
527.
Mandements d'AlJonse de Poitiers
relatifs aux Juifs de ses Etats'.
(1268 -1269).
I. Senescallo Tholose & Albiensis pro baronibiis,
si coiiquerantiir de sesina bonorum Judeorum
terre sue per senescallum facta.
ALFONSUS, 8:c. Si vos aliquos Judeos ba-
ronum terre nostre senescalcie vestre, "„
, . . ,. ' '268
occasione mandati nostri nuper vobis per „
litteras nostras facti, cepistis & bona ipso- ociobra
rum,vosque si bona eorumdem Judeorum
capta detineatis & dicti barones super hoc
conquerantur, mandamus vobis, quatinus
bona Judeorum ipsorum, quos barones
suos proprios esse probaverint, vocatis ad
hoc probis viris, sigillo vestro & sigillis
dominorum, quorum dicti Judei fuerint,
sigillatim de quolibet consignetis, & eadem
bona predictis dominis usque ad très sep-
timanas post instantem Candelosam recre-
datis. Quid vero super premissis fecerifis
& que & quanta bona taliter consignafa
fuerint & quibus ea recredenda duxeritis
nobis circa très septimanas post instans fes-
tum omnium Sanctorum rescribatis per
vestrum clericum, cum ad nos venerit pro
vestris compotis faciendis. Datum die lune
in vigilia beati Dyonisii, anno Domini mil-
lésime ducentesimo LX"'" octavo.
Similis liltera missa fuit senescallo Agen-
nens'i & Caturcensi, senescallo Xanctonensl,
conestabulo Alvernie, senescallo Ruthenensi,
vicario Tholose,
' JJ. xTivc, f" iS;; i.
■ La date manque dans le registre, mais elle est
indiquée par la place que la pièce y occupe.
' JJ. xxivt, {" loi A.
II. Senescallo Tholose & Albiensis pro comité
Pictavie & Tholose super Judeis'.
Alfonsus,- &c. Mandamus vobis, quati-
nus ad nos mittatis circa très septimanas
post instans festum omnium Sanctornm per
vestrum clericum, cum ad nos venerit pro
vestris compotis faciendis, pro omnibus
An
1268
1 6 octo-
bre.
' JJ. XXI Vf:, f° 143 a.
• Ibid. f° 1^3 b.
An
12O8
165;
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i658
Judeis vestre senescallie duos Jiideos cap-
tes de dicioribus JuJeis ipsius senescallie,
finem factures nobiscum pro omnibus Ju-
deis de vestra senescallia super prisia sua,
Judei absconderint, diligenter & caute ad-
discatis, & quecumque inveneritis ad ma-
num nostram capiatis, tractantes cum eis-
dem super finacione nobiscum facienda
& de bonis eorum mobilibus que habere secundum formam, quam vobis, predicte
Egidie, tradi fecimus in scriptis, & valorem
omnium bonorum dictorum Judeorum tara
Alterippe & Wasconie quam aliorum jam
inventorum & absconsorum & oblationem
vobis ab eis factam circa très septimanas
volumus & intendimus. Mandamus eciam
vobis, quatinus omnes libres Judeorum ip-
sorum mittatis ad dictum terminum Pari-
sius in fardellis distincte vestro sigillo
signatis, concergio domorum nostrarum
Parisius tradendos, & ad hoc faciendum post instantem Candelosam per Thomar
expensas capiatis & faciatis de bonis Ju- clericum vestrum, cum venerit pro vestris
deorum ipsorum. Volumus insuper, quod
de bonis eorum capiendis, querendis &
domibus eorum investiganJis Se bonis eo-
rum nobis conservandis sitis soUicitus &
iiitentus, itaquod débits quantum poteri-
tis utilitatem nostram faciatis. Ad delibera-
cionem eciam Judeorum caute procedatis,
secundum formam alias vobis datam, excu-
cientes ab ipsis quidquid pênes eos vel
alios de bonis ipsorum poteritis invenire,
Mulieres vero & pueros a prisione delibe-
retis. Datum die martis in octabis beati
Dyonisii, anuo Domini millesimoducente-
simo LX'"" octavo.
Similis littera missa fuit senescallo Ruthi-
nensi, — senescallo Agennensi & Caturcensi,
— senescallo Venaissini, ■ — vîcario Tholose,
hoc mutato quod mandatum fuit ei, quod mit-
leret duos Judeos de vicaria. sua per clericum
senescalli Tholose £■ Albiensis,
III. Sycardo Alemaiini militi & Egidio Camelini
clerico stip':r finacione bunorum Judeorum '.
An
I 269
Alfonsus, &c. Scriptum quod vos, pre-
dicte Sycarde, nobis misistis super vaiore
bouorum Judeorum dyocesium Tholosane
jaii'ïjcr. & Albiensis sine civitate Tholose, intel-
leximus diHgenter. Cum itaque in ftne ip-
sius scripti contineatur quod summa valo-
ris dictorum bonorum est il'" m'' xxxv
libr. Turon., computatis Tholos. duppli-
cibus & Caturcens. dupplicibus, in qua
summa non computantur Judei Alterippe
8c Wasconie, vobis mandamus, quatinus
super bonis dictorum Judeorum Alterippe
& Wasconie necnon & de bonis aliorum
Judeorum dictarum dyocesium, si que ipsi
' JJ. xvivc, f" i52 a.
compotis faciendis, nobis in scriptis mittere
nullatenus omittatis. Et videtur aliquibus,
quod deberent nobis dare ad minus secun-
dum formam predictam quatuor milia libra-
rum Turon., respectu Judeorum civitatis
Tholose, quorum bona non ascendebant
nisi adsummam mille trescentarum librar.
Tholosanarum vel circa, & ad tria milia
& quingentas libr. Turon. nobiscum fina-
verint. Datum die martis post epiphaniam
Domini, anno Domini M" ce lx° octavo.
IV. Vicario Tholose super facto Jiideonm '.
Alfonsus, &c. Cum Judei nostri civitatis
Tholose nobiscum finaverint sub certa pe-
cunie quantitate nobis exsolvenda juxta
seriem cujusdam scripture, quam Egidius
Camelini secum reportavit, & nonnulli
Christiani Tholose venientes ad nos se as-
sererentaliquas pecuniequantitateseisdem
Judeis mutuasse, vobis mandamus quatinus
creditoribus eisdem de ipsis Judeis, salva
nobis quantitate promissa, de residuo quod
habent exibeatis justicie complementum.
Datum Parisius, die lune post dominicain
qua cantatur Letare Jérusalem, anno Do-
mini M" ce Lx." octavo.
V. Egidio Camelini clerico pro comité Pictavit
& Tholose".
Alfonsus, &c. dilecto & fideli clerico
suo Egidio Camelini salutem 8c dilectionem
sinceram. Cum, siciit meminimus, in re-
cessu vestro formam conipositioiiis super
facto Judeorum Tholose in scriptis redac-
' JJ. xxivc, f" if),') a.
' Ibii. {" 67 h.
An
1269
An
i2';9
4 niuis.
An
1269
lôSg
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1660
An
1269
26 mars.
tam vobiscum reportaveritis, nec prout senescallie finalem composicionem feceri-
condictum fuerat & in eadem forma con- tis sub forma, que vobis per Johaniiem
tentum, de bonis eoriimdem Judeorum nul- Coifferii clericum missa fuit. Unde vobis
lam prorsus quantitatem peccunie adhuc
habuerimus, nec audiverimus an finatum
fuerit cum Judeis nostris de dyocesi Tho-
losana ac Albigesii, vobis mandamus qua-
tinus, secundum quod in forma predicta
plenius continetur, pecuniam numeratam,
cujuscumque monete existât, que in bonis
Judeorum Tholose & dyocesis Tholosane
ac Albigesii pariter inventa extitit tempore
capcionis, necp.on que obvenit de redemp-
cione pignorum, quandiu in manu nostra
fuerint vel fueruat, procuretis nobis niitti
mandamus, quatinus juxta formam eandem,
que vobis dudum missa fuit, ut dictum est,
componatis cum eisdem pro majori quan-
titate pecunie quam poteritis bono modo,
& ad dictam pecunie summam nobis intè-
gre persolvendam compellantur dicti Judei
per capcionem & distraccionem bonorum
suorum omnium & per detencionem eciam
corporum, si opus fuerit sic compelli, ser-
vata forma in scriptis vobis per dictum cle-
ricum dudum missa super facto Judeorum,
ita tamen quod medietas dicte summe sol-
& apud Templum Parisius aportari, cum vatur in instant! festo Candelose & alla
ad nos veaeritis in crastinum instantis
quindene Penthecostes. Circa hec & alla
tradita vobis negotia, tradicionem videlicet
forestarum, composiciones super fendis
detentis a burgensibus & confirmaciones
hospitalariis & aliis personis a nobis con-
cedendas, adeo prudenter & fideliter pro-
cedatis, quod per effectum opperis cog-
noscamus cordi vobis eadem extitisse,
nosque debeamus propter hoc vestram di-
ligentiam merito commandare, universa &
medietas in subsequenti festo, quod erit
anno Domini millesimo CC"LXX"''. Et hoc
nuUatenus dimittatis, providentes nichil-
ominus quod pecunia in bonis Judeorum
reperta tempore composicionis, cujuscum-
que monete existât, mittatur apud Tem-
plum Parisius circa très septimanas post
instans festum Penthecostes per clericum
vestrum, cura ad nos venerit pro vestris
compotis faciendis,& illa pecunia que mit-
tetur deducetur de summa, in qua iidem
singula, que feceritis vel facienda supere- Judei tenebuutur per composicionem cum
rint, in scriptis sigillatim redacta vobiscum
afférentes in termino supradicto. lusuper
super facto Pétri Grimoaudi super reppe-
rio (sic), de quo nobis par vestras scripsistis
litteras, tractetis cum ipso vel alio, si quis
plus offerat, & finera seu compositionem,
quam super hoc cum ipso vel alio, retenta
voluntate nostra, feceritis, in scriptis ad
dictum terminum afferatis. Et per Ruthi
ipsis per vos factam, & cedet ut condecet
in solutum. Datum die martis post resur-
rectionem Domini, anno Domini millesimo
ducentesimo LX"" nono.
VII. Pro Judeo de Viridifolio'.
Venerabili in Christo patri & sibi karis-
simo R., Dei gratia episcopo Tholosano,
nensem pro negociis nostris vobis commis- Alfonsus, filius régis Francie, cornes Pic-
sis ibidem expediendis, si nondum iiluc taviensis & Tholose, salutem & dilectionis
fueritis, redeatis, & super premissis consi- sincère affectum. In facto composicionis
lium fidelis nostri Sicardi Alemanni requi- seu finacionis habite per gentes nostras
ratis presertim super hiis in quibus ipsius cumJudeis civitatis Tholose condictum ex-
consilium noveritis oportunum. Datum die titit, quod Judei, qui de dicta civitate fue-
martis post festum resurrectionis Domini.
VI. Senescallo Agennensi & Caturcensi super facto
Judeorum '.
Alfonsus, &c. Necdum ad nostram per-
vsnit noticiam, utrum cum Judeis vestre
rant oriundi vel tune ibidem morantes,
conferre debeant pro facultatibus suis ad
solucionem illius quantitatis pecunie, de
qua cum nostris gentibus convenerunt.
Cum igitur Judeus ille, pro quo nos rogas-
tis, originem traxerit in Tholosa, sicut ip-
semet coiifitetur, & possessiones etiam
An
1 269
An
I 269
' JJ. xxivB, f" 104 a.
' JJ. XXIVD, f» 80 i.
An
1269
[661
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
166-
dicatur ibidem habere, quarum prétexta
contribucio exigitur ab eodem, precibus
vestrisbono modo non possumus satisfacere
in hac parte. Unde vestra paternitas nos
Lamberto de Limoso, domino Simoni fra-
tri ejus, liberis domini Pétri deVicinis,
domino Geraldo de Canesuspenso, domino
Guillelmo Abanni & domino Raymundo
Ed.orig.
t. III.
col. 583.
An
1268
23 mai.
An
1268
9 juin.
habeat super hoc excusatos. Datum Pari- fratribus, domino Berengario de Grava,
domino Philippo Golonh seniori & do-
mino Philippo nepoti ejus & fratribus
ejus, Gerardo Arquerii, domino Gaufrido
de Varanis , domino Guillelmo Acurati &
domino Raymundo fratribus, domino Guil-
lelmo de Monteclaro, domino Stephano de
Darderiis, domino Guillelmo Sigarii de
Ventagione, domino abbati de Fontefri-
gido, Folqueto de Compendio, Guillelmo
de Arcicio, Guillelmus de Cohardone, miles
& senescallus Carcassone & Biterris, salu-
tem & sinceram dilectionem. Mandamus
vobis universis & singulis, ex parte excel-
lentissimi domini régis Francorum firmi-
ter & districte, & de mandate ejus speciali,
sitis' ad festum Ramorum Palmarum apud
Carcassonam, cum uxoribus & familiis ves-
tris & cum numéro militum debito, in
civitate Carcassone permansuri & vestra
domicilia facturi pro servitio terrarum ac
domorum, que a domino Rege tenetis,
sius, die jovis ante festum béate Marie
Magdalene, anno Domini M'cCLi" nono.
528. — CCCLVI
Acte où il est fait mention de l'obliga-
tion pour divers seigneurs de résider
un certain temps à Carcassonne' .
DE servîtto debito domino Régi perterrarios
senescaUie Carcassone.
Anno Domini mcclxviii, x kalendas
junii,dominusGuido de Levis, marescallus
Mirapicis, obtulit domino G. de Cohar-
dono militi, senescallo Carcassone & Bi-
terris, quasdam litteras clausas domini Ré-
gis sub iis verbis 1
Ludovicus, Dei gratia Francorum rex.
lîd.orig.
i. III,
«ol. 584-
An
1 269
5
février
senescallo Carcassone. Dilecti & fidèles quamdiu juxta beneplacitum domini Régi
nostri Guido de Levis marescallus Mirapi-
censis, Lambertus & Simon de Tureyo,
fratres, domini Saxiaci & Podii Terricii,
Geraldus de Canesuspenso, & Johanna,
relicta quondam Pétri de Vicinis de Li-
moso, nobis per suas litteras intimarunt
vos eis & aliis terrariis senescallie vestre
precepisse, quod ad opus Carcassone fa-
ciant residentiam cum servitio quo nobis
sunt obligati. Unde cum predicti milites
ad excusationem prétendant, &c. manda-
mus vobis quatenus, nisi nécessitas vel
nobis visum fuerit expedire. Qiiam diem
ad hec vobis peremptorie assignamus, alio-
quin extunc, juxta mandafum domini Ré-
gis, quamquam inviti, terras vesfras saysire-
mus & fructus pro domino Rege levaremus.
Datum Carcassone, nonis februarii, anno
Domini MCCLXVHI.
Item fuit mandatum per litteras domini
senescalli infrascripfas domino Petro Ro-
gerii de Mirapisce, domino Isarno de Fa-
nojovis, domino Raimundo de Ruppeforti,
Odardo de Montemauro domino de Mon-
periculum immineat, de predicta residen- teblachi, Petro Amalrici de Vantagione,
tia facienda sufferatis eosdem usque ad Galhardo de Toro, B. de Rapissacho, Ste-
festum sancti Remigii, &c. Datum apud phano Martini, Johanni de Sallelis,Johanni
Vernonum, die sabbati ante ascensionem de Conchis, Berengario de Goginchis, do-
Domini, &c. mino Johanni de Brueriis, domino Lupo
Nobilibus viris & amicis suis carissimis, de Fuxo, Guillelmo Pétri de Duroforti,&c.
domino Philippo de Monteforti, domino Ad quam diem venerunt ad predicfam cita-
tionem dicti domini senescalli Carcassone
omnes terrarii infrascripti : videlicet Guido
de Levis, marescallus Âlbigesii & dominus
' Dom Valssete avait imprimé h'inc, qui n'a au-
cun sens. [A. M.]
Guidoni de Levis marescallo Mirapicis,
domino Lamberto de Montilio, domino
' Archives du domaine de Montpellier; séné-
chaussée de Carcassonne en général, 2""" continua-
tion, n. 4.
An
1269
An
I 269
j iuin.
An
I 269
i663
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1664
Éd.ori};
t. 111.
col. 585
Mirapiscis, excusavit uxorem suam propter
debilifatem ; dominus Odo de Insula ciim
uxore sua, Johannes de Iiisula, dominus
Symoii de Tureyo excusans uxorem suam
propter debilitatem; dominus Garcias Ar.
de Castroverduno, dominus Petrus Roge-
rii de Mirapisce, excusans dominum Isar-
num fratrem suum propter infirmitatem;
Guillelmus Berjiardi de Duroforti, Lupus
de Fuxo, dominus Raimundus Abbanus,
dominus G. Abbani, Johannes de Sallelis,
Petrus Amalricij, B. de Rapissacho cum
uxore sua, domina Ermengardis de Poma-
ribus, pro se & liberis suis, dominus Ge-
raldus de Canesuspenso, dominus Jorris
cum uxore sua, Folquetus de Compendio
cum uxore sua, dominus Johannes Golonh
cum uxore sua, domina Johanna de Vicinis
cum liberis suis, Stephanus Marani cum
uxore sua, Johannes Arquerii cum uxore
sua, dominus Guillelmus de Monteclaro
cum domina Béatrice uxore sua, dominus
Berengarius de Grava cum uxore sua, do-
mina Vaqueria filia domini Lamberti de
Montiliis, dominus Stephanus de Darderiis
cum domini Alissendi uxore sua : Qui om-
nes supradicti venerunt ad civitatem Car-
cassone ad mandatum domini senescalli ;
offerentes se parâtes obedire ejus man-
dato, 8c venire quotiescumque ei placuerit
ad servitium domini Régis; & cum perali-
quosdies ibi residentiam fecissent,licentia
per dictum dominum senescallum [data]
postea recesserunt. Actum Carcassone, do-
minica ante festum beati Barnabe, anno
Domini mcclxix. In presentia magistri
Bartholomei de Podio judicis Carcassone,
domini Arnaldi Filioli militis, domini Ay-
merici de Aucellano militis, &c.
519.
CCCLVII
Procès-verhal de la tenue d'une as-
semblée des trois états de la séné-
chaussée de Carcassonne' .
NOVERINT universi, quod anno Domini
M°CC°LX°IX", Viii° kalendas augusti,
viri venerabiles & discreti, consules urbis
&suburbii Narbone, ad presentiam domini
Guillelmi de Choardon, militis, senescalli
Carcassone & Biterris, accedentes, cum
instantia petierunt, ut bannum faceret de
blado de dicta senescallia non extrahendo,
ex causis que inferius exprimentur. Sed
cum juxta statutum domini Régis juratum
hujusmodi deffensum fieri sit prohibitum
sine causa urgente, & tune etiam cum bono
& maturo consilio nec suspecto sit facien-
dum, & factum cum consilio sine consilio
non sit dissolvendum , nec eo durante,
cuiquam sit facienda gratia specialis, pre-
dictus senescallus, ad habendum hujusmodi
consilium, convocavit prelatos, terrarios,
barones, milites, consules & majores com-
munitatum infrascriptos, ut die dominica
post festum beati Nazarii, ad ipsum ve-
niant Carcassone, ad prestandum sibi con-
silium in predictis, per suas litteras sub
hac forma :
Venerabilibus in Christo patribus do-
mino M., Dei gratia archiepiscopo Nar-
bone, Biterrensi, Agathensi, Lodovensi,
Magalonensi & Albiensi episcopis, & do-
mino electo Carcassone, & capitulis eo-
rum; abbati Crassensi, abbati Montisolivi,
abbati Villelonge, abbati Electensi, abbati
Sancti Policarpi, abbati Sancti Hilarii, ab-
bati Jocundensi, abbati Caunensi, abbati de
Quadraginta, abbati Fontisfrigidi , abbati
Sancti Pauli Narbonensis, abbati Sancti
Affrodisii Biterrensis, abbati Sancti Jacobi
Biterrensis, abbati Fontiscalidi , abbati
Sancti Tyberii, abbati Anianensi, abbati
Sancti Guillelmi de Deserto, abbati Val-
lismagnc, abbati Sancti Pontii Thomeria-
An
1269
25
juillet.
An
I 269
26
l'uiUet.
' Manuscrits de CçUcrl, n. îziù. [Lat, 9956,
p. ijfi.]
i66:
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1666
An
'^ ' runi, abbati Castrensi, abbati Ardorelli, fuerimiis cum instantia requis'ili, ut def-
abbati Candilii; priori de Cassiano, pre- fensum bladi de nostra senescallia extra-
posito Sancti Salvii Albiensis, preceptori hendi faciamus ex causis, quas die assi-
de Magriaiio, preceptori de Rusticaiiis, gnaiida iuferiiis audietis, & hoc sine causa
preceptori de Dozincho, preceptori de urgente secundura statutum regium sit nii-
Hulmis, preceptori de Petrosio, preceptori nime faciendum, & tune etiam cum bono
de Pedenatio, preceptori de Capitestagno,
preceptori de Campanholis, preceptori
Hospitalis Narbonensis, preceptori Tem-
pli Narbonensis, preceptori Templi in Al-
bigesio, preceptori Hospitalis in Albigesio; damus, quatinus die dominica post festum
& maturo consilio nec suspecto fieri de-
beat, & factuin cum consilio sine consilio
non dissolvi, nec eo durante cuiquam gra-
tia fieri specialis, requirimus vos & man-
■ domino Philippo de Monteforti, domino
Guidoni de Levies marescailo Albigesii,
domino Johanni de Brueriis, domino Amal-
rico vicecomiti Narbone, domino Lamberto
de Limoso, domino Symoni de Limoso,
beati Nazarii, videlicet il" niensis augusti,
ad nos apud Carcassonam veniatis ad pres-
tandum nobis bonum & maturum consi-
lium in predictis, cum prelatis, terrariis,
baronibus & bonarum villarum consulibus,
domino Geraldo de Canesuspenso, G. de ad hoc per nos specialiter evocatis. Datur
Vicinis, domino Ramundo Abbanni, do-
mino Guillelmo Abbanni, domino Gaufrido
de Caldairono, domino Philippo Goloyn
majori, domino Stephano de Darderiis,
Philippo de Bosco-Arcambaudi , domino
Guillelmo Acurati, domino Rainfrido Er-
Carcassone, vil" kalendas augusti, anno
Domini M° ce» L" XIX°. Reddite litteras
portitori.
Qua die, predicti prelati, barones &
consules pro majori parte comparuerunt
apud Carcassonam, coram predicto senes-
mengaudi fratri ejus, domino Jordano de callo, presentibus domino Arnulpho de
Cabareto, domino Lamberto de Montilio, Curiaferandi, milite domini régis Francie,
& domino Raimundo Marchi, videlicet
dominus archiepiscopus Narbone, domi-
nas P. episcopus Biterrensis, dominus P.
episcopus Agathensis, dominus R. electus
in episcopum ecclesie Carcassone, abbas
Crassensis, abbas Montisolivi, abbas Cau-
nensis, abbas Villelonge, abbas Sancti Po-
licarpi, abbas Sancti Pontii Thomeriarum,
domino Isarno vicecomiti Lautricensi, do-
mino Amalrico, domino Bertrando fratri-
bus ejus, domino Jordano de Saxiacho,
domino Berengario de Podiosorigario, Ay-
merico de Bossiacis, Berengario Guillelmi
domino Clarimontis, domino Guillelmo
de Lodeva, domino Petro de Claromonte;
— consulibus Carcassone, consulibus Bi-
terris, consulibus Capitistagni, consulibus abbas Electensis, abbas Jocundensis, abbas
Agatensibus, consulibus Sancti Tyberii , Sancti Jacobi Biterrensis; dominus Phi-
consulibus Pedenacii, consulibus de Cau- lippus de Monteforti, dominus Guido de
Éd.orip. cio, consulibus de Serviano, consulibus Levies marescallus Albigesii, dominus Isar-
col. 586 Clarimontis, dominis & consulibus de Gi- nus vicecomes Lautricensis, dominus Ber-
gniaco, consulibus de PortpUo, consulibus trandus f'rater ejus, Guillelmus de Vicinis,
de Florenciacho, consulibus de Serinhano, dominus Geraldus de Canesuspenso, do-
consulibus civitatis Albiensis, consulibus minus Johannes de Brueriis, dominus
de Castris, consulibus Lautricensibus,con- Gaufridus de Vicinis, dominus Philippus
sulibus de Saxiacho, consulibus Montis- Goloynh, dominus B. de Podiosorigario,
regalis, consulibus Limosi, consulibus Aymericus de Bociassis, Berengarius Guil-
Montisolivi, consulibus Electi, consulibus
Crassensibus, consulibus Asiliani, consuli-
bus de Caunis, consulibus de Tribusbonis,
consulibus de Pipionibus; Guillelmus de
lelmi dominus Clarimontis; consules Car-
cassone, consules Biterris, consules Mon-
tisregalis, consules Limosi, consules Asi-
liani, & niulti alii de villis predictis & de
Cohardon, miles, senescallus Carcassone aliis locis. Et exposita eis supplicatione
& Biterris, salutem & sinceram dilectio- deffensi supradicti, & habita deliberatione,
nem cum honore. Cum per viros venera- usque in crastinum expectata, dominus
biles consules urbis & suburbii Narbone archiepiscopus Narbonensis & dominus
An
I26p
VIII.
53
An
1269
1667
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1668
Philippus de Monteforti memorati pro & domiiium Bertraiidiim Feutrici judicem
prelatis & terrariis responderuiit predicto domiiii senescalli predicti, qui predictura
seiiescallo iu hune modum, cousuleiites otiicium recipientes, promiseruiit predicto
eidem seiiescallo, videlicet quod, [cum] sit seiiescallo, sub religione juramenfi, quod
magna bladi abundaiitia in senescallia Car- super sancta Dei Evuangelia prestiteruut,
cassone&bladumnonsit caruni in mercatis, quod in predictis fideliter se habebunt,
non videtur eis, quod deffensum générale
de blado non extrahendo de senescallia
Carcassone, per mare vel per terrain, sit
faciendum, nec fieri consulunt. Consulunt
tameu oranes, quod fiât deffensum & pro-
hibitio, quod bladum non extrahatur de
remota omni fraude. Actum Carcassone, in
domo domini niarescalli, in presentia do-
mini Arnulphi de Curiaferandi militis do-
mini régis Francie, domini R. Marchi,
magistri Bartholomci de Podio judicis
Carcassone, Pétri de Provinis vicarii
senescallia Carcassone & Biterris, per mare Carcassone, Henrici Brunelli receptoris
Ed.orig.
t. m,
col. 587.
vel per terram, ad deferendum Saracenis
vel Pisanis vel aliis inimicis sancte Eccle-
sie vel domini régis Cicilie, & quod li-
cite possit bladum extrahi ad deferendum
Christianis ad civitates, quas tenent Chris-
tian!, &ad civitates & portas terre domini
régis Cicilie, ita tamen quod mercatores,
qui venient ad hujusmodi bladum emen-
dum, ydonee satisdent, quod hujusmodi
bladum, quod ement de senescallia Carcas-
sone & Biterris, facient & curabunt vetari
& vetabunt defferri ad predictas gentes
prohibitas, & hoc sub pena commissionis
dupplicis valoris ipsius bladi, & quod
in sequenti passagio post passagium vel
transvectionem dicti bladi, litteras autten-
ticas testimoniales reportabunt, quod hu-
jusmodi bladum ad predicta loca concassa
per ipsos est allatum, videlicet episcopo-
rum vel potestatum & communitatum lo-
corum predictorum, ut omnis fraus evite-
tur. Et ut bec caucius observentur, quod
predictus sénescallus constituât très per-
sonas idoneas ad observandum predicta,
qui recipiant predictas satisdationes, &
ut sine earum requisitione & concessu &
provisione, bladum hujusmodi non extra-
hatur de senescallia predicta. Quod bono-
rum virorum consilium predictus sénes-
callus, de multorum aliorum bonorum
virorum consilio, approbavit &acceptavit,
reddituum domini Régis in senescallia
Carcassone, magistri Johànnis de Parisius
judicis senescallie domini Régis, magistri
Philippi de Fossati, notarii Carcassone
domini régis, & plurium aliorum, & Pétri
Marsendi, publici notarii Carcassone do-
mini régis, qui predictis interfuit, vice
cujus & mandate ego Bartholomeus Cal-
verie clericus hanc cartam scripsi, anno
quo supra, mense augusti. Ego idem Pe-
trus Marsendi, publicus notarius antedic-
tus, hanc cartam sic feci scribij recepto
primitus mandate a domino senescallo
Carcassone predicto, & in eadem sub-
scribo & signum meum appoiio, régnante
Ludovico rege Francorum.
53o. — CCCLVIII
Actes touchant le don gratuit accordé
au roi ou au comte Aljbnse , par
diverses villes de la Province, pour
le passage d'outre-mer' .
\. A LFONSUS, fîlius régis Francie; comes
■t\ Pictàvie & Tholose, universis, &c.
Cum dilecti & fidèles nostri consules &
tota universitas ville nostre Amiliani, Ru-
& predictum consilium publicavit & so- thinensis dyocesis, ex mera liberalitate &
lemniter edidit edictum proponendum^
quod quicumque in contrarium fecerit,
bladum hujusmodi in commissum incidat
ipso facto, & in presentia omnium predic-
torum, ad predicta deputavit venerabilem
patrem dominum P. episcopum Biterren-
seni, dominum Philippum de Monteforti
dono gratuito subvencionem gratiosam no-
bis fecerint, usque ad summam duode-
cies centum lib. Tur., de quibus tenemus
nos pro pagatis, nos subvencionem hujus-
' Cartulaire du comte Alfonse. [JJ. sxiv",
f" î î7 ^.|
An
1269
An
I 269
juin.
An
1669
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1670
EJ.orig.
t. 111,
col. :SS.
An
I 269
17 sep-
tembre.
modi profifemur ab eisdem gratis & libe- passagii iiltramarini, & hoc deffendebat
raliter nobis factam, nec intendimus uec domimis Bertraiidus predictus pro se, ut
volumus nomine focagii vel cujuscumque dicebat, & pro aliis domiiiis vicecomitibus
alterius servitutis, nuiic vel iii posterum, Lautriceiisibus, & super iis petiit fieri pu-
occasione dicte subvencionis spontanée ab blicum instriinientum. Et dicti syndici sibi
eisdem facte, ipsis vel suis successoribus
prejudiciuni generari. Datum anno Do-
mini «"CCLX" nono, mense junii.
II. Viro ' venerabili prudentissimo &;
discreto domino Berengario, judici curie
Carcassoiie, cives Albienses, salutem cum
omni reverentia & honore. Discrétion!
vestre notum fieri volumus, quod nos vo-
cato parlamento, prout moris est, con-
venimus inter nos dare domino Régi iîi
adjutorium passagii sui C marchas sterlin-
gorum, sibi vel mandate suo in passagio
persolvendas, tali conditione apposita,
fieri petierunt scilicet consimile instru-
mentum, pro se & aliis de universitate
dicti castri. Acta fuerunt hec apud Lautri-
cum, &c. XVI kalendas maii, anno Domini
MCCLXX.
Viro provido & discreto domino, magis-
tro Bartholomeo de Podio, clerico domini
régis Francie, judici Carcassone, Bertran-
dus&Amalricus, vicecomites Lautricenses,
salutem, &c. Domine, vos rogamus quate-
nus probos homines de Lautrico & Lautri-
guesio super iis, que ab eis exigitis ratione
passagii domini Régis, prorogetis usque
quod dominus Rex det nobis suas patentes ad diem jovis post octavam Resurrectionis
litteras, antequam solvatur dicta pecuniaj Doraini. Ad quam diem nos cum probis
quod ex ista donatione nullum fiât nobis hominibus présentes erimus coram vobis,
nec civitati nostre prejudicium in futu-
rum, nec servitus dande collecte seu tai-
lle nobis nec civitati nostre propter hoc
imponatur, cum simus homines ecclesiê
& ab omni liberi servitute. Et hanc pro-
missionem vobis loco domini Régis, sub
predictis conditionibus offereudam, no-
mine nostro & civilatis nostre Ramundum
Cap-de-Maill & Maderium de Raissac,
cives nostros, duximus traiismittendos,
suppiicantes vobis humiliter, ut hanc pro-
missionem grataiiter dignemini acceptare,
& in premissis una cum ipsis faciemus
quod vobis & domino Régi debebit & po-
terit complacere. Et quia sigilla propria
non habemus, cum sigillo Pontii de Pra-
toveteri présentes litteras fecinius sigil-
lare, Sic.
Ex parte universitatis castri de Senegas
& pertinentiarum ejus fiât manifestuni
discreto viro domino magistro Bartholo-
meo de Podio, &c. quod dominus Ber-
trandus, vicecomes Lautricensis, venit hoc
anno circa festum omnium Sancforum ad
considérantes gravamina & expensas, quas villam de Senegas, & quesivit toti universi-
pro facto domini Régis & domini episcopi
nos oportuit facere in hoc anno. Datum
Albie, XV kalendas octobris, anno Domini
M ce I.XIX.
III. Noverint%&c. quod dominus Ber-
trandus, Lautricensis vicecomes, pro se &
aliis dominis vicecomitibus de Lautrico,
inhibuit & deffendit Arnaido Pilosi & Er-
mengaldo Vena & Sicardo de Solomiaco &
Petro Stephani de Careria, syndicis de
Lautrico, pro se & aliis de universitate
tati,quod sibî daret D sol. Melgor., dicens
hominibus dicte ville, quod illam pecu-
niam petebat eis, ex eo quia dominus rex
Francie petierat sibi dari ab ipso aliquod
subsidium sui passagii transmarini, dicens
etiam eis, quod si ipsi darent sibi dictos
1) sol., quod ipse tantum faceret & etiam
guiranciam eis faceret, quod dominus Rex
vel àlius pro ipso nihil peteret rationé
sui passagii supradicti. Ad que homines
dicte ville consentientes, dictos D sol.
dicti castri, ne aliquid darent vel promit- Melgor. eidem domino Bertrando rationé
An
1270
terent domino régi Francie vel alicui alii
pro ipso petenti pro passagio vel ratione
'Archives du domaine de Montpellier; judi-
cature d'Albigeois, n. 23.
• liij. Lautrec, n. 8.
predicta promiserunt & etiam persolve-
runt. Quare, cum ipse dominus Bertrandus
eisdem petierit dictum donum pro passa-
gio dicti domini Régis & eisdem promise-
rit, quod aliquid aliud non darent dicto
domino Régi ratione passagii transniarini,
.il',«-
58(j.
An
1270
An
1270
i5 avril.
1671
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
167:
ideo dicit uiiîversitas dicti loci vobis do-
mino judici supradicto, quod super pre-
dictis facietis quod vestre discrétion! visum
fuerit expedire, &c.
IV. Ludovicus', Dei gratia Francorura
dejidam, ita quod post mortem meani ad
vos & successores vestros pars vestra pas-
sagii dictarum villaruiii, sublafo quolibet
impedimenio, libère sine coutradictione
aliqua revertatur. Et pro donatione pre-
An
I 269
rex, dilectis suis consuîibus & uuiversi- dicta dicti passagii mihi a vobis facta, pro-
tati civitatis & burgi Narboue salutem &
dilectionem. Noveritis quod oblationem
M libr. Tur. uobis seu genti nostre, scili-
cet Arunlf'o de Curiaferrandi militi &
magistro Raimundo Marci, clerico nostro,
a vobis nomine nostro factam, pro subsi-
dio nostri passagii transniarini, plurimum
gratam habentes, intelliginuis gratis fac-
tam & ex mera liberalitate vestra abs'[ue
omiii prejudicio juris & libertatis vestre,
nec ex hoc intendimus novam inducere
consuetudinem nec etiam vos propter
hoc ad similem prestationem in posterum
obligari. In cujus rei testimonium, presen-
tibus literis nostrum fecimus apponi sigil-
lum. Actum apud Aquasmortuas, die jovis
ante festum ascensionis Domini, anno
Doniini M' cc lxx°.
53 1. — CCCLIX
Extraits de quelques actes ^.
I. -v TOVERINT univers! & singuli audituri
iN hoc publicum instrumentum, quod
ego Beraudus de Andusia, filius quondam
nobilis viri domini Pétri Bermundi de An-
dusia, recognosco & in veritate confiteor
vobis domino Bernardo, Dei gratia Al-
biensi episcopo, pro vobis & successoribus
vestris, me habere & tenere ex donatione
vestra partem passagii vestri villarum seu
castrorum de Tonnaco & de Viaucio &
de Alairaco & pertinentiarum suarum &
mitto vobis pro vobis & successoribus ves-
tris esse fidelis, & hoc vobis juro ad sancta
Dei Evangelia, a me corporaliter tacta.
Acta fuerunt hec apud Galliacum, in aula
domini abbatis Galliacensis, xni° kalendas
junii, anno Domini M°cc''LX°ix°, in pre-
sentiaSi testimonio domini Bernardi abba-
tis Galliacensis, fratris Raymundi Saqueti
custodis Tolosani, fratris Guillelmi Atho-
nis gardiani Albie, fratris Arnaldi de Mor-
cilio lectoris fratrum Minorum Albie, do-
mini Berengarii de Montejovisarchidiaconi
Albiensis, domini Sicardi Alamanni, tenen-
tis locum domini comitis in Tholosano &
Albigesio, magistri Guillelmi de Furno,
judicis appellationum inTolosano & Albi-
gesio pro eodem domino comité, magistri
Nepotis de Montealbano, judicis Albiensis
pro eodem domino comité, domini Buccini
de Monasterio, Guillelmi de Monasterio,
militum dominorum de Monasterio, Rai-
mundi de Scuria militis domini de Sciiria,
& magistri Boneti de Cucia archipresbiteri
de Castris & plurium aliorura, & mei
Joannis Martini Lauzit, tabellionis Gallia-
censis, qui vocatus & rogatus a predicto
domino Beraudo hoc instrumentum scripsi,
vidi & signo meo llocus signi] signavi.
II. Alfonsus ', filius régis Francie, comes
Pictavie & Tholose, iiniversis, &c. Notum
facimus, quod nos ad preces & instanciam
charissime consortis nostre, Johanne, Tho.
lose ac Pictavie comitisse, dedimus & con-
cessimus Beraudo de Andusia quicquid
habemus vel habere debemus in Castro de
Tonaco, de Monz, necnon in mansis seu
villariis de Alariaco & de Casalibiis ac ter-
etiam ville de Casais, prout districtus, ju- ritorio de Ligniano, prope Castrumnovuni
risdictio, dominium seu pertinentie ipsius de Montemirallo, & albergam castri nostri
ville de Casais se extendunt in diocesi Al- de Causaco, cum omnibus juribus castro-
biensi, ad vitam meam tantummodo possi-
' Archives de l'hôtel de ville de Narbonne.
[Doat, vol. 5o, {" i5ç).]
' Archives de l'église d'Albi. [Doat, vol. 106,
f» 2Û9.]
An
c 270
mai.
Ëd.orij;.
t. III.
cul. ?90.
rum, villarum seu mansorum ac territorio-
rum & pertinenciis eorumdem habenda,
tenenda, possidenda ac etiam explectaiida
' Cartulaire d'Alfonse, comte de Toulouse. [JJ.
xxiv», f" 86 a.l
An
1270
1673 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 1674
a dicto Beraudo, neredibus & successoribus "
suis in perpetuum pacifice & quiète, salvis
& retentis nobis, heredibus & successori- 53:.
bus nostris in omnibus supradictis exer-
citu & calvacata, incursibus heresum ac Restitution au seigneur de Mirepoix,
resorto. In cuius rei testimonium, presen- , - / 7 . 7 /^ 7
' par Le senecnaL de Larcassone, des
ossements de plusieurs hérétiques de
sa juridiction '.
tibus litteris sigillum nostrum duximus
apponendum, salvo in aliis superius non
expressis jure nostro, & salvo jure quo-
libet alieno. Nos autem Johanna, Tho-
lose ac Pictavie comitissa, donationem &
concessionem predictas gratas & ratas ha-
bemus ac pro nobis, heredibus & suc-
cessoribus nostris spontanea voluntate ap-
probamus, volumus & laudamus. Et ad
majoris roboris firmitatem, sigillum nos-
trum una cum sigillo karissimi domini
nostri comitis supradicti presentibus lit-
teris duximus apponendum. Datum apud
Arma7,anicas prope Aquasmortuas, anno
Domini M" cC" lxx", mense maii.
A'
NNO dominice Incarnationis M" ce»
sexagesimo nono, XV° kalendas apri-
lis, domino Ludovico Francorum rege
régnante. Noverint uiiiversi présentes pa-
riter & futuri, quod dominus Guillelmus
de Cohardone, miles, senescallus Carcas-
sone & Bitterris, domino Guidoni de Le-
vis, marescallo Albigesii & domino Mira-
picis, coram ipso senescallo existente,
dixitin presentia testium infrascriptorum,
quod ipse senescallus receperat in man-
III. Pateat' universis, quod nos frater datis a magistris & consiliariis domini régis
Stephanus Vastinensis, de ordine fratrum
Predicatorum, inquisitor heretice pravi-
tatis in provincia Narbonensi authoritate
apostolica deputatus, attendantes utilita-
tem Terre Sancte, Ramundum Sancii, fi-
lium quondam Ramundi Sancii de Ravato
in Savartesio, diocesis Tholosane, ab om-
nibus peregrinationibus & visitationibus
& transitu transmarino eidem injunctis in
penitentia, pro his que in heretica com-
Francie, existons in curia ejusdem, quod
ressaiziret & restitueret domino Guidoni
de Levis, marescallo Albigesii & domino
Mirapiscis, possessionem comburendi he-
reticos condempnatos de terra sua par
inquisitores heresis, in provincia Narbo-
nensi deputatos, combustos apud Carcas-
sonam, & quod bona mobilia, que dicti
condempnati habebant 8c inventa fuerant
in terra domini Régis, ad opus ipsius do-
annuatim, absolvimus auctoritate presen-
tium in perpetuum & quittamus, datis
& solutis ab eo, pro redemptione pere-
grinationum & visitationum & transitus
predictorum, xxx lib. Tur. illustri régi
Francie in Terre Sancte subsidium assi-
gnatis. In aliis vero, que dicto Ramundo
Sancii in penitentia pro heresi injuncta
fuerunt, nihil penitus immutamus, con-
cedentes eidem présentes litteras, nostro
sigiliatas sigillo, in testimonium predicto-
rum. Datum Carcassone, katendis maii,
anno Domini m°cc°lxx\
An
1270
ly mars,
miserat pravitate, excepta unica visitatione mini Régis retineret. Unde idem senescal-
ecclesie Sancti Antonini Appamiensis mar- lus, ad instantiam & requisitionem dicti
tiris, quam in festo ejusdem martiris faciat domini Guidonis, mandavit & precepit Pe-
tro de Provino, viccario Carcassone pro
domino Rege, quod ipsum dominum ma-
rescallum in loco ubi dicti heretici con-
dempnati fuerant & combusfi, de ossis, vel
si ossa non exstarent, de saccis [plenis] pa-
lais loco ossorum ressayziret, & restitueret
possessionem comburendi eosdem. Actum
fuit hoc in palacio regali Carcassone, in
presentia & testimonio domini Gaufridi de
Colletrio, castellani Appamiarum, domini
Berangarii Peutrici judicis dicti senescalli,
domini Amalrici Mileti, domini Egidii de
Maloduno, domini Symonis de Vileriis,
' Château de Foix, caisse 3i. [Doat, vol. lyS, ■ Original de parofcemin aux archives de Léranj
" P^'J fonds Lévis. — Au dos, d'une main du temps : Dé
restitutione hereticorum.
\
An
1270
167;
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1676
domini Girardi de PuioUis, domini Synio-
nis de Vileriis juvenis, militum, Guillelmi
de CarroUis notarii de Moiiteregali , &
Pétri Marsendi, publici notarii Carcassoiie
domini Régis, qui hoc recepit.
Post hec, aiino quo suppra, xili° kalen-
das aprilis, predictus viccarius Carcassone,
auctoritate dicti mandati a domino senes-
callo sibi facti, ressaizivit & restituit do-
mino marescallo predicto possessionem
comburendi hereticos & combustos con-
derapnatos de terra domini marescalli per
dictos inquisitores apud Carcassonam, in
loco ubi fuerunt combusti, videlicet in
grava juxta flumen Atacis suppra molendi-
num Béate Marie ex parte meridiey, &
loco illorum de heresi condemuatorum
combustorum decem saccos lineos plenos
palcis. Nomina vero condempnatorum &
combustorum apud Carcassonam sunt ista:
Petrus Batle de Fogars, Petrus Vitalis &
Pagana uxor ejus de Bosenaco, G. Avi-
nioni de Bellostari, Arnaldus Baronis de
casali dels Baros, Arnaldus de Cornelano,
Guillelma Franca, uxor Raimundi de
Manso de Mirapisce, Raimundus Vitalis
de Bosenacbo, Guillelmus Faure de Bala-
gerio, Melia uxor condam Bernardi Baro-
nis de casali dels Baros. Que siquidem
restitutio facta fuit per dictum viccariuni
eidem domino marescallo, in presentia &
testiraonio domini Amalrici Mileti, dominj
Stephani de Darderiis, domini Ancelli Jor-
ris, domini Egidii de Maleduno, domini
Girardi de PuioUis, domini Symonis de
Musino, domini Symonis de Vileriis senio-
ris, domini Symonis de Vilier junioris,
domini Johannis Vascho cappellani Mira-
piscis, Seguini, Guillelmi Pétri servientis
domini régis Francie, Pétri de Fenissio
castellani rupis de Aniorto, Roberti de
Senonis, Hugeti de Podioviridi, Sancii
Pétri, Raimundi Guillelmi, Arnaldi Matha,
Pétri Martini, Bernardi Fontisgrive, Ber-
nardi Raimundi monachi, Raimundi de
Alsavo, Guillelmi Talarici, Pétri PeracoUi,
Pontii Fabri Surgici, Bertrandi Luci, Ber-
nardi Ademarii, Guillelmi Vincentii, Ber-
nardi Narbona senioris & predicti Pétri
Marsendi, publici notarii Carcassone do-
mini Régis, qui predictis interfuit & no-
tam hujus carte inter nominafas personas
recepit, anno & diebus quibus sujipra, &
morte preventus instrumentum inde in
formam publicam non sumpsit. Set ego
Bernardus Johannis, publicus notarius
Carcassone domini Régis, banc cartam
scripsi & eandem sumpsi & extraxi de
nota antedicta, anno Domini M" ce" nona-
gesimo secundo, m» idus madii, auctori-
tate judiciaria a domino judice Carcas-
sone mihi commissa, & signo meo signavi,
domino Philippe sereiiissimo Francorum
rege régnante. (Signum notarii).
533.
Mandements divers d'Alfonse de Poi-
tiers pour l'année 1269'.
I. Sycardo Alemanni pro domino comité.
AI.FONSUS, &c. Accedens ad nos Rai-
mundus de Podio ex parte vestra in-
telligi nobis dédit, quod gentes nobilis &
fidelis nostri Jordani, domini Insuie, mi-
litis, contra fidelem nostrum Isarnum Jor-
dani militem & gentes &homines suos cum
magna multitudine armatorum nusque (.sic)
ad duo milia vel circa cum armis hostiliter
exiverunt in fendis & retrofeudis nostris
& ibidem multa maleficia perpetrarunt.
Ceterum ex adverso nobis extitit relatum
pluries conquerendo, quod dictus Isarnus,
fautores, item complices sui ineosdem cum
armis pluries arruerunt {sic) per feuda &
retrofeuda nostra cum armis hostiliter in-
cendendo& multa maleficia ibidem, ut di-
citur, inferendo. Unde vobis mandamus,
quatinus illos qui modo illicito per feuda
vel retrofeuda nostra arma detulerint, de
nostra tamen jurisdicione existentes, se-
cundum jus vel consuetudinem patrie seu
statuta dudum édita in hac parte, faciatis
primo per sentenciam légitime condemp-
nari ac per emçndam. bona capi eorumdem,
quia in sententia declarabitur quis ad quam
emendam teneatur. Et si in exaccione
emende judicate aliquis rebellis exstiterit,
' JJ. xxiyc, fo i5i h.
An
1271
An
I 269
janvier.
An
1269
1677
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1678
tune erimus super hoc merito consulendi
quid ulterius sitagendum. Qiiid autem su-
per premissis feceritis, nobis in scriptis
insinuare curetis quam cicius comode po-
teritis & videritis expedire. Datumdie lune
in crastino epiphanie Domini, anno Do-
miai mocClx" octavo.
II. Sycardo Alemanni militi pro abbate
Moysiaci '.
Alfonsus, &c. Ex parte religiosi viri ab-
batis Moisiaci nobis est conquerendo
monstratum, quod cum ipse ad monaste-
rium Lesatense, sibi immédiate, ut dicit,
subjectum, in spiritualibus & temporali-
bus jam coUapsum, pro eo reforraando iu
raelius accederet, prout sibi a sede aposto-
licafuerat deraandatura, ac exofficio juris-
dicionis sue ordinarie, prout asserit, facere
poterat & debebat, quidam laici de nostra
jurisdiccione cum armis ad predictum mo-
nasterium accesserunt ad impediendum
eundem abbatem, quod mandatum aposto-
licum sibi directum non posset exequi nec
suum officium exercere. Unde vobis raan-
damus, qtiatinus per vos vel Rogerium d'Es-
piers vel alium ad hoc ydoneum veritatem
super facto hujusmodi diligenter addisca-
tis, & de laicis nostre jurisdicioni subjectis,
quos taliter arma detulisse iaveneritis &
injuriam intulisse, emendam dicto abbati,
prout justum tuerit, fieri faciatis & emen-
das occasione dicte delationis armorum
pro nobis judicari cum bonorum consilio
& levari. Datum Parisius, die veneris post
Lettare Jérusalem, anno Domini M°CC°LX"
octavo.
III'
Alfonsus, &c. senescallo Tholose, &c.
Veniens ad nos Arnaldus Benedicti a nobis
terras & possessiones quondam patris sui
de heresi condempnati sibi restitui suppli-
cavit, asserens dictum patrem suum sibi
omnia bona sua, antequam esset de heresi
condempnatus vel citatus, contulisse. Quo-
circa vobis mandamus quatinus, vocatis
dicto Arnaldo & aliis quorum interest uec-
non Jacobo de Bosco pro jure nostro def-
fendeado in hac parte, de consilio fratrun^
inquisitorum heretice pravitatis, eidem
Arnaldo exhibeatis céleris justicie com-
plementum, jus nostrum in omnibus obser-
vantes illesum, addiscentes nichilominus
qualiter gentes karissimi domini nostri ré-
gis Francorura fratris nostri utuntur in
Carcassensi tali casu. Datum die sabbati
post festum sancti Barnabe apostoli, anno
LX" nono.
IV. Pro Arnaldo ie Lafage'.
Alfonsus, &c. senescallo Tholose, &c.
Venieas ad nos Guillelmus de Lafage
LX» libras Turoneasium petiit, quas asse-
rit sibi a defuncto Petro de Laadrevilla,
milite, tune senescallo nostro Tholose,
promissas fuisse pro eo quod Araaldum
Glise, qui archipresbiteruia de Caramanno
interfecerat, ceperit, sicut dicit. Unde vo-
bis mandamus quatinus, vocatis homiaibus
de Caramanno & dicto Guillelmo, auditis
rationibus parcium, eidem super predictis
exhibeatis céleris justicie com])lementum.
Datum die sabbati post festum sancti Bar-
nabe apostoli, anno Domini m^cc'lx"
nono.
V. Senescallo Tholose & Albiensi pro abbate
Appamiariiin super beneficio de Erapelto".
Alfonsus, &c. dilecto Scfideli suo senes-
callo Tholose & Albiensis salutem & dilec-
tionem. Veniens ad nos vir religiosus B.,
abbas Appamiarum, nobis conquerendo ex-
posuit, quod quidem (,sic) moaachus posses-
sionem beneficiide Empelto, quod a, longo
tempore fuerat assecutus & quod post
creacionem ipsius ia abbatem Appamiarum
eidem fuerat per summum pontiiicem re-
servatum, contra justiciam usurpavit per
potenciam laicalem, ipsum indebite, ut as-
serit, expellendo. Quare vobis mandamus,
quatiaus, si vobis constiterit dictum abba-
tem fuisse de dicto beneficio taliter spolia-
tus, laicalem potenciam ab hujusmodi mo-
An
1269
An
1269
An
I 269
21 juin.
■ JJ. xxivc, i" 1 J2 i.
' liid. f° 71 a.
• JJ. vxiv», f 71 b.
' lb,d. f ni c.
An
1269
1679
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1680
lestacionibus omnino désistera compellatis,
iiec ipsum per aliquos laicos impeti, quo-
minus dictum beneficium valeat possidere
pacifiée, permittatis. Datum die veiieris
ante nativitatem beati Johannis Baptiste,
aniio Domini M" ce LX" nono.
VI. Senescallo Tholose pro abbate AppamiaTum
super Castro de Banneriis'
Alfoiisus, &c. Viro religioso abbate Ap-
pamiariim accepimus conquérante, quod
Petrus de Landrevilla miles, defunctus,
quondam senescallus noster Tholose & Al-
biensis, possessioue castri de Banneriis ip-
sum indabite, ut asserit, spoliavit. Quo-
circavobis mandamus quatinus, si vocatis
qui fuerint evocandi, auditis hinc inde ra-
cionibus, vobis constiterit prefactum (.sic)
abbatem fuisse in possessioue justa & pa-
cifica dicti castri ac ipsum de dicta pos-
sessione per jamdictum senescallum nos-
trum vel gentes nostras fuisse indabite
spoliatum, reducatis eundem in ea posses-
sione, in qua dejactionis tempore existe-
bat, justicia mediante. Datum (ut supra).
VU».
Alfonsus, &c. dilecto & fidali suc sene-
scallo Agennensi & Caturcensi salutem &
dilectionem. Cum ax parte hominum Mon-
tiscuci nobis fuarit supplicatum, quod nos
compellare faciamus bajulum seu bajulos
dicti loci ad petendum & recipiendum bla-
datam & vinatam, tempore & mensura &
locis debitis & statutis, quod nolunt facere,
unda dampna sustinuerunt, vobis manda-
mus, quatinus dictos homines super hoc
diligenter audiatis, vocatis bajulis & qui
fuerint evocandi, & addiscatis diligenter
quibus temporibus & qua mensura con-
sueverunt solvi & an bajuli consueverunt
ire quesituni per hospicia debencium vel
si consueverint defferri ad hospicia bajulo-
rum, & sic super hiis faciatis bonum jus &
maturum. Datum die sabbati ante festum
nativitatis beati Johannis Baptiste, anno
Domini M°cc°LX° nono.
VIII. Pro prlore Lesatensi',
Alfonsus, &c. senescallo Tholose & Al-
biensi... Ex parte prioris& conventus mo-
nasterii Lesatensis nobis extitit intimatum^
quod Petrus Curvus, Raimundus & Guilla-
bertus, matre fratres, Guirardus de Arreil-
laco & quidam alii eorum complices qui-
busdam roncinis, peccunia & aliis rébus
suis Guillelmum Britonem notarium &
Guillelmum Raymes de Lesato, de familia
eorumdem, cura armis contra justiciam
spoliarunt, arma per destrictum nostrum
nihilominus temeritate propria defferen-
tes, monasterium predictum & personas
ecclasiasticas & seculares existentes ibidem
non sine juris injuria invadentes, easdem
& eisdem adhérantes multipliciter aggra-
varunt. Quare ex parte ipsorum nobis ex-
titit humiliter supplicatum, ut super hiis
debeamus apponere consilium in Domino
oportunum. Cum autem predicta non pos-
simus sicut nec debeamus sub dissimula-
cione transira, vobis mandamus quatinus
supradictos & alios laicos, quos culpabiles
reperiretis, de jurisdicione nostra existen-
tes, ut predictos roncinos & bona sine
dificultate eisdem priori & conventui re-
stituant, & de dampnisdatis & injuriis hu-
jusmodi satisfaciant, prout justum fuerit,
compellatis; pro delacione varo armorum
& excassibus supradictis debitam emendam
ab ipsis & eorum complicibus nichilominus
exigentes, ac providentas ne per poten-
ciam laicorum idem prior & conventus aut
alii eisdem adhérantes, qui monastario Le-
satensi deserviunt, in personis, redditibus
vel rébus contra justiciam opprimantur.
Datum apud Moissiacum episcopi, die
mercurii post festum nativitatis beati
Johannis Baptiste, anno Domini m°CC°lx°
nono.
IX. Senescallo Agennensi & Caturcensi pro Rai-
mundo de Artigua milite, bajulo Castrinovi,
super inquesta ".
Alfonsus, &c. Ex parte Remondi de Arti-
gua, militis, bajuli nostri de Castronovo in
An
1 269
26 juin.
' JJ. xxivD, f" 72 a,
' Uii. f" ii3 *.
' JJ. XXIVD, i" 73
• Utd. {" n6 b.
An
1269
1681
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1682
An
1269
juillet.
Caturcensi, nobis est datum iiitelligi quod
[cura] quidam homines ejusdem castri ma-
livoli, sub specie boni malura gestantes in
pectore, quandam fecissent confratriaiti,
que confederacio est pocius appellanda,
in prejudicium nostrum & jurisdicionis
iiostre vituperium ac eciam detrimentum,
dictus bajulus noster ob defensionem juris
nostri dictam confratriam seu confedera-
cionem eis inhibuit facere & ea uti, car-
tam super hoc ab ipsis confectam eisdeni
penitus removendo. Propter quod iidem
homines iji ipsum bajulum irruentes, ei
quamplures injurias & violencias intule-
runt, in ipsius & nostre jurisdicionis vitu-
pçrium & contemptura. Superquo deman-
dato vestro, ut dicit, extitit inquisitum.
Unde vobis mandamus, quatinus inquisi-
cionem super hoc factam publicari, ut
condecet, faciatis & illos quos de maleficio
hujusmodi culpabiles invenerifis, prout
justum fuerit, puniatis, emendas tam nobis
quam dicto bajulo judicari facientes pariter
& levari, &.quid super hoc feceritis nobis
circa très septiraanas post instans festum
omnium Sanctorum, cum ad nos veneritis,
in scriptis refferatis. Datum die sabbati in
festoapostolorum Pétri & Pauli, anno Do-
mini millesimo CCLS"" nono.
X. Senescallo Agennensi & Caturcensi pro
Bidoco Feurierii '.
Alfonsus, &c. Ex parte Bidoci Feurie-
rii & Guillelme uxoris sue nobis exti-
tit conquerendo monstratum, quod cum
ipsi habeant & teneant passagium portus
ville Sancte Liberate in flumine Olti, & a
nobis in parte & in parte a quodam domi-
cello, qui illud a nobis advoat se tenere,
habeant & teneant in feudum, habitatores
dicte ville Sancte Liberate quendam pon-
tem ibidem de novo volunt construere in
ipsorum Bidoci & uxoris sue prejudicium
non modicum, ut asserunt, atque damp-
' Archives nationales, JJ. xxiv», {" 117 o. —
Au f" 116 a, une première rédaction de ce man-
dement, qui a été cancellée; le comte se conten-
tait d'ordonner au sénéchal de juger la cause; ce
premier mandement est du jeudi après la Saint-
Jean-Baptisté de la même année (27 juin 1269).
num. Unde vobis mandamus quatinus,
vocatis dictis habitatoribus & qui fuerint
evocandi, si publica utilitas in construc-
tione dicti pontis intervenire apparuerit,
facta débita recompensacione de dampnis
eis, quorum interest probabiliter, dictum
pontem fieri permittatis. Fiat autem esti-
macio hujus recompensacionis ad arbi-
trium boni viri. Datum die lune post festum
apostolorum Pétri & Pauli, anno Domini
M" ce LX'"" nono.
XI. Senescallo Agennensi & Caturcensi pro horai-
nibus ville de Sancta Liberata'.
Alfonsus, &c. Ex parte hominum ville
Sancte Liberate delata ad nos querimonia
continebat, quod Ariiatidus de Furchis,
bajulus dicte ville, eisdem plures injurias &
gravamina non modica intulit minus juste
& adhuc inferre cotidie non veretur, ipsos
indebite & absque cause cognicione pigno-
rando & dicta pignora sine causa rationa-
bili detinendo, ac per vos pluries monitus
sub interminacione certe pêne & sub pre-
stito juramento, ut eisdem pignora redde-
ret supradicta, hoc idem facere, ut dicitur,
recusavit, mandatis vestris existens inobe-
diens & rebellis. Quocirca vobis manda-
mus quatinus, si ita est, eisdem hominibus
dicta pignora reddi & restitui, prout jus-
tum fuerit, facientes, dictum bajulum de
inobediencia, prout justum fuerit, punia-
tis. Datum die martispost festum apostolo-
rum Pétri & Pauli, anno Domini m'cc-lx'""
nono.
XII. SenescalloTholose &Albiensi pro Raimundo
Arnaud! de Gaillaco'.
Alfonsus, &c. Venions ad nos Raimundus
Arnaldi de Gaillaco nobis dédit intelligi,
quod Guilelmus de Mongore' & Bernardus
Armengavi, condampnati, ut dicitur, de
heresi, quorum bona ad manum nostram
tenemus, ut asserit idem Raimundus, eidem
in quadani peccunie summa tempore con-
dampnationis ipsorum tenebantur, de qua
■ JJ. XMVD, f" I 17 a.
' Ihii. f 74 h.
^ Ou Moneoie,
An
1269
An
I 269
l juiliet.
An
1269
7 juillet.
i683
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1684
An
'^ ' summa peccunie nondum eidem, ut asserit, dictioiiem noveritis pertliiere. Datum do-
satisfactiim extitit. Quam peccunie sum- minica post festuni translacionis sancti
mam petit idem Raimuudus a nobis sibi Martini, anno Domiui m'CC LX" nono. —
reddi & restitui. Quare vobis mandamus Et pro forefacto & portacione armorum
quatinus, secundum quod per viam juris emendam pro nobis judicari & levari facia-
vobis constare poterit, de débite predicto tis de laicis, de nostra jurisdictione exis-
quod dictus Raimuudus petit legittime
contracte & tempore corapetenti, conside-
ratis facultatibus que ab eisdem debitori-
bus ad manum nostrara devenerunt, voca-
tis Jacobo de Bosco clerico nostro pro jure
nostro in hac parte deffendendo & ser-
vando & aliis qui fuerint evocandi, de
consilio fratrum inquisitorum heretice
pravitatis exhibeatis eidem céleris justicie
tentibus, justicia mediantc. Datum ut su-
pra.
XIV. Senescallo Tholose & Albiensis pro
Giiillelmo Aytonis de Gnilliaco".
XIII. Senescallo Tholose & Albiensis pro abbate
& cooventu monasterii Gailliaci super vio-
lenciis'.
abbati & conventui extiterunt cum armis,
ut dicitur, irrogate, super quibus injuriis
& violenciis pro parte extitit, ut dicitur,
inquisitum. Quare vobis mandamus, qua-
tinus inquestam super hoc factam aperiri
faciatis, & si sufficienter facta fuerit, de bo-
norum consilio eam judicari, prout justum
An
12O9
Alfonsus, &c. Ex parte Guillelmi Ayto-
nis de Gailliaco nobis est & alias extitit
intimatum, quod ipse bone memorie Re-
complementum de debito supradicto, jus mondo, quondam comiti Tholose, prede-
nostrum servantes illesum. Datum die do-
minica post octabas apostolorum Pétri &
Pauli, anno Domini m" cC lx° ix.°.
cessori nostro, viginti quinque milia solido-
rum Murgliensium, jam diu est, mutuavit.
Qui quidem R. cornes predictus balliviam
de Vauro & de Podiolaurentii tenendam
& explectandam eidem Guillelmo tradidit,
quousque de predictis viginti quinque mi-
libus solidorum eidem ad plénum fuisset
satisfactum, prout in litteris ejusdem co-
Alfonsus, &c. senescallo Tholose & Al- mitis, quas habet idem G., plenius conli-
biensis. Ex parte religiosorum virorum ab- netur. Quam vero balliviam idem G. per
bâtis & conventus monasterii Gailliacensis duos annos tantummodo se asseruit te-
per fratrem Symonem, ejusdem monaste- nuisse, nec eidem, ut asserit, de dicta pé-
ril operarium, nobis denunciatum extitit cunie quantitate ad plénum est satisfactum.
conquerendo, quod perquosdam burgenses Unde vobis mandamus, quatinus, vocato
dicte ville & eorum complices quatnplures vobiscum dilecto & fideli clerico nostro
injurie & violencie non modice eisdem Egidio Camelini, addiscatis & eciam in-
quiratis diligenter per quantum tempus
dictam balliviam de Vauro & de Podio-
laurencii tenueritcum pertinenciis earum-
dem,& quantum valuerit seu valere potue-
rit per illud temporis spacium, quo tenuit
balliviam supradictam, & cum quo compu-
taverit de proventibus, redditibus & re-
fuerit, faciatis. Que si minus sufficienter ceptis ballivie supradicte. Et facta inqui
facta sit, eam perfici faciatis & ad alia, de sicione hujusmodi, de residuo predicti
quibus |non est inquisitum, procedatis per debiti, si quod fuerit, requiratis dilectum
viam inquisicionis ex officio vestro, si in- & fidelem nostriim Sycardum Alamanni
quisicio in ils casibus locum habeat de militem cum magna instancia, ut eidem
consuetudine vel de jure. Alioquin, voca- Guillelmo satisfaciat de residuo supradicto,
tis qui fuerint evocandi auditisque racio- cum ad hoc ex convencione & confessione
nibus parcium, de consilio dilecti& fidelis subset[uta teneri dicatur, ipsum ad hoc
nostri Sycardi Alemanni militis, faciatis faciendum, si neccesse fuerit, efficaciter
eisdem mature justicie complementum de compellentes, justicia mediante, taliter su-
personis & rébus, quas ad nostram juris- per hiis vos habentes, quod dictum Guil-
JJ. xxiv», f° 77 (t.
' JJ. xxivB, 1° 77 a.
An
1269
168;
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1686
An
1269
lo-Il
juillet.
An
1269
1 1
j,i:llet.
lelmum non oporteat ad nos ulterius la-
borare. Datuni die dominica proxima post
octabas apostolorum Pétri & Pauli, aune
Domini millésime ducentesimo LX^'nono.
XV. Senescallo Tholose & Albiensi pro abbate
& conventu Gailliaci'.
Alfonsus... senescallo Tholose & Al-
biensi... Ex parte abbatis & conventus mo-
nasterii Galliacensis nobisest conquereudo
monstratum, quod cum ipsi essent in pos-
sessioue vel quasi ponendi servientes per
bajulos nostros & suos communiter in villa
Galliaci, ipsi de dicta possessione vel quasi
fuerunt per senescallum nostrum, qui tune
erat, sine cause cognitione qualibet spo-
liati. Unde vobis mandamus, quatinus su-
per dicta spoliatione & jure vel seisina
dicti monasterii in hac parte addiscatis
plenius veritatem, & quidquid super hoc
didiceritis, nobis remittatis in scriptis,
cum vobis obtulerit se facultas. Ceterum
non permittatis ab aliquibus de nostra ju-
risdicione in vestra senescalcia existenti-
bus dicto monasterio ypl suis prioratibus
ïn personi? vel rébus cpqtra jusçiçiam in-
ferri molestiam vel gravamen. Preterea se-
cundum quod vobis constare poterit, quod
ui|ura denarium censualem nobis debitum
j'episerimus monasterio supradicto, pro
quodam loco, in quo edificata est, ut dici-
tur, domus Dei, super elemosina eadem de
dicto denario, habita inde certitudine ple-
niori, dictum monasterium minime impe-
tatis. Datum die [jovis'J post fesfum sancti
Martini estivalis, anno Domini M°cc°LX°
nono.
)tVl. Senescallo Tholose & Albitnsis pro precep-
(ore domus hospitalis Sancti Sulpicii'.
Alfonsus, &c. Ex parte preceptoris do-
mus hospitalis de Sancto Sulpicio, dyocesis
Tholosane, nobis est intimatura, quod se-
' JJ. xxiv», C 78 a.
' Ici manque un mot : mercurii jovis, ou veneris;
la nièce est dans le registre entre un acte du mer-
credi & un acte 4" vendredi après la Saint-Martin
d été.
> n. xxiv», (° 78 a.
cundum communem usum patrie in muta-
tione dominii homines censuales tenentur
solvere retroacapita, & de novo prior do-
mus Hospitalis in Provincia solyit nature
debitum, ex qua causa dictus preceptor
petit sibi solvi retroacapita ab hominibus
predictis, qui nobis & dicte domui sunt
commiines. Vobis mandamus, quatinus dic-
tup preceptorem vel mandatarium suuin
super hoc diligenter audiatis, & secundum
quod vobis constare poterit, auditis racio-
nibus partium, exibeatis super premissis
céleris justicie complementum, jus nos-
trum, cura obventiones, que a dictis homi-
nibus proveniunt, pro indivise nostre sint
& domus predicte, illesum servantes. Ce-
terum si quid occasione libertatum, quas
dictis hominibus dicimur concessisse, juri
dicte domus detractum est, ea sic detracta,
prout justum fuerit, restitui faciatis. Da-
tum die jovis post festum beati Martini
estivalis, anno Domini M'CCLX"' nono.
XVII. Senescallo Tholose & Albiensis pro
hominibus de Fanojovis".
Alfonsus, &c. dilecto & fideli suo sene- '
scalloTholose & Albiensis salutem & dilec-
tienera. Ex parte hominum de Faiiojeyis
nobi? extitit conquerendo monstratum,
quod transeuntes per castellaniam dicti
castri extra dictum castrum, per territo-
rium tamen, tam de jurisdicione nostra
quam de aliène dominio existentes, con-
suetum ac debitum pedagium solvere inde-
bite contradicunt in nostrum ac ipsorum
heminum prejudicium non modicum, ut
asserunt, atque dampnum. Quocirca vobis
mandamus quatinus, quead homines de
dominio & jurisdicione nostra dictum pe-
dagium solvere récusantes, vocatis qui fue-
rint cvocandi, auditis hinc inde rationibus,
faciatis eisdem super dicto pedagie mature
justicie complementum. Quantum yero ad
aiios, qui non sunt subditi nostri, illos
videlicet de Monteregali, qui cum armis in
terra & feudis nostris injurias & violentias
iiitoUerabiles, ut dicitur, occasione dicti
pedagii commiserunt, vobis mandamus ut
super hiis senescallum Carcassone ex parte
' JJ. XïivD, f" 79 a.
An
1269
An
1269
13
juillet.
An
1687
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1688
nostra cum înstaiicia requiratis, ut dampna ejusdem nobilis, que sita est in confinio
An
1269
& deperdita, eisdem hominibus de Fano-
jovis a prefatis hominibus de Monteregali
data, animalia detenta & bladum de terris
eorum ablatum per dictos homines Mon-
tisregalis restitui faciat indilate & injurias
prout justum fuerit emendari. Datum Pa-
risius, die veneris post octabas apostolo-
rum Pétri & Pauli, anno Domini M" CC LX"
nono.
XVIII. Senescallo Tholose 8c Albiensis pro Jor
de Fodio Dacione, animalia hominum
ejusdem confinii capiendo & eosdem per
violenciam abducendo. Preterea homines
nostri de Plaignano in dicti nobilis preju-
dicium manu armata insultum fecerunt us-
que ad portas ville dicti nobilis, que dici-
tur Podium Grimaudi, eandem hostiliter
expugnando. Sane cum tôt & tantes exces-
sus, presertim contra dictum nobilem per-
pétrâtes, non velimus nec debeamus con-
niventibus oculis impunitos pertransire,
dâno dV'însuîa milTtërsu'^erfacto'Ro'g'e'rirde ^o^^'S mandamus quatinus per VOS vel per
An
1269
19 sep-
tembre.
An
1269
19 sep-
tembre.
Espie
Alfonsus, &c. Ex parte nobilis & fidelis
nostri Jordani de Insula, militis, ad aures
nostras prolatum est conquerendo, quod
Rogerius de Espieriis, serviens noster, ul-
tra Garonam in terra dicti Jordani cum
multitudine armatorum inimicorum ejus-
dem Jordani intravit hostiliter & homines
ejusdem terre multipliciter gravavit, res &
bona ipsorum depredando & ea per vio-
lenciam asportando. Quocirca vobis man-
damus quatinus, cumperta super hoc veri-
tate, vocatis qui fuerint evocandi, dampna
passis restitui & injurias emendari dic-
tumque Rogerium pro tanto excessu pu-
nir! faciatis, taliter super hiis vos habentes,
quod propter deffectum juris vel vestrum
ad nos non oporteat ulterius querimo-
niam reportari. Datum die jovis ante fes-
tum beati Mathei apostoli, anno Domini
millesimo ducentesimo LX"'" nono.
XIX. Senescallo Tholose & Albiensis pro Guidone
de Levis, marescallo Albigensis'.
Alfonsus, &c. Intellecta série littera-
rum, quas nobilis & dilectus noster Guido
de Levis, marescallus Albigesii, dominus
Mirapiscis, nobis nuperrime destinavit,
intelleximus quod homines nostri de Ga-
jano, de Barsano, de Sancto Stephano &
de Casali Renols, villis seu castris nostris,
terram dicti nobilis cum armis in non
modica armatorum multitudine hostiliter
intraverunt, precipue in quadam villa
' JJ. XXIVD, {" 87 a.
' Ibii. {' Sj i.
alium ad hoc ydoneum, vocatis qui evo-
candi fuerint, inquiratis super premissis
diligentissime veritatem, & eos quos cul-
pabiles reperiretis in hac parte, de nostra
jurisdictione in vestra senescallia existen-
tes, ad restitucionem dampnorum & satis-
factionem injurie dicto nobili illate nec-
non ad emendas pro delacione armorum
nobis débitas, prout justum fuerit, com-
pellatis, taliter super hiis vos habentes,
quod propter defectum juris vel vestram
negligenciam super premissis vel aliquo
premissorum ad nos non oporteat querimo-
niam ulterius reportari. Veritatem autem
negocii & ea que inde feceritis nobis quam
cito comode poteritis in scriptis remittatis.
Datum die jovis ante festum beati Mathei
apostoli, anno Domini M" CCLX'"" nono.
XX. Vicario Tholose super facto incolariim
ville d'Escalqueins '.
Alfonsus, &c. Petro de Roceyo, militi,
salutem & dilectionem, Cum, sicut nobis
extitit intimatum, in villa d'Escalqueins,
dyocesis Tholosane, occasione rixe ibidem
inter incolas ejusdem loci habite, ubi non-
nulli dicuntur fuisse letaliter vulnerati,
subvicarium vestrum ad dictam villam des-
tinastis, qui bona dictorum hominum sesi-
vit, & eadem capta, ut dicitur, detinetis
in prejudicium prepositi & ecclesie Tho-
losane, qui in eadem villa omnimodam jiis-
ticiam asserunt se habere, vobis mandamus,
quatinus recepta ydonea caucione de bo-
nis predictis, bona eadem, que capi fecis-
tis & capta, ut dicitur, detinetis, homi-
■ JJ. XXIVD, {" 89 o.
An
1 269
21 sep-
tembre.
An
1269
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
An
1 269
21 sep
tvnibre.
An
1269
2 1 sep-
tembre.
1689
nibus dicte ville d'Escalqueiiis recredatis.
Datum die sabbati iu festo beati Mathei
apostoli, auno Domini M''CC''LX'' nono.
XXI. SenescaUo Tholose & Albiensis pro prelio
Bernardi de Marestano rnilitis & ejus fratre &
pro Gauberto de Resaco & ejiis fratre'.
Alfonsus, &c. Theobaldo de Naiigevilla,
militi, senescallo Tholose & Albiensis, sa-
liitem & sinceram dilectionem, Cum ad
nostram audientiam deveiierit, quod ra-
tione iiividii vel odii prelium débet fieri
ilUer Bernardum de Marestano militem &
Ernardum ejus fratrem ex uua parte &
Gaubertum de Resaco & fratrem ipsius,
armigeros, ex altéra, coram nobili viro
comité Coiivennarum vel ejus filio, vobis
mandamus, quatinus ex parte nostra inhi-
beatis dicto comiti & ejus filio, ne dictum
prelium inter predictos fieri permittat. Da-
tnm die sabbati in festo beati Mathei apos-
toli, auno Domini M" ducentesimo LX"
nono.
XXII. M.igistro Egidio Camellni pro preposito
&. ecclesia Tholose'.
Alfonsus, &c. dilecto & fideli clerico
suo Egidio Camelini salutem & dilectio-
nem. Mandamus vobis, quatinus diligenter
addiscatis per vos vel per alium, ita quod
négocia nostra, que vobis injuaximus,
propter hoc non capiant dilacionem, de
possessione vel sesina jurisdiccionis, quam
prepositus & capitulum ecclesieTholosane
in villa d'Escalqueins asserunt se habere, &
de nostra, & maxime si aliquod jus habe-
mus vel habere debemus in villa supra-
dicfa, & ea que super hoc inveneritis, circa
très septimanas post festum omnium Sanc-
torum, de jure dicte ecclesie & nostro nos
possitis in scriptis reddere cerciores'. Da-
tum die sabbati in festo beati Mathei
apostoli, auno Domini M" cc° LX» nono.
• JJ. \x\\°, (•' 89 a.
' nu.
' La phrase est incorrecte; le sens est d'ailleurs
fort clair.
1690
An
1269
3 I octo-
bre.
XXIII. Senescallo Tholosano & Albiensi pro priore
& conventu monasterii Lezatcnsis'.
Alfonsus, &c. senescallo Tholosano &
Albiensis... Mandamus vobis quatinus justa
manJatum, pernostras clausas literas vobis
alias factum, super quibusdam dampnis &
injuriis priori Scconventui monasterii Le-
satensis illatis, si nondum processum est,
procedatis, ita quod propter deffectum ju-
ris vel vestrum ipsos ad nos noii oporteat
ulterius laborare, nisi aliud ratlonabile
vel validum obsistat, quare super hiis mi-
nime procedere debeatis. Ceterum super
centum solidis, nobis in ipsa villa Leza-
tensi debitispro alberga, super quo homi-
nes ipsius prioris & conventus Lesatensis
inquietari dicimini, comperta veritate, jus
nostrum reservantis (sic) illesum, eisdem
suum jus liberum dimittatis. Ad hec, cum
ex parte dictorum prioris & conventus no-
bis datum sit intelligi, quod Rogerius de
Montealto, Petrus Curvus, Raimundus &
Guillabertus fratres & Rogerius de Espe-
riis, bajulus Wasconie, redditus & proven-
tus quorumdam prioratuum suorum inde-
bite occupaverint & injuste, mandamus
vobis quatinus, vocatis predictis coram vo-
bis, eisdem priori & conventui exhibeatis
super hiis céleris justicie complementum,
priusauditis rationibus hinc & inde. Da-
tum apud Gornaium super Marnam, die
jovis in vigilia omnium Sanctorum, anno
Domini M»CCoLXo ix". Nec etiam a pre-
dictis injustas seu indebitas exactiones per
bajulos seu servientes nostros fieri per-
mittatis.
XXIV '.
Alfonsus, &c. dilecto & fideli suo sene-
scallo Tholose & Albiensis salutem & dilec-
tionem. Veniens ad nos vir religiosus abbas
Galliacensis monasterii nobis cum magna cembre.
precum instancia supplicavit, ut propter
multa & magna pericula, que sibi & suo
monasterio predicto iminere cotidie for-
midentur, ipsum monasterium cum ejus-
dein pertinenciis ab injuriis, violenciis ik
' JJ. xxiyn, f" 90 a.
' liiJ. f" 91 a.
An
1269
5 dé-
An
1269
1691
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1692
invasionibus per aliquem idoneum servien-
tem, ibidem per nos iastituendum, custo-
diri faceremus & deffendi. Unde vobis
iriandamus, quatiiius eidem abbati provi-
deatis de aliquo serviente ydoneo, qui mo-
nasterium ipsum & villam Galliaci cum
pertinenciis ab injuriis, violenciis ac inde-
bitis molestiis laicorum protegat & def-
fendat, quamdiu ipsi monasterio expedire
videritis & nosfre placuerit voluntati, pro-
videntes tamen ne dictus serviens potestafe
sibi tradita aliis injurias inférât, nec ad ea
que officium suura non contingent ali-
quatenus se extendat. Ceterum vobis man-
damus, ut inquestas factas super injuriis,
violenciis ac invasionibus eidem monaste-
rio, ut dicitur, perpetrâtis, si perfecte sint,
judicari prout justumfuerit faciatis. Si au-
tem perfecte non fuerint, vocatis qui fue-
rint evocandi, easdem perfici faciatis &
quos culpabiles in hac parte repereritis,
citra penam sanguinis faciatis, secundum
quod de jure vel consuetudine patrie fuerit
faciendum. Prohibentes insuper districte
parentibus & aliis amicis & receptatoribus
Pétri Arnaldi monachi, qui, ut asseritur,
contra ipsum abbatem & nos ac monaste-
rium predictum mala quamplurima machi-
natur, & idem monasteriura cum pertinen-
ciis suis per potenciam laicalem perturbât
plurimum & molestât, ne eidem monaco
contra dictum abbatem & monasterium
suum aliqiiod prestant (sic) auxilium in vio-
lenciis vel maleficiis perpetrandis. Ad hec
vobis mandamus, ut dictum abbatem très
vel iiir' armâtes per terram nostram ad
tuicionem sui & suorum secum ducere per-
mittatis, consideratis tamen preteritis peri-
culis & futuris. Datum die jovis ante fes-
tum beati Nicholai hyemalis, anno Domini
millesimo diicentesimo LX"'" nono.
XXV. Senescallo Tholose & Albiensis pro ma-
gistro Guillelmo de Feudalia '.
Alfonsus, &c. Veniens ad nos niagister
Guillelmusde Feudalia nobis conqu'erendô
monstravit, quod Odo de Insula miles &
Johannes de Tarnasio nepos suUS, post
prestitum assecuramentum ab ipsis O. & J.
eidem G., famille & rébus suis de mandate
domini Sycardi Alemanni militis, tune
teuentis locum senescalli Tholose & Al-
biensis, eidem G. & ejus famille plures in-
jurias & violencias contra jnsticiam, ut
asserit, intulerunt, ac eidem dampna non
modica irrogarunt. Quare vobis manda-
mus quatinus, vocatis dictis O. & J. &
qui fuerint evocandi ac auditis racionibus
parcium, exhibeatis eidem super premissis
céleris justicie coraplementum, eum assc-
curari facientes,si secundum usum & con-
suetudinem patrie assecuracio sedeat in hac
parte. Datum die veneris, in festo béate
Lucie virginis, anno Domini m^ccls."
nono.
XXVI. Senescallo Ructinensi pro priore
Villenove '.
Alfonsus, &c. Ex parte religiosi viri prio-
ris Villenove, Ructinensis dyocesis, nobis
extitit intimatum, quod cum jurisdictio
dicte Villenove ad nos & ipsum priorem
ratione ecclesie sue pro indivise, ut asse-
ritur, pertineat, & in dicta villa priores,
qui pro tempère fuerunt, ibidem posuerunt
& tenuerunt bajulum suum una cum ba-
julo nostro, ad recipiendurti & audiendum
clamores & fidencias a quolibet conque-
rente jurisdictieni subdite dicte ville, & a
tempère collationis dicti prioratus, facte
a summo pentifice religieso viro abbati
Sancti Johannis Angeliacensis, bajuli dicti
abbatis pet negligenciam suam clamores &
fidencias recipere omiserunt memorates;
ceterum cum P. R. judex Ructinensis
habuerit & receperit a bajulis nostris de
dicta Villa, tempore quo dictus abbas pre-
dictum tenuit prioratum, XLII libr. Ructi-
nensis nionete pro salarie sue Je exitibus &
provéntibus clamorum predictorum in pre-
judicium dicti prieris, ut dicitur^ & grava-
meuj ciim judices nestri sliis contenti sîi-
pendiis a dicta villa [non] debeant habere
stipendia nec antecessores sui, qui pro
tempère fuerint judices Ructinenses, a ba-
julis dicte ville nulla habuerint stipendia
temporibus retroactis, preut procurator
dicti prieris asseruit coram nobis; vobis
An
1269
An
1269
17 dii-
cenibrc.
' JJ. xxiv°, f° 92 i.
JJ. xxiv", f° i55 a.
An
1269
1693
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1694
An
1269
iq dé-
cembre.
mandamus, quatinus ipsum priorem super
premissis diligente raudiatis,&vocatodicto
jiidice & qui fuerint evocandi, constituto
pro nobis idoneo deffensore, exibeatis eis-
dem super his céleris justicie complemen-
tum, non neccessariis dilacionibus preter-
niissis. Datum anno Domini m^cClx"
nono, die martis ante festum beati Thome
apostoli.
XXVII. Senescallo Tholose & Albiensis pro ab-
bate Sancti Pontii super facto de Vauro',
Alfonsus, &c... senescallo Tholose &
Albiensis Mandamus vobis, quatinus
prioratum, domus & ecclesiam de Vauro
An
■ 169
59 dé-
cembre.
534,
CCCLX
Testament de Philippe II de Mont-
fort , seigneur de Castres'.
IN nomine, &c. Presentis testimonio pa-
teat, &c. quod nos Philippus de Mon-
teforti, sanus & bene dispositus existentes
mente & corpore, volentes ad partes regni
Sicilie proficisci, anime nostre periculo
obviantes, ordinamus & disponimus de bo-
nis nostris, testamentum facientes, ne
post vitam nostram de dictis bonis nostris
in eodem statu, in quo erant tempore quo inter nostros heredes & successores ques-
Éâ.oris.
1. 111,
col. 5go.
fidelis noster Sicardus Alemanni miles re-
cepit ea ad manum suam causa custodie,
reduci & reponi faciatis, nec intromittatis
vos de facto clericorum. Laicorum vero de
nostra jurisdictione existentittm violen-
tiam, prout justum fuerit, reprimatis &
puniatis. Datum Parisius, dié jovis ante
festum beati Thome apostoli, anno Do-
mini M» ce» LX" nono.
XXVIII. Senescallo Tholose & Albiensis pro
domino comité Pictavie & Tholose'.
AlfonsuSj &c. Cum per dilectum & fide-
lem nostrum Egidium Camelini vobis
dederimus in mandatis, ut nlagistrum
Guillelmum de Furno, judicem quondam
senescalli, predecessoris vestri, ab officio
judicàtUre anioveritis, cum suspectus, ut
dicitur, a pluribus haberetur, quod facere
neglexistis', ut dicitur, de quo non modi-
cum admiramur, vobis mandamus quatinus
eundem ab officio judicature amoveatis
sine mora, alium judicem probum & fide-
lem, non de vestra senescallia, instituendo
loco sui. Datum die dominica post Nativi-
tatem Domini, anno Domini M° cc° LX°
nono.
' JJ. xxiV, f" 94 a
' Ih,.l. l" y.i h.
tionis & discordie materia oriatur. In pri-
mis liberos nostros omnes & singulos
heredes nobis instituimus, ut in bonis
nostris succedere nobis possint & debeant,
secundum consuetudinem Galiicanam, ita
tamen, quod filie que dotate sunt vel do-
tabuntur nobis & uxore nostra viventibus,
dotibus suis secundum eandem consuetu-
dinem sint contente. Item legamus con-
ventul fratrum Predicatorum de Castris
X sol. Tur. singulis hebdomadis persol-
vendos, &c. Item volumus & ordinamus,
qubd ille vel iili de predictis nostris
heredibus, qui post dies nostros domina-
buntur in castro nostro de Rujiecurva,
teneant in cappella nostra dicti loci per-
pétue continuo capellanum, qui pro anima
nostra & uxoris nostre Johanne & paren-
tum nostrorum ibi divinum celebret offi-
cium, &c. Actum in Kupecurva, kalendis
aprilis, anno Domini M ce LXX, in presen-
tia 8t testimonio predicte domine Johanne
uxoris testatoris prius scripti, & fratris
Pontii de Pogeto, fratris Stephani Gasti-
nensis, inquisitorum pravitatis héretice,
fratris Bernardi de Bossiacis, fratris Guil-
lelmi Bonisolatii, de ordine Predicatorum,
domini Johannis de Burlaco, domini Ste-
phani de Dardesio militum, &c.
' Archives du domaine de Montpellier} Castres,
liasse 1, n, 1.
Éd.ori».
t.III,
col. 5yi.
1695
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1696
——————————— —^——— gre restituantur & de bonis nostris intègre
emendentur. — Et inprimis legamus &
(-9.- CCC^ YT relinquimus pro anima nostra decem mi-
lia marcharum argent! , de quibus dicte
abbacie Sancte Marie de Garcins legamus
Testament de^ Jeanne, comtesse de & relinquimus in redemptionem & salu-
tem anime nostre & parentum nostrorum
V milia libr. Tur. — Item extra summam
predictarum x" marcharum, legamus &
relinquimus dicte abbacie Béate Marie de
Garcins omnia vasa nostra, argentea &
aurea, ubicumque sint & quecumque. —
Item legamus & relinquimus monasterio
Fontisebraudi, ubi jacet predictus dominus
pater noster ex X" marchis predictis, in
redemptionem anime sue & nostre & pa-
rentum nostrorum, mille libr. Tur. —
Item legamus & relinquimus monasteriis
ordinis Cisterciensis terre nostre mille
marchas argenti, quas inter eadem monas-
teria distribui volumus & mandamus per
religiosos viros abbates monasteriorum
Cisterciensis & Clararumvallarum ordi-
nis supradicti, prout eisdem magis equum
& pium videbitur, consideratione pauper-
tatis habita religionis & aliorum, que
dictos abbates movere poterunt & debe-
bunt. — Item legamus & relinquimus ex
X milibiis marchis predictis domibus fra-
trum Minorum terre nostre M marchas
argenti, quas volumus & mandamus distri-
bui inter domos predictas per religiosum
virum ministrum provincialera ordinis su-
pradicti, prout sibi magis equum & pium
Parisiensis, quam karissimus dominus & videbitur, consideratione paupertatis ha-
An
1270
Toulouse '
N nomine sancte & individue Trinitatis,
amen. Noverint universi présentes pa-
riter & futuri, quod cum nichil magis ho-
minibus debeatur, quara ut suppreme vo-
luntatis liber sit stilus & liberum, quod
iterum non redit, arbitrium ; idcirco nos
Johanna, filia quondam illustris domini
Raimundi, comitis Tholose, marchionis
Provincie, filii domine regine Johane,
Dei gratia Tholose & Pictavie comitissa,
sana mente & corpore, ad honorem omni-
potentis Dei & utilitatem & bonum sta-
tum terre nostre & subjectorum nostro-
rum, & ne in posterum de rébus nostris
seu bonis aliqua contencio seu dubitacio
oriatur, testamentum nostrum seu ultimam
voluntatem nostram ordinamus & disponi-
raus in hune modum. — Inprimis siqui-
dem animam & corpus nostrum relinqui-
mus omnipotenti Deo & béate Marie
Virgini matri ejus, volentes & mandantes
corpus nostrum sepeliri, quandocumque
secundum Dei ordinationem nos mori con-
tigerit, in abbacia monialium Béate Ma-
rie de Garcins, diocesis Parisiensis, ordinis
sancti Augustini, fratrum Sancti Victoris
Ed.orie,
t. m,
col. 59'»
maritus noster, dominus Alfonsus, cornes
Pictavie & Tholose, & nos, in salutem
animarum nostrarum & successonim nos-
trorum hedificari fecimus & fundari. —
Et inprimis volumus & mandamus, quod
omnia per nos injuste adquisita vel rapta,
vel quocumque alio modo contra Deum &
justiciam ad nos devenerunt, sint mobilia
vel inmobilia, vel quecumque alia jura,
corporalia vel incorporalia, plene & inte-
' Trésor des chartes du roi; Testaments, n. 6.
[J. 406; original scellé de huit sceaux de cire sur
cordons de soie. Le sceau de chacun des témoins
& souscripteurs est attaché au-dessous de sa sous-
cription ; ces dernières, sauf celle de la comtesse,
paraissent autographes.]
bita & aliorum, prout superius est rela-
tum. — Item domibus fratrum Predicafo-
rum terre nostre legamus & relinquimus
ex dictis X miiibus marchis argenti M mar-
chas, quas dari & distribui volumus inter
domos predictas per priorem provincia-
lem, habita consideratione, ut de aliis
superius est expressum. — Item domui
milicie Templi de ultra mare legamus &
relinquimus mille libras Tur. — Item
domui hospitalis Sancti Johannis Jerosoli-
mitani de ultra mare M lib. — Item mo-
nialibus de ordine fratrum Minorum de
Tholosa, c marchas argenti. Item monia-
libusejusdem ordinis Montisalbani C mar-
chas. Item monialibus Sancti Antonii Pa-
risiensis ce libr. Item, abbacie monialimi:
An
1270
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1697
d'Ierre, diocesis Paiisiensis, ce libr. Tur.
Item domui fiatruni Sancti Mathelini Pa-
risiensis ce libr. Tur. Item monialibus
de Gif, diocesis Parisiensis, C libr. Item
abbacie de Bosqueto de Veiieissino, Cis-
1698
mus ex dictis X niilibiis marchis ce lib,
Tur. aliis non nominatis de faniilia nostra,
dividendas per executores nostros infras-
criptos, ad cognitionem domini Guidonis
de Viliers & domini Gauterii Bellicadri
An
1270
terciensis ordinis, e lib. Item legamus & predictorum. — Item legamus & relinqui-
relinquimus ex predictis x milibus mardi. mus ex dictis X milibus marchis duo milia
libr. Turon. nobilibus domicellis pauperi-
bus maritandis vel iii religionibus mitten-
dis, videlicet M libr. Turon. domicellis
pauperibus terre nostre dividendas per
executores nostros infrascriptos, scilicet
domino Guidoni de Viliers & domine Gile
uxori sue M libr. Tur. Item eidem do-
mino Guidoni & uxori sue predicte &
proli sue do eisdem duobus orte vel
oriunde, domus nostras de Vaus, cum om-
nibus suis pertinentiis, cum omni jure & dominum Bernardum comitem Convena-
ratione, quod & quam in dictis domibus& rum, & dominum Amalricum vicecomitem
pertinentiis earum habemus seu habere Narbone, & dominum Sicardum Alamanni;
debemus aliqua ratione. Item domino & m lib. Tur. nobilibus domicellis paupe-
Johanni d'Uisi & domine Aies uxori sue,
C marchas. Item domino Gauterio Belli-
cadri, e march. Item domino Guillelmo
de Viliers & ejus uxori ce lib. Item do-
mino Guillelmo de Balisi, e lib. Item do-
mino Guillelmo capellano nostro, c march.
Item domino Auberino capellano nostro,
C libr. Item domino Hugoni capellano
nostro, XXX libr. Item magistro Mauricio
ribus regni Francie, dividendas & distri-
buendas per executores nostros infras-
criptos, scilicet magistrum Guillelmum de
Vallegranhosa, subdecanum Carnotensem,
& dominum Johannem de Nantolio, & do-
minum Petrum caniarlencum domini régis
Francie. — Item ex dictis x milibus mar-
chis Bonis Infantibus de Parisius & pau-
peribus clericis scolaribus, D libr. Tur.
Fld.Olig.
t. m,
col. 39 J.
phisico nostro, e libr. Item Nicholao cle- distribuendas & dividendas per executo-
rico, XL libr. Item Duranto clerico, XL
lib. Item Petro de Binho, LX libr. Item
Guillelmo de Framont, XL libr. Item
Johanello, c libr. Item Jaquelote, c libr.
Item Helote, LX lib. Item Merote, LX
lib. Item Gilefe Boitouse, LX lib. Item
Johanne filie quondam Stephani carreterii
nostri, uxori Rotberti tapicerii, LX libr.
Item Tomasse orerie (sic) nostre, xx libr.
Item Merote ejus socie, xx libr. Item
Margarite custodi Philippe, domine Marie
quondam vicecomitisse Altivillaris filie,
uxoris domini Archambaudi comitis Pe-
tragoricensis, LX libr. Item Izareloni cus-
todi ejusdem Philippe, XL libr. Item Sté-
phane concierge domorum nostrarum de
Parisius, LX libr. Item Guillelmo de Vi-
liers, consierge nostro de Vaus, lx lib.
Item Johanni Rochete, L libr. Item Gaus-
berto usserio, L libr. Item Guilhoto tal-
liatori, XL lib. Item Aure, XL lib. Item
Stephano de caméra, XL libr. Item Ste-
phano de chansonaria, XL lib. Item Pariso
fratri ejus, XL lib. Item Simon Maudit
fourerio nostro, XL lib. Item Luche cocho
nostro, L libr. — Item legamus Screlinqui-
res nostros de Francie partibus, prout
magis saluti anime nostre viderint expe-
dire. — Item... domibus leprosorum & do-
mibus Dei in partibus Francie, D libr.
Tur. dividendas per executores nostros de
Francie partibus, prout superius est rela-
tum. — Item legamus & relinquimus &
donamus residuum decem milium marcha-
rum , quod remanet ad dividendum seu
distribuendum, ad edificandum & con-
struendum quandam abbaciam monialium
Cisterciensis ordinis, alicubi in terra nos-
tra, ad cognitionem executorum nostro-
rum infrascriptorum terre nostre : scilicet
dominum Bernardum comitem Convena-
rum, ik dominum Amalricum vicecomitem
Narbone, & dominum Sycardum Alamanni,
prout melius ad salutem anime nostre &
parentum nostrorum viderint expedire. —
Item legamus... in perpetuum dicte abba-
cie, per dictos executores terre nostre
construende & fundande, villam Insuie
Albiensis cum omnibus suis pertinentiis,
cum omni jurisdictione & jure, quod &
quam in dicta villa & ejus pertinentiis
habemus seu habere debemus aliquo jure
VIII.
54
An
1270
1699
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 700
scu aliqua ratione. — Item volunuis &
mandamus, quod oninia débita nostra,qni-
buscumqiie personis debeantur, solvantur
do bonis nostris extra dictam summara
X milium marcharuni, ad cognitionem exe-
ciitoriim nostrorum iiifrascriptorum. —
Item extra summam decem milium mar-
chariim, legamus... Guillelmo de Aadusia
consanguineo nostro & successoribus suis
in perpetuum, villam de la Soal, diocesis
Tholosane, cum suis pertinentiis, cum
omni jurisdictione & jure, quod & quam
in dicta villa & ejus pertinentiis habemus
seu habere debemus aliquo jure seu aliqua
ratione. — Item legamus... Beraudo de
cardi & domine Beatricis, quondani uxoris
Sue, qui dabitur in maritum Gaillarde, filie
nobilis viri domini Bertrand! vicecomitis
de Brunequello, consanguinei nostri, &
cidem Gailharde & eorum heredibus &
successoribus in perpetuum, castruiu de
Castlucio, diocesis Caturcensis, cum omni-
bus suis pertinentiis, &c. — Item legamus
& donamus & relinquinius in perpetuum
ilhistrissimo domino Karolo, régi Cecilie
& comiti Provincie & Andegavie, & ■filiis
seu heredibus suis & nobilis domine Bea-
tricis, filie quondam domini Raimundi Be-
rengarii, bone memorie quondam comitis
Provincie, consanguinee nostre, illustris
Andusia, fratri ejusdem Guillelmi, con- regine, totam terram nostram de Veneis-
sanguineo nostro, & heredibus suis in
perpetuum, castrum de Moncuc, diocesis
Caturcensis, cum suis pertinenciis, cum
omni jurisdictione & jure, quod & quam
in dicto Castro & ejus pertinentiis habe-
mus seu habere debemus aliqua ratione.
— Item legamus... castrum de Rabastenx,
diocesis Albiensis, cum omnibus suis per-
tinentiis domino Sycardo Alamanni pre-
dicto & suis heredibus & successoribus in
perpetuum, cum omni jurisdictione, &c.
— Item legamus & donamus ex dictis x mi-
libus marchis Philippe, filii (sic) Rogerii
de Voûta, consanguinei nostri, ad mari-
tandum eandem, D libr. Tur. — Item le-
gamus & donamus Gaucerande, filie no-
bilis viri domini Amalrici vicecomitis
Narbone, consanguinee nostre, & here-
dibus & successoribus suis in perpetuum,
castrum seu villam Insuie Veneissini, cum
omnibus suis pertinentiis, cum omni ju-
risdictione, &c. — Item legamus & dona-
mus Gaucerande, filie dicti Rogerii de
Voûta, ad maritandum eandem D libr. —
Item legamus... Margarite filie dicti do-
mini Amalrici, sorori dicte Gaucerande,
consanguinee nostre, & heredibus & suc-
cessorilDUS suis in perpetuum, civitatem de
Cavellione cum omnibus suis pertinen-
tiis, &c. — Item legamus & donamus Guil-
lelmo de Narbona, clerico, filio dicti do-
mini Amalrici, fratri dictarum Gaucerande
& Margarite, consanguineo nostro, castra
de Bonilis & de Cabreriis cum eorum per-
tinenciis omnibus, &c. — Item legamus...
Sycardo Alamanni, filio dicti domini Sy-
A.1
t. 111;
col. 5y ;.
sino,quecumque sit& ubicumque, exceptis
legatis seu donis superius & inferius ex-
pressis. — In omnibus aliis bonis nostris,
quecumque sint & ubicumque sint, in
episcopatibus Agennensi & Caturcensi &
Albiensi & Ruthenensi, facimus & consti-
tuimus universalem heredem nostram Phi-
lippam, filiam domini Arnaldi Othonis,
quondam vicecomitis Leomaunie, & pre-
dicte domine Marie consanguinee nostre,
quondam uxoris sue, vicecomitisse quon-
dam Leomannie, uxoris domini Archam-
baudi comitis Petragoricensis; volentes &
mandantes, quod ipsa Philippa habeat
& pacifice possideat omnia bona nostra &
jura, quecumque sint & ubicumque in dic-
tis episcopatibus, salvis tameji omnibus
helemosinis & legatis nostris, universis &
singulis superius & inferius expressis. —
Item legamus & relinquimus eidem Phi-
lippe heredi nostre omnia adquisita tam
per nos quam [per] dominum patrem nos-
trum predictum, tam ratione adquisitionis
quam eciam emptionis, in dictis episco-
patibus & etiam in tota alla terra nostra,
salvis & exceptis legatis superius & infe-
rius expressis. — Item legamus & donamus
eidem Philippe omnia nostra encennia,
scilicet anulos & monilia & cerca sive co-
ronas aureas & lapides preciosos. — Item
volumus, precipimus 8i mandamus, quod
predicta hères nostra, per nos superius
instituta, maritetur ad cognitionem execu-
torum seu gadiatorum nostrorum infra-
scriptorum, prout legalitati dictorum exe-
cutorum magis ad utilitatera & honorem
An
1270
I7OI
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1/02
Éd. oria.
t. III,
«ol. 5y5.
dicte heredis nostre videbitur expedire. —
Gadiatores vero, executores, commissa-
rios seu spoudarios dicti testaménti nos-
tri facimus & constituinius nobiles viros
dominum Bcrnardum, comitem Coiivena-
rum, & doiniuum Amalricum, vicecomitem
Narbone, & nobiles viros magistrum Guil-
lelmum de Vallegranhosa, subdecanum Car-
notensem, & dominum Johannem de Naii-
tolio & dominum Petrum camarlencum
domini régis Francie & dominum Sycar-
dum Alamanni superius nominatos, &
omnes episcopos terre nostre, quemlibet
eorum in suo episcopatu tantummodo, cum
omnibus aliis supradictis, volentes & man-
dantes dictis comissariis seu execuforibus
nostris, & in periculo animarum suarum
eisdem injungentes, ut ipsi una cum sin-
gulis episcopis supradictis exequantur vo-
luntatem nostram predictam & faciant
solvi legata predicta & omnia compleri,
que in nostro testamento predicto cou-
tinentur.. — Item volumus & mandamus,
quod dictis gadiatoribus, comissariis sive
spondariis nostris, quociescumque in exe-
cutione dicti testaménti nostri t'uerint sive
vaccaverint, de bonis nostris eorum labori
provideatur & expensis. — Item volumus
& mandamus, ut si contingeret aliquem
dictorum executorum nostrorum raori,
quod alii executores possint aiium eligere
& instituere loco sui, qui cum eisdem om-
nia & singula supradicta exequatur. —
Item volumus & mandamus, quod si om-
nes gadiatores, comissarii sive spondarii
nostri, pro complendo sive exequendo tes-
tamento nostro, non possent insimul con-
venire, quod duo de Francie partibus, una
cum duobus de terra nostra predictorum
executorum, illud compleant & eciam
exequantur. — Item volumus, precipimus
& mandamus, quod omnia legata nostra
& dona & elemosine, exceptis hiis que
Philippe, filie dicti vicecomitis Leomannie
& domine Marie predicte, legavimus & do-
navimus, inmediate post mortem nostram
per dictes executores compleantur & exe-
cutioni mandentur. — Item volumus, quod
terram quam legavimus predicte Philippe
& totam aliam terram nostram, exceptis
legatis & donis aliis superius nominatis ik
expressi?, dominus &maritus noster karis-
simus dominus Alfoiisus, Dei gratia cornes
Pictavie & Tholose, habeat, teneat & pos-
sideat, quousque dicta Philippa ad eta-
tem pervenerit matrimonium contrahendi.
Postquam vero ad etatem pervenerit matri-
monium contrahendi, volumus, precipimus
& mandamus, ut ipsa Philippa habeat l>i
pacifice possideat, & heredes ejus in per-
petuum, omnia sibi legata& data, ut supe-
rius est expressum. Et remittimus dicte
domino Alfonso viro nostro, quamdiu dic-
tani terram nostram tenuerit, satisdationem
de utende & fruendo arbitrio boni viri.
Et totam terram nostram, homines & sub-
difos nostros, universos & singulos, poni-
mus & dimittimus sub tuitione & pro-
tectione & misericordia predicti domini
Alfonsi viri nostri, rogantes & supplican-
tes eidem & sub pericule anime sue eidem
iajungimus ut emnia legata & dona su-
pradicta & pias causas & alla quecumquc
exequi & exsolvi faciat, prout expres-
sum est superius, & sceleri (sic) ac fideli
festinatione hoc testamentum nostrum
seu ultimam veluntatem nostram exequi
faciat, & prout predictum est adimpleri.
Hoc autem testamentum nostrum ultiraum
seu ultimam voluntatem esse volumus &
mandamus, quod valere volumus ratione
testaménti, & si ratione testament! valere
non posset, volumus quod valeat ratione
codicilli vel cujuslibet alterius ultime vo-
luntatis. In cujus rei testimonium, sigil-
lum nostrum huic présent! testamento
nostro duximus appenendum. Actum apud
Armazanicas prope Aquasmortuas, die lune
in vigilia nativitatis beat! Johannis Bab-
tiste, anno Domini M» ce" LXX".
Ego Johanna, cemitissa Tholose & Pic-
tavie, propria manu Alberic! capellan! me!
huic testamento feci subscribi, in premis-
sorum testimonium & munimeu.
Ego Bernardus, abbas Montisalbani, Ca-
turcensis diocesis, rogatus huic interfui
testamento & sigillum meum apposui &
propria manu subscripsi una cum aliis
testibus.
Ego Petrus Vigerii, archidiaconus Xanc-
tonensis, huic testamento propria manu
subscripsi cum aliis testibus & sigillum
meum rogatus apposui.
Ego Bertrandus de Insula, prepositus
An
1270
An
1270
1700
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
T704
An
ÉJ.orig.
t. 111.
col. 5yfi.
An
I 270
4 juillet.
ecclesie Tholosane, rogatus iina cum aliis
testibus huictestamento propria manu sub-
scripsi Se sigillum meum apposui.
Ego G., archidiacoiius Narbonensis iii
tur, nos consideratis hujusmocli gratiis ab '^7°
eodeni domino comité nobis factis, promi-
tinnis per sollempnem stipulationem ma-
gistro Guichardo, clerico ejusdem domini
Fenolleto, testis presens rogatus una cum comitis, canonico Cameracensi, recipienti
aliis testibus huic testamento subscripsi &
sigillum meum apposui.
Ego frater Philippus, de ordine fratrum
Minorum, testis presens rogatus una cum
aliis testibus huic testamento subscripsi.
Ego Petrus canonicus de Roscha, de
mandate domini Johannis de Nantolio, qui
rogatus huic interfuit testamento &sigil-
nomine ejusdem domini comitis, solvere
duo mille librarum Turonensium apud
Aquasmortuas, mandate ejusdem domini
comitis, terminis infrascriptis, videlicet
mille libras Turonensium per octo dies
ante instans festum assumptionis béate
Marie Virginis & alias mille libras domi-
nica in ramis Palmarum proximo subse-
lum suum apposuit, testamento huic sub- quenti. Pro qua solutione predictis termi-
scribo, cum ipse non haberet notitiam lit-
terarum.
Ego Guichardus, canonicus Cameracen-
sis, rogatus una cum aliis testibus huic
testamento propria manu subscripsi & si-
gillum meum apposui.
536. — CCCLXII
Hommage d'Aymar, comte de Vnlen-
tïnois , à Alfonse , comte de Tou-
louse'.
UNIVERSIS présentes litteras inspecturis
Ademarus dePictavia, comes Valan,,
salutem in Domino. Notum facimus, quod
cum vir illustris dominus Alphonsus, filius
régis Francie, comes Pictaviensis & Tho-
lose, présente & consenciente nobili viro
domino Dragoneto de Montealbano, fa-
ciens nobis gratiam specialem, inhominem
suum ligium nos receperit de feudo castri nos dicto magistro Guichardo, recipienti
de Valriaco & pertinentiis ejusdem, nec- nomine dicti domini comitis & sollempni-
nis intègre facienda obligamus dicto G.,
nomine predicti comitis recipienti, omnia
bona nostra mobilia & immobilia, ubi-
cumque & sub quocumque dominio consis-
tant. Et pro predictis omnibus attendendis
& observandis damus predicto magistro
Guichardo, recipienti nomine dicti domini
comitis, fidejussores & principales debito-
res dominum Decanum, dominum Usecie,
& dominum B. vicecomitem Lautricensem,
& dominum Lambertum de Montilio do-
minum de Lombers, quemlibet eorum in
solidum, & dominum Petrum Raimbaudi
militem pro quingentis libris, & dominum
Hugonem Rostagiii militem pro aliis quin-
gentis libris & magistnim Guillelmum Ros
pro aliis quingentis libris de prima paga.
Et nos predicti Decanus & B. vicecomes &
Lambertus de Montilio, quilibet nostrum
in solidum, pro predictis omnibus atten-
dendis & servandis, & nos predicti Petrus
Raimbaudi & Hugo Rostagni & magister
Guillelmus Ros, quisque nostrum pro quin-
gentis libris de prima paga, constituimus
non de aliis feudis qiiecumque idem Dra-
gonetus tenebat a domino comité supra-
dicto, nobisque donaverit & concesserit
quicquid acquisiverat ex causa emptionis
seu alio titulo ad heredibus Guillelmi de
Camareto in dicto Castro de Valriaco &
pertinenciis ejusdem, prout in literis suis
ac domine Johanne consortis sue, Tholose
& Pictaviensis comitisse, plenius contine-
' Trésor des chartes; Toulouse, sac i, n. 28.
[J. 3o3, original scellé.]
ter stipulanti, fidejussores & principales
pacatores, & pro predictis omnibus atten-
dendis & observandis, ut supradicta sunt,
obligamus dicto magistro Guichardo, reci-
pienti nomine dicti domiui comitis, omnia
bona nostra mobilia & immobilia, habita
& habenda, renunciantes in predictis juri
quo cavetur quod principalis prius conve-
niatur quam fidej ussor & bénéficie epistole
divi Adriani & omni exceptioni, per quam
])0sset presens instrumeutum inf'ringi in
aliquo seu contra ipsiim instrumeutum in
An
1270
I7OJ
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1706
An
1270
i5
octobre.
aliqiio oppoiil. In cujus rei testimonhim
& ad majorem firmitatem omnium preJic-
torum, nos A. de Pictavia cornes Valan.
predictus, & nos predicti Decanus domi-
nus Usecie, & B. vicecomes Lautricensis,
& L. de Montilio dominus de Lombers, &
Petrus Raimbaudi & Hugo Rostangni, mi-
lites, & magister Guillelmus Ros, presen-
tem cartam sigillorum nostrorum muni-
miue fecimus commuuiri. Actum apud
Armazanecas, anno Doniini M"CColxx°,
die veneris post festum apostolorum Pétri
& Pauli.
537. — CCCLXIII
Assises de la sénéchaussée de Carccis-
sonne '.
NOVERINT, &c. quod anno Domini
MCCLXX, idibus octobris, dominas
Guillelmus de Cohardon, miles, senescallus
Carcassoue & Biterris, habito consilio &
deliberatione diligenti cum nobilibus viris
domino Guidone de Levies, marescallo
Mirapicis, domino Stephano de Darderiis,
domino Raimbaido de Salve milite, judice
ipsius senescallie, domino Petro Broardi
castellano Montisregalis, domino Johanne
de Brueriis, domino Philippo Goloynh ju-
iiiore, domino Amalrico Mileti, domino
Symone de Vileriis & domino Johanne de
Riparia, prius auditis confessionibiis Pétri
ÉJ.oiig.
i.iii,
col.Jy?.
Petruni de Doen de Rabastenx, Ilayimin-
dum de Podio filium Raymundi de Podio,
cum idem dominus Philippus habeat in
terra sua omnes justitias, allas & bassas, &
ipse sit paratus nomine domini Philippi
de ipsis facere justitiam talem qualem ipsi
iiieruerunt. Et dominus senescallus dixit,
quod predictos homines ei non reddcret
iiec reddere tenebatur, cum habiiisset de
consilio sapientum, quod predicti dictum
homicidium pacem frangendo feccrant in
camino publico, & cognitio & punitio
pacis fracte spectet in hac terra ad domi-
num regem Francie & non ad aliura, &
dictum negotium pertinetad pacis fractio-
nem & armorum illicitam portationem,
nonobstante hoc quod dicitur, quod ad
dictum maleficium f'aciendum ultra sexper-
sonas non fuerunt, cum jura & statuta do
pacis fractione non solum plures personas,
sed etiam unam de facto pacem posse fran-
gera ostendant manifeste. Acta fuerunt hec
Carcassone, in domo domini Régis, &c.
538.
CCCLXIV
Actes touchant les vicomtes de Nar-
bonne
IN ai
Lucl
dovico rege régnante, nonis mar[ii
noverint, &c. quod ego Bernardus de Dur-
banno, filius ((uondani nobilis viri domini
de Fonte de Sauceriis, Pétri de Doen de Pétri Arnaudi de Dtirbanno niilitis, pro-
Rabastenx & G. Boyssoni de Goallis, ipsos niilto, bona fide solemniter interposita,
Pctrum de Fonte, Petrum de Doen &
G. Boyssoni predictos ad suspendium con-
demnavit in presentia omnium predicto-
rum.
vobis nobili vire domino Amalrico, Dei
gratia vicecomiti & domino Narbone, &
vobis Aymerico priniogenito suo, me vo-
biscum dicto Aymerico transfretare ad ho-
Noverint, &c. quod dominus Stephanus norem Dei & illustris domini régis Frau-
de Darderiis, miles, senescallus nobilis viri
domini Philippi de Monteforti, proeodem
& nomine ipsius, rcquisivit nobilem virum
dominura Guillclmum de Cohardone, niili-
feni, senescallum Carcassone & Biterris,
quod redderet ci P. de Fonte de Sauceriis,
' Archives du domaine de Montpellier; séné-
chaussée de C'ircassonne en général, liasse 3, n. 9.
cie ac subsidium Terre Sancte, in isto
' Archives du domaine de Montpellier; vijjtierie
de Narbonne, 12""' cont. n. 2.
' Doin Vaissete a daté cette pièce de 1 ij-, £1 avec
raison; car elle est datée du régne de Louis IX,
mort le 2J août 1270. Le notaire aura fait com-
mencer l'année au 2Ô décembre, ce qui est naezi
l'usage à Narbonne. [A. M.]
An
1 270
An
1 270
7 niau.
An
1270
1707
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1708
Éd.orig.
t. 111,
cul.5g8.
primo passagio dicti domini Régis, quan-
documcjue seu quotiescumque a vobis seii
altero vestrum fuero requisitus, & vobis-
cum Aymerico esse vestramque volunta-
tem & niandatum implere pro viribus,
euiido, staiido & redeundo, quaiitumcum-
que esse volueritis in viatico supradicto,
personaraque vestram& res vestras salvare,
custodire & deffendere ubique, & vos non
deserere iiec a vobis recédera quousque,
Deo volente, revers! fueritis ad has partes,
aliquo casu, jure vel terre usu seu consue-
tudine, quibus expresse renuntio in hac
parte, absque tamen vestra expressa licen-
tia & vohuitate. Insuper profiteor & re-
eognosco vobis domino Amalrico me a
vobis habuisse & récépissé & vos mihi ex
causa mutai tradidisse C libr. Tur. supra
vadiis, de quibus a vobis bene per paccatum
me teneo & contentum. Quas siquidem
C libr. Tur. bonas & percurribiles vobis
predicto Aymerico, de mandato & ex delc-
gatione dicti domini' Amalrici, persolvere
promitto, &c. Verum si forte morte essem
preventus ante passagium vel aliqua alia
ratione, propter quod transfretare non
possem, quod Deus avertat, promitto vobis
per firmam stipulationera predictas C libr.
Tur. reddere, &c, juxta conditionem con-
dictam inter dictum dominum Regem &
stipendiarios suos, vel duos idoneos milites
mittere in Terre Sancte subsidium vobis-
cum predicto Aymerico cum toto meo
arnesio, loco mei, &c. Ad hec nos Amalri-
cus, Dei gratla vicecomes Narbone, & nos
Aymericus filius ejus, de mandato expresse
ejusdem domini patris nostri, nos ambo
promittimus tibi dicto Bernardo de
Durbanno, c[uod nos dabimus & dare fa-
ciemus tibi & socio tuo militi vadia & res-
taurationem equorum tibi & eidem facie-
mus, sicut dictus dominus rex nobis dic'.o
Aymerico & sociis nostris & aliis stipendia-
riis suis dare & solvere ac restituere tenc-
tur, &c. Acta sunt hec Narbone, in palatio
rotundo dicti domini Amalrici, in presen-
tia & testimonio Raimundi de Quadragiata
militis, Bedocii de Seiano domicelli, &c.
IL In anno' Nativitatis Christi millesimo
' Hôtel de ville de Naitonne, Thalamus i. [Doat,
V. 5o, i" 26-j,]
ducentesimo septuagesimo, rege Ludovico
régnante, quarto nonas augusti, noverint
universi presentis pagine seriem inspec-
turi, quod Joannes Benedicti, Jacobus Be-
nedicti, Bernardus Gueraldi & Guillelmus
de Fulano, consules civitatis Narbone,
exibuerunt mihi notario infrascripto &
testibus infrascriptis presentibus quandam
litteram domini Guillelmi de Choardoue,
militis, senescalli Carcassone & Biterris,
patentem & sigillatam sigillo ipsius domini
senescalli cereo coloris viridis & signo in
eodem septem rotarum, in cujus circuitu
erat descriptio : 5". Guillelmi de Choardon
militis; cujus littere ténor talis est :
Nobili viro & karissimo amico suo, do-
mino Amalrico, vicecomiti Narbone, Guil-
lelmus de Cohoardon, miles, senescallus
Carcassone & Bitterris, salutem & since-
ram dilectionem. Cum nuper vobis que-
dam mandata fecissemus pro vestro com-
modo & pro periculis, que in civitato
Narbone iminebant,evitandis, & ad tenen-
dum in bono statu & pacifico burgenses &
habitatores dicti loci, vos, sicut nobis est
relatum a diversis, hoc quod previdimus
ad remedium, ad dispendium irapenxistis,
faciendo fieri preconisationes & excubias
& multa alia contra usum hactenus a lon-
gevis temporibus observatum, de quo, ut
dicitur, iminent pericula graviora. Unde
vobis mandamus, quatinus predictas pre-
conisationes sub vestro nomine & illorum
qui soliti sunt adhiberi & prout consue-
tum est fieri faciatis & etiam excubias,
prout hactenus est fieri consuetum, nec
eos impediatis excubare qui hoc facere
sunt ex antiqua consuetudine assueti, nec
ad hoc aliquos faciendum contra hoc quod
consuetum est compellatis. Si vero alique
querele contra consules Narbone in vestra
curia proponantur, eorum deffensiones &
exceptiones tam fori quam alias sibi de
jure, usu vel consuetudine compétentes
admitatis. In creatione autem novorum
consulum hoc quod hactenus consuetum
est observetis & observari faciatis, nec
confratrias vel conjurationes prohibifas &
paci odiosas ibi fieri permitatis, & si facte
sunt, eas dissolvi faciatis & transgressores
légitime puniatis. Illos autem, qui pro
ultima guerra domini Raimundi, quoiidam
An
1:70
An
I 270
juiliut.
An
1270
1709
PREUVES DE L'HÎSTOIRE DE LANGUEDOC.
1710
coniitis Tîiolosani, pro his que coatra do-
niiaiim llegeni coniraiseruiit, de niandato
cjusdem domini Régis fueruiit facii exules
de Narbona, si illicite redieruiit, capiatis
& captos teneatis, douce sit quid inde fieri
debcat ordiiiatum. lllos vero, qui iii dicta
rjuerra domino Régi fidelifer adheserunt,
non. perniittatis ab aliquibus damnificari
in personis sive rébus. Consulibus autem
suis temporibus servari faciatis a populo
bobedientiam consuetam. In his autem
o:iinibus & in aliis, que nuper vobis man-
davimus pro bono statu dicte ville, bene
Ci juste habeatis vos & vestros & prout
bene extitit retroactis temporibus consue-
tum. Et si qua indebite innovastis, celeri-
ter in statum debitum reducatis, taliter
quatenus ad nobilem virum comitem Fuxi
pcrsonaliter accedentes, ex parte nostra
rcquiratis eundem, ut castrum de Mou
îcacuto, Tholosane dyocesis, quod in nos-
trum & fidelis nostri Sicardi de Montcalto
r.iilitis prejudicium occupasse dicitur &
adhuc etiam detinere, vobis nostro nomine
restituât, & tam super invasioae dicti
castri, quam super aliis injuriis & exces-
sibus par ipsum comitem seu gentes suas
in ferra dicti Sicardi de Montealto militis,
quam a nobis tenct in feudum, & alibi in
nostris feudis perpetratis, infra instans
festum Candelose emendam nobis & nos-
tris faciat competentem, alioquin denun-
cietis eidem comiti ex parte nostra quod
cxtunc circa factum hujusmodi consilium
An
1270
facientes quod in deffectum vestrum non 8i remedium adhibere curabimus, quam
opporteat nos interponere partes nostras.
Datum Carcassone, tertio kalendas au-
gusti, anno Domini millesimo ducente-
sinio septuagesimo. Reddite litteras.
Acta fuerunt hec anno & die premissis,
in domo consulatus civitatis Narbone, in
presentia Se testimonio Hudalguerii de
Lacu, Raimundi Pétri Guillelmi, Rai-
mundi de Montepessulano, Guillelmi Be-
raudi, Berengarii Terreni, & mei Guil-
lelmi Pétri, scriptoris Narbone publici,
qui hec omnia ad instanciam & mandatum
dictorum consulum scripsi & dictam litte-
ram coram predictis testibus legi & in pu-
blicam formam redegi.
53g.
Mandements divers d'AlJonse de Poi-
tiers pour l'année 1270.
I. Littera patens, directa vicarlo Tholose St ejus
judici, super coiiimonicione fiicienda ex parte
domini comitis Pictaviensis & Tholose a comité
Fuxi '..
fore noverimus oportunum. Quod si ambo
luiic requisicioni faciende nequiveritis
]iersonaliter interesse, alter vestrum prc-
sens mandatum nostrum nichilominus exe-
catur. Datum die dominica ante epipha-
nlam Domini, anno Domini M» cco lx™"
nono.
II. P. de Roceio, militi, vicarlo Tholose, & nia-
gistro Arnaldo de Petnicia, ejusdem curie jiidici
super négocie comitis Fuxi '.
Alfonsus, &c. Per alias nostras patentes
litteras vobis scribimus, ut comitem Fuxi
secundum formam in dictis litteris conten-
tam ex parte nostra requirere debeatis,
vos vel alter vestrum, si arrfbo nequiveritis
interesse. Hinc est quod vobis mandamus,
quatiiHis in requisicione hujusmodi fa-
cienda assumatis vobiscum aliquas perso-
nas ydoneas, qui présentes assistent, cum
dictus cornes fuerit requisitus, ut [de] re-
quisicione eadem possint processu tem-
poris, si neccesse fuerit, testimonium pe-
ril)ere, rcsponsionemquo, quam dictus co-
rnes fecerit, sine aliqua amixtione falsitatis
nobis quam cito poteritis rescribatis, &
senescallo nostro Tholose & Albiensi vera-
citer intimetis eandem & Sicardo Alemanni
ALFONSL'S, &c. Petro de Roceio, militi,
vicario Tholose & mngistro Arnaldo militi, facto inde, si expedire videritis, pu-
de Petrucia, judici curie ejusdem vicarii, blico instrumento. Datum die dominica in
salutem & dilectionera. Mandamus vobis, vigilia epiphanie Domini, anno Domini
' n. xxivD, f" 96 y.
I. x.vivP, f" p7 a,
An
I71I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1712
An
I 270
An
I 270
S
janvier.
]\l"ccoLX.° noiio. Istas autem litteras senes- idem Jordainis, in loco predicto dictas
callo nostro Tholose ostendatis & Sicardo furcas construi & erigi fecerit in ipsius
Alemanni militi, iina ciim littcris patenti- Jordani prejiidicium & gravanien, manda-
mus vobis quatinus, vocatis dicto Odone
de Insula & aliis qui fuerint evocandi,
consulto super hoc dicto Sicardo Alemanni
& auditis hinc inde rationibus, dicto Jor-
dano super premissis exhibeatis mature
justicie complementum , si quid in hac
parte contra justiciam attentatum fuerit,
faciatis ad statum debitum revocari. Datuni
Parisius, die mercurii post epiphaniam
Domini, anno Domini M" cc° LX" nono.
bus super requisicione hujusmodi facienda.
III. Senescnllo Tholose & Albiensis & Sicardo
Alemanni militi 'pro abbate monasterii Lesa-
tensis '.
Alfonsus, &c. Veniens ad nos abbas mo-
nasterii Lesatensis nobis dédit intelligi
conquerendo, quod cornes Fnxi in nostrum
& ejusdem abbatis prejudicium in villa
Lesatensi & alibi in districtu & comitatu
nostro in bonis ejusdem monasterii non
modica dempna (sic) dédit & multa centra
justitiam attemptavit. Quocirca vobis man-
Provido viro & dilecto suo Th. de Non-
damus, quatinus vos vel aller vestrum aut gevilla, militi, senescallo Tholose & Al-
saltim per personas ydoneas a vobis depu- biensis, G. subdecanus Carnotensis, P.
tatas, de jure nostro, quod in dicta villa archidiaconus Xanctonensis & Guichardus
Lesatensi habere dicimur, inquiratis dili- Cameracensis canonicus, illustris domini
genter veritatem, & jus nostrum, de quo comitis Pictaviensis & Tholose clerici, sa-
vobis constare poterit, illesum servare eu- lutem & dilectionem. Transcriptum litte-
retis, non permittentes in bonis dicti mo- rarum, quas serenissimus dominus Ludo-
nasterii infra metas districtus & comitatus viens, Dei gratia Francorum rex, mittit
nostri, in feudis nostris existentibus in nobilibus viris comiti Fuxi & senescallo
vestra senescallia, dempna & gravamina suo Carcassone super negotio castri Mon-
inferri per dictum comitem vel per suos, fisacuti & ville de Lesato, vobis mittimus
rescribentes nobis nihilominus ea que ad presentibus infrascriptum. Unde expedicns
jus nostrum spectare inveneritis in pre- arbitramur, quod vos illustrem dominum
missis. Datum die dominica in vigilia epi- nostrum comitem Pictaviensem & Tholose
phanie Domini, anno Domini m^cCLX»
iiono.
IV. Senescallo Tholose & Albiensis pro Jordano
de Saxiaco milite'.
Alfonsus, &c. senescallo Tholose, &c.
Ex parte fidelis nostri Jordani de Saxiaco
militis nobis extitit conquerendo monstra-
tum, quod cum ipse quasdam furcas fecis-
certificare curetis quam cito poteritis bono
modo, qualiter senescallus Carcassone se
habuerit in mandato domini Régis exe-
quendo. Vos autem contra dictum comitem
Fuxi, occasione castri Montisacuti & ville
de Lesato ac aliarum injuriarum, quas
idem comes F'uxi in feudis dicti domini
comitis dicitur perpétrasse, pendente ordi-
jiacione domini Régis, guerram facere nul-
latenus presumatis vel aliud attemptare,
set dirui, quas in sui prejudicium de novo quousque ab ipso domino comité aliud
erexerat in villa de Bordis Odo de Insula, super hoc receperitis in mandatis. Datum
porcionarius dicte ville, nomine suo &
nepotum suorum, & postmodum magister
Guillelmus de Furno, judex Tholose, de
mandato dilecti & fidelis nostri Sicardi
Alamanni militis, tune fenentis locum se-
nescalli, sine cause cognitione, ut asserit
Parisius, die jovis antc festum sancti Vin-
centii.
Transcriptum vero diciarum Utlerarum sunt
(sic) in communibus,
• JJ. xxiv», f 99 i.
An
1 270
An
1270
16
janvier.
■ JJ. xxivD, f" 97 i.
' I6id. {" p3 a.
lyiS
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1714
An
1 270
ib jan-
vier.
An
1270
16
février.
VI. Senescallo Tholose & Albiensis pro Ademario
de Montellis clerico'.
Alfonsus, &c. Veniens ad nos Ademarius
de Montellis clericus nobis dédit intelligi,
quod cum abbas Lesatensis sibi quedam
ecclesiastica bénéficia contulisset in dio-
cesi Tholosana, & idem abbas in absentia
dicti clerici fructus & proventus dictonim
beneficiorum in anno présent! tempore
messium vendidisset Rogerio de Espieriis
servienti nostro pro decem libris Tholosa-
narum, ut dicitur, de quibus licet requisi-
tus idem Rogerius dicto clerico satisfacere
contradicit. Vobis mandamus quatinus, si
est ita & aliud rationabile non obsistat,
dictum Rogerium ad satisfaciendum de
dicta pecunia dicto clerico corapellatis,
justicia mediante. Datum Parisius, die sab-
bati ante festum beati Vincencii, anno
Domini m°cc°lx.° nono.
VII. Senescallo Tholose & Albiensis pro episcopo
Albiensi '.
Alfonsus, &c. Meminimus alias scripsisse
dilecto & fideli nostro Sycardo Alemanni,
militi, tune temporis vices senescalli nos-
tri Tholose & Albiensis gerenti, pro rêve-
rendo in Christo pâtre episcopo Albyensi
in modum qui sequitur : — Fréquenter
pulsati instantia peticioiiis reverendi in
Christo patris episcopi Albiensis, vobis
mandamus quatinus décimas incursas, ad-
juratas & possessas sub ecclesia, necnon
décimas novalium a subditis nostris dicte
senescallie, in dicta diocesi décimas hu-
jusmodi detinentibus, facta vobis primo a
parte ecclesie fide summaria de predictis,
décimas easdem restitui f'aciatis ecclesiis,
quibus subsunt, nonobstante si ab ecclesia
de fructibus dictarum ecclesiarum cum ali-
quibus personis contractas vendicionis
processerit, nisi eedem persone vendicio-
nem hujusmodi ostenderint extitisse. Pre-
tereaeos de jurisdictione nostra existentes
in eadem diocesi, qui per annuni & diem
excommunicationis sententiam sustinue-
rint animo indurato, per capcionem bo-
' JJ. wivD, (■' <J9 a.
' IhU. i" 101 a.
norum in districtu vesfro existencium
conipelb.tis redire ad unitatem Ecclesie
post annum & diem, secundum quod per
karissimum dominum fratrem nostrum re-
gem Francorum in eadem diocesi in casu
consimili observatur, salvo jure quolibet
alieno. — Et cum super predictis non sit
ex parte dicti Syccardi aliquatenus proces-
sum, prout ex parte dicti episcopi nobis
exstitit conquerendo monstratum, vobis
mandamus quatinus secundum formam su-
piascriptam in predictis procedalis, salvo
jure nostro & quolibet alieno. Datum Pa-
risius, die dominica in quindena purifica-
tionis béate Marie virginis, anno LX^IX».
\\\l. Littera f.ictn pro episcopo Albiensi
de moneta '.
Alfonsus, &c. senescallo Agennensi &
Caturcensi Ex parte reverendi patris
episcopi Albiensis nobis extitit conque-
rendo monstratum, quod ipse dempna non
modica patitur & nos similiter passi fui-
mus, eo quod moneta nostra Albiensis
non cuditur, cum alie monete nobilis &
fidelis nostri comitis Ruthinensis & vene-
rabilis patris episcopi Caturcensis cudan-
tur cotidie & currant per Albigesium &
alias terras nostras, in nostrum & dicti
episcopi Albiensis prejudicium & grava-
men. Unde vobis mandamus, quatinus dili-
genter addiscatis a probis viris, qui dictam
monetam nostram cudendam vellent acci-
pere, & sub quo cuneo & de qua lege & de
quo pondère eam facerent illi, qui eam
acciperent ad cudendam, & sub qua forma
& per quantum tempus & quot miliaria
facerent per dictum tempus de moneta
antedicta & quantum darent pro quolibet
miliari, & de omnibus aliis condicionibus
& circonsfanciis, que sunt in talibus ad-
discende. Et quid super premissis invene-
ritis, nobis in scriptis de quolibet articulo
significare curetis, & quid commodi vel in-
commodi possemus assequi, si hujusmodi
moneta cuderetur. Datum Parisius, die do-
minica post octabas purificationis béate
Virginis, anno Domini M° ducentesiino
LX"'° nono.
■ JJ. XXI vu, f" i56 i.
An
I 270
An
1273
i(i
février.
lyiS
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1 7i(
Au
1 270
novem-
bre.
541.
de régence institué par Alj'onse de
Poiti
ers '
duo nolnrii publici ordiiieiitur ex parte
domini comitis, vel de jani creatis assu-
mantur, qui ibi continue maneant & pro-
cessus habitos coram judicibus in scripîis
Ordonnance de réformation du conseil redigant in papiro, & papirum ibidem di-
mittant & asservent. Item illi duo notarii
habeant redditus totos débites domino co-
miti pencs se in scriptis, & caveant ne
balhivi aliqucs de dictis redditibus aliè-
nent seu oniittant scu atténuent in damp-
num & prejudicium domini comitis. Item
quod illi duo notarii & nulli alii notarii
faciant cartas de rébus venditis, quarum
laudes & vende spectent ad dominum co-
initem, & si per aliqucs facte fuerint,
nullius penitus sint momenti, & vigilent
dicti notarii ne aliquid in dictis vendis
depereat de jure domini comitis. Item
dicti notarii non facient expensas judicum
ex parte domini comitis ibidem instituto-
rum.
II. Item quod notarii non recipiant pro
citatione, nisi unum Turonensem vel obo-
lum Tolosanum, & non recipiant pro una
j-.ositione, nisi obolum Turonensem vel
pictamTolosanam. Item pro sententia scri-
bcnda vel registranda VI denarios Tolosa-
nos vel XII denarios Turonenses, nisi evi-
denter negocii vel scripture qualitas exi-
i^;eret aliquid augmentandum. Item pro
îacienda copia & scribenda partibus & red-
lîcnda eisdem de actis, recipiant illud quod
tixabit judex de concilie advocatoruni
liîriusque partis prius tamen juratorum,
vel alterius eorum, si advocati utriusque
]:artis convenire non possunt. Item pro
teste examinando & scribendo recipiant
unum denarium Tolosanum vel duos dena-
rios Turonenses, vel amplius ad arbitrium
judicis, & predicta solvantur ad arbitrium
solventis. Item omnes casus & clamores
émergentes inter duas assizias in scriptis
redigant in quolibet casu,& judici quando
venerit in assiziam predictam seu alicui
locum ejus tenenti in scriptis tradent &
prcsentabit (sic) pro jure domini comitis &
])artium in omnibus observando. Item no-
tarii ratione seu occasione scripture vel
ollicii nihil debent judici, nisi esculentum
STATUTA SUPER REFORMATIONE TERRE COMITATUS
TOLOSANl PER TENENTES LOCUM DOMINI COMITIS
PICTAVENSIS ET TOLOSE ANNO DOMINI MILLE-
SIMO DUCENTESIMO SEPTUAGESIMO, DIE
FESTUM BEATI ANDREHE APOSTOLI.
LAUDABILIUM jussionum causas plerum-
que alienus prebet excessus, & miro
modo momenta justicie de injusticia ge-
nerantur ; silet enim equitas ubi culpa
non vociferatur commissa, & feriatum
quiescit presidentis ingenium, quod non
fuerit querela aliqua vocatum. Dudum si-
quidem dominus noster Alfonsus, cornes
Pictavensis & Tholose, ex fide sincera &
conscientia innocenti, pro viribus firma-
verat judicio & justicia terrain suam, ins-
tituons personas ibidem, que potestate dé-
bita preminerent & in exhibenda justicia
omnibus exolverent quod debetur & jura
ipsius domini comitis nihilominus débite
conservarent. Et quia plerumque iniquitas
parit ausum & ausus excessum, tam ipso
dominus cornes quam ipsi subditi & sub-
jecti provisionis hujusmodi fructum modi-
cum vel minus debitum propter quorum-
dam fr[a]udem, malitiam vel iiegligentiam
reportarunt, & quod previsum fuerat per
medelam tendit ad noctiam. Quare nos, qui
conservationi jurium domini comitis &
quiète (sic) subditorum ex debito nobis
injuncti officii vigilare tenemur, optantes
disîorta reducere ad lineam rectitudiiiis &
tramitem equitatis, ea que sequuntur duxi-
mus ordinanda.
I. In primis vohimus & ordinamus, quod
in qualibet castellania ubi tenenturassizie,
' Publiée d'après une copie du temps conservée
iuix archives de Verdun-sur-Garonne, dans les
'lo'tres de l'académie de législation de Toulouse,
t. 9, année 18Û0, p. Siy 8c suiv. La pièce dut ^ poculentum, ita quod non transeat ad
être rédigée dans la semaine qui précéda la Saint- nuineris qualitatem. Item pro SCfiptura li-
AnJré (24-29 novembre}. belli dabuntur duo Tolosaui seu un Turo-
An
1270
An
1270
1717
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1718
nenses. Item pro contiuuatione dierum
III obolos Tolosanos.
III. Item quod fiât înquesta conîra
notarios, & si inventi fuerint infâmes seu
etiam infidèles, ab officio notarié arcean-
tur. Itéra quod aliqui novi de cetero non
creentur, nisi necessitate urgente val evi-
denti utilitate.
IV. Item judices non recipiant aliquiJ
de scriptura notariorum vel occasione oiii-
cii seu notarié eorumdem , nec raaneant
nec morentur notarii cum judicibus.
V. Item de cartis conficiendis super con-
tractibus quibuscumque recipiant notai ii
pccuniam ad bonam & fidelem estimatio-
Jiem judicis.
VI. Et raro aut numqiiam comcdant ji'.-
dices cum balhivis vel alibi cum expcura
eorum, maxime nullo modo comedant cum
ipsis, quandiu balhivi habeant causam co-
ram ipsis contra quascumque personiis,
seu quicumque contra ipsos.
VII. Item si possint inveniri judiceL in
jure ydonei, qui possint & debeant cng-
noscere de criminibus 8c etiam judicare de
eisdem, creentur in judicaturis, cum iicri
poterit ullo modo. Et idem fiât de notariis.
VIII. Inqualibet bajulia instituatur qui-
dam ex parte senescalli de concilie bono-
rum, bonus & fidelis, neutri partium ins-
pectas], qui vigilet & provideat ne dicti
balhivi opprimant aliquam partium litisran-
tium coram ipsis, nec aliquis violentiam
inférât eisdem seu aliis quibuscumque. Et
si balhivi taliter se habuerint erga partes,
ut dictum est, tune ille institutus moncat
dictum bajulum, quod se abstineat a pre-
dictis. Quod si monitus abstinere noluerit,
tune ipse institutus intimet hoc senescallo
& tune dictus senescallus dicta gravamina
seu injurias faciat emendari, & dictum
bajulum puniat senescallus, ut decebit,
emenda domini comitis in omnibus obsur-
vata.
IX. Cum casus acciderit, quod bajuli 110-
lueririt hobedire mandatis judicum seu ik
senescallorum , tune apponant penam, &
dictara penam, si obtemperare noluerint
mandatis suis, lèvent indilate. Et alias pe-
nas impositas, ex eo quod noluerint hobe-
dire dictis judicibus & senescallis, lèvent
ipsi judices 8c senescalli sine aliqua dila-
tione. Et quotiens de cetero dicii senes-
callus 8c judices raandabunt aliquod certum
dictis balhivis, penam semper apponant
oc penam lèvent, si dicti balhivi noluerint
hobedire.
X. Si constiterit senescallo seu judici,
quod dicti bajuli vel arrendatores ab ipsis
minus juste vel sine causa probabili sibi
subditos fecerint pignorari, non permitat
Se ipsos subditos aliquid solvere seu daie,
ymo compellat dictos balhivos seu arren-
datores ab ipsis 8c eorumdem servienfes
dampna 8c deperdita injuriam passis vel
lesis resarcire, 8c emendam pro domino
comité lèvent ab eisdem ipsi senescalli Ce
judices.
XI. Nec ipsi balhivi habeant servientcs
ultra per quam (sic) [a] senescallo in initio
balhivie fuerit ordinatum Se eosdera ins-
tituant senescalli in bailhiviis, prout sibi
secundum quantitatem balhiviarum visuiu
fuerit expedire. Se faciant dictos servientcs
taliter institutos in assiziis publiée juraro
statuta curie. Et si aliqui alii pignorave-
rint prêter juratos, capiantur 8c carceren-
tur, 8c ut decebit puniantur.
XII. Interdicimus autem ne subbalhivi
vel arrendatores pignorare subditos domini
comitis audeaut, nisi de mandate senescalli
vel bajuli, nisi pro re judicata vel confes-
sata aut manifesta offensa coram judicibus
suis, nisi excessus inopinata novitas vel
faeti atrocitas aliud exigat faciendum.
XIII. Item non sustineant senescalli vel
judices, quod de rébus seu casibus ad do-
minum comitem speetantibus, quod balhivi
faciant compositionem , 8c si invenerint
dietam compositionem esse factam in pre-
judicium Scdampnum domini comitis, tune
faciant revocari 8c lèvent emendam senes-
calli seu dicti judices tam a dicto balhivo
quam etiam a componentibus cum ipso.
Nec permitant dicti senescalli seu dicii
judices de causis ventilatis coram judicibus,
in quibus causis balhivi sperant habere
emendas, levari ab ipsis ipsas emendas,
quandocum([ue fuerint per dictos judices
judicate seu oc coram ipsis judicibus a par-
tibus confessate, 8c si contra fecerint pu-
niantur. Pignora per balhivos seu servien-
tcs eorum capta reddantur sine aliqua dif-
ficultate 8c sine aliqua redemptione, niii
An
1270
An
"1270
I719
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
17:0
pro re jiulicata vel coiifessata seu pro ma-
nifesta offensa dicta pignora capiantur, vel
uisi alicujus excessus inopinata novitas vel
facti atrocitas aliud exigat facienduni. Qiiod
si capta fiierint ob causas predictas, po-
iiantur in loco vicino, propinquo illi qui
pignorabitur, usque ad certum tempus. Et
nisi pignoratus illa pignora infra illud
tempus redemerit, tune balhivi dicta pig-
nora explecteiit, prout justum fucrit.
XIV. Super eo quod in terra domiui co-
mitis in Tolosano & Albigesio cavalcato,
armaportata,gentes occise & multadampna
data sunt & fiunt de die in diem, senescal-
lus requirat barones, sub quorum dominio
malefactores liujusmodi eunt & redeuut &
se receptant, ne ipsos malefactores reci-
piaiit vel sustineant sub pena mille mar-
charum argenti, & ut ipsi domini, qui po-
terunt sciri hec facere, coram senescallo
vocentur, jus facturi & recepturi & sub
pena supradicta. Et si dicti domini sint
circa hoc inhobedieutes & oportoat vim
fieri pro dictis corrigendis, senescallus hoc
faciet cum gentibus domini comitis, &
levant (sic) emendam a dictis dominis, &
malefactores nihilominus puniantur prout
justum fuerit. Et istud preceptum fieri vo-
lumus per senescallum dictis dominis &
baronibus cum publico instrumento, vo-
cato consilio domini comitis quod erit in
patria. Si barones vel alii juridictionem
habentes in hoc deliquerint , secundum
statuta pacis Parisiensis a senescallo pu-
niantur.
XV. Item interdicimus gentibus domini
comitis, quod nullum malitiose capiant vel
incarcèrent sine causa rationabili vel pre-
sumptione seu suspicione bene probabili.
Et si aliter aliquem ceperint, ab incarce-
rato injuste nulla summa pecunie exigatur,
& qui aliter quam ut superius dictum est
subditos domini comitis ceperint, prout
justum fuerit puniantur.
XVI. Item ordinamus quod servientes
aut correrii absque mandato balhivorum
& judicum non pignorent subditos domini
comitis presertim injuste, ne habeant oc-
casioneiu quare ipsos redimi faciant. Et si
servientes talia facere convincantur, re-
nioveantur a servitio domini comitis, &
quod exegerint, restituere compellantur.
ac etiam danipna & injuriam ad arbitrium
judicis satisfacere, & dampna pascis (sic')
& duplum hujus quod exegerint domino
comiti reddere compellantur. Ordinamus
insuper quod servientes non pignorent
nec alias suum officium exerceant, nisi
habeant litteras patentes super officio sibi
comisso a senescallis quibus serviunt. Et
si balhivi maliciosas & injuriosas pignora-
tiones facere fieri convincantur, ipsi pénis
consimilibus puniantur.
XVII. Item ordinamus quod castellani
de balhiviis non intromittant se, nisi a
gentibus domini comitis vel a senescallis
casus aliquis specialiter commitatur, vel
nisi casus inopinatus vel urgens nécessitas
hoc exposcat.
XVIII. Item ordinamus ne pedagia aug-
mententur, & si aliqua augmentata de novo
fuerint, ad statum debitum revocentur, Se
si qua de novo imposita fuerint, prohi-
beantur.
XIX. Item collegia illicita,que non sunt
a juris principe concessa, reprobantur &
precipue confratrie in partibus Tolosanis
a legato sedis apostolice prohibite. Volu-
mus & mandamus quod jam facte confra-
trie sint solvende & prohibende, ne de
cetero nove fiant, presertim cum in jam
factis dicantur illicita pacta apposita fuisse,
que vergunt & vergere possunt in magnum
prejudicium domini comitis & subditorum
suorum.
XX. Item plures inqueste sunt facte que
non terminantur, ymo per negligentiam
judicum dominus cornes amitit jus suum
super factis & faciendis; volumus & man-
damus quod inqueste non facte fiant, &
facte determinentur & exécution! man-
dentur.
XXI. Item de terris domini comitis occu-
patis ordinamus, quod notarii qui ponen-
tur in balhiviis, ut supra ordinatum est,
pro domino comité diligenter & fideliter
debeant inquirere a fide dignis & juratis,
terras domini comitis & omnia alla jura,
que injuste occupafa invenerint, ad ma-
num domini comitis revocent, & quod
iahibeatur publiée in qualibet balhivia, ne
de cetero aliquis terras vel jura aliqua
domini comitis occupare présumât. Et si
aliquis convincatur de cetero aliquid inde-
An
1270
An
I72I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
172:
An
bite occupasse, mecliîtate omnium bono-
rum suorum publicatioiie mulctetur, vel
alias, si bona non habeat, relegetur vel
exuletur ad tempus ad arbitrium judicis.
XXII. Item volumus & mandamus, ne ali-
qui in divisione terrarum vel inspectiono
earum cum caparellis eant. Et si cum capa-
rellis iverint & probatum fuerit vel cogni-
fum , puniautur, sicut alii arma deffe-
rentes.
XXIII. Inhibomus efiam & per senescal-
los precipimus inhiberi publiée, ne aliquis
sine licentia terras sive possessiones alie-.
nas violenter intrare présumât, & si contra
fecerit, penam sexagentorum solidorum
Tholosanorum incurrat, domino comiti
persolvendani.
XXIV. Ordinamus etiam & volumus
quod expense communes levari possint,
civitate Tholosana excepta, in magnisvillis
sicut in Agenno, Condomio, Montealbano,
Moysiaco, Gailhiaco & consiniilibus, abs-
que solide & libra usque ad summara XL
librarum Turonensium; supra vero le-
ventur per solidum & libram. In aliis vero
mediocribus leventur usque ad summam
XX librarum Turonensium, & in aliis mi-
noribus usque ad summam x librarum Tu-
ronensium & ultra, per solidum & per
libram.
XXV. Item statuimus ne balhivie filiis-
familias & clericis, quandiu aliis personis
comodius vendi poterint, non vendantur,
& si, aliquo casu, eas vendi talibus con-
tigerit, recipiantur fidejussores, qui se
constituant debitores principales pro ipsis
de stando juri in curia domini comitis, si
inveniantur in aliquo delinquentes, quan-
diu fuerint in officio balhivie.
XXVI. Item ])recipiiiius & mandamus
quod senescalli diligenter inquirant & ad-
discant, tam per se quam per alios ad hoc
ydoneos, in quibus locis dominus cornes
spoliatus est juridictionibus, a quibus & a
quo tempore citra causam habent illi, qui
jure utuntur, & si quid injuste invenerint
usurpatum, studeant ad manum domini co-
mitis revocare, justicia mediante. Notariis
in qualibet castellania institutis, ut supra
ordinatum est, procuratoribus super hoc
spccialitcr constitutis, inhibemus & per
SL-nescallos precipimus inhiberi publiée,
ne aliqua similia de cefero acceptent, sub
pena slatuta superius in occupatioiie ter-
rarum domini comitis.
XXVII. Et quod de cetero judices non
teneant in illis casibus, in quibus constaro
poterit juridictionem ad cognitionem cu-
rie domini comitis pertinere.
XXVIII. Item inhibemus & districte pre-
cipimus, ne consules villarum nec alio
persone, etiam juridictionem habentes vel
merum imperium, nullos deinceps créent
notarios, nisi doceant quod eis competat
de jure vel ex privilegio sibi concesso ab
eo, qui jus habeat concedendi.
XXIX. Insuper senescalli domini co-
mitis deinceps non créent notarios, & si
creandos in aliquo loco perpenderint,
ipsorum vitam & fidelitatem diligenter
examinari faciant, & illos quos ad hoc
officium idoneos reputabunt, admittant
coram tenentibus locum domini comitis
ad parlamenta, & tune examinata ipsa-
rum personarum scientia, qui invenietur
ydoneus promovebitur ad officium nota-
rié.
XXX. Inhibemus etiam judicibus ordi-
nariis, quod occasione commissionum sibi
specialiter factarum nullas expensas lè-
vent a partibus, nisi alias pro occasione
factarum commissionum majores expensas
ipsos facere oporteat, vel in casibus a jure
permissis, in quibus casibus expensas, si
expensas levare contingat, moderafas lè-
vent, & caveant diligenter ne in hoc mali-
tiam comitant vel fraudem, ne aliquis se
possit per ignorantiam excusare.
XXXI. Verum cum per reverendum do-
minum nostrum diu est ordinatum, ut se-
nescalli seu judices, officio sue adminis-
trationis deposito, starent per mensem in
terris sue senescallie seu judicature, pa-
rati respondere conquerentibus de eisdtni,
si durante officio in aliquo deliquerint,
illud idem inviolabiliter precipimus obser-
vari, volentes ut novi senescalli seu alii
judices, quos ad hoc duxerit depufandos
in qualibet assizia sue senescallie, durante
tamen termine supradicto, ipsos de piano
faciant respondere conquerentibus de eis-
dem.
XXXII. Precipimus autem quod, duran-
tibus causis coram judicibus ordinariis,
An
1 270
1728
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1724
An
An
1271
3o ian-
non permîtat senescallus aliquam in eis
fieri novitatem indebitam.
XXXIII. Et ne aliquis se possit per igno-
rantiain excusare, hanc ordinationeni in
omnibus assisiis ter per senescallos preci-
pimus publicari & in omnibus & singulis
articulis, prout superius sunt expressi, pre-
cipimus districte & inviolabiliter obser-
vari.
Nos vero magister Guillelmus de Vallc-
grignosa, ecclesie Parisiensis archidiaco-
niis, Radulphus de Mirabello, decanus Pic-
tavensis, & Petrus Viguerii, arcTiidiaconiis
Xantonensis, Egidius de Bonnavalle, gra-
netarius' ecclesie Beati Martini Turonen-
sis, Alanus de Mellento, archidiacouus
Ebroycensis, Stephanus de Sarcleiis, the-
saurarius ecclesie Beati Ylarii Pictavensis,
& Robertus dictus Rueta miles, gerentes
vices illustris domini comitis Pictavensis
& Tholose in suis negociis peragendis &
cpiscopalis honoris & comodi prerogativa
donentur, utrum jugo antique servi tutis
erepti & nova libertate gaudentes opéras
Sj servicia nioderata, noviter eis indicta &
imposita, partis utriusque presertim inter-
veniente consensu, facilius & gratis cum
onini reverencia & honore novis dominis
possint & debeant exhibere'. Nos igitur
( .lido de Leviis, marescallus Albigensis &
dominus Mirapiscis, militum & quorum-
dam hominum nostrorum habito diligenti
concilie, volenfes novam villam sive bas-
tidam edifficare sub dominio & dicione
terre nostre, in loco qui vulgo communi-
ter appcllatur de Riuboyse, & volentibus
homiiiibus ad locura predictum accedere,
causa morandi ibidem & continuam resi-
denciam faciendi, libertates seu francali-
cias concedimus Jnfrascriptas pro nobis &
successoribus nostris, quas volumus in per-
petuum irrevocabiliter observarî, statuen-
per ipsum specialiter deputati, ordinatio- tes quod infra metas seu limites dicte ville,
jiem presentem & universos & singulos
articules in eadem contentes, in plene
parlamente omnium Sancterum appreba-
mus & etiam cemprobamus & "eam sigilli
ejusdem domini comitis munimine, que in
ejus negeciis peragendis in ipsius absentia
utimur, fecimus roberari.
Datum & actum Parisius, anno Do-
mini millesimo ducentesimo septu'agesimo,
mense novembris.
(Hoc est transcriptum dictorum statutorum).
541.
Fondation par le seigneur de Mirepoîx
de la ville neuve de Ribouisse^.
IN Dei nomine. Dignura est qui domino-
rum suerum austeritate, sub quorum
dicione tenebantur, inhumaniter serviun-
tur ad aliéna loca transeuntes & dominia
' Le texte imprimé que nous suivons porte gra-
vtcarius y qui n'a aucun sens. Notre correction
n'est qu'une hypothèse assez hasardée.
' Archives du château de Léran, B, \6; copie
ancienne.
prout per nos vel alium locum nostrum
tenentem seu per nos ad hoc deputatum
limitabuntur seu statuentur, nullus alius
preterquam in dicta villa inhabitantes
usque ad decem annos continues proxime
numerandos ad excelendum terras reci-
piatur ibidem, quibus elapsis ordination
nem & disposicionem de terris memoratis
nobis & successoribus nostris duximus re-
tinendam, salvis laberancia seu laboran-
ciis, si que fuerint herum predicto-
rum, & salve eisdem hominibus jure sue
in terris, que ipsis perpétue per nos vel
per nostres successores erunt cencesse,
velentes quod homines dicte ville seu bas-
tide & eorum animalia nemore & pascuis
semper habundent in dicte loco, prout per
nos vel alium nostrum lecum tenentem
liraitabitur & statuetur, salve etiam & re-
tento in hiis jure aliarum villarum nostra-
rum. — Item statuimus, quod neque nos
neque aliqui successerum nostrorum pas-
cua sive callium alicui bandire pessimus
infra termines dicte ville, prout limita-
buntur ut superius est expressum. — Item
statuimus quod via sive carreria major
' Cette première phrase est peu claire &. la co-
pie en paraît incorrecte. Il est vrai que ce préam-
bule n'a guères d'importance.
IJ2D
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1726
An
'^''' dicte ville seu bastide quatuor brachiata- munis sive publica perpaucos nielius & uti-
rum, relique vero vie sive carrerie mino- lius consuevit gubernari, concedimus quod
res trium braciatarum existant. — Item in dicto loco sive villa consules creentur &
habitatoribus ejusdem ville sive bastide ordinentur do consilio & consensu pro-
donios, ortos & areas concedimus, domos borum hominum dicte [ville], qui bajulo
videlicet longitudinis decem braciatarum nostro taliter presententur & recepto ab
& ortos & areas lougitudinis XVI bracia- eisdem par eundem bajulura juramento
tarum, ita videlicet quod pro qualibet aprobentur, nisi aliquid sit rationabilo
braciata domus in amplitudinem duos den. quod obcistat. — Electionem autem mes-
Tur., pro braciata vero ortorum &arearum segnerii ad eosdem consules volumus 8i
in amplitudinem unum den. Tur. singulis concedimus pertinere, qui bajulo nostro
annis in festo omnium Sanctorum homines presentetur & confirmetur per eundem.
An
1171
predicti & eorum successores nol)is & suc-
cessoribus nostris pro pennone solvere
teneantur. — Item habitantibus in loco
predicto pro campis & vineis terras infra
limites dicte ville apponendas, ut dictum
est, concedimus quemadmodum per vos
vel alium locum nostrum tenentem eisdem
hominibus & inter eosdem coUocate fue-
rint & concesse, ita quod de campis agra-
rium tantummodo absque portu in ipsis
terris tempore messium in garba reddant.
Pro sextariata vero terre, in qua vinea erit
plantata sive edifficata, nobis & successo-
ribus nostris duodecim den. Tur. tribuant
annuatim, in festo omnium Sanctorum ex-
solvendos. — Nolentes autem quod habi-
fatores dicti loci, qui pro libertate ad nos
veniunt & nostro se subictunt dominio,
(alliis aut ceteris exactionibus per nos 8c
successores nostros in posterum valeant
bonerari, statuimus quod quilibet habita-
torum dicte ville seu bastide, qui residen-
ciam & focum faciat in eadera, duos solidos
Tur. nobis & successoribus nostris in festo
beati Michaelis singulis annis pro quista
sive tallia exsolvat, quibus nos & succes-
sores nostros volumus esse contentos, nisi
forsitan aut pro milicia per dominum vel
Volentes preterea quod dicti homines
majori adhuc libertate prerogativa gau-
deant, fabricam seu fabricas dictis homini-
bus libère concedimus in eadem villa sive
bastida faciendas, in qua quidem fabrica
nichil pro censu sive lanceto retinemus. —
Concedimus etiam comunitati dicte ville
pro aizina, exitu sive pasturali octo sesta-
riatas terre in loco, ubi nos vel alius
locum nostrum tenens duxerimus hosten-
dendas seu limitandas. — Item quod habi-
tatores dicte ville de venacione onini, que
per eos capta fuerit infra metas seu limites
dicte ville, medietates possint si voluerint
sibi libère retinere, cirogrillis tamen ex-
ceptis,quos nobis penitus retinemus. — Vo-
lumus tamen quod habitatores dicte ville
ad molendinum nostrum seu molendina
pro blado suo molendo sive triturando,
prout eis fuerint opportuna, & ad furnum
sive furnos nostros, quos in dicta villa
habemus, pro pane suo dequoquendo ac-
cédant, nec alibi quant in furnis nostris
panem suum coquere aut quam in molen-
dinis nostris blada sua molere audeant
uUomodo, nisi forte ex necessitate per
dominum aut suos dictis hominibus aliter
concessum existât, & quod nuUus alius,
iilium ejus aut filios recipienda, filia vel prêter nos & successores nostros, furnum
filiabus maritandis, aut si dominus vel ejus
filiusvelfilii,quod absit, capti detinerentur
in pro redemptione amplius ab eisdem
hominibus duxerit postulandum. Quibus
casibus dicti homines nos & successores
possit facere seu construere in eadem
villa seu bastida vel ejus pertinenciis. —
Statuentes ne aliqui [de] jurisdicione seu
foudo nostro aut militum nostrorum ad
comunitatem dicte ville seu bastide reci-
nostros adjuvent & contribuant, si nobis jiiantur causa inhabitandi ibidem aut mo-
placuerit, sicut ceteri homines terre nos- ram continuam faciendi. Et quia neminem
tre, & tune vero nisi quantum pro quista in dicta bastida invitum retinere inten-
sive tallia memorata soliti fuerint nobis dimus aut per violenciam nostro dominio
dare aut quod amplius de eorum gratuita submittere, licentiara damus & conce-
procederet voluntate. — Et quia res com- dimus, quod habitatores dicte bastide,
An
1271
1727
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1728
An
1271
lû avril.
postquam per annuni & diem continue Devesa & exiiide iisque ad mefam lapi-
residenciam fecerint & f'ocum tcnuerint in deani, que est ad radicem Noguerii de Po-
eadem, a die qiio recepti sunt in comuni- dio Devesa, & exiiide usqiie ad metam
tateni ejusdern, extiinc, rébus suis omni- lapideam, que est ad radicem Azeronis
bus venditis vel alio modo distractis, libère Serre de Devesa, &c Hujus statutionis
An
1271
valeat recedere & domicilium transmutare.
— Item venientes ad dictam bastidam sive
villam causa morandi ibidem sub protec-
tione & manutenencia nostra & successo-
rum nostrorum recipimus, quod eos &
bona sua servemus & custodiamus, sicut
alios homines terre nostre, dum tamen
residenciam faciant in eadem, concedentes
eisdem, quod possint ire & redire ad forum
& nundinas quocumque, sicut ceteri homi-
nes in terra nostra & sub nostro dominio
résidentes. Actum est hoc m" kalendas
febroarii, anno Christi Incarnationis mil-
lesimo cc^LXX", rege Philippe régnante,
in presencia & testimonio domini Arnul-
phi de Bordis [Pétri de Planov]iIla-
rio junioris [& Guillelmi de Paris]
notarii publici dicti domini Guidonis, qui
cartam istam scripsi, vice Guillelmi Au-
dunii predicti '.
Postmodum temporis processu, anno
Domini m°cc°lxx'' primo, illl» ydus apri-
lis, preffatus nobilis vir dominus Guido de
Levies statuit metas sive limitaciones dicte
bastide de Riuboysa & apponi fecit bodulas
in locis inferius nominatis, usque ad que
loca & bodulas voluit & statuit quod ter-
ritorium, pertinencie & terminalia dicte
bastide protendantur, que quidem mete
seu bodule sunt a loco, in quo rivus de
Raysaco intrat aquam & Versegia & exinde
protenduntur assendendo usque ad ul-
mum, que est inter condaminam vocatam
de las Morgas & campum Raimundi Pauli,
& exinde assendendo usque ad metani
lapideam, que est in loco vocato Prades
& exinde ad radicem Azeronis de Costa de
' Tout ce qui précède se retrouve textiiellement,
sauf la date, dans une autre charte des mêmes ar-
chives (B, 17), du mardi dans l'octave de Snint-
Michel (6 octobre) i265, portant concession de
franchises aux habitants de la ville neuve de Li-
gnairolles. — Nous nous en sommes servi pour
combler les lacunes de celle de Ribouisse, — Ce
qui suit ne se trouve que dans la charte de Hi-
bou isse.
nietarum seu bodularum sunt testes Ayme-
ricus de Lordato, Clemencius arbalista-
rius, Petrus de Planovillario, Arnaudus
Blandelli, Ramundus de Bossaco, & Guil-
lelmus de Paris, notarius supradictus, qui
cartam istam scripsit vice Guillelmi An-
dunii publici notarii Mirapiscis. — Et ad
majorem omnium firmitatem premissorum,
nos Guido de Levies supradictus presen-
tem paginam sigilli nostri munimine feci-
mus communiri.
541. — CCCLXV
Accord entre Aimer'ic 6* Amalr'ic, fils
d'Amalric, vicomte de Narbonne ,
sur la succession de leur père '.
I. jN nomine Domini. Anno Nativitatis
r
Christi mcclxxi, Philippo rege rég-
nante, IX kalendas aprilis. Noverint, &c.
quod suborta materia questionis & discor-
die inter nobiles viros dominum Aymeri-
cum & dominum Amalricum, fratres, filios
quondam domini Amalrici,Dei gratiavice-
comitis & domini Narbone, super heredi-
tate, bonis & juribus, que quondam fue-
runt prefati domini Amalrici quondam
patris dictorum fratrum, tractatibus variis
& diversis precedentibus, amicis commu-
nibus mediantibus, tandem iidem fratres
inter se ad pacem & concordiam, prout se-
quitur, pervenerunt. Prefatus igitur domi-
nus Amalricus gratis, &c. absolvit, diffini-
vit & omnino quittavit & deseruit dicto
domino Aymerico fratri suo & suis heredi-
bus in perpetuum totum quidquid juris &
rationis habebat & habere debebaf, & pe-
tebat seu petere poterat, ratione seu oc-
casione tesfamenti seu ultime voluntalis
dicti domini Amalrici quondam patris sui,
& ratione etiam donationis facte sibi inter
' Archives de la ville de Narbonne.
Kd.orîg.
t. m,
col. 5gS.
An
1271
2 l- m;irâ.
An
1271
Éd.orii;.
t. m'.
col. 599.
1719
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1730
vivos vel aiite miptias seu piopter nup-
tias a dicto domino quondam pâtre suo,
seu quocumque alio modo in civitate,
burgo & suburbiis Narbone & eorum ter-
miniis, adjacentiis & pertinentiis & in
quibuslibet aliis locis, videlicet in castris,
villis, fendis, feudalibus, exceptis tamen
salvîs sibi & retentis M lib. Turon. an-
nui redditus, sibi per eorum communes
amicos assidendis, deputandis & assignan-
dis extra Narbonam & ejus terminia &
pertinentia, in castris videlicet, villis &
aliis locis, que quondam fuerunt predicti
domini Amalrici, quondam patris dictorum
frafrum. Ita tamen quod si in predictis
castris, villis seu locis aliis extra Narbo-
nam & ejus terminia seu pertinentia,
runt domini patris eorum quondam prcli-
bati. Débita vero dotium uxorum eorum-
dem fratrum ipsi fratres solvere teiieanfur
hoc modo : videlicet uterque dotem uxoris
sue & eidem pro ipsa dote remaneat obli-
gatus, sine parte alterius. Fuit actum etiam
inter dictos fratres, quod si castra vel
feuda, que quondam pertinuerunt ad an-
tecessores eorum, que tamen pater eorum
non possidebat tempore mortis sue, pro-
cessu temporis, occasione restitutionis,
venditionis aut permutationis ad dictos
fratres vel eorum successores pervenirent,
extra Narbonam, ea ad ipsos pertineant
communiter inter eos, per communes ami-
cos médium per médium dividenda, &c.
Verum si in compositione seu ordinatione
An
omnes predicte M lib. Tur. annui redditus supradicta aliqua dubia vel obscura ori-
eidem domino Amalrico assideri non pos-
sint seu assignari, fotum illud quod inde
defuerit, eidem domino Amalrico in Nar-
bona 8c in terminiis ejus assignetur; &
quod in illis castris vel villis, in quibus
extra Narbonam dicto domino Amalrico
predicta ôet assisia seu assignatio, in qui-
tus memoratus dominus Amalricus, quon-
rentur, voluerunt & expresse consense-
runt, fratres memorati, quod dominus Gui-
raudus de Narbona, abbas ecclesie Sancti
Pauli Narbone, & dominus Berengarius de
Podiosorigario miles ea possint declarare &
interpretari. Hec autem omnia supradicta
& singula dominus Aymericus & dominus
Amalricus fratres predicti laudaverunt, &c.
dam pater dictorum fratrum, habebat non cedendo dictus dominus Amalricus predicto
solum merum & mixtum imperium, sed
totam habebat castlaniam sine parte alte-
rius, prefatus dominus Amalricus, frater
dicti domini Aymerici, habeat merum &
mixtum imperium & omnem juridictio-
nem. Et quod idem dominus Amalricus
habeat omnia feuda, que sunt in episcopa-
tibus Bitterrensi & Albiensi, & feudum
etiam castri de Voûta, que tenebantur a
dicto domino Amalrico quondam pâtre,
cum omni jurisdictione quam ibi habebat
ipse dominus Amalricus pater, sine parte
domini Aymerici memorati. Omnia vero
feuda que sunt in episcopatu Narbonensi,
domino Aymerico fratri suo & suis omnia
jura, &c. in bonis que fuerunt dicti domini
quondam patris sui, salvo tamen sibi jure
& retento in M lib. Tur, annui redditus,
que sibi debent, ut dictum est, assignari,
& salvo sibi jure in feudis supradictis, &c.
Acta fuerunt de voluntate & expresso con-
sensu ac in presentia domine Philippe
matris dictorum fratrum, hec omnia lau-
dantis salvo in omnibus jure suo. Acta sunt
hec Narbone, in presentia & sub testimo-
nio domini Guiraudi de Narbona, abbatis
ecclesie Sancti Pauli Narbone, Guillelmi
de Durbanno, Berengarii de Podiosoriga-
ÉJ.ori».
t.iur
col.ûoo
que a dicto domino Amalrico pâtre dicto- rio, Giiillermi de Lodeva, Guillermi de
rum fratrum tenebantur, cum omni juris- Capraria, Guillermi de Villanova, Ber-
dictione quam idem dominus Amalricus nardi de Durbanno & Kaimundi de Qua-
habebat in eis, ad eosdem fratres spectent draginta militum, Deodati de Bociacis,
communiter, inter eosdem dividenda, &c. Poncii de Tezano, Berengarii de Boute-
Ita tamen quod débita domini Amalrici, naco & Arnaldi de Boutenaco domicelio-
quondam patris eorum, & dotes sororum rum, &c.
ipsorum necnon & dos & provisio domine Post hec, anno & die supradictis, domina
Philippe matris eorum persolvantur per Sibylia, uxor dicti domini Aymerici, & do-
ipsos fratres pro rata reddituum utrique mina Alcayeta, uxor dicti domini Amalrici,
obvenientiiim, de bonis !k juribus que lue- de voluntate, consilio & assensu viiorum
Vin.
55
An
1271
lySi
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
17-
An
1272
juillet.
suoruni, omuia siipradicta & singula lau-
daverunt, &c. Et dicta domina Sibylia ab-
solvit, &c. dicto domino Amalrico & suis
totum quidquid petere, exigera & consequi
posset in castris de Albaribus, de Ferrariis
& de Periniano & in aliis castris, villis &
locis, in quibus dicte M lib. Tur. annui
redditiis eidem domino Amalrico assigna-
buntur, ratione dotis sue, donationis prop-
ter nuptias seu lucri nuptialis & qua-
cumque alia ratione, &c. Similiter dicta
domina Alcayeta absolvit, &c. dicto do-
mino Aymerico & suis heredibus in perpe-
tuuni totum quidquid petere, exigere seu
consequi posset in civitate, burgo & sub-
urbiis Narbone 8c terminiis, adjacentiis S:
pertinentiis eorumdem, &c.
II. Anno ■ Christi Incarnat. MCCLXXII,
noverint, &c., quod orta materia dubita-
tionis & discordie super eo quod Ayme-
ricus, vicecomes & dominus de Narbona,
assereret territorium loci qui dicitur de
Embres & loci qui dicitur de Vallemara-
neria, que sunt prope castrum de Castro-
mauro, & loci qui dicitur de Montaniaco
& de Infesta, que loca sunt prope castrum
de Portello, pertinent ad ipsum ratione
dominii quod habet in Corberia, cum ex-
presse non fuissent in assignatione Amal-
rico de Narbona fratri suo facta de cas-
tris predictis, etc., prout in sententia &
ordinatione inter eosdem fratres facta
per nobilem virum dominum Guidonem de
Levis, marescallum Albigensis & dominum
Mirapicis, &c., dictas vero Amalricus asse-
reret predicta loca ad se pertinere ratione
predictorum castrorum & esse de appen-
ditiis eorumdem, & redditus ipsorum lo-
corum fuerunt in sua assisia assignati,
quare dicebat dicta loca ad se pertinere.
Dictus vero nobilis vir dominus Guido
marescallus predictus, arbitraria potestate
a predictis fratribus sibi concessa, prout
in dicto instrumente continetur, dictam
dubitationem seu dubium ita deterniina-
vit : quod locus vocatus de Embres & locus
■ qui dicitur de Vallemaraneria, & ita loca
dicta de Montaniaco & de Infesta & de
Sancta Columba, dicto Amalrico assigna-
' Archives du domaine de Montpellier ; vigueric
de Narbonne, 7* cont. n. 8.
vit'; quia redditus eorumdem locorum ve-
nerunt in compositione M libr. pro quibus
assisia eidem Amalrico facta fuit, &c. Ac-
tum est hoc Vl kalendas augusti, in presen-
tia & testimonio doniini Amalrici Milleti
militis, &c.
An
1272
543.
CCCLXVI
Mémoire des acquisitions faites par
Alfonse , comte de Toulouse 6* de
Poitiers^.
HEC sunt acquisita, que dominus Alfon-
sus, inclite recordationis quondam co-
rnes Pictaviensis & Tholose, tempore suo
acquisivit in comitatu Tholosano & in
terra Agenesii & Caturcensis.
Inprimis in diocesi Tholosana acquisivit,
tam ex dono quam ex emptione, loca in
quibus bastide que sequuntur sunt fun-
date.
Fecit enim seu edificavit de novo basti-
dam Villefranche juxta Sanctum Romanum
in diocesiTholosana, valentem citra L libras
Turonensium.
Item bastidam de Calvomonte, valentem
octo viginti libras Turonensium vel plus.
Bastidam de Salis, cujus locus obvenit
pro heresi, valentem per annum centum
libras Turonensium & amplius.
Item castrum & bastidam de Fossareto,
quam dominus comes émit pro majori
parte, valentem per annum centum libras
Turonensium & amplius.
Bastidam Sancti Sulpicii, acquisitam pro
parte ex dono hospitalariorum ante tempus
fundationis, valentem per annum centum
libras Turonensium & plus.
Bastidam deGimont, cujus locum habuit
' La phrase est incorrecte; nous ne pouvons
guères la corriger, n'ayant point le texte suivi
par dom Voissete. Peut-être après de Vallemara-
neria notre auteur a-t-il passé quelque chose.
[A. M.]
° Archives du domaine de Rodez; Rodez, n. 307.
[Doat, vol. 74, T" 91 à 94; d'après l'original, auK
archives du roi, à Rodez. i
An
1272
liJ.orîo.
t.uir
col. 601.
An
1272
1733
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1734
ex donatione abbatis de Gimont, valentem
per annum centuni quinquaginta libras
Turonensium vel circa.
Bastidara de Narbona, cujiis locus datus
fuit domino comiti, valentem per annum
centum quinquaginta libras Turonensium.
Bastidam de Palamenit — Bastidam de
Avellaneto; quarum loca data suntj valent
circa centum libras Turonensium.
Item bastidam de Esperte, communem
domino Régi & Sycardo de Montealto, va-
lentem viginti quinque libras Turonen-
sium vel circa.
Item posuit in operibus castri de Sancta
Guavella circa ducentas libras Tholosano-
rum.
Item fecit bastidam de Cordua, cujus lo-
cum dédit sibi abbas Bellepertice, item
bastidam de Nagervilla juxta Perticam, va-
lentes ambe sexaginta libras Turonensium.
Item terra quam habet ultra Garonam in
Vasconia non valebat, tempore quo domi-
nus cornes Alfbnsus recepit terram, tre-
centas libras Turonensium, modo perdili-
gentiam sUam & suorum valet mille libras
Turonensium.
Item fecit bastidam deLerac, sitam inter
Villammuri & Montemalbanum, valentem
quinquaginta libras Turonensium.
Item bastidam de Verlhac, valentem cen-
tum libras Turonensium.
' Item bastidam Sancti Pétri a parvo tem-
pore citra valentem triginta libras Turo-
nensium.
Item fecit muros & turrim circa castrum
Narbone, qui constiterunt tria millia libra-
rum Turonensium.
Item fecit expensas inquisitoribus do
heresi & immuratis per sexdecim annos,
in quibus bene posuit circa viginti millia
librarum.
Summa acquisitorum in Tholosana dio-
cesi : xi'= & lin"" libre Turon-jusium.
In diocesi Ruthenensi fecit dominus co-
rnes fieri bastidam Villefranche, habuit tam
ex dono quam ex emptione locum ville,
valentem per annum ducentas libras Ca-
turcensium.
Item bastidara de Viridifolio, quam ha-
buit ex dono, valentem centum libras
Caturcensium.
Item editicavit de novo castrum de Na-
jaco, quod constitit sexdecim milia libra-
rum Turonensium & amplius.
Item quamdam aliam bastidam juxfa
Malamvillam, valentem circa triginta li-
bras Turonensium.
Summa acquisitorum in diocesi Ruthe-
nensi : cccxxx libre Turonensium.
In diocesi Caturcensi fecit dominus co-
rnes iieri :
Bastidam deSeptemfontibus in terra pro
heresi incursa, valentem per annum cen-
tum marchas.
Item bastidam de Castrosacrato ; locum
habuit ex dono, valentem per annum cen-
tum libras Turonensium vel circa.
Item bastidam de Mirabello; locum ha-
buit ex dono, valentem per annum centum
libras Turonensium vel circa.
Item bastidam de Montegaudii; locum
habuit ex dono, valentem per annum quin-
quaginta libras Turonensium vel circa.
Item bastidam de Villafrancha, in in-
troitu Petragoricensis; locum habuit ex
dono, valentem per annum ducentas libras
Turonensium vel circa.
Item bastidam de Moleriis; locum habuit
ex dono, valentem per annum sexaginta
libras Turonensium.
Item bastidam Montisalzati, valentem
circa quadraginta libras Turonensium.
Summa : octingente libre Turonensium.
In diocesi Agennensi fecit fieri dictus
comes :
Bastidam Sancte Fidis; locum habuit ex
dono abbatis Sancte Fidis, valentem per
annum centum marchas & amplius.
Item bastidam de Aymeto; locum habuit
ex dono, valentem per annum sexaginta
libras Turonensium vel circa.
Item bastidam de Castellione'; locum
habuit ex dono, valentem circa centum
marchas.
Item bastidam Villenove; locum habuit
ex dono, valentem per annum circa ducen-
tas libras Turonensium.
Item bastidam de Claromonte; locum
habuit ex dono, valentem circa centum li-
bras Turonensium.
Item bastidam Castri Seignorii; perme-
dietatem locum habuit ex dono, valentem
circa triginta libras Turonensium.
Item bastidam de Sancto Pastore & de
An
1272
An
1272
I7OD
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
;736
Gratacambo; locum liabuit ex dono, valea-
tem circa quadraginta libras Turoiiensium.
Item bastidam Villeregalis, valentem per
aniium quatuor vigiiiti libras Turonen-
sium; locum habuit ex donc.
Ultra Garonam fecitfieri demi mis cornes:
Bastidara de Duiiesio; locum habuit ex
Choardoiie militis, seaescalli Carcassone
& Biterris, de vice sua super his comissa
magistro Bartholomeo de Podio, domini
régis Francie clerico, judici Carcassone,
coustituti coram ipso judice apud Carcas-
sonam & coram domino Raymbaudo de
Salve, milite, judice predicti domini senc-
dono, valentem circa quinquaginta libras scalli, ad requisitionem ipsorum, recogno-
Turonensium.
Item bastidam inter Altumvillare &
grancbiam Bellepertice, valentem circa
quadraginta libras Turonensium.
Item posait in refectione castri de Mar-
manda quadringentas libras Turonensium,
Item bastidam de Castrocomitali; locum
An
1271
22 mai.
verunt, quod nobilis vir dominas Amalri-
cus, bone memorie vicecomes Narbone,
pater eorum, tenebat in feudum, dum
vivebat, ab excellentissimo domino rege
Francie omnia bona & jura infrascripta,
videlicet vicecomitatum Narbonensem in-
tègre. Item civitatem & burgum Narbone,
gentas libras Turonensium,
Summa acquisitorum in Ageunesio : xv«
libr, Turon.
Summa acquisitorum sine magnis exple-
tis : iil"" & Vlii'= & X libr, Turon.
544. — CCCLXVII
Aveu 6- dénombrement d'Aymerl,
vicomte de Narbonne, £,• de son
frère Amalrïc'.
ANNO Incarnac, dominice M" cc° LXXi",
XI" kalendas junii, rege Philippo rég-
nante, Noverint univers! quod nobiles
viri Aymericus, Dei gracia vicecomes Nar-
bone, & Amalricus frater ejus, filii quon-
dam nobilis viri domini Amalrici vice-
comitis Narbone, ostenso eis mandato
litterarum domini régis Francie super re-
cognitione feudoriim & lidelitatibus facto,
necnon & mandato domini abbatis Sancti
Dionysii & domini Simonis de Nigella, Je Ortonibus, de Fulano, de Fraxino, de
tenentium locum domini Régis, subsecuto, Lagis , de Villarifargarum , de Donis, de
necnon & mandato domini Guillelmi de Jouqueriis, de Prennano, de Costogia, de
Mossauo, de Monterotundo, de Vidilano,
■ Manutcriu de Colbcrt, n. 2275. [Latin ppprt, de Mercorinhano, de Sancto Martino In-
fo ,3_j i.j ter-ambas-aquas, de Leviano, de Rajacho,
An
1271
ÉJ.orîff.
t. III,
col. 602.
habuit ex dono, valentem circa quadraginta cum jurisdictione & mero imperio & leudis
libras Turonensium, & pedagiis & moneta & cum aliis omnibus
Item bastidam de Monteregali, locum juribus & pertinentiis suis, prêter que-
habuit ex dono, valentem circa sexaginta dam loca que tenebat a domino archiepi-
libras Turonensium, scopo &ecclesia Narbonensi. Item in Cor-
Item in refectione castri de Pena quin- beria castrum de Talayrano & bastidam de
Furcis, castrum de Albaribus, Ferreriarum
& majorem dominationem castri de Villa-
sicca, & cmnia bona & jura que ibi habent,
& feuda que ibi ab ipso tenentur. Item
eodem modo castrum de Castromaura,cum
omnibus feudis. Item eodem modo castrum
de Sancto Johanne de Berone. Item eodem
modo castrum de Troliis, Item eodem
modo castrum de Portello, Item eodem
modo castrum de Lacu, Item eodem modo
castrum Sancti Martini de Tocha, Item
eodem modo castrum Sancti Pétri de Claro,
Item in Narbonesio castra de Perinhano
& de Parasano, Item in diocesi Biterrensi
castrum de Magalacio & de Sancto Ger-
vasio & de Neyrano, cum omnibus mansis
& districtibus & juribus & pertinentiis
suis. Item in Corberia omnia feuda & ma-
jores justitias & dominationes & omnia
bona & jura que habebat in castris infras-
criptis, videlicet in castris de Lacauta, &
de Fitorio, de Palma, de Rupeforti, de
Montepesato, de Matha, de Turribus, de
Glebo, de Durbanno, de Cassiocastello,
de Villanova, de Roffiano, de Mandalella,
An
1271
1787
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1788
I."J.oric.
t. III,
col. 6o3.
de Ornasos, de Bisano d'Amont, de Bisano tem illam iiidivisam, quam habet & habere
d'Aval, de Moiitesereno , de Villarubra, débet ex paterna successione in castris
de Boteiiacho d'Amont, de Botenacho aliis & feudis & juribus predictis, que
d'Aval, de Guat-Pesenchis, de Fabrezano, fuerunt dicfi patris, & illa omnia que ad
de Monterabegio, de Escalis, de Mon- ipsum devenient pro parte divisa, cum
tebruno, de Rochacurva. Item ia Nar- facta fuerit divisio inter ipsos. — Recogno-
bonesio, de Serairano, de Vinassano, de verunt etiam quod pro predictis bonis, feu-
Marmoreriis, de Sancto Petro de Lico, de dis & juribus debent fidelitatem domino
Armissano, de Corciano, de Cutciacho, régi Francorum & servitium exercitus in
de Sallela, de Trularibus, de Mirapisce, de ista conquesta. Quam recognitionem pre-
Genestaribus, de Parazano, de Villari de dicti judices receperunt, salvo in omnibus
Portu, de Robiano, de Malacho, de Argi- jure domini Régis & etiam alieno. Insuper
leriis, de Monteolerio, de Coviliano, de predicti fratres protestati sunt, quod pre-
Crusi,de ViHispassantibus,de Crastinbano, dicta tenent & tenere debent cum illis
de Assinhano, de Quadraginta, de Celiano, libertatibus & dominatlonibus & juribus
de Sevcnhiaco, de Terciano, de Tudusana. & pleno jure,prout dixerunt patrem suum
Item in diocesi Biterrensi, de Boiano, de & eorum antecessores tenuisse. Et statiin
Caussanafolio, de Calvayrola, de Pujolio, predicti judices requisierunt predictos fra-
de Manso de Mosus, de Columberia, de très, quod jurarent fidelitatem domino régi
Volta, de Castaneto cum parochia de Mo- Francie pro feudis predictis contra om-
nis, de Datz, de Mauriano, de Sancto Lau- nés homines : quod juramentum libenter
rentio, de Sancto Mauricio, de Regatz cum prestitit predictus Amalricus in manibus
mansis. Recognovit etiam predictus Aymé- judicum predictorum, sed predictus Ayme-
ricus, vicecomes Narboue, quod de predic- ricus noluit jurare, dicens quod coram do-
tis tenet ipse a domino Rege in feudum mino Rege juraret, sicut dicebat sibi esse
civitatcm & burgum Narbone cum juribus conccssum a predicto domino senescallo,
& pertinentiis suis, prêter illa loca que recognoscens quod fidelitatem débet ju-
dominus Amalricus pater suus fenebat ab rare domino Régi, & sibi libenter jurabit.
arcbiepiscopo & ecclesia Narboneusi, & Item predicti judices requisiverunt pre-
quod feiict a domino Rege castra de Cor- dictum Aymericum, vicecomitem Narbone,
ciano & de Cutciacho cum feudis & juri- quod mandet & faciat congregari consules
bus & pertinentiis suis. Item quod tenet a & consilium & universitatem civium urbis
domino Rege pro indiviso partem, quam & burgi Narbone ad diem martis post fes-
habet vel habere débet ex successione pre- tum Pentecostes, mane, in loco consueto,
dic(i domini patris sui in castris & feudis adjurandum domino régi Francie, iu manu
predictis, 8i quidquid pro diviso deveniet alterius eorumdem judicum, prout aliis
ad partem ejus, cum divisio fuerit facta antecessoribus domini Régis juraverunt.
inter ipsos. — Item predictus Amalricus, Item sit notum, quod predictus Aymericus
filius quondam dicti domini Amalrici vice- absentavit se, dum predictus Amalricus
comitis Narbone, recognovit quod de om- specificabat castra que recognoscebat, sed
nibus predictis tenet a domino rege Francie statim postea rediit, & cetera post speci-
in feudum, castra de Magalacio, de Sancto ficationem ambobus presentibus fuerunt
Gervasio, de Nerano, cum mansis, distric- facta, 84 etiam juramentum fidelitatis pres-
tibus, juribus & pertinentiis suis, & totum titum a predicto Amalrico, & omnia alla
vicecomitatum Narbonesii, & castra de Pe- precedentia ante predictam specificatio-
riiihano, de Sancto Petro de Claro, de nem. Actum Carcassone, in doiiio predicti
Sancto Martino de Tocha, de Talayrano, judicis, in |)resentia & testimonio magistri
de Furcis, de Albaribus, de Villasicca, Simonis de Carcassona, judicis Biterrensis,
do Sancto Joanne de Berone, de Castro- Pétri Arnaldi notarii de Narbona, domini
maura, de Ortonibus, de Troliis, de Por- R. de Quadraginta, R. de Sancto Ste])bano,
tello & de Lacu, cum proprietatibus & Bertrandi de Caramancio de Albia, B. Gal-
feudis Se juribus suis. Si etiam totam par- liaci de Lumberiis, R. Textoris ejusdem
An
1271
An
1271
1739
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
T740
castri, B. de Durbanno, P. Stophai-.i do
Hulmo de Narbona, Gr. de Petrapertiisa,
Rogerii Ferralli de Gaurre, magistri Phi-
lippi de Fossatis, notarii Carcassoiiensis,
Johaniiis de Insiila, Aymerici Sabaterii
clerici & plurium aliorum, & Pétri Mar-
sendi, notarii publici curie Carcassoiie do-
An
1271
lO iioûl.
lid.crig.
t. m,
col. 604.
proptcr messes sfeiilcs & bladi karistiam
imminentem a quibusdam fuerimus cum
instantia requisiti de deffenso generali
faciendo, ne bladum extrahatur per mare
vel terram de senescallia Carcassoiie & Bi-
tcrris, & ad fioc ad diem jovis post festum
saiicti Laurentii apud Biterrim consiliura
mini Régis, qui predictis interfuit & recc- prelatorum & baronum & aliorum bono-
pit, vice cujus & mandato ego Guillelnuis
Isarni clericus banc cartam scripsi, anno
& die quibus supra. Ego idem Petrus Mar-
sendi, publicus notarius antedictus, sub-
scribo & signum meum appono, régnante
Philippo rege Francorura.
545. — CCCLXVIII
Assemhlée tenue à Bé-^iers par les
trois Etats de la sénéchaussée de
Carcassonne '.
NOVERINT iiniversi, quod cum alique
persone quarumdam bonarum villa-
rum de senescallia Carcassone exposuissent
Gaufrido de Avesia, vicario Biterrensi do-
mini Régis, tenenti locum domini Giiil-
leimi de Cohardone, militis, senescalli
Carcassone & Biterris, quod propter mes-
ses stériles bladi karistia iniminebat, &
cum instantia supjilicassent, ut habito
coasilio juxta regale statutum deffensum
faceret générale de blado non extrahendo
de senescallia Carcassone & Biterris, pre-
dictus tenens locum dicti domini sene-
scalli, ad habendum super his consilium,
prelatos & barones & consules & commu-
nitates civitatum & aliarum bonarum vil-
larum de senescallia Carcassone & Biterris,
per suas patentes litteras apud Biterrim
convocavit, in hune modum.
Reverendo patri in Christo domino M.,
Dei gratia archiepiscopo Narbonensi, &
capitulo ecclesie ejusdem, Gaufridus de
Avesia, vicarius Biterrensis, locum tenens
domini senescalli Carcassone & Biterris,
salutem & sinceram dilectionem. Cum
' Manuscrits de Colhert,
129.1
2275. [Latin 999!^,
rum viroruni, prout in statutis regalibus
continetur, duximus convocandum, requi-
rimiis vos, ragamus & mandamus, quatinus
ad dictum consilium die & loco predictis
veniatis, ad prestandum nobis bonum con-
silium , c(uid super his agere debeamus.
Datum Carcassone, mense augusti, anno
Domini M°cc°LXXi°. Reddite litteras.
Item sub eodem modo & forma de verbo
ad verbiim scripsit reverendis in Christo
patribus dominis Biterrensi, Agathensi &
Lodovensi Dei gratia episcopis, & capitu-
lis suarum ecclesiarum. Item sub eodem
modo & forma scripsit domino electo &
capitulo ecclesie Carcassone. — Item sub
eodem modo & forma de verbo ad verbum
scripsit viris venerabilibus & discretis ab-
batibus de Monteolivo, de Crassa, de Cau-
nis, de Villalonga, de Electo, de Sancto
Policarpio, de Sancto Ylario & conventi-
bus eorumdem. — Item sub eodem modo
& forma de verbo ad verbum scripsit viris
venerabilibus & discretis, abbatibus Fon-
tisfrigidi, Sancti Pauli Narbonensis, Sancti
Affrodisii & Sancti Jacobi Biterrensis,
Sancti Tyberii & Sancti Poncii de Tome-
riis, Vallismagne, Juncellensis & Sancti
Aniani. — Item sub eodem modo & forma
de verbo ad verbum scripsit nobilibus viris
Aymerico vicecomiti Narbone, Amalrico
fratri ejus, domino Isarno, domino Ber-
trando, domino Amalrico, fratribus, vice-
comitibus Lautricensibus; & domino Lam-
berto de Montilio iJi domino Stephauo de
Darderiis,senescallo terre uxoris & libero-
rum domini Philippi de Monteforti quon-
dam. Item sub eodem modo& forma scrip-
sit nobili viro domino Guidoni de Levis
marescallo Mirapiscis. Item sub eodem
modo & forma scripsit nobilibus viris Lam-
berto de Tureyo, domino Guialf[r]edo de
Felgariis, domino Aymerico de Bociassis,
Berengario Guillelmi domino Ciarimontis.
Item sub eodem modo & forma scripsit
An
.271
An
1271
1741
.PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1742
discretis viris preceptoribus de Dozincho,
de Magriano, de Rusticaiiis, de Petrosiis &
de Pedeiiacio. — Item sub eodem modo &
forma scripsit consulibus ik communitati-
bus Narboue, Carcassoiie, BLterre, Agathe
& Lodeve. — Item sub eodem modo & forma
scripsit abbatibus Castrensi & Candilii &
Éd.orig.
t. m,
col. 6o3.
munitate Albie, cum maiidato procuratorio
sigillato cum sigillo pendenti consuluni
civitatis Albie. Set & alii vocati non vene-
runt; sed curia domini archiepiscopi Nar-
bonensis excusavit litteratorie ipsum domi-
num archiepiscopum, quod iter arripuerat
eundi in Franciam. Item abbas Sancti
An
1271
Ardorelli. Item sub eodem modo & forma Poncii Thomeriarum excusavit seper suam
scripsit capitule ecclesie Albiensis. Ad
quam diem & locum de predictis prelatis,
barouibus, consulibus & communitatibus
coiivocatis venerunt infrascripti, videlicet
venerabilis pater dominus episcopus Aga-
thensis; item Raimundus Vaireti, cano-
nicus Lodovensis, cum mandato procura-
torio domini episcopi Lodovensis; item
Petrus camerarius Montisolivi cum man-
litteram, approbans quidquid ordinaretur
cum cousilio aliorum prelatorum. Item
multi alii fuerunt vocati, quorum liftere
pre manibus non habentur, de quibus
venerunt infrascripti, videlicet dominus
prior de Cassiano, & dominus Br. de Po-
diosorigario, & Johannes de Insula, &
consules de Pedenatio, scilicet G. de
Aureliaco & Petrus Bernardi. A quibus
dato procuratorio domini abbatis Mon- omnibus supradictis vicarius Biterris, lo-
tisolivi; item dominus B., sacrista ecclesie
Carcassone, & dominus Sancius Morlana
pro capitule ecclesie Carcassone; item
frater G. prior claustralis monasterii Cras-
sensis, procurator generalis ejusdem mo-
nasterii, abbate carentis; item Raimundus
de Aracio clericus, cum mandato procura-
torio abbatis Caunensis; item dominus
abbas Sancti Pauli Narbonensis, scilicet
dominus Guiraudus, & P. abbas Sancti Ja-
cobi Biterrensis,& dominus P. abbasSancti
Affrodisii; item predictus dominus abbas
Sancti Affrodisii, pro abbate Sancti Tiberii
presentialiter ab ipso constitutus; item
Aimericusvicecomes Narbonensis & Amal-
ricus fratres; item pro vicecomitibus Lau-
tricensibus littera approbationis de hoc
quod fiet, per vicarium sigillata cum si-
gillo domini Isarni, vicecomitis Lautri-
censis; item dominus Lambertus de Tu-
reyo; item Aymericus de Bociacis, & B.
Guillelmi; item consules Narbone, vide-
licet Johannes Benedicti, Petrus Abbati,
pro se & aliis conconsulibus & pro com-
munitate urbis & burgi Narbone; item
consules Biterris, scilicet Guillelmus de
Rivosicco, B. Grassi, Pontius Torti, Rai-
mundus Bardoni, G. Villamagna, B. Sal-
vator & Paulus Cultellt, pro se & pro
communifate civitatis Biterris; item B.
Johannis & G. Petrus Pitralli, consules
Carcassone, pro se 8c aliis coconsulibus
suis & communitate Carcassone; item
Guillelmus Grava, pro consulibus & com-
cum tenens domini senescalli Carcassone
& Biterris, super predicto deffenso fa-
ciendo & de modo & de forma juxta re-
gale statutum consilium requisivit. Omnes
autem predicti qui vénérant, prout supe-
rius sunt nominati, necnon & multi alii
boni viri, videlicet dominus Raymbaudus
de Salve, miles, judex domini senescalli,
magister Bartholomeus de Podio, domini
régis Francie clericus, judex Carcassone,
magister Simon judex Biterrensis, dominus
P. Figerii miles de Biterris, Guitardus Er-
mengaudi, R. de Montefetosio, G. Aynardi,
G. Pétri jurisperitus & multi alii boni
viri, cum aliis supra nominatis in palatio
Biterrensi domini Régis congregafi, con-
suluerunt predicto tenenti locum senes-
calli Carcassone & Biterris, quod faciat
générale deffensum, ne aliquis extrahat
bladum de senescallia Carcassone & Biter-
ris, per mare vel per aliam aquam vel per
terram, hinc ad futurum festum nativitatis
beati Johannis Babtiste sub pena commissi
ipsius bladi, preterquam ad civitatem Aco-
nensem, & ad hoc bene custodienduni, ne
aliqua fraus possit fîeri, bonos custodes
ponat & provideat diligenter. Quibus au-
ditis, predictus vicarius Biterrensis, tenens
locum domini senescalli Carcassone, de
unanimi consilio & consensu domini epi-
scopi Agathensis, domini Aymerici vice-
comitis Narbone & Amalrici fratris ejus,
domini Lamberti de Tureyo, & omnium
aliorum supra nominatorum, qui ad hanc
An
1271
1743
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
«744
Éd.orîg.
t. 111.
col.6oti.
coiivocationem venerunt, fecit deffensum,
statuit & edixit pro domino rege Francie
& pro domino senescallo Carcassone,& per
locum quem tenet, quod nuUus présumât
extrahere vel onerare ad extrahendum
bladum de senescallia Carcassone & Biter-
ris, per mare vel per aquam vel per ter-
ram, hinc ad proximum festum nativitatis
beati Johannis Babtiste, preterquam ad
civitatem Aconensem,ad quam possint bla-
dum defferre, petita prius& habita licentia
a custodibus infrascriptis,antequam in ali-
quo procédât ad extrahendum vel etiam
ad onerandum ipsum bladum, & quod dic-
tis custodibus satisdent ydonee, quod ir.fra
certum tempus, de quo convenient cum
ipsis custodibus, reportent bonas litteras
testimoniales cum sigillis niajoris magistri
Templi & majoris magistri Hospitalis Je-
rosolimitani & illius qui tenebit locum
domini régis Francie in civitate Aconensi,
vel tenentium locum eorura, quod totum
predictum bladum in ipsa satisdatione
compreheiisum ad dictam civitatem Aco-
nensem attulerint. Et quicumque predicta
non servaverit vel in aliquo adversus ea
f'ecerit, statim, ipso facto, ipsum bladum
vel ejus estimatio totum incidat in com-
missum domino Régi & sit confiscatum. De
quo blado sic confiscato, concessit dictus
tenens locum domini senescalli decimam
partem in singulis casibus delatoribus, qui
primo hoc sibi vel predictis custodibus no-
tificabuut & de hoc instruent eos. Et ad
recipiendum predictas satisdationes & ad
custodienda predicta, constituit custodes
pro domino Rege 8c domino senescallo do-
ininum P., Dei gratia abbatem Sancti Affro-
disii Biterreusis, & dominum Bertrandum
de Podiosorigario militem & se ipsum.
Qui très predictam custodiam pro domino
Rege & domino senescallo receperunt, pro-
mittentes sub religione jurisjurandi, quod
super sancta Dei Evuangelia corporaliter
tacta in manu predicti magistri Bartholo-
niei de Podio, clerici domini Régis, presti-
terunt, quod in predictis fidelem curam &
diligentiam ad vitandam omnem fraudem
adhibebuiit, & nulli facient gratiam pretio
vel prccibus contra predicta vel alio quo-
quo modo. Predictus vero dominus abbas
Sancti Pauli Narbone dixit, quod ipse pro-
testabatur pro domino archiepiscopo Nar-
bone & pro domino vicecomite Narbone
& pro aliis se jus habere dicentibus, quod
sit eis jus suum salvum in bladis, que in
terris eorum comitentur, & in satisdatio-
iiibus supradictis. Econtra predictus te-
nens locum domini senescalli dixit &
protestatus fuit, quod predictas satisdatio-
nes & omnia predicta commissa, ubicum-
que committantur in senescallia Carcas-
sone & Biterris, ratione talis deffensi ge-
neralis domini Régis, ad ipsum dominum
Regem spectant& nonalium quemciimque
dominum, & quod dominus Rex est de iis
in plena potestate & fuit teniporibus rc-
troactis. Et ita fecit deffensum & edictum
supradictum, adjiciens & prohibens, quod
nullus présumât in génère vel specie ali-
quid facere vel dicere in prejudicium do-
mini Régis & sui edicti vel deffensi supra-
dicti, & si fecerit, sit irritum & inane.
Actum fuit hoc apud Biterrim, in palatio
domini Régis, anno Nativitatis Christi
M" ce LXXI°, régnante rege Philippo,
xvii° kalendas septembris, in presentia &
testimonio Deodati de Bociacis, filii quon-
dam domini Armanni, Guialfredi de Fel-
gariis juvenis, Estulphi de Rocosello, do-
mini Raimundi Rigaudi militis, domini
Guillelmi de Populo jurisperiti, domini
Pétri Raymundi de Columbariis militis,
Pétri de Fraxino, Amelii Mercerii, ju-
risperitorum, Berengarii deSaurinaco scu-
tiferi, Augerii de Affaniano, Pétri de Pa-
risius, notariorum, & multorum aliorum
& Pétri de Manso, notarii Biterrensis
publici & dicte curie, vice cujus Johannes
Nicerii, notarius Biterrensis, hoc scripsit
& suprascripsit ad ipsum dominum Regem.
Ego idem Petrus de Manso notarius, qui
omnibus supradictis presens interfui, &
subscribo & sigaum meum appono.
An
1271
174^
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1746
Éd.orig.
t.Ill.
C0I.C07.
An
■ 278
i3 juin.
346.
CCCLXIX
Confirmation de l'élection d'un consul
à Pise, par les négociants de Nar-
bonne' .
Nos Bernardus Inardi jurîsperîtus 8t
Guillelmus Arnaldi do TruUaribus,
cives Scambaxiatores civitatisSt burgi Nar-
boné, habentes bailiam & authoritatem
infrascripta faciendi a coiisulibus uiiiver-
sitateque civitatis Narbone, per eorum pa-
tentes litteras, datas Narboiie pridie nouas
aprilis anno Domini M°cc° LXXViir, sigil-
latas diiobus sigillis cere impendentibus,
in quorum une erat imago béate virginis
Marie Sicircuniscriptio ejusdem sigillicon-
tinebat sic : Sigillum pacis consulum civita-
tis Narbone; in alio vero sigillo erat imago
Agni Dei, & circumscriptio ejusdem sigilli
continebat sic : Sigillum consulum burgi
Narbone; pro dicta bailia a dictis consuli-
bus nobis concessa... pro civitate & burgo
Narbone & pro civibus dicte civitatis &
burgi & eorum nomine & vice, ad petitio-
nem nobilis viri domini Ugolini Scelecti
civis Pisani confirmamus & ratificamus &
firmam&rafam habemus electionem,quam
Bernardus Pauli, Petrus Rubeus, Arnaldus
Segianus quondam Segiani, Raimundus de
Agnana, Petrus Marmorerius quondam
Aymerici de Marmoreriis, Raimundus de
Ursia quondam Bernardi & Guillelmus de
Valle, cives predicte civitatis Narbone, pro
se & ceteris civibus Narbonensibus, fece-
runt de prefato domino Ugolino in con-
sulem & rectorem ipsorum civium, pro
terapore ad civitatem Pisanam venturorum
& stantium in civitate Pisana & ejus
districtu causa mercationis faciende, per
istam cartam rogatam a te Frederico no-
tario, & cetera omnia in dicta carta elec
ex altéra parte, quod cives civitatis & burgi
Narbone qui pro tempore veneriut cum
navibus aliisve lignis navigalibus ad por-
tum Pisanum & ibi discaricaverint, tenean-
tur&debeant dare scripto domino Ugolino
pro qualibet navi, que ibi descaricabitur,
solldos triginta bonorum ' Pisanorum &
de qualibet tri ta' solides viginti de Pisa 8c
de qualibet barcha que ibi discarigabitur,
ut dictum est, solides decem de Pisa. Si au-
tem aliqua navis vel trita dictorum civium
ad portum Pisanum veniret nec discarica-
retur, 8c ei per officiales Pisani conimunis
fuerint vêla vel timones ablata vel ablati
pro ancoragio solvendo, teneantur dare
eidem domino Ugolino pro qualibet nave
solidos viginti, & de singula trita solidos
decem de Pisa. Si autem navis aliqua vel
trita pro tempore advcneritad portum Pi-
sanum, que ibi non discaricaretur, & ti-
mones vel vêla eis ablati vel ablata non
fuerint per officiales Pisani comunis pro
encoragio, in hoc casu eidem domino
Ugolino niliil solvere teneantur. Unde
ego prefatus Ugolinus convenio ik pro-
niitto vobis nobilibus & prudentibus viris
dominis Bernardo Inardi & Guillelnio Ar-
naldi, civibus & ambaxiatoribus civitatis
& burgi Narbone, recipientibus pro civi-
bus civitatis predicte & burgi, facere,
attendere & observare omnia, que pro-
misi & conveni supradictis civibus qui
me elegerunt in consulem per scriptam
priorem cartam rogatam a te Frederico
notarié. Actum Pisis, in apotheca de car-
tone ecclesie Sancti Nicolay, presentibus
Johanne notarié quondam Necchi, & Rai-
niunde Rubaldi de Narbena, testilnis ad
bec regatis, dominice Incarnationis anno
i\i° cc° LXXix", indictione vi", idus junii,
secundum cursum & consuetudinem Pisa-
norum.
(Locus signi notarîi.) Ego Fredericus,
fllius quondam Bonaccusi, domini Frede-
rici (.sic) Dei gratia serenissini Romanorum
An
1273
tionis comprehensa : hoc habite & expresse jmperateris netarii, predictis omnibus in-
per pactum habitum inter nos pro dicta
civitate & burgo & ejus nomine &vice ex
una parte & scriptum deminum Ugolinum
' Archives de l'hôtel deyillede Narbonne. [Doat,
Tol. 5o, f° 40.)
■ Le texte que nous suivons porte dominorum,
qui n'a aucun sens. [A. M.]
' Ce mot n'existe pas dans Du Cange. Le sens
est sur d'ailleurs, mais nous ne savons comment
le corriger. [A. M.]
An
1278
1747
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1748
An
1298
3 juin.
terfui & rogatus has inde cartas scripsi 8j
signavi & in publicam formam redegi.
547. — CCCLXX
litis. — Sigillum Pefri Sarnici nctarii. —
Sigillum Jacobi Bertrandi jiirisperitis (j-fc)-
— Sigillum Raimuiidi Rostagni burgeiisis
Bellicadri. — Sigillum Poncii de Crota do-
micelli de Belliquadro. — Sigillum Rai-
muiidi de Camargis burgensis Belliqua-
dri s,,, (sic).
Scellé de vingt-trois sceaux : le bas du
parchemin est découpé en autant de morceaux
qu'il y a de sceaux; £■ le nom de chacun de
An
I 2p3
Ed.oriff.
t. 111.
col. Goo.
Attestation touchant la coutume de
donner la ceinture militaire aux
bourgeois, dans la sénéchaussée de ^eu>:^Jont le sceau est pendant, £■ qui ont
donné cette attestation, est écrit le long du
parchemin découpé, [Note de D, Vaissete.j
Beaucaire &• en Provence'
C
548.
CCCLXXI
>UNCTis présentes litteras intuentibus
nos subscripti, quorum sigilla sunt
pendencia, facimus notorium & manifes-
tum, quod usus & consuetudo sunt & fue-
runt longissimis temporibus observati, &
tanto tempore quod in contrarium memo-
ria non existit, in senescallia Belliquadri
& inProvincia, quod burgenses consueve-
runt a nobilibus & baronibus & etiam ab
arcbiepiscopis & episcopis, sine principis * Tovs ceux qui ces lettres verront, Jehan. ,,
i- -t*. garde de la prévôté de Paris, salut. Sa-
Lettres du roi Philippe le Bel en
faveur du Pont Saint-Esprit'.
auctoritate & licencia, inpune singulum m
litare assumera & signa militaria habere
& portare & gaudere privilegio militari.
In cujus rei testimoniuni, sigilla nostra
appensa presentibus litteris duximus appo-
nenda, die martis post octavas Pentecostes,
anno Domini millesimo ducentesimo no-
nagesimo octavo.
Sigillum domini Durantis prioris. — Si-
gillum Rostagni de Ruppemaura domicelli.
— Sigillum Johannis de Ruppemaura do-
micelli.— Sigillum Rostagni de Monte-
lauro domicelli. — Sigillum domini Rai-
mundi Guidonis militis. — Sigillum domini
Bertrandi Ricardi militis. — Sigillum do-
mini Jacobi Gaucelmi militis. — Sigillum
domini Guillelmi Hugonis Barguanhacii
militis. — Sigillum Rostagni de Blaudiaco
domicelli. — Sigillum Rostagni de Ba-
gualancia domicelli. — Sigillum Marci
Guelesica domicelli. — Sigillum Bertrandi
Guigonis domicelli. — Sigillum domini
Raybaudi militis. — Sigillum G. Saunerii
burgensis. — Sigillum Nycholai Chabaudi
uotarii. — Sigillum B. de Caperiis notarii.
— Sigillum domini Bertrandi Mustela mi-
' Trésor des chartes du roi ; ordonnances, n. i,
[J. 468^ original scellé.]
chent tuit, que nous Van de grâce mil trois
cent £• neuf, le jeudi devant les Brandons,
veismes les lettres de nôtres eigneur II roi de
France en cette forme :
Philippus, Dei gratia Francorum rex,
universis présentes litteras inspecturis sa-
lutem. Notum facimus, quod nos sollicita
meditatione pensantes labores immensos,
quos dilecti nostri homines ville Sancti
Saturniui de Portu in constructione pontis
Sancti Spiritus sustinuisse, diligentianique
& providentiam circumspectam eorum,
quas in querendo & procurando emolu-
mento, de quo pons tara mire magnitu-
dinis in tam modico tempore construi
potuit, adhibuisse noscuntur; considéran-
tes insuper plura miracula jam facta &
que ibidem quotidie gratia sancti Spiritus
iiivalescunt, ut ipsi fidèles, ex quorum lar-
gitionibus dictus pons constructus est, a
solifa devotione operis pontis ipsius non
retrahantur, sed ad majorem potius at-
trahantur, continuantes eleemosinas, quas
ad perficiendum opus predictum largiflue
porrexerunt, predictis hominibus Sancti
Saturniui de Portu concedimus de gratis.
' Communiqué par M. Lancelof
An
i3io
février.
I74Q PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. lj5o ~7"
An ' ^ '' 'An
'"^ speciali, quantum ad nos pertinet, ut ipsi pifalis & pauperum ibidem confluentium
in capite dicti pontis a parte ville Sancti ac dicte capelle & deservitorum ejusdem
Saturnini quoddam hospitale ad recipien- sustentatione, totaliter & intègre conver-
dum infirmes, pauperes, débiles & raendi- tantur, consummatoque opère pontis pre-
cos, necnon unam capellam in honore dicti, dictas eleemosinas ad sustentationem
béate Virginis & gloriosissimi confessoris pontis ejusdem hospitalisque & pauperum,
beati Ludovici, avi quondara nostri, edi- necnon capelle & deservitorum ipsius ex-
ficare & construere valeant, dum tamen pendi volumus, ut predicitur, prout ad
patri nostro sanctissimo summo pontifici nos pertinet, & converti. Que omnia per
predicta placeant, dictumque hospitale dictos homines fieri volumus, ut premit-
& capellam eximere ab ecclesia majori titur, & compleri. In cujus rei testimo-
ville Sancti Saturnini predicte. Volentes & nium, sigillum nostrum fecimus presenti-
coiicedentes, prout ad nos pertinet, quod bus litteris apponi. Datum Parisius, die
omnes eleemosine que fient a Christi fide- XXV februarii, anno Domini M cccix.
libus, sive pro constructione pontis sive Et nous au transcrit de ces lettres avons mis
pro dictis hospitali & capella, tam in ip- le scel de la prévôté de Paris, l'an & le jour
sius pontii constructione, quam dicti hos- dessus dit.
•'ji «^ «jj^ «jj-» i-Çj «jSj t-2j"^<JÏJ «^ i^j *^ «-^ «.^ «^^ «^jj *'i^ *^ */i~t -^^ i-Jj »V^ »■!« ^V^ t/^Vj •vjj fcj^v. »/^ ' f-çj"" .^
INVENTAIRES ET CATALOGUES
j Latin 11008 (ancien cartiilaire ^62"). Parche-
min,deux cent vingt-six feuillets à longues lignes,
haut de deux cent dix-sept millimètres. Ecriture
Ahhciye de GrUnd.Set.VC, du même temps que le précédent; fait le plus sou-
vent double emploi avec lui.
,- , , ,,.. ... j T 1 ,,„ „„;. Latin 11000 (ancien cartulaire i6p). Parche-
( Ordre de Citeaux, diocèse de Toaloase, puis ' ^ . .
de .Moiitauban.) min, vingt-deux feuillets à longues lignes, haut
de deux cent quinze millimètres. Fragment d'un
T 'ABBAYE de Grandselve est la mère de cartulaire plus étendu. Peu de pièces intéressantes.
L la plupart des abbayes cisterciennes Écriture analogue à celle des précédents, portait
1 »«• !• 11 1 • > 11 I à l'abbave le numéro 6.
du Midi; elle donna naissance a celles de , . ' ^ . , ■ ^ s „ ,
„,.,',„ r ■ ■> ■ Latin iioii (ancien cartulaire lûol. Parche-
Candeil & de Fontfro.de, pour ne citer que ^._^ ^ ^^^^ quatre-vingt-seize feuillets à longues
les plus célèbres, & sa richesse, sa puis- y^^,^^^^ ^^^^ ^^ „„, quatre-vingt-un millimètres.
sance en firent longtemps l'un des centres ]yj^„e ,„..,in & même époque que le précédent. La
monastiques les plus importants du Midi. plupart des pièces se retrouventdans le latin 9994.
Les abbés du douzième & du quatorzième Ce volume » l'abbaye portait le numéro 2.
siècles firent réunir les actes relatifs à Latin 11010 (ancien cartulaire i63J. Vélin,
leurs vastes propriétés & en formèrent six cent soixante -treize feuillets à longues lignes,
cartulaires, dont cinq nous sont parvenus haut de cent quatre-vingt-cinq millimètres. Cora-
& dont le sixième, en grande partie, fut mencement du quatorzième siècle.Titre au folio 2 :
./ T^ » j 1 » I !• Aisso so las liicrtatx e las franaue^as çuel monestier
copié par Doat dans le courant du dix- "^'" , , -, , d , , i r n
'.,.,,,-. . de Granselva a. de Tholosa a Bordel. Les feuillets
septième siècle. Ces manuscrits sont tous , . , >, • ■ 1
1 " " , T. 1 1- 1 ■ 1 - '^9 * '7'' 5°"' d'une main postérieure (entre
conservés à la Bibliothèque nationale, a ^33^ ^ ,3^^^ j^^j^^jf ^^.^ privilèges & exemp-
"^^^^- lions de l'abbaye dans les villes & seigneuries ri-
En voici la liste & la description : veraines de la Garonne. Beaucoup de pièces en
langue vulgaire. En tète, résumé ville par ville
Latin 9994 (ancien cartulaire 159). Manuscrit des droits & exemptions de Grandselve; ce som-
sur vélin de deux cent cinquante & un feuillets à maire est en langue vulgaire. Ce cartulaire portait
longues lignes, haut de trois cents millimètres; à l'abbaye le numéro 4. Nous en donnons le dé-
portait à l'abbaye le numéro 1. Kcrit du temps de pouillement complet, & nous le désignons par la
l'abbé Guillem, vers 1195. Porte à la marge de lettre E.
nombreuses annotations du dix-septième siècle. Dans notre Catalogue la lettre D désigne I s
relatives à la topographie. — Nous désignons ce volumes 76 à 79 de la collection Doat, oii est
cartulaire, dont nous donnons le dépouillement ira nscrit le sixième cartulaire, aujourd'hui perdu,
presque intégral, p.ir la lettre A. qui renfermait surtout des pièces de princes & ce
nols.
A, 1 o5 a.
1755 PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 17^6
rois. Dont a en outre copié un certain nombre de guière, de Pierre de Bessens & autres sei-
pièces détachées, trouvées par lui aux archives de gneurs des environs
l'abbaye. , _ ,
D j 1 1 1 j j A, loj a, 106 a.
Four donner le catalogue complet des actes de
Grandselve, il conviendrait de joindre aux docii- --,
ments plus haut indiqués les deux collections sui- IV.— Vers 1 125. — Raimond Garsias &
vantes: *^ femme Ermessinde donnent à l'abbé
. „ . . , . Bernard leurs possessions dans l'île de Ba-
1° A Pans, Archives nationales, L, 1009 èis. „ril<:
Collection d'environ cent quatre-vingts pièces des
douzième, treizième 8c quatorzième siècles, surtout
du douzième, donnée aux Archives en i8o5. Peu
d'intéressantes; la plupart se retrouvent dans les ^- ~ "^^- — Guillem Sicber & son
cartulaires. frère Géraud donnent à Grandselve & à
2° Aux archives départementales de la Haute- l'abbé Bertrand la moitié de la terre de la
Garonne, autre collection de pièces rachetées à Zacha de Combas pour le salut de l'âme de
un relieur dans le courant de ce siècle; beaucoup leur frère Raimond, mort après avoir été
sont mutilées. Quelques-unes pourtant ne Jnan- excommunié par l'évêque de Toulouse,
quent pas d'intérêt, notamment pour la fin du Amélius, à la requête des frères de Grand-
treizième siècle. Selve.
Enfin une courte monographie de l'abbaye de A, 9 è.
Grandselve, publiée par M. Jouglar dans le tome 8
des Mémoires de U Société archéologique du midi VI. — 24 août Il3o. — AméliuS, évêque
de U France, nous a fourni quelques actes non de Toulouse, donne à Grandselve 8c à l'abbé
copiés par Doat Bertrand l'église de Ricancèle.
Jusque vers 1 an iioo ces actes ne présentent r^ ^ .-
■ • ■ .' • < L- ,1 I'. 76, f" 7.
guère qu un intérêt géographique; nous les don-
nons principalement à cause de la pénurie de
documents anciens sur cette partie du Langue- ^'^- ~ ^O janvier, avant Il33. — AI-
doc. lis sont de plus de nature à faire connaître fonse, comte de Toulouse, donne au mo-
dans le détail la manière dont se formaient les nastère de Grandselve une terre dans le
domaines des grandes communautés cisterciennes. dîmaire de Sainte-Marie de Lasella.
A partir de l'an 1190, ces documents deviennent A, 1 a.
beaucoup plus intéressants, & les lettres de princes
y ^''°"^«"t- VIII. — ii33. — Matfred cède à Grand-
selve Si à l'abbé Bertrand ses droits sur la
L — 1117, — Amélius, évêque de Tou- terre donnée à l'abbaye par le comte Al-
louse, confirme à Géraud de Salles la pos- fonse.
session de tout ce qu'il a acquis à Grand- a, 1 a.
.selve & aux environs, & l'exempte du
payement des dîmes, à condition de cons- IX. — 20 mai, vers ii33. — Innocent II
truire une église dédiée à la Vierge & à la à l'évêque de Toulouse. L'abbé de Cadouin
Madeleine. s'est plaint à lui de celui de Grandselve,
Gall. Christ. XIII, Instr. c. i5. qui lui refuse l'obéissancej le pape invite
l'évêque à rétablir la subordination.
II. — Janvier 11 17. — Olivier de Bes- Gall. Christ, xiii, Instr. c. 17.
sens &sa femme Algarde donnent à Grand-
selve & à Géraud de Salles une partie de X. — ii35. — Arnaud de Montech cède
la forêt de Grandselve. à Grandselve & à l'abbé Bertrand ses droits
Gall. Christ, xiii, Instr. c. iS. de baille sur la terre donnée à l'abbaye
par le comte Alfonse.
III. — Vers II25. — Suavis & sa femme A, 1 h.
Guillemette donnent à l'abbé Bernard tous
leurs droits sur l'île de Banols; — à la XI. — i3 août 1140. — Bertrand, abbé
suite, chartes identiques de Pons de Bru- de Grandselve, vend à Bernard Risum agni
17^7
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1758
hahens, de l'iiôpital de la porte d'Arnaud-
Bernard, à Toulouse, & à tous les frères
diidit hôpital, -les oublies que Benezeit
Arnaud avait données à l'abbaye, moyen-
nant cent sous de Morlas.
D, 76, f"> 12.
XII. — 1" avril 1142. — Innocent II
confirme à l'abbaye de Grandselve toutes
ses possessions, à Grandselve & dans les
localités environnantes, & le lieu de Font-
froide, en Narbonnais, que le vicomte Ai-
nieri avait donné à l'abbaye pour y bâtir
un monastère.
Gall. Christ. XIII, In'.tr. c. 18.
XIII. — 7 avril 1148 (n. st.). — Roger
de Béziers, vicomte de Carcassonne, ac-
corde aux moines de Grandselve, à l'abbé
Bertrand & à la maison de Fontfroide
l'exemption de tous péages, cens, leudes
& guidages dans l'étendue de ses domai-
nes.
A, 121 h; H, v, c, 1060.
XIV. — 10 septembre 1143. — Richard
de Combes vend à l'abbé Bertrand une
terre, moyennant vingt-six sous de Mor-
las.
A, 3 a.
XV. — 1143. — Guillem de Belpech
donne à l'abbé Bertrand sa terre d'Es-
pagnac, près de celle de Comberouger,
moyennant dix sous de Morlas.
D, 76, f 16.
XVI. — 1143. — Richard de Combes
engage à l'abbé Bertrand une terre voisine
de celle qu'il avait déjà donnée à l'abbaye
pour la tenir sept ans, & moyennant vingt-
cinq sous de Cahors.
A, 3 h.
XVII. — 1143, — Richard, Bernard &
Martin de Combes vendent à l'abbaye de
Grandselve, moyennant vingt & un sous de
Morlas, une terre située près de la route.
A, 4 A.
l'abbé Bertrand leurs droits sur l'île do
Banols.
A, loj h.
XIX. — 9 avril 1147. — Bernard de Cas-
telpor & sa femme donnent à l'abbé Ber-
trand la moitié de leurs revenus en huile
& en olives sur le jardin de Pons Gaufred.
A, izz h.
XX. — II47' — Terrenus, prêtre, cède
à Bertrand, abbé, moyennant deux sous de
Cahors, la terre de la Pradelle.
A, I b.
XXI. — II47' — Arnaud de Montech &
son frère Guillem donnent à l'abbé Ber-
trand leur terre de Lasela, moyennant
quinze sous de Cahors & le don d'une tu-
nique & d'une cape.
A, I o a.
XXII. — II47' — Bernard de Lascascs
& son frère Poitevin donnent à Grandselve
cinq sous de leur part des péages de Sainte-
Bazeille.
B, i52 b.
XXIII. — 1 147. — Guillem Pierre & ses
frères Aimeri & Adémar donnent à Ber-
trand, abbé de Grandselve, une terre près
du ruisseau de Calers. — Donation con-
firmée la même année par Guillem Rai-
nier, Compain de Bouville, Raimond de
Beaumont & Arnaud de Lens.
H, V, c. 1097.
XXIV. — 2! janvier 1147 (v. st.). — Ar-
naud Elie & son fils Eudes donnent avec
le consentement d'Hugues, abbé de Saint-
Sernin, leur condamine de M-a^triis.
A, io3 b.
XXV. — I" mai 1 i5o. — Ug de Belpech
confirme à Grandselve la possession de la
terre que Guillem de Belpech lui avait
vendue, moyennant la somme de dix sous
de Morlas.
D, 76, f 40.
XVIII. — 10 juillet 1144. — Guillem XXVI. — 26 septembre nSo.— Guillem
Burdo & sa femme Richarde cèdent à Esquivet & ses frères Raimond de Saint-
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1759
Salvi & Guillem Jorda donnent à l'abbé
Alexandre la terre dite Camp-Bernard.
A, 201 a.
XXVII. — 4 décembre ii5o. — Guillem-
Raimond, sénéchal de Barcelone, & ses en-
fants donnent à Grandselve leur honneur
du nom de Cerdaniola, pour y construire
un monastère.
Marcel Hispanica, c. l3io (Bréqiiigny, TahU des
d'tplàmes, t. 3, c. 169).
XXVin. — ii5o. — Raimond de Mon-
taigu donne à l'abbé Alexandre ses posses-
sions dans le bois de Candeil, — Donation
semblable faite en même temps par Gui-
raud Bec & Guillem de la Grave.
H, V, c. 1127.
1760
XXIX. —Vers ii5o. — Raimond, comte
de Barcelone, exempte de tout péage dans guttcs.
ses États les objets & marchandises appar- a, 180 a.
tenant à l'abbaye de Grandselve.
D, 77,f» i3.
de leur seigneur Arbert de Finhan, don-
nent à l'abbé Alexandre leur honneur de
Nones, moyennant douze sous de Morlas.
A, 182 a.
XXXV. — 2 juillet ii53. — Richard de
Combes vend à Grandselve, pour dix sous
de Morlas, une terre, sise à Villelongue,
qu'il lui avait engagée.
A, 3 *.
XXXVL — 18 juillet 1153. — Pons fe
Monbéqui cède à l'abbé Alexandre ce qu'il
possédait au terroir de Noncs, moyennant
treize sous de Morlas.
A, 180 a.
XXXVIL — 18 juillet ii53. — Rai-
mond Peitavin donne à l'abbé Alexandre
sa part de l'honneur de Nones, infra duas
XXX. — 24 janvier ii5o (v. st.). — Arbert
de Finham & Bertrand de Saint-Nauphary
{S. Leufarîo) donnent à Grandselve & à
XXXVIII. — 28 octobre ii53. — Bona-
fos, doyen de Cayrac, avec le conseil de
ses frères, donne à l'abbé Alexandre la
terre de Saint-Pierre & de Saint-Béraud,
dans la paroisse de Lasela, sous la re-
l'abbé Alexandre le casai de la Graveira devance annuelle de quatre setiers, deux-
avec toutes ses appartenances.
A, 2 a.
XXXI. — Juillet Ii5i (I" mercredi du
mois). — Ermengarde, vicomtesse de Nar-
bonne, donne à l'abbé Alexandre dix sau-
de froment & deux de mixture, payables
à la fête do Saint-Gilles, aux moines de
Cayrac.
Latin i roi 1 , 41 i.
XXXIX. — Vers ii53.
Arbert de Fin-
lées de sel à prendre chaque année dans han & Guillem d'Ayguetinte donnent à
Granselve l'honneur que tenait d'eux, à
Nones, Forton Corrigia, & le fief de Guil-
lem de Belpech.
A, i3o b.
XL. — 18 août 1154. — Bernard del R!u
& son frère Arnaud partagent avec l'abbé
Alexandre l'honneur qu'ils tenaient de
Arbert de Finhan.
A, 182 h.
XLI. — 9 septembre 1154. — Galabrun
de Lassela ik autres seigneurs vendent à
Grandselve, moyennant dix sous de Mor-
las, quelques possessions à Lassela,
A, 2 a.
ses salines de Narbonne.
A, 221 è.
XXXII. — 23 septembre ii52. — Ber-
nard Pèlerin cède à Grandselve la terre
qu'il possédait près de la Morte-Garonne,
moyennant six sous de Morlas.
A, 104 A.
XXXIII. — Ti52. — Jourdain de l'Isîe
accorde à l'abbé Alesandre le droit de pâ-
ture dans toutes ses terres.
H, V, c. I j jp.
XXXIV. — 5 juin II 53. — Forton Corn-
gia !k sa femme Arsi-ude, du consentement
lyôi
INVENTAIRES ET CATALOGUE:;
XLII. — 9 septembre 1154. — Guilleni-
Aton & son frère Bertrand donnent à
l'abbé Alexandre un lieu dans leur hon-
neur de Nones, pour y construire des bâti-
ments & y établir des pâturages.
A, 180 h. .
XLIII. — 10 septembre 1154. — Sibille,
femme de Richard de Combes, confirme
les ventes & donations faites à Grandselve
par son mari.
A, 4 a.
XLI V. — 10 septembre 1 1 54. — Bernard
de Combes 8c sa femme Provence donnent
à Grandselve une terre à Cofruer.
A, 2 i.
XLV. — II septembre 11 54. — Adémar
de Saint-Giri vend à Grandselve une déna-
riée de vigne pour la somme do quatre
sous de Morlas.
A, 4 a.
XLVI. — 2 mai ii55. — Isarn de Saint-
Laurent & Brun de Pantaniac cèdent à
Grandselve leur terre de Lassela, pour
quinze sous de Cahors.
A, 4 *•
XLVII. — 2 mai 11 55. — Armand du Pin
& son frère Raimond de Bessens cèdent à
l'abbé Alexandre leur quart des dîmes de
Nones, moyennant trente-cinq sous de
Morlas; cette vente est approuvée par les
parents d'Armand.
A, 181 t.
XLVIII. — 6 mai ii5j. — Ug Je Rogo-
n'iag & sa femme Brunissende cèdent à
Grandselve leur terre de Frigida Fabrica
dans le terroir de Lasela.
A, 22 è.
XLIX. — 6 mai n55. — Bernard de
Combes & ses parents vendent à Grand-
selve, moyennant dix sous de Cahors, leur
terre du port de Saissas,
A, 5 a.
L. — 6 mai ii55. — Terrenus, prêtre,
vend à Grandselve sa terre de Pradelle,
moyennant six sous de Morlas.
A, 5 a.
1762
LI. — 6 mai ii55. — Arnaud. GuitarJ &
sou frère Raimond vendent à Grandselve
leur terre de Perer Arnaîd, moyeiinaut
quinze sous de Cahors.
A, 6 b.
LU. — 6 mai ii55. — Galal)run, son
frère Raimond & sa sœur Bermonde don-
nent à Grandselve tous leurs droits sur le
port de Saissas.
A, 5 h.
LUI. — 6 mai ii55. — Ug de Rogonag
& sa femme Brunissende vendent à Grand-
selve leurs possessions à Frigida Fabrica,
in terminio de Lassela, moyennant quinze
sous.
A, 6 a.
LIV. — 7 mai 11 55. — Guillem Tort &
ses frères donnent à Grandselve la terre
de la Pradela.
A, 6 a.
LV. — 18 février 1 155 (v. st.). — Géraud
Regafred donne à l'abbé Alexandre son
quart des dîmes de Nones.
A, 181 a.
LVI. — Vers ii55. — Bernard Arlot &
ses enfants cèdent à Grandselve le fief
qu'ils tenaient de Forton Corrigia, à No-
nes, moyennant deux sous de Morlas,
A, 184 a.
LVII. — M mai, vers ii56. — Bernard
Alègre cède à l'abbé Alexandre ce qu'il
avait au lieu dit Serrago-^a, & une place
pour construire un moulin sur le Lanibon,
A, i83 a,
LVIII. — 20 octobre 11 56. — Sicard de
Laurac & son fils Sicard exemptent Grand-
selve de tout droit de leude sur le sel.
A, 222 a,
LIX. — 29 novembre 11 56. — Bernard
Corna & son frère donnent à l'abbé Alexan-
dre leurs droits sur b bailie & le dîmaire
de Nones, à eux cédés par Armand du Pin
en échange d'une égale quantité de terre.
A, 182 a.
VIII.
.%
1763
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
LX. — Décembre ii56. — Arnaud Hélie
& son fils Eudes donnent à l'abbé Alexan-
dre autant de terre qu'en pourront labou-
rer deux paires de boeufs, aux garrigues de
Banols.
A, 104 ^. '
LXL — 18 janvier 1157. — Gautier de
Serrant confirme à l'abbé Alexandre les
donations d'Arnaud de Bre'^uila, entre les
ruisseaux de Girben & de Rodanel.
A, I i.
LXn. — 18 janvier iiSy. — Richard de
Combes & sa femme Sibille vendent à
Grandselve leur clos de vigne Je Panepu-
trido.
A, 7 a.
LXin. — 3o janvier iiSy. — Pierre de
Banols & autres donnent à l'abbé Alexan-
dre leur part de la terre de Mazères au
terroir de Banols, moyennant trente sous
de Morlas.
A, 104 a.
LXIV. — I" février iiS;. — Sanche
Mazelier & ses enfants donnent à Grand-
selve cinq sétérées de terre qu'ils possé-
daient au lieu de Nones.
A, i83 i.
LXV. — 4 février iiSy. — Arnaud de
Bre\uila donne à l'abbé Alexandre la terre
de Foliacîa.
A, I i.
. LXVI ii56 (V. st.?).— Guilelmota &
Jean Sychier vendent à l'abbé Alexandre
des prés & des terres, près de la grange de
Lassela, pour quatre sous de Morlas.
A, 7*-
LXVIL — ii56 (V. st.?). — Terrenus
Mafre & Arnaud de Montech donnent dif-
férents biens à Grandselve.
A, 8 a.
LXVIIL — ii57 (»• st.). — Raimond
de Saint-Caprais donne à l'abbé Pons ses
droits sur le quart de la terre que lui &
ses frères tiennent du comte
à Lassela,
A, 7 h.
1764
de Toulouse
LXIX. — 12 septembre 1137. — Arnaud
de Bre^uiîa & ses fils donnent au prieur,
Pierre - Géraud , tous leurs droits sur le
lieu de ce nom.
A, 2 a.
LXX. — 14 décembre 1137. — Pierre
Amath & sa femme Garsinde donnent à
Grandselve un mas dans les dépendances
de Saiiit-Hippolyte,
A, 224 i.
LXXL — 14 décembre \\5j. — Gauzbert
& Arnaud Riquin donnent à Grandselve
un jardin tenu d'eux, près de Saint-Hip-
polyte, par Pierre Amath.
A, 224 h.
LXXn. — n57. — Raimond Galabrun
donne tout son honneur paternel à Grand-
selve.
A, 10 a.
LXXin. — 23 avril ii58. — Dominique,
fille de Vidal Gueira, cède à Pons, abbé,'
ses droits sur la terre de Nones, donnée
par Raimond de Conques, moyennant qua-
torze deniers.
A, 1 84 a.
LXXIV. — 27 octobre ii58. — Pèlerin,
curé de Breo^uîla, confirme les donations
d'Arnaud de Brezuila, moyennant dix-huit
deniers de Morlas.
A, 2 b.
LXXV. — 3 mars iiSç. — Raimond-
Guillem de Saint-Sardos cède à Grandselve,
pour cinq sous de Morlas, l'honneur que
Guillem Tobal lui avait engagé pour six
sous au terroir de Nones.
A, 1S6 b.
LXXVL — II38 (V. st.?). — Raoul,
prieur de Saint-Sardos, cède à Pons, abbé,
ce qu'il possédait au nom de Grandselve,
au lieu de SerragO'}[a, sous le cens annuel
& perpétuel de douze deniers de Morlas,
1765
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1766
& moyennant une somme de quinze sous
une fois payée.
A, 184 a.
LXXVII. — ii58 (V, st.>). — Arnaud
Gauzbert & sa femme Estaque cèdent à
l'abbé Pons leurs possessions au lieu de
Serra^o-ii^a , moyennant quinze sous de
Morlas.
A, 184 h.
LXXVIII. — 16 avril 1159. — Forton
Corri^'ia & ses enfants confirment à l'abbé
Pons les donations de Bernard Alègre.
A, 187 a.
LXXIX. — 1" mai 1159. — Bernard Por-
quer & sa femme Arsens donnent h l'abbé
Pons la terre qu'ils tenaient de Forton
Corrigia nu piig de SerragO'^a,
A, 18:, i.
LXXX. — 3o mai 11 'J9. — Sanche de Pan-
perdut cède à l'abbé Pons ce qu'il possé-
dait au terroir de Nones, moyennant trois
sous de Cahors.
A, 186 i.
LXXXI. — 7 octobre ii;"9. — Bermonde,
sœur de Galabrun, & son mari Guillcm
Guitard vendent différentes terres h l'abbé
Pons pour cinq sous de Morlas.
A, 10 i.
LXXXII. — 16 novembre iiSg. — Ug de
Rodonag & sa femme Brunissende vendent
à l'abbé Pons la terre de la Fradela, pour
six sous de Cahors.
A, 8 b.
LXXXIII. — 23 février 1160. — Bertrand
de Roquefort & son frère Aimeri donnent
à l'abbé Pons l'honneur qu'ils possédaient
dans le terroir de Ricolmont.
A, i8J h.
LXXXIV. — i5 mars 1160, — Bertrand
de Seguivila & son frère Saimeri donnent
à l'abbé Pons ce que Anier de Nones te-
nait d'eux au terroir de Nones.
A, 189 a.
LXXXV. — 1159 (V. st.?). — Bernard
Corna renouvelle la donation faite par lui
à Grandselve des dîmes de Nones, moyen-
nant certaines redevances annuelles.
A, 188 h.
LXXXVI. — 6 mai 1160. — Arnaud
Gauzbert da Finhan cède à Grandselve
l'honneur qu'il possédait au lieu de Nones.
A, 187 h.
LXXXVII. — II août 1160. — Guiraud
d'Alathz, prieur de Moissac, donne à l'abbé
Pons une pièce de terre, sise à Panperdud,
& Raine de Malleville, prieur d'Escata-
lencs, confirme cette donation, moyennant
un denier de Morlas ou deux de Cahors de
cens annuel à l'Assomption.
Lat. 1 I o I 1 , 43 k.
LXXXVIII, — 14 octobre 1160. — Gé-
raud-Benoît & ses proches donnent à l'abbé
Pons leur terre de Lassela.
A, 8 i.
LXXXIX. — 14 octobre 1160. — Bernard
de Combes & Rainiond, fils de Brunet de
Pantajac, donnent à l'abbé Pons leur terre
de Combes, près de la grange.
A, 9 a.
XC. — 14 octobre 1 160. — Bernard Mo-
lis cède à l'abbé Pons ses droits sur le lieu
de Lassela donné à l'abbaye par les comtes
Raimond & Alfonse.
A, 9 a.
XCI. — i5 octobre 1160. — Bernard de
la Faurga donne à l'abbé Pons ses droits
sur la terre de Serrago^a.
A, 188 a.
XCII. — 7 novembre 1160. — Guiraud
Espanol donne à Pons, abbé, une sienne
terre, située près de celle que lui avait
donnée le comte de Toulouse.
A, 1 1 £.
XCIII. — 8 janvier 1161. — Bernard &
Arnaud del Riu donnent à l'abbé Pons une
terre, sise à Perer Eschirol, près de Nones;
trois sétérées de terre, à mesure de Ver-
1767
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
176S
dun, à Nones, & une terre, près l'église de ce qu'ils avaient au terroir de Vieilaiguc
ce dernier lieu. & aux garrigues de Banols.
A, 188 A. A, 108 b.
XCIV. — 19 janvier 1161. — Esquiva,
sœur d'Arnaud de Brei^uila, & son fils Ber-
nard de Manavat donnent h Pons, abbé,
une terre entre Girben & Rodanel.
A, 2 b.
XCV. — 24 janvier 1161. — Arnaud de
Bessens, fils de Bernard del Prat, cède à
l'abbé Pons le tiers d'une terre à Nones,
moyennant huit sous de Morlas.
A, 187 4.
XCVL — Janvier ii6r. — Pierre de
Bessens cède k Oalric du Portai six deniers
d'oubliés, que lui devait Pierre Garsias de
Saint-Jory pour l'honneur dels Peiros,
A, 173 b.
XCVU. — 19 février 1161. — Guillem
Guitard cède à l'abbé Pons une terre située
près de celle de Comdal,
A, 1 1 0.
XCVIII. — 19 février 1161. — Pierre de
la Mote cède à l'abbé Pons son honneur
de Lasela.
A, I I a.
XCIX. — 20 mars 1161. — Aimeri & Ber-
nard de Nones donnent à l'abbé Pons ce
qu'ils tenaient de Bertrand de Seguivlla, à
Nones.
A, i83 a.
G, — 7 juin 1161. — Guillem-Raimond
Micals & sa femme Bernardo donnent à
l'abbé Pons le droit de pâture dans leurs
honneurs de Sarra & de Goiag, moyennant
trois sous de Morlas.
A, 236 b.
CI. — 7 juin 1161. — Unaud de Savolta
& sa fille Alpais donnent à l'abbé Pons
ce qu'ils avaient au terroir de Bosanvila,
moyennant dix sous de Morlas.
Latin 1 1008, 1 20 a.
Cil. — Juin 1161. — Bernard del Prat
& sa sœur Matias donnent à l'abbé Pons
cm. — 2 août 1161. — Bertrand de
Tudèle donne à l'abbé Pons son honneur
de Ricolmont.
A, 189 a.
CIV. — 5 août 1161. — Arnaud-Raimond
de Bourret donne à l'abbé Pons le droit
de pâture dans ses terres.
A, 232 a.
CV. — 3 septembre 1161. — Raimonde
de Conques & ses fils donnent à l'abbé
Pons une terre tenue d'eux dans le terroir
de Nones. Leurs feudataires, Guillem Jo-
gueth & Raimond de Saint-Germain, ap-
prouvent cette donation.
A, 186 a.
CVI. — 10 octobre 1161. — Géraud de
Margastaud & ses fils vendent à l'abbé
Pons, pour le prix de cinquante sous de
Morlas, un honneur situé près du ruisseau
de M.erdan'^,
Lat. II 008, f" 1 24 a ; H, V, c. 11 jp.
CVII. — i5 novembre 1161. — Julien
de Finhan donne à l'abbé Pons sa part de
la terre de Comdal.
A, II è.
CVIII. — 16 novembre 1161. — Gala-
brun de Lassela donne à l'abbé Pons ses
biens situés à La Gravela.
A, Il i.
CIX. — 22 novembre 1161. — Beg de
Belpech & sa femme Peyrone donnent à
l'abbé Pons les dîmes de ses labours dans
le terroir de Cobirac,
D, 76, f i58.
ex. — 8 décembre 1161. — Raimond
d'Ambres, Bertrand de la Garde & Guiraud
de Pomeruig exemptent l'abbé Pons du
droit de leude pour tous les objets passant
sur la Garonne.
A, 222 b.
1769
CXI. — 7 janvier 1162. — Bernard de
Toulouse donne à l'abbé Pons l'honneur
qu'il tenait à Nones, de Arbert de Finhan,
en se réservant l'agrier; cette donation est
confirmée par Bernard Corna.
A, 189 i.
CXII. — 10 janvier 1162. — Roger Je
Partes & son fils Roger donnent à l'abbé
Pons le droit de pâture dans leurs terres,
entre la Save & la Garonne.
A, 23i i.
CXIII. — 22 janvier 1162. — Cenabrus
de Canzas donne à l'abbé Pons tous ses
droits sur le territoire de Vieilaigue,
moyennant soixante-dix sous de Morlas.
— Le même renouvela plus tard cette do-
nation que sa femme Sasneus & son frère
Raimond Garsias confirmèrent moyennant
vingt sous.
A, 106 i.
CXIV. — . 22 janvier 1162. — Guillem-
Pierre de Seguivila donne à l'abbé Pons
tous ses droits sur le terroir de Vieilaigue
& sur les garrigues de Banols.
A, 108 a.
CXV. — 27 janvier 1162. — Marie de
Canzas & ses enfants donnent à l'abbé Pons
leurs possessions au territoire de Vieil-
aigue & dans les garrigues de Banols.
A, 107 i.
CXVI. — 27 janvier 1162. — Pierre de
Bessens donne à l'abbé Pons ses posses-
sions au terroir de Banols.
A, lop a.
CXVII. — 29 janvier 1 162. — Tardif de
Saint-Giry cède à l'abbé Pons ses droits
sur le territoire de Frigîda Fabrica.
A, 12 a.
CXVIII, — I" février 1162. — Bernard
du Solier & sa femme Garsinde accordent à
l'abbé Pons le droit de pâture dans le ter-
roir de Saint-Laurent.
A, 220 a.
CXIX. — I" février 1161. — Pierre-
Jourdain de Saint-Laurent & sa femme
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1770
Guillemefte accordent à l'abbé Pons le
droit de pâture dans le terroir de Saint-
Laurent.
A, 220 a,
CXX, — I""' février 1162. — Arnaud de
Saint-Cézert donne à l'abbé Pons ses pos-
sessions dans le territoire de Lobavîla.
Lat. II 008, 119a,
CXXI. — I" février, vers 1162. — Cena-
brus de Canzas & sa femme Sasneus don-
nent à l'abbé Pons le droit de pâture dans
le terroir de Saint-Laurent.
A, 220 a.
CXXII. — 12 février 1162. — Géraud
Benezeit donne à l'abbé Pons ses droits sur
les dîmes de ses labours de Vieilaigue.
A, 108 h.
CXXIII. — 17 février 1162. — Bertrand
de Toala donne à l'abbé Pons les dîmes de
tous ses labours à Vieilaigue.
A, 108 i.
CXXIV. — 14 mars 1 162. — Bernard de
Toulouse & sa femme Rainionde donnent
à l'abbé Pons une pièce de terre au terroir
de Nones, près du Lambon.
A, 189 h.
CXXV. — 22 mars 1162. — Sanche de
Panperdut & sa femme Bernarde donnent
à l'abbé Pons la moitié d'un casai commun
entre eux & Tardif de Saint-Giri, à Las-
sela, moyennant deux sous de Morlas.
A, 12 b.
CXXVI. — 22 mars 1162. — Sanche de
Panperdut & sa femme Bernarde donnent
à l'abbé Pons tous leurs droits sur le ter-
roir de Frigîda Fabrica.
A, i3 0.
CXXVII. — 27 mars 1162'. — Sibille,
femme de Guillem Beg de Belpech, donne
à l'abbé Pons son honneur de Vieilaigue,
moyennant vingt sous de Morlas,
A, I r 0 a.
' Pour résoudre la date de cette pièce & des deux
suivantes, il faut supposer que le notaire a fait
commencer l'année au 2.j mars.
I77I
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1772
CXXVIIL — 2 avril 1162.— Guillemette
& ses enfants cèdent à l'abbé Pons leurs
possessions au terroirdeVieilaigue, moyen-
nant trois sous de Morlas.
A, 110 ^.
CXXIX. — 2 avril 1162. — Ponce & son
mari Rainiond-Azémar cèdent à l'abbé Pons
leurs droits sur le territoire de Vieilaigue,
moyennant cinq sous de Morlas.
A, m i.
CXXX. — 23 avril 1 162. — Gautier, frère
de Cenabrus de Canzas, donne à l'abbé
Pons ses possessions au terroir de Vieilai-
gue, & confirme les donations de son irère.
A, III a.
CXXXL — 24 avril 1162. — Arnaud
Maestre donne à l'abbé Pons ce qu'il a au
terroir de Vieilaigue, moyennant trois sous.
A, I I I a.
CXXXH. — 24 avril 1162. — Raimond-
Bernard de Gandalou donne à l'abbé Pons
ce qu'il avait au terroir de Vieilaigue.
A, 1 1 1 b.
CXXXin. — 23 mai 1162. — Géraude,
son frère Terrenus & son mari Pons-Roger
donnent à l'abbé Pons leur casai, près de
la grange de Villelongue, pour deux sous
de Morlas.
A, 6 h.
CXXXIV. — i3 juin 1162. — Raimond
de Saint-Laurent, Gausbert de Saint-Hip-
polyte & autres donnent à Pons, abbé, &
à Vidal, abbé de Fontfroide, une garrigue
dite al tor de Veschran, près de Saint-Hip-
polyte.
A, 22J a,
CXXXV. — 22 juin 1162. — Estève Ug
donne à l'abbé Pons sa terre de Feranel.
A, 1 12 a.
CXXXVL — 22 juin 1162. — Pons & Gé-
raud Malet cèdent à l'abbé Pons ce qu'ils
ont au terroir de Vieilaigue, moyennant
quatre sous de Morlas.
A, 1 12 a.
CXXXVII. — i3 septembre 1 162. — Rai-
mond Honiel, son frère & leurs enfants
donnent à l'abbé Pons ce qu'ils possèdent
au terroir de Toala, moyennant vingt sous
de Morlas.
A, 112 a.
CXXXVIIL — i5 septembre 1 162. — Ga-
labrun de Lassela & sa femme Bernarde
cèdent à l'abbé Pons un casai & une terre,
près de Foileribert, moyennant un droit
sur les dîmes de Rogonag & d'Escatalens.
A, i3 a.
CXXXIX. — i5 septembre 1162. — Ber-
nard & Hugues Fissu donnent à l'abbé
Pons une pièce de terre, dans le dîmaire
de Lassela, moyennant trois sous de Mor-
las.
A, i3 i.
CXL. — 3 octobre 1162. — Pons-Rai-
mond de Cavaldos donne à l'abbé Pons
tous ses droits sur le terroir de Saint-Lau-
rent.
A, 14 a.
CXLL — 19 octobre 1162. — Pierre de
Lévinhac donne à l'abbé Pons le droit de.
pâture dans tous ses domaines.
A, 220 è.
CXLIL — 16 novembre 11 62. — Géraude,
femme de Raimond Homel, & ses enfants,
confirment à Pons, abbé, les donations de
leur époux & père.
A, HZ è,
CXLin. — 16 novembre 1162. — Ra-
dulphe, prieur de Saint-Sardos, limite
l'honneur de Saint-Germain, à Noues, Se
le partage en deux parts, dont l'une est
attribuée à Pons, abbé, auquel Arnaud
Gauzbert & sa femme Estaque l'avaient
cédée, moyennant le don d'un cheval 5 le
prieur approuve leur donation, moyennant
cinquante sous de Morlas.
A, 190 a,
CXLIV. — 17 novembre 1162. — Sanche
Mazeler & Arnaud de Candes donnent à
l'abbé Pons ce qu'ils avaient au terroir de
177^
INVENTAIRES ET CATALOGUES
Saint-Germain, donné à l'abbaye par Ar-
naud Gauzbert & sa femme Estaqiie.
A, ipi a.
CXLV. — 17 novembre 1162. — Garsio
Corrigia & son frère Bonet confirment à
l'abbé Pons le don d'une partie de la terre
de Saint-Germain, cédée par Arnaud Gauz-
bert & sa femme Estaque.
A, 191 a.
CXl.VI, — 20 novembre 1162. — Julien
de Finhan & Géraud Barrau font abandon
à l'abbé Pons de la dîme de tous ses labours
dans l'honneur de Saint-Laurent.
A, 14 a.
CXLVn. — 20 novembre 1162. — Pierre
de Vieilaigue donne à l'abbé Pons ce qu'il
avait au terroir de ce nom.
A, 1 14 ^.
CXLVIIL — 20 novembre 1 162. — Pierre
de Bessens & Guillem-Arnaud d'Aucam-
ville cèdent à l'abbé Pons leurs droits sur
les terres données par Raimond Homel,
moyennant dix sous de Morlas.
A, 1 14 j.
CXLIX. — 20 novembre 1162. — Pons
Malet donne à l'abbé Pons ce qu'il possé-
dait à Vieilaigue, moyennant cinq sous de
Morlas.
A, I i3 a.
CL. — 20 novembre 1162. — Arnaud
Malet donne à l'abbé Pons ce qu'il avait
au terroir de Vieilaigue.
A, ri3 o.
CLL — 27 novembre 1162. — Guillem
d'Aurlaval & Guillem Assalit d'Esparvers
cèdent à l'abbé Pons ce qu'ils ont au ter-
roir de Vieilaigue, moyennant vingt sous
de Morlas.
A, ii3 h.
CLIL — 27 novembre 1162. — Navarre
& son mari Guillem Assalit donnent à
Pons, abbé, ce qu'ils ont h Vieilaigue.
A, ni i.
1774
CLIIL — Novembre 1162. — Géraud
Malet donne à Pons, abbé, ce qu'il possé-
dait au terroir de Vieilaigue par droit de
viguerie & de sirventage.
A, i i2 b.
CLIV. — 8 décembre 1162. — Guillem
Trencard cède à Pons, abbé, le droit de
pâture dans ses domaines.
A, 220 b,
t
CLV. — II décembre 1162. — Pierre
Amat donne à Grandselve le quart d'un
jardin, situé dans le terroir de Saint-Hip-
polyte.
A, 225 A.
CLVL — 12 décembre 1162. — Pierre
& Raimond du Verger donnent .\ l'abbé
Pons leurs dîmes de Vieilaigue, moyen-
nant trente sous de Morlas & une rente
perpétuelle de trois sous.
A, 189 b.
CLVIL — 3i décembre 1162. — Pons
Malet & sa famille cèdent à l'abbé Pons ce
qu'ils avaient au terroir de Vieilaigue.
A, 109 a.
CLVIU. — 6 janvier ii63. — Bernard-
Raimond de Saint-Sauveur donne à l'ab-
baye de Grandselve & à l'abbé Pons ses
droits sur le lieu de Frlgida Fabricata.
A, 12 b.
CLIX. — 22 février ii63. — Bertrand de
Toala & ses parents cèdent à l'abbé Pons
ce qu'ils avaient infra vallalum quod dîs-
currit ad Garonnam, formant en tout huit
pièces de terre, moyennant soixante sous
de Morlas.
A, 109 b.
CLX. — Février 11 65. — Pierre de l'Ile
cède à l'abbé Pons ce qu'il possédait à
Vieilaigue, moyennant quatre sous de
Melgueil.
A, I 09 i ; H, v, C. I 160.
CLXI. — 14 mars ii63. — Esplandie &
sa sœurGéraude confirment à l'abbé Pons
l'honneur de Saint-Germain, donné à l'ab-
1775
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1776
baye parEstaque & son mari Arnaud Gauz-
bert.
A, 190 h.
CLXII.— 1162 (v.st.?).— Bernard Flizu
& Hugues Flizu donnent à Pons, abbé, une
pièce de terre, àTerrafort, dans le dîmaire
de Lassela, moyennant trois sous de Mor-
las.
A, 12 i.
CLXIII. — 25 mars ii63. — Bernard
Pauta donne à l'abbé Pons la terre de Ma-
zères au terroir de Banols.
A, i\5 i,
CLXIV. — 25 mars ii63. — Willem
Neps vend à l'abbé Pons, moyennant deux
sous de Morlas & une quartière de blé
mélangé, deux pièces de terre à Lalande.
A, 16 t.
CLXV. — 26 mars ii63. — Arnaud de
Montech donne à Grandselve tous ses
droits sur la paroisse de Lassela.
A, 17 è.
CLXVl. — 27 mars ii63. — Bernard,
Durand, Gauzbert & Pierre Alègre cèdent
à l'abbé Pons leur terre de Lalande, moyen-
nant cinq sous de Morlas.
A, .7 *.
CLXVII. — 27 mars 1 163. — Pierre Gra-
net & son frère Bernard cèdent à l'abbé
Pons leurs droits sur le lieu de Saudrune,
moyennant six sous de Morlas; cession
confirmée par leur cousin Garsias.
A, 18 a.
CLXVIII. — 3o mars ii63. — Brunis-
sende & son mari Hugues de Rogonag
cèdent à l'abbé Pons leur honneur de la
paroisse de Lassela, moyennant treize
sous de Morlas & quatre setiers de fro-
ment.
A, 18 i.
CLXIX. — 3o mars Ii63. — Pons &
Guillemette donnent à l'abbé Pons leur
terre de Toalas.
A, I i5 a.
CLXX. — 3 avril ii63. — Pons Malet &
sa soeur Fine cèdent à l'abbé Pons ce qu'ils
avaient au terroir de Vieilaigue, moyen-
nant sept sous de Morlas.
A, I i5 a,
CLXXl. — Savril ii63. — Géraud Malet
cède à Pons, abbé, ce qu'il avait au terroir
de Vieilaigue, moyennant trois sous de
Morlas.
A, 1 15 <z.
CLXXII. — 6 avril ii63. — Bernard
Pauta donne à l'abbé Pons sa terre de Ma-
zères au terroir de Banols.
A, 120 h.
CLXXIII. — 6 avril ii63. — Bernard
Barrau & sa femme Rengis, sœur de Ber-
nard Pauta, donnent à l'abbé Pons leur
terre de Mazères.
A, i\5 i.
CLXXIV. — i5 avril ii63. — Guillem
de Toulouse & son fils Pons donnent à
l'abbé Pons leurs leudes & droits de péage
à Toulouse sur tous les objets à l'usage du
monastère.
A, 222; H, V, c. iiSi.
CLXXV. — Juillet ii63. — Arnaud, vi-
comte de Terride, donne à l'abbé Pons
toute sa part du lieu de Bosavila; ses fils
Bernard de Astafort, Arnaud de Montaigu
& Guillem de Verdun approuvent cette
donation.
L.Tt. I 1008, l3o b.
CLXXVI.— I" septembre ii63.— Guil-
lem Arsuis de Saubolenà & autres donnent
à l'abbé Pons le droit de pâture dans leurs
domaines.
A, 221 a.
CLXXVII. —9 octobre n 63.— Pons de
Bruguières cède à l'abbé Pons son île de
Banols, moyennant dix sous de Morlas.
A, I I 5 hli a.
CLXXVIII. — 19 octobre ii63. — Ar-
naud-Raimond de Bourret approuve, eu
faveur de l'abbé Pons, la donation de sa
1777
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1778
sœur Estaque & d'Arnaud Gauzbert, & lui
cède tous ses droits sur le terroir de Saint-
Germain, moyennant cinquante sous de
Morlas & un poulain.
A, 192 a.
CLXXIX. — 20 octobre 11 63. — Gui-
raud-Julien & sa femme Géraude vendent
à l'abbé Pons, pour soixante sous de Mor-
las, leur part d'une culture, sise à la tête
du pont de Lassela, la terre de Foileribert
& leurs droits supérieurs sur les dîmes de
Lassela,
A, là -.
CLXXX. — 29 octobre Ii63. — Pierre
Malet donne à l'abbé Pons ce qu'il possé-
dait à Vieilaigue.
A, r i5 èis a.
CLXXXI. — 29 octobre ii63. — Garsias
de Saubolena & Bertrand de Montbruii
donnent à l'abbé Pons le droit de pâture
dans tous leurs domaines.
A, :21a.
CLXXXII. — 29 octobre ii6j. — Dona-
tion des mêmes au même abbé du même
droit dans leurs terres entre la Save & la
Garonne.
A, 23z a.
CLXXXIII. — 3o octobre ii63. — Pons
de Canzas donne à l'abbé Pons ce que sa
mère Marie lui avait donné au terroir de
Vieilaigue.
A, I lô iii b,
CLXXXIV.— i3 novembre ii63. — San-
che Clavers de Til, avec l'assentiment de
Pierre de Bessens, donne à l'abbé Pons ce
qu'il tenait dudit Pierre dans les dîmes de
Saint-Seurin, avec droit de pâture dans ses
terres, le tout moyennant vingt sous de
Morlas.
Lat. 1 1008, 134 b.
CLXXXV. — 29 novembre 1 163. — Guil-
lem Jogueth & Auriole cèdent à l'abbé
Pons une terre sise au delà du Lambon &
leur terre de Saint-Germain, moyennant
huit sous de Morlas.
A, l()l b.
CLXXXVI.— II décembre ii63. — Ber-
nard Corna donne à l'abbé Pons sa terre
du terroir de Nones.
A, 92 b.
décembre ii63. —
son frère Raimond
CLXXXVII. — 12
Pierre du Verger &
donnent à l'abbé Pons les dîmes des terres
de l'abbaye à Vieilaigue, moyennant trente
sous de Melgueil & trois sous de Morlas
de cens annuel. Ils y ajoutent une pièce
de terre à eux donnée par Cenabrus de
Canzas.
A, I 14 a.
CLXXXVII!. — 4 janvier 1164. — Aimeri
de Bretes donne à l'abbé Pons ce qu'il avait
dans la terre de Terrafort.
Lat. 1 101 I, 5-j a,
CLXXXIX. — 7 janvier 1164. — Esclar-
monde & sa sœur Perronelle cèdent à
l'abbé Pons toutes leurs terres, moyennant
trois sous de Morlas.
A, I 1 J bis b.
CXC. — 28 janvier 1164. — Bernard de
Combes donne à l'abbé Pons une pièce de
terre sise entre Lalbespi & Cal'^ata.
A, 17 a.
CXCI. — 3o janvier 1164. — Donadeu,
sa femme Guillemette & son beau-père
Urrauza vendent à l'abbé Pons, moyennant
deux sous & deux deniers de Morlas, une
pièce de terre sise dans le terroir de La-
lande.
A, 14 b.
CXCII. — 3o janvier 1164. — Bernard
de Bairavlla cède à l'abbé Pons tout ce
qu'il possédait au terroir de Vieilaigue,
moyennant huit sous de Morlas & un se-
tier de mixture.
A, I \6 a.
CXCIII. — 3o janvier 1164. — Guilleni
Sanche cède à l'abbé Pons un casai situé
au terroir de Vieilaigue, moyennant deux
sous de Morlas.
A, 1 16 a.
1779
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1780
CXCIV. — 7 février 1164. — Pierre du
Verger & son frère Raimond, tous deux
prêtres, cèdent à l'abbé Pons un casai au
terroir de Vieilaigue.
A, 116 i.
CXCV. — 7 février 1164." — Guillem-
Pierre de Toalas & ses sœurs cèdent à
l'abbé Pons un casai dans le terroir de
Vieilaigue, moyennant deux sous & trois
deniers.
A, 116 i.
CXCVL — 7 février 1164. — Bernard
Corna, avec l'assentiment de Bernard de
Toulouse, donne à l'abbé Pons une terre
sise dans le terroir de Noues.
A, ipS a.
CXCVn. — 7 février 1164. — Assalit,
sœur d'Arnaud-Raimond de Bourret, donne
à l'abbé Pons ce qu'elle avait au terroir de
Saint-Germain de Berzacj ses tenanciers,
Raimond & Bernard de Saint-Germain,
abandonnent en même temps tous leurs
droits sur la terre donnée.
A, 193 i.
CXCVin. — 7 février 1164. — Bernard
del Riu & sa sœur Ermessinde donnent à
l'abbé Pons leur part du casai de Ricol,
dans le terroir de Nones.
A, ipS a.
CXCIX, — 18 février 11 64. — Tardif de
Saint-Giri, pressé par sa pauvreté, vend à
l'abbé Pons des pièces de terre apparte-
nant à son neveu Guillera.
A, i5 i.
ce. — 22 février 1164. — Guillem-Ar-
naud donne à l'abbé Pons une pièce de
terre sise à Lalande.
A, iS i
CCL — 25 février 1164. — Fines & son
mari Arnaud donnent à l'abbé Pons une
pièce de terre dans le terroir de Lalande.
A, i5 a.
CCIL — 26 février 1164. — Grune,
femme de Bernard de Bairavila, donne à
l'abbé Pons tout ce qu'elle possédait dans
le terroir de Vieilaigue.
A, \\6 b.
CCIIL — 26 février 1 164. — Arnaud del
Rîu donne à l'abbé Pons ses droits sur le
casai de Ricol, au terroir de Nones.
A, 194 a.
CCI V. — 26 février 1 164. — Bernard del
Coninal & ses frères Pierre & Raimond
donnent à l'abbé Pons une pièce de terre,
près de celle de Tardif de Saint-Giri.
A, 17 a.
CCV. — 9 mars 1164. — Arnaud-Guil-
lem de la Motte & sa femme Alpaïs don-
nent à l'abbé Pons ce qu'ils ont au terroir
de Vieilaigue & leurs droits sur l'île don-
née par Pons de Bruguières, moyennant
dix sous de Morlas.
A, I [7 a,
CCVI. — ii63 (V. st.?). — Guillem de
Candes confirme à l'abbé Pons la posses-
sion d'une terre, sise à Saint-Germain, & .
donnée par Arnaud Gauzbert, moyennant
quatre deniers.
A, 191 è.
CCVII. — ii63 (V. st.?). — Bernard de
Saint-Giri vend à l'abbé Pons deux pièces
de terre pour six sous de Morlas.
A, 16 a.
CCVIII. — ii63 (V. st.?). — Bernard-
Gairaud vend à l'abbé Pons une pièce de
terre, à Lalande, moyennant douze de-
niers de Morlas.
A, 16 a.
CCIX. — ri63 (V. st.?). — Bernard Es-
tendud donne à l'abbé Pons une terre sise
près de celle de Bernard del Coninal.
A, 17 a.
CCX. — 14 avril 1164. — Bernard de
Binag cède à l'abbé Pons ce qu'il avait au
terroir de Vieilaigue, moyennant dix-huit
deniers de Morlas.
A, 117 i.
lySi
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
CCXI. — 23 avril 1164. — Guillem-
Pierre du Cloître donne à l'abbé Pons sa
part des dîmes des labours de l'abbaye dans
la terre de Gaugi.
Lat. I IS08, 14a a.
CCXII. — 23 avril 1164. — Ot Hélie
donne à l'abbé Pons ses prés & sa terre de
Banols; cette donation est approuvée par
Arnaud Hélie.
A, 117 4.
CCXIIl. — Avril 1164. — Pierre de
Montbéqui cède à l'abbé Pons ses droits
sur la terre donnée par son frère Pons.
A, 194 i.
CCXIV. — i5 mai 1164. — Bertrand &
Guillem de Toala donnent à l'abbé Pons
ce qu'ils tenaient de Géraud Benoît dans la
paroisse de Vieilaigue,
A, 118 a.
CCXV. — 23 mai 1164. — Bernard Bai-
rau donne à l'abbé Pons sa part de la terre
de Mazères sous diverses conditions.
A, 1 18 a.
CCXVI. — 5 juin 1164. — Aribert de
Dieupentale donne à l'abbé Pons tous ses
droits sur l'honneur de Folio Aribert.
A, âo a.
CCXVII. — 24 juin 1164. — Domerque
Arufat de Bersac & ses frères & sœurs cè-
dent à l'abbé Pons la terre qu'ils avaient
dans le terroir de Saint-Germain, au delà
du Lambon, moyennant une ànesse,
A, 194 a.
CCXVIII. — Juin 1164. — Bertrand de
Saint-Germain donne à l'abbé Pons ce qu'il
avait au terroir de ce nom.
A, 194 i,
CCXIX. — Juin 1164. — Raimond-Ber-
nard de Gandalou cède à l'abbé Pons ce
qu'il avait aux terroirs de Bosavila & de
Vieilaigue, moyennant quarante sous de
Morlas.
A, n8 i.
1782
CCXX. — Juin 1164. — Raimond Ho-
mel donne à l'abbé Pons un casai, appelé
Surda ValUs , & une pièce de terre à La-
lande. — Cette donation est approuvée
par diverses autres personnes.
A, 18 A.
CCXXL — Juin 1164. — Bernard Gaî-
raud, sa femme & son fils cèdent à l'abbé
Pons une pièce de terre dans le territoire
de Lalande.
A, 19 a.
CCXXIL — Juin 1164. — Bernarde &
son mari Sanche de Panperdut & leur fils
Raimond Urset donnent à Pons, abbé, une
pièce de terre à Frigida Fabrica.
A, 19 h.
CCXXIIL — Juillet 1164. — Arnaud-
Raimond de Bourret abandonne à l'abbé
Pons toutes ses prétentions sur la terre &
le bois de Montecapreh & de Tirafort,
donnés à l'abbaye par Raimond Guitard,
moyennant dix sous de Morlas.
A, 21 a.
CCXXIV.— Juillet 1164. — Géraud-Be-
noît réclame au cellérier de Grandselve
les dîmes de la grange de Vieilaigue, qu'il
avait précédemment données à l'abbaye-
cette demande, soumise à des arbitres, est
repoussée.
A, 123 a.
CCXXV. — I" août 1164. — Bernard-
Guillem de Montaigu & Garsias Anier de
Cassen donnent à l'abbé Pons leurs droits
sur l'honneur de Poissas, moyennant vingt
sous de Morlas.
Lat. 1 1008, 164 a.
CCXXVI. — II août 1164. — Bertrand
de Toala donne à l'abbé Pons ce qu'il avait
au terroir de Vieilaigue, moyennant six
sous de Morlas.
A, I 19 a.
CCXXVH. — II août 1164. — Vidal
d'Espavers & sa femme Garsinde cèdent à
l'abbé Pons ce qu'ils avaient au terroir de
1783
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1784
Vieilaîgue, moyennant cinq sous de Mor- partie des dîmes de Sainte-Marie de Las-
las, sela.
A, 120 3. A, 2 1 a.
CCXXVin. — 12 août 1164. — Géraiid-
Benoît & sa femme Sardinia donnent à
Pons, abbé, une terre proche l'église de
Vieilaigue, tenue d'eux par Pierre de Vieil-
aigue, & divers prés situés au même lieu,
le tout moyennant le don d'une ânesse.
A, 1 19 A.
CCXXIX.— iSaoût 1164. — Jean Balar-
gus de Toalas donne à Pons, abbé, son
casai de Toalas, moyennant dix sous de
Morlas.
A, 120 a.
CCXXX. — Août 1164. — Gauzbert de
Agra & ses frères donnent à l'abbé Pons
leur huitième partie des dîmes de Lassela.
A, 22 a.
CCXXXI. — Août 1164. — Raimond V,
comte de Toulouse, confirme à Grandselve
& à l'abbé Pons la possession de la culture
donnée par son père, & celle d'une autre
culture que lui-même a donnée.
A, 19 ij H, V, c. 1291.
CCXXXII. — 8 septembre 11 64. — Pè-
lerin de Conques donne à l'abbé Pons tous
ses droits sur les terres du terroir de No-
nes, données par sa mère Raimonde.
A, iç5 a.
CCXXXIII. — Septembre 1164. — Ber-
trand de Toala & son frère Guillem don-
nent à l'abbé Pons leur part des dîmes de
Vieilaigue.
A, 122 i.
CCXXXIV. — Octobre 1 164. — Pierre de
Bessens & sa sœur Blancagent donnent à
l'abbé Pons toutes leurs possessions au
dîmaire de Saint-Sernin de Vieilaigue,
moyennant quatorze sous de Morlas.
A, 121 a.
CCXXXV. — 8 décembre 11 64. — Jour-
dain Je Agra cède à l'abbé Pons la huitième
CCXXXVI. — 9 décembre 1164. — Guil-
lem-Pierre de Siguivila donne à l'abbc Pons
ce qu'il avait au terroir de Banols, & le
droit de passage sur sa terre de Pavila,
pour les moines, leurs bestiaux & leurs
charrois, moyennant quatorze sous de
Morlas.
A, 122 a. *
CCXXXVII. — 9 décembre 1164. — Ar-
naud Barrils donne à l'abbé Pons ses droits
sur l'honneur de Foissa,
Lat. I looS, 148 a.
CCXXXVIII. — 12 décembre 1164. —
Arnaud de Saint-Seurin donne à l'abbé
Pons ce qu'il avait des honneurs de Bosa-
vila & de Foissa & dans le dîmaire de
Saint-Seurin.
Lat. 1 1008, i52.
CCXXXIX. — 3i décembre 1164. —
Florence & Bernard de Brsr^, son fils,
cèdent à l'abbé Pons leurs possessions
dans le terroir de Banols & dans la terre
de Mazères, moyennant cinq sous de Mor-
las.
A, 123 b.
CCXL. — Décembre 1 164. — Adémar de
Bruniquel & son frère Arnaud donnent à
Pons, abbé, leur culture vicomtale de
Omerville & tout ce qu'ils avaient au ter-
roir de Banols.
A, 123 h.
CCXLL — Décembre 1164. — Bernard
Aner de Belvezer donne à l'abbé Pons sa
part des dîmes de Gaugi, moyennant cinq
sous de Morlas.
Lat. 1 1 od8, 147 a.
CCXLII. — Décembre 1164. — Raimond
de Saint-Germain donne à l'abbé Pons ses
domaines du ruisseau de Lambon à Grand-
selve.
A, 197 a.
i/s;
CCXLIII. — Décembre 1164. — Ber-
narde, femme de Gnlabrua de Asseîano,
cède à l'abbé Pons tous ses droits de pré-
teur sur l'honusur donné par son mari au
monastère.
A, 2ï i.
CCXLIV. — Décembre 1 164. —Bertrand
Homel & sa femme Ermengarde donnent
à l'abbé Pons leur part de la terre de Ty-
gaherium,
A, 20 a.
CCXLV. — Décembre 1164. — Bertrand
de Saint-Nauphary donne à l'abbé Pons sa
part de la terre de Tygalterius.
A, 20 a.
CCXLVI. — 4 janvier ii65. — Aîmeri
de Bretas donne à l'abbé Pons ce qu'il avait
au terroir de Tirafort.
A, ï3 a.
CCXLVII. — 7 janvier ii65. — Bernard
Bairau donne à l'abbé Pons une pièce de
terre au terroir de Vieilaigue.
A, 123 a.
CCXLVIII. — 7 janvier ii65, — Ermen-
garde, fille de Guillem-Peire d'Esgua,
donne à l'abbé Pons sa part des dîmes de
Nones.
A, 197 a.
CCXLIX, — 3i janvier ii65. — Terre-
nus Restoila donne à l'abbé Pons ce qu'il
avait au terroir de Banols, moyennant deux
sous de Morlas.
A, 122 a.
CCL, — 9 février ii65. — Guillem
Unaud de Malsamunt, sa femme Marie &
son beau-frère Pons de Bruguières cèdent
à l'abbé Pons leur part de l'île del Peiros,
près de Banols, moyennant quinze sous de
Morlas.
A, I 22 b.
CCLI. — 9 février ii65. — Sibille de
Albarils donne à l'abbé Pons ce qu'elle
avait dans les honneurs de Bosavila & de
INVENTAIRES ET CATALOGUES. 1786
Foissa & dans le dîmaire de Sainf-Seurin,
moyennant dix sous de Morlas.
Lat. I ico3, 146 a.
CCLII. — 9 février 1 165. — Adémar do
la Mote donne à l'abbé Pons ce qu'il avait
dans divers lieux sur les bords de la Save.
Lat. I 1008, 146 a.
CCLIII. — 6 mars ii65. — Bernard de
Montech, curé, & son frère Raimond-
Guillem cèdent à l'abbé Pons leurs droits
sur l'honneur de Campdoi^oUn & sur la
terre de Lalande, moyennant trois sous de
Morlas.
A, 21 è.
CCLIV. — 3o mars ii65. — Brunissende
Se son mari Ug de Rogonag cèdent à l'abbé
Pons leur honneur de la paroisse de Las~
sela, moyennant treize sous de Morlas &
quatre setiers de froment.
A, 23 a.
CCLV. — 1164 (v. st.?). — Ermengarde,
sœur d'Arnaud de Montech, ses filles &
ses gendres cèdent à l'abbé Pons ce qu'ils
avaient dans la paroisse de Asseîano & dans
la terre de Bosca^a, moyennant dix sous de
Morlas.
A, 20 h.
CCLVI. — Avril ii65. — Arnaud de
Saint-Cézert & sa famille donnent à l'abbé
Pons ce qu'ils avaient dans l'île de Banols
& dans les terroirs de Vieilaigue & de
Toalas, moyennant le don d'une jument.
A, 124 h.
CCLVII. — Avril ii65. — Hugues, abbé
de Saint-Sernin, inféode à Vidal de Saint-
Georges la terre de Llran, moyennant la
tâche & la dîme, & divers droits sur les
ventes & engagements.
A, 166 a.
CCLVIII. — Mai ii65. — Estève de la
Barta & son fils Guillem-Arnaud cèdent à
l'abbé Pons une pièce de terre, sise à La-
lande, moyennant six deniers de Morlas &
trois quarterées de froment.
A, 2j b.
1787
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1788
CCLIX. — 3 juin ii63. — Guillemette de
Vieilaigue, fille de Géraiid de Vieilaigue,
donne à l'abbé Pons sa part du casai de
Vieilaigue, moyennant quinze sous de
Morlas & une couverture valant deux sous.
A, 124 a.
CCLX. — 6 juin ii65. — Jean Tuers
donne à l'abbé Pons ses droits sur la terre
donnée par son frère Arnaud de Saiat-
Cézert.
A, 126 é.
CCLXÏ. — 24 juin ii65. — Jourdain
Bonnevigne, partant pour la Terre-Sainte,
donne à Pons, abbé, vingt & une sétérées
de terre dans les dîmaires de Lassela & de
Montech, moyennant vingt sous de Morlas
& l'association spirituelle.
A, 16 h.
CCLXII. — Raimonde Ameilenca de
Bretes donne à l'abbé Pons sa part du bois
de Galcanta, avec le droit d'y prendre an-
nuellement quatre chênes, & les droits de
dépaissance & d'usage.
A, 20 i.
CCLXIII. — Juin ii65. — Raimond, fils
de Brun de Pantainag, donne à Grandselve
sa part de l'honneur qu'il avait en commun
avec Bernard-Charles.
A, 24 h.
CCLXIV. — Juin ii65.— Guillemette &
son mari Raimond Amels de Saint-Audard
donnent à l'abbé Pons leurs droits sur le
terroir de Tygalterio,
A, 24 h.
CCLXVII. — Août Ii65. — Guillem de
Toalas cède à l'abbé Pons tous ses droits
sur la terre de Vieilaigue, donnée par son
frère Bertrand de Toalas, avec le droit de
dépaissance pour les troupeaux dans toute
sa terre, le tout moyennant un cheval.
A, 1 2.5 a.
CCLXVIII. — II novembre ii65. —
Gautier de Canzas confirme la donation
de son frère Raimond Garsias à l'abbé
Pons.
A, 1 26 a.
CCLXIX. — 14 novembre ii65. — Ber-
nard Perer donne à l'abbé Pons une pièce
de terre sise à Galtoirenc, dans le terroir
de Lalande.
A, 25 a.
CCLXX. — 3 janvier 1166. — Galabrun
de Lassela donne à l'abbé Pons tous ses
biens & honneurs.
A, 5o a.
CCLXXI. — Janvier 1166. — Pons-Ber-
nard de Finhan & sa sœur Garsinde don-
nent à l'abbé Pons une pièce de terre à
Lalande & un casai à Lassela, moyennant
quatre sous de Morlas.
A, 92 h.
CCLXXII. — Janvier 1166. — Guillem,
fils de Terrenus, sa fille Raimonde & son
gendre Raimond donnent à l'abbé Pons
deux pièces de terre, près de la route ou
l'Estrade (stratarn) , moyennant trois sous
de Morlas & trois quarterées de froment.
A, 16 a.
CCLXV. — Juillet ii65. — Bertrand de
Saint-Nauphary cède à l'abbé Pons sa part
des dîmes de Montech, moyennant dix sous
de Morlas.
A, 24 è.
CCLXVI. — 27 août ii63. — Raimond
Garsias de Canzas cède à l'abbé Pons tous
ses droits sur la terre & sur les prés don-
nés par Ot Hélie de Cavaldos, à Banols,
moyennant dix sous de Morlas.
A, 125 i.
CCLXXIII. — 3 février 1166. — Louvnt
de Verdun & sa famille donnent à l'abbé
Pons les droits sur les bords & sur les
eaux de la Garonne, que leur ont engagés
Bernard de Astafort & Arnaud de Mon-
taigu, moyennant dix sous de Toulouse, &
exempte les gens de l'abbaye de tout droit
au barrage.
D, 76, {" 355.
CCLXXIV. — 17 février 1166. — Ber-
narde de MotervUa & son fils Pierre de
1789
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
Montaigu, donnent à l'abbé Pons leurs
droits sur le territoire de Poissa, moyen-
nant cinq sous de Morlas.
Lat. 1 1008, 1 55 a.
CCLXXV. — 8 mars 1166. — Raimond
del Verdier donne à l'abbé Pons sa part de
la terre qu'il tenait dUnaud de la Volta
dans le terroir de Vieilaigue.
A, I 24 h.
CCLXXVI. — 18 mars 1166. — Eudes
d'Escuters donne à l'abbé Pons ses droits
sur l'honneur de Bosavila,
Lat. 1 1008, i58 h.
CCLXXVII.— ii65 (v. st.?) Échange
entre Robert, abbé de Moissac, & Pons,
abbé de Grandselve, par lequel le premier
cède à celui-ci différentes terres à Lass^la,
& en reçoit diverses possessions àArJailo]
Galabrun de Lassela cède à Robert tous ses
droits sur les' terres cédées.
A, 23 i.
CCLXXVIII. — 1 165 (V. st.?). — Ermen-
garde&son mari Raimond-Bernard cèdent
à l'abbé Pons une pièce de terre, sise à
Lalande, moyennant six sous de Morlas &
une émine de froment,
A, 25 a.
CCLXXIX. — ii65 (V. st.?). — Guille-
mette & son mari Raimond Torta cèdent à
l'abbé Pons une pièce de terre, à Lalande,
moyennant douze deniers de Morlas & un
setier de froment.
A, 25 i.
CCLXXX. — ii65 (V. st.?). — Géraud de
Agra, Bernard-Gauzbert & Pierre-Aribert
donnent à l'abbé Pons leurs droits sur la
terre & le bois de Tirafon & de Monteca-
prello.
A, 2Û a.
CCLXXXl 28 juin 1166. — Aldiard
Garsione & ses fils confirment à l'abb
Pons la donation du bois de Galcanta, fait
par Raimonde Amelenca.
A, 29 a.
1790
CCLXXXII.— 28 juin 1166. — Ug-Arnald
de Fromeissart & sa femme Blanche con-
firment à l'abbé Pons la donation faite par
Raimonde Amelenca du bois de Galcanta.
A, 28 a.
CCLXXXIII. — Juin 1166 Vidal Ar-
naud & son frère Raimond quittent à
Pierre Vidal & à sa postérité la terre de
Lîran, avec l'assentiment de Hugues, abbé
de Saint-Sernin.
A, i65 a.
CLXXXIV. — 6 juillet 1166. — Aimeri
deMerdans donne à l'abbé Pons une sété-
rée de ferre à Volox.
A, 27 h.
CCLXXXV. — 6 juillet 1 166.— Arnaude,
sœur d'Ug de Rogonag, & son fils Jean
donnent à l'abbé Pons leur moitié du bois
de La Claira.
A, 27 i.
. CCLXXXVI. — 7 juillet 1166. —
Echange entre Raimond & Arnaud Gui-
tard & l'abbé Pons; ce dernier leur donne
deux pièces de terre, sises à Volvena, &
plusieurs casais, & en reçoit une terre à
Frigida Fabrica.
A, 27 a.
CCLXXXVII. -^ 25 juillet ij66. — Ber-
trand de Toala donne à l'abbé Pons ce qu'il
avait dans l'île de Vieilaigue.
A, 128 a.
CCLXXXVII!. — Juillet 1 166 Bernard
de Combes donne à l'abbé Pons une terre
près l'Albespin.
A, 29 a.
CCLXXXIX,— i5août 1 166. — Échange
entre Garin, abbé de Sarlat, & Pons, abbé
de Grandselve; le premier cède à celui-ci
les possessions de son église au terroir de
Saint-Germain, à la Goutte de Borssada &
dans l'honneur de Berzac, moyennant cin-
quante sous de Morlas; Pons lui cède de
son côté les droits de Grandselve sur
l'honneur de Ricolmont.
A, 195 a.
179'
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
[79:
CCXC. — 29 août 1166. — Bertrand Je
Toalas donne à l'abbé Pons tous ses droits
sur le casai tenu de lui par Pierre de
Vieilaigue dans le terroir de ce nom.
A, 127 a,
CCXCI. — 2 septembre 1166. — Sas-
neus, femme de feu Cenabrun de Canzas,
& son frère Jourdain de Caraman donnent
à l'abbé Pons des prés & des terres, dans
le terroir de Saint-Laurent, avec le droit
d'exploiter le bois de Botanella, le tout
moyennant vingt sous de Morlas.
A, 27 o.
CCXC II. — 10 octobre 1166. — Terre-
nus & ses frères Bernard & Guillem don-
nent à l'abbé Pons leur part de la terre
de Ma^eriae.
A, 127 b.
CCXCIII. — II octobre 1166. — Guil-
lem Ug & ses frères donnent à l'abbé Pons
leur tiers des terres de Lescoboler & d'Al-
sone.
A, 1 27 a.
CCXCIV.— II octobre 1166. —Bernard
Lobeira confirme à l'abbé Pons les dona-
tions de Bertrand de Toala, moyennant
trois sous de Morlas.
A, 126 i.
CCXCV. — 18 octobre 1166. — Pons de
Bruguières donne à l'abbé Pons sa terre
del Mortared, au terroir de Vieilaigue,
moyennant quatre sous de Morlas. — Su-
zanne del Verdier approuve cette dona-
tion,
A, iï3 a.
CCXCVI. — Décembre 1166. — Rai-
inond de Saint- Caprais donne à l'abbé
Pons ses droits sur les dîmes des labours
faits par l'abbaye dans le dîmaire de Saint-
Laurent.
A, ï8 a.
CCXCVII. — Janvier 1167. — Arnaud-
Raimond de Bourret donne à Grandselve
une terre, près du çasal de Saiiit-Giri,
A, 28 b,
CCXCVIII. — 3 février 1167. — Unaud
de La Volta confirme à Grandselve les do-
nations de son gendre Arnaud-Guillem de
la Mote & de sa fille Alpa'is.
A, 128 b.
CCXCIX. — 3 février 1167. — Guillem
de Toala donne à Grandselve ce qu'il avait
dans l'île de Vieilaigue, sa culture de To-
ronno & douze deniers qu'on lui devait.
A, 128 b.
CCC. — 4 mars 116';'. — Raimond-Mar-
tin confirme l'échange fait par l'abbé Pons
avec Robert, abbé de Moissac, sous pro-
messe d'une tunique.
A, 28 b.
ceci. — 7 mars 1167. — Estève de la
Barla & son fils donnent à Grandselve
leurs droits sur le casai cédé à l'abbaye par
Arnaud-Raimond de Bourret.
A, 28 b.
CCCII. — 17 mars 1167. — Adémar, vi-
comte de Bruniquel, donne à Grandselve
le droit de pâture dans tous ses domaines,
& l'exempte de tous mauvais usages.
0,76,^313.
CCCIII. — 28 mars 1167. — Pierre de
Montbéqui confirme à l'abbé Pons la do-
nation de son frère Pons, & lui donne le
droit de pâture dans ses domaines, moyen-
nant six sous de Morlas.
A, 197 a.
CCCIV. — 3i mars 1167. — Guillem-
Unaud de Malsamunt cède à Grandselve sa
part de la terre de Martored, dans la pa-
roisse de Vieilaigue, moyennant cinq sous
de Morlas.
A, \2J h.
CCCV. — Mars 1167. — Aladaïz & ses
fils Unaud de Pouïsdad & Guillem Ot don-
nent à Grandselve le droit d'exploitation
dans leur part du bois de Galcanta, avec
usage du bois mort & vif, droit d'y fabri-
quer le charbon, d'y couper trois chênes
chaque année & d'y conduire les porcs à
la glandée.
A, 29 b.
179-5
CCCVI. — i5 mai 1167. — Pierre Favre
de Thil & sa sœur Guillemette donnent à
Grandselve leurs droits sur l'honneur de
Danois.
A, I 29 b.
CCCVII. — i5 mai 1167. — Sibilie &
son frère Arnaud -Guillem confirment à
Grandselve la donation d'Arnaud-Guillem
de la Mote & de ses frères.
A, 129 b.
CCCVIII.— 25août 1167.— UgdeRo-
gonac cède à l'abbé Pons ses droits sur la
terre & le bois de la Claira, moyennant
cinq sous de Morlas.
A, 3o a.
CCCIX. — 24 septembre 1167. — Gé-
raiide, femme de Pons-Roger, donne à
l'abbé Pons ce qu'elle avait à titre d'alleu
dans les terres de Volven & de Terrafon,
A, 3o 6.
CCCX. — 24 septembre 1167. — Ber-
nard de Cortinal donne à l'abbé Pons ses
possessions dans le terroir de Lalande.
A, 3i a.
CCCXI. — 24 septembre 1167. — San-
che de Montcabrel cède à l'abbé Pons ses
droits sur la terre de Lalande, moyennant
deux sous de Morlas.
A, 3 1 <i.
CCCXII. — i3 octobre 1167. — Ber-
narde, femme de Sanche de Panperdud, &
son fils Raimond Orset, donnent à l'abbé
Pons tous leurs droits sur les vignobles de
Frigida Fabrice,
A, 35 i.
CCCXIII. — 28 octobre 1167. — Marie,
sœur de Jean Balargus, confirme en fa-
veur de l'abbé Pons la donation faite par
son frère d'une terre dans le terroir de
Vieilaiguc.
A, 129 a.
CCCXIV. — 28 octobre 1 167. — Ermen-
gardc, fille d'Esquivat, cède à l'abbé Pons
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
'794
ses droits sur le terroir de Vieilaiguc,
moyennant trois sous de Morlas.
A, 1 29 a,
CCCXV. — 3o octobre 1167. — Pierre-
Jourdain de Saint-Laurent, son fils Arnaud
& autres personnes cèdent à l'abbé Pons
leurs terres de la paroisse de Saint-Lau-
rent, moyennant huit sous de Morlas. —
Pons-Bernard de Saint-Giri confirme cette
donation.
A, 3 1 4 & 32 a.
CCCXVI. — 3o octobre 1167. — Ber-
narde, fille de Bernard Gairaud, cède à
l'abbé Pons la terre de las Clotas, moyen-
nant trois sous de Morlas.
A, 32 a.
CCCXVII. — 2 novembre 1167. — Rai-
mond Guitard & sa femme Ponce cèdent à
l'abbé Pons tous leurs droits sur les terres
par lui échangées avec l'abbé de Moissac.
A, 32 a.
CCCXVIII. — 28 novembre 1 167. — Ar-
naud de Gironne & sa femme Fines don-
nent à l'abbé Pons leurs possessions au
terroir de Berzac, moyennant cinquante
sous de Morlas.
A, 198 a.
CCCXIX. — 3i janvier 1168. — Géraude,
veuve de Pons-Roger, donne à l'abbé Pons
ses droits sur la terre de Cofruer, & deux
alleus proche Saudrune.
A, 3i a.
CCCXX. — I" février 1168. — Bertrand
de Finhan & sa femme Raimonde cèdent à
l'abbé Pons leurs droits sur les terres don-
nées par Bernard & Hugues Fisses, moyen-
nant deux sous de Morlas.
A, 3o a.
CCCXXI. — 3 février 1168. — Guille-
mette de Saint- Laurent approuve la do-
nation faite à l'abbé Pons par son marj
Pierre -Jourdain de différentes terres, à
Saint-Laurent.
A, 29 à.
VIII.
1795
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1796
CCCXXII. — 12 février 1168. — Porto
Je Fau^eîa & son frère Ug cèdent à l'abbé
Pons leurs possessions au terroir de Ber-
zac, moyennant trente sous de Morlas.
A, 197 i.
CCCXXIII. — 9 mars 1168. — Austris
donne à l'abbé Pons tous ses droits sur les
terres échangées entre lui & Robert, abbé
de Moissac.
A, 3o i.
CCCXXIV. — 10 mars 1 168- — Raimond
Ot & son fils Martin cèdent à l'abbé Pons
ce qu'ils avaient au terroir de Berzac,
moyennant cinq sous de Morlas.
A, 197 A.
CCCXXV. — 26 mars 1168, — Pons-Ber-
nard donne à l'abbé Pons la Nausa, près
la terre de Cofruer,
A, 32 i.
CCCXXVI. — 29 avril 1168. — Estève
de Caumont donne à l'abbé Pons ses pos-
sessions au terroir de Berzac.
A, 199 a.
CCCXXVII. — 9 mai 1168. — Bernard
Corna cède à l'abbé Pons une pièce de
terre, sise au terroir de Nones, moyennant
douze deniers de Morlas.
A, 199 a.
CCCXXVIII. — II mai 1168.— Géraude
de Saint-Germain & son mari Pierre don-
nent à l'abbé Pons leurs possessions au
terroir de Saint-Germain,
A, 199 i.
CCCXIX. — II mai 1168. — Engilbert
& sa femme Ameldz cèdent à l'abbé Pons
leur part de l'honneur qu'ils possèdent en
commun avec Bernard Gairaud de Lalande
à Montech, moyennant dix-huit deniers.
A, 34 a.
CCCXXX. — 16 mai 1168. — Bernard
Anier de Belvezer donne à l'abbé Pons tout
ce qu'il possédait de la Save au ruisseau de
Merdanz, dans la paroisse de Saint-Seurin.
Lut. 1 ioo3, 168 a.
CCCXXXl. — 18 mai 1168.— Aribert
de Dieupentale confirme à l'abbé Pons la
donation d'une partie du bois de Galcania,
faite par les hommes de Bretes.
A, 33 i.
CCCXXXII. — 10 juin 1168. — Rai-
mond & Arnaud Guitard donnent à l'abbé
Pons leur terre de Perer-Arnald.
A, 32 A.
CCCXXXIII, — Août 1168. — Querelle
entre Grandselve & 1 abbaye de La Ca-
pelle, terminée par l'intervention d'Hu-
gues, abbé de Saint-Sernin ; les territoires
en litige étaient Vieilaigue, qui reste à
Grandselve, Lavolta, dont les pâturages
sont déclarés communs entre les deux mo-
nastères & Mairas, qui est restitué à La
Capelle.
A, lîp i.
CCCXXXIV. — 20 août 1168. — Sibilie,
femme de Garsion de Cantalouh, donne à
l'abbé Pons tous les droits qu'elle avait,
pour cause d'épousailles, sur les biens
donnés par sa cousine Géraude.
A, 34 b.
CCCXXXV. — 20 août 1168. — Ug de
Rogonac, sa femme & son fils donnent à
l'abbé Pons tous leurs droits sur les terre
& bois de la Claîra, moyennant deux se-
tiers de froment.
A, 34 b.
CÇCXXXVI. — 22 août 1168. — Rai-
mond-Aton de Montfolcaud cède à l'abbé
Pons une pièce de terre dans le dîmaire de
Lassela, à Volve, moyennant quatre sous
de Morlas & deux setiers de froment.
A, 35 a.
_ CCCXXXVII, — 23 août 1168. —
Echange entre Pons-Bernard de Finhan &
Pons, abbé de Grandselve; le monastère
acquiert, moyennant une terre à Volve,
une terre que Pons-Bernard possédait en
commun avec les hommes de Montfolcaud,
& une autre dite de Cofruer, sise à Terra-
fort.
A, 33 a.
1797
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
CCCXXXVIII. — 23 août 1168. — Dona-
dieu de Saint-Laurent & sa femme Giiille-
mette donnent à l'abbé Pons un pré qu'ils
possédaient dans le terroir de Saint-Lau-
rent donné par Sasneus.
A, 33 h.
CCCXXXIX. — 24 août 1168. — Arbert
& Bertrand, fils d'Arbert de Finhan, con-
firment à Pons, abbé, la donation par leur
mère Assalit d'une partie du terroir de
Berzac.
A, 199 h.
CCCXL. — 6 septembre 1168. — Rai-
mond V, comte de Toulouse, confirme à
Grandselve la possession de toutes les
terres acquises par l'abbé Pons.
Annales Cistercienses, t. 2, p. 475. (Bréqiiigny,
Toile des diplàmes, t. 3, p. 397.)
CCCXLI. — 6 novembre 1168. — Rai-
mond, comte de Toulouse, confirme à
Grandselve la jouissance de toutes ses pos-
sessions présentes & à venir & piend l'ab-
baye sous sa protection.
Cette charte fut confirmée en 1197 par
Raimond, comte de Toulouse, fils de la
reine Constance.
D, 76, {" 383.
CCCXLII.— 23 novembre 1168.— Pons
de Vivers & Raimond de Sauners cèdent à
l'abbé Pons leur honneur de Berzac & lui
accordent le droit de pâture dans leurs do-
maines, moyennant quarante-cinq sous de
Morlas & un cheval de selle.
A, 198 A.
CCCXLIII. — Décembre 1168. — Guil-
lem-Bernard de Lo'^aldvila, sa femme Esté-
phanie & leurs enfants cèdent à l'abbé
Pons leurs droits sur la terre & le bois de
la Claire, moyennant cinq sous de Morlas.
A, 34 a.
CCCXLIV. — 26 mars 1169. — Raimond,
frère Je Porrade, cède à l'abbé Pons ses
droits sur l'honneur donné par Estac(ue à
Arnaud-Gauzbert, moyennant treize nummi.
A, 199 a.
1798
CCCXLV. — 26 mars ii6g. — Domer-
gue de Refont! donne à l'abbé Pons ses
droits sur la terre de Gaudard.
A, 201 a.
CCCXLVI. — 26 mars 1169. — Ug de
Ilogonag & sa famille donnent à l'abbé
Pons tous leurs droits sur la terre delPerer,
A, 34 h.
CCCXLVII. — 26 mars 1169. — Aimeri
de Roquefort cède à l'abbé Pons tous ses
droits sur les choses données à l'abbaye
par Bertrand de Tudèle.
D, 76, r" 38o.
CCCXLVIII. — 8 mai 1169. — Guillem-
Pierre de Agra donne à l'abbé Pons sa part
des bois Se terre de Terrafort & de M.ons-
caprel, & lui accorde le droit de pâture
dans ses domaines, le tout moyennant dix
sous de Melgueil.
A, 36 a.
CCCXLIX. — 20 août 1169. — Raimond
Pesquidz & sa femme Raimonde donnent à
l'abbé Pons leur vigne de la Gravela, en-
gagée pour cinq sous de Cahors.
A, 35 i.
CCCL. — 26 août 1169. — Raimond
Homel donne à l'abbé Pons ses dîmes du
dîmaire de Saint-Sulpice de Montech, sauf
la dîme du vin.
A, 37 a.
CCCLI. — 29 août 1169. — Bertrand
de Saint-Nauphary donne à l'abbé Pons
un casai à Lassela.
A, 36 A.
CCCLIl. — I" septembre 1169. — Guil-
lem-Raimond & son frère Bertrand don-
nent à l'abbé Pons leur part de la terre de
PraJelas,
A, 36 a.
CCCLIII. — 3o octobre 1169. — Ber-
nard de Combes lègue tous ses honneurs
à son fils Bernard, & le met sous la pro-
tection de Grandselve: si cet enfant meurt
1799
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i8co
sans postérité légitime, l'abbaye sera son
héritière.
A, 36 a.
CCCLIV. — 12 novembre 1169. — Ber-
trand de Toalas abandonne à Raimond del
Verdîerwn cens de douze deniers de Morlas,
qu'il percevait sur l'église de Vieilaigue,
cens que Raimond rétrocède à l'abbé Pc.is.
A, i3i (t.
CCCLV. — Décembre ii6g. — Bernard
Je Toalas, fils de Géraud-Benoît, cède à
l'abbé Pons un cens annuel de douze ni.mmi
(deniers) de Morlas que lui devait Raimond
del Ferdier.
A, i3i è.
CCCLVL — 3 janvier 1170. — Pierre-
Armand de Corbarieu & son beau- frère
Géraud d'Auterive donnent à l'abbé Pons
leurs possessions sises au terroir de Larra,
moyennant quinze sous de Morlas.
D, 77, f 3.
CCCLVIL — 18 mars 1170. — Bernard
de Combes donne à l'abbé Pons un artigale
(essart ?) situé devant la grange du monas-
tère; ses co-propriétaires approuvent sa
donation.
A, 22 a & 36 b.
CCCLVIIL — Mars 1170. — Raimond
de Cavaldos donne tous ses biens à Donat
de Caraman, au cas où lui-même n'aurait
pas d'enfant légitime.
A, 98 b.
CCCLIX. — 1 169 (V. st. ?). — Bernard de
Condom & ses frères Pierre & Pons don-
nent à l'abbé Pons leur part des dîmes &
du terroir de Vieilaigue, moyennant une
rente viagère de deux quartons de blé à la
Toussaint; leur sœur Guillemette ap-
prouve cette donation.
A, 1 3o b.
CCCLXL — 4 mai 1170. — Vidal de
Lambon donne à l'ahbé Pons ce qu'il pos-
sédait des dîmes de Nones, par droit de
sirventage, moyennant un setier de blé
chaque année.
A, 200 a.
CCCLXn. — 5 mai 11 70. — Aimeri de
Roquefort concède à l'abbé Pons le droit
d'usage dans ses bois ik de pâture pour ses
animaux, moyennant quinze sous de Mor-
las.
A, 37 b.
CCCLXin. — Mai 1170. — Échange
entre l'abbé Pons & Terrenus Mairan, par
lequel ce dernier reçoit une partie de la
terre de la Bocac^a, & cède à l'abbé Pons
huit sétérées de terre, sises à Volve.
A, 3/ a.
CCCLXIV. — 17 août 1170. — Conrad &
sa femme Bernarde donnent à l'abbé Pons
une partie d'une pièce de terre, voisine de
celle d'Aldiarde Sabatière.
A, 38 c.
CCCLXV. — Août II 70. — Bernard '
Bairau donne à l'abbé Pons ce qu'il avait
au terroir de Vieilaigue.
A, 1 32 a,
CCCLXVL — 29 décembre 1170. — Ro-
ger, vicomte de Béziers, pour le repos de
l'àme de son père Raimond -Trencavel ,
affranchit de tous péages & leudes dans
ses domaines l'abbé Pons & la maison de
Grandselve.
D, 77. f° ^9-
CCCLXVIL — 18 janvier 1171. — Rai-
mond Sarrazin & son frère Pierre-Guillem
confirment les donations du prêtre Terre-
nus 8: de Guillcm-Raimond Esqualdatus à
l'abbé Pons dans le dîmaire de Lassela.
A, 37 h.
CCCLX. — Avril 1170. — Arnaud de CCCLXVIIL — 19 janvier 1171. — Ar-
Saint-Paul & sa famille donnent à l'abbé naud Gauzbert, fils d'Arbert de Finhan^
Pons leur honneur entre le vallum de l'Es- donne à son frère Arbert & à ses neveux
pinalb & le ruisseau de Mauris. tout l'honneur qu'il avait déjà donné à
Lat. 11008, 174 A. l'abbé Pons, sous condition d'indemniser
i8oi
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1802
celui-ci avec diverses possessions dans le
terroir de Berzac.
A, 38 a.
CCCLXIX. — 21 mars 1171. — Navarre,
femme d'Aton d'Albarels, cède à l'abbé
Pons ce qu'elle avait au terroir de Nones,
moyennant dix sous de Morlas.
A, loo h.
CCCLXX. — 20 avril 1171. — Géraud
de Margastaud cède à l'abbé Pons ses droits
sur la paroisse de Vieilaigue, moyennant
seize sous de Morlas.
A, 1 34 a.
CCCLXXI. — 4 juin 1171. — Bernard
de Toala, fils de Géraud-Benoît, donne à
l'abbé Pons ce qu'il avait à Governad ; son
père approuve cette donation faite moyen-
nant vingt-cinq sous de Morlas.
A, i35 a.
CCCLXXII. — 5 juin 1171. — Pierre
de Saint-Paul & son frère Guillem donnent
à l'abbé Pons leurs possessions entre la
Save & Margastaud, moyennant vingt sous
de Morlas.
A, 137 b.
CCCLXXIII. — i3 juin 1171. — Garsios
Fogals cède à l'abbé Pons ses droits sur
l'honneur donné par Bertrand de Toala,
moyennant un quarton de froment.
A, i35 h,
CCCLXXI V. — 3o juin 117 1. — Arnaud-
Guillem de la Mote & sa femme Alpals
donnent à l'abbé Pons ce qu'ils ont au ter-
roir de Lerm , moyennant cent sous de
Morlas.
A, i35 t.
CCCLXXV. — I" juillet 1171. — Ber-
nard de Ladorre confirme à l'abbé Pons la
donation faite par sa femme d'une terre au
terroir de Saint-Germain.
A, 200 h,
CCCLXXVI.— I" juillet 1 171.— Jour-
dain de Corbarieu & sa femme Ricarde
approuvent l'échange fait par l'abbé Pons
avec l'abbé de Moissac, S: lui abandon-
nent tous leurs droits sur la terre de Saint-
Pierre & Saint-Géraud de Lassela, comme
caution d'un prêt de vingt sous de Mor-
las.
A, 5o a.
CCCLXXVII. — 6 août 1171. — Raî-
mond-Jourdain de Corbarieu donne à l'abbé
Pons tous ses droits sur les dîmes de Saint-
Nauphary.
A, 39 b.
CCCLXXVIIL — 9 août 1171. — Guilem-
Arnaud & Sicard de la Mote donnent à
l'abbé Pons leurs possessions à Léron,
Manegoila & dans le bois de Maurevila,
moyennant soixante-dix sous de Morlas.
A, i38 b.
CCCLXXIX. — 9aoûtii7i. — Dodel'Ile
& sa femme Indie donnent à l'abbé Pons
ce qu'ils possédaient dans le terroir de
Leran & dans le bois de Setes, moyennant
vingt sous de Morlas.
A, 139 a j H, V, c. I 160.
CCCLXXX. — 9 août 1171. — Guillem
de Verdun, sa femme Isabelle & Mauriu
de Muret donnent à l'abbé Pons ce qu'ils
avaient au terroir de Lerm, moyennant
soixante sous de Morlas.
A, 137 a.
CCCLXXXI. — II août 1171. — Belis-
sens & sa femme Pétronille confirment à
l'abbé Pons la possession de l'honneur de
Lassela donné par Jourdain Bonnevigne,
moyennant vingt sous de Morlas.
A, 5o b.
CCCLXXXII. — i3 septembre 1171. —
Arbert de Finhan donne à l'abbé Pons la
terre, tenue de lui à Lassela par les Gra-
nd; donation approuvée par les feuda-
taires.
A, 38 h.
CCCLXXXIII. — 28 septembre 1171. —
Marie de Causas & ses fils donnent à l'abbé
Pons ce qu'ils avaient au terroir de Banols.
A, i32 a.
i8o3
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1804
CCCLXXXIV. — 3i octobre 1171. — Ar- CCCXCII. — 18 février 1172. — Ber-
naud de Brassols & ses fils cèdent à l'abbé nard d'Astaf'ort donne à l'abbé Pons ses
Pons leurs possessions dans la paroisse de droits sur l'honneur de Lerni & le bois
Lassela & à la Gravela, moyennant soixante de Setes, moyennant soixante sous de Mor-
sous de Morlas. las.
A, 39 b. A, i36 a.
CCCLXXXV. — 12 décembre 1171. —
Guillem Homel donne à l'abbé Pons sa
part des dîmes de Montech & de l'église
Saint-Supplice avec ses droits sur le casai
de Sourdeval,
A, Sp a.
CCCLXXXVI. — 4 janvier, vers 1172.
— Bertrand & Pèlerin, fils d'Aton de Ba-
rillac, vendent à Grandselve le droit de
passage sur leurs terres, pour le prix do
vingt & un deniers de Morlas,
A, 200 b.
CCCLXXXVIl. — 10 janvier 11 72. —
Guillem-Unaud de Malsamunt & Pons de
Bruguières donnent à l'abbé Pons leurs
droits sur les honneurs de Faiz & de Mau-
renvila, moyennant trente sous de Morlas.
A, i32 b,
CCCLXXXVIII. — II janvier 1172. —
Guillem de Sanglada donne à l'abbé Pons
sa part de l'honneur de Lerm,
A, iSp a.
CCCLXXXIX. — II janvier 1 172. — Ar-
naud de Montaigu donne à l'abbé Pons
ses droits sur l'honneur de Lerm & le
bois de Setes, moyennant trente sous de
Morlas.
A, 184 a,
CCCXC. — 9 février 1172. — Arnaud-
Pons, Pons & Guillem de Anglada cèdent
à l'abbé Pons leurs possessions dans le dî-
maire de Lerm, moyennant vingt-six sous
de Morlas,
A, 34 b.
CCCXCI. — 14 février 1172. — Arnaud
de Garag cède à l'abbé Pons ses possessions
au terroir de Vieilaigue, moyennant dix
sous de Morlas,
A, i32 b.
CCCXCI IL — 22 février 11 72. — Garsios
de Neuville cède à l'abbé Pons ses droits
sur l'honneur donné à l'abbaye par Guil-
lem-Pierre d'Aldira.
Lat. 1 1008, 179 a.
CCCXCIV. — 22 févrisr 1172. — Arnaud
d'Esblanquet & son frère Raimond cèdent
à l'abbé Pons leurs droits sur l'honneur à
lui donné par Pons de Causas.
A, i33 b.
CCCXCV. — 4 mars 1172. — Bernard
de Combes donne à l'abbé Pons ce qu'il
possédait à la Nausa del Verned.
A, 39 a.
CCCXCVI. — 24 avril 1172. — Guillem-
Pierre de Toaila & ses parents donnent h
l'abbé Pons leurs parts des casais del Cor-
tînal & de Fonte, moyennant cinq sous de
Morlas & quelques menues redevances,
A, 145 A.
CCCXCVII. — 26 avril 1172, — Géraud
Homenel donne à l'abbé Pons sa part de
l'honneur de Lerm & lui engage pour dix-
huit sous de Morlas son mallol de Goiag.
A, 141 a.
CCCXCVIII. — 29 avril 1172, — Jean
del Balud & son frère Bernard cèdent à
l'abbé Pons leurs droits sur la terre de las
Clotas, moyennant douze deniers & trois
émines de seigle.
A, 40 a.
CCCXCIX. — 29 avril 1172. — Accord
entre l'abbé Pons & Rainard-Guillem de
Montech, par lequel l'abbé abandonne ses
droits sur la moitié des biens donnés par
Raimond Homenel à Lassela & à Saint-
Supplice, moyennant la cession de tous ses
droits sur les dîmes de Saint-Supplice & de
Montech j Bertrand de Saint-Nauphary, su-
i8o:
INVENTAIRES ET CATALOGUES,
ï8o6
zerain de Raimond de Montech, approuve
cet accord.
A, 42 a.
CCCC. — 3o mai 1172. — Joiirdaia
Bonnevigne, sa sœur Belissende & sa fille
Bérengère cèdent à l'abbé Pons leurs pos-
sessions dans les terroirs de Lassela & de
Montech, moyennant quatre-vingt-dix sous
de Morlas,
A, 40 i.
CCCCl. — 7 juin 1172. — Aton du Pui,
sa femme Durance & son fils Sanche cè-
dent à l'abbé Pons leurs droits sur divers
honneurs de la paroisse de Lassela, moyen-
nant trois sous de Morlas.
A, 40 a,
CCCCn. — 22 juin 1172. — Raimond Ho-
menel & son frère Imbert cèdent à l'abbé
Pons leur part des églises de Montech & de
Saint-Supplice, moyennant quarante sous
de Morlas.
A, 41 a.
CCCCIII. — 21 juillet 1172. — Échange
entre Bertrand Homenel & l'abbé Pons, par
lequel celui-ci acquiert, moyennant trente
sous de Morlas & la moitié des dîmes don-
nées à l'abbaye par Bertrand de Saint-Nau-
phary tous les droits dudit Homenel sur
les dîmes possédées par le couvent dans
les dîmaires de Montech & de Saint-Sup-
plice.
A, 4. i.
CCCCIV 22 août 1172. — Aimeri de
Roquefort & son neveu Bertrand donnent
à l'abbé Pons le droit de pâture & d'usage
dans leurs bois; pour réparer les domma-
ges causés aux cultures par les bestiaux de
l'abbaye, on s'en rapportera au jugement
des voisins.
A, 40 6.
CCCCV. — i5 septembre 1172. — Rouge
de Montgaillard donne à l'abbé Pons le
droit de faire paître ses bestiaux sur ses
terres.
A, 23p a.
CCCCVL — 3i octobre 1172. — Guillera-
mota & son fils donnent à l'abbé Pons
quatre dénariées & une obolée de terre
proche la Nau^a de Combas.
A, 40 a.
CCCCVH. — 28 novembre 1172. — Guil-
lem-Pierre de Garag cède à l'abbé Pons ce
qu'il possédait au dîmaire de Vieilaigue,
moyennant dix sous de Morlas.
A, 141 b.
CCCCVIII. — 29 novembre 1172. —
Raimond del Verdier donne à l'abbé Pons
une partie de son casai de Coriînal, près sa
terre de Vieilaigue.
A, 141 h.
CCCCIX, — 29 novembre 1172. — Ber-
nard de Fredegvila cède à l'abbé Pons ce
qu'il avait à Lerm, moyennant deux sous
six deniers & une terre au terroir de Bosa-
vila, moyennant douze deniers de Morlas,
A, 140 a.
CCCCX. — 29 novembre 11 72. — Pierre-
Raimond de Cavaldos cède à l'abbé Pons
les nausas & les prés qu'il avait au Vernet,
& une terre proche la Garonne, moyen-
nant vingt sous de Morlas,
A, 41 h.
CCCCXI i8 mai 1173 .— Guillem de
Bclcasse & sa sœur Ponce cèdent à l'abbé
Pons une terre au terroir de Lassela,
moyennant sept sous.
A, 45 h.
CCCCXH. — 29 mai 1173. — Ug de
Toala cède à l'abbé Pons ce qu'il avait
dans le dîmaire de Vieilaigue, moyennant
quinze sous de Morlas, & ses vignes de
Fauz, moyennant dix sous.
A, 142 a.
CCCCXin. — 29 mai 1173. — Gauzbert
de Agfa donne à l'abbé Pons divers droits
d'usage sur l'île de Montfort,
A; 46 a.
CCCCXIV.— 28juin 1173 — Les moines
de Grandselve prêtent à Raimond del Ver-
i8o7
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1808
ff;er vingt sous de Morlasj s'il ne les a pas
rendus à Pâques prochaine, ils jouiront de
tous ses droits sur les dîmes de Mauravila,
A, 14,5 i.
CCCCXV. — 3i juillet 1173. — Guillem-
Pierre Je Toaila donne à l'abbé Pons ce
qu'il avait au dîmaire de Vieilaigue.
A, 143 i,
CCCCXVI. — 8 août iiyB. — Raimond
Sarrazin & son frère Pierre-Guillem don-
nent à l'abbé Pons leur terre de Albarels,
moyennant cinquante sous de Morlas.
A, 45 a.
CCCCX"VII. — 1 1 août 1 173. — Guillem-
Raimond Esqualdat de Finhan donne à
l'abbé Pons sa part de la terre d'Albarels,
trois éminées de terre à Terrafort, &c., &
renonce à toutes ses prétentions sur la
terre dite la Cros de San Gîri {ad crucem
Sancti Quirini), moyennant soixante-dix
sous de Morlas.
A, 44 b.
CCCCXVIII. — 12 août 1173. — Pierre
Gaiet, sa femme Aldiarde & leurs enfants
donnent à l'abbé Pons tous leurs droits sur
la terre à' Albarels, moyennant cinq sous
de Morlas.
A, 46 a.
CCCCXIX. — 17 août 1173. — Donat de
Caraman confirme les donations de sa
sœur Sasneus à l'abbé Pons.
A, 45 a.
CCCCXX. — 18 août 1173. — Sasneus,
veuve de Cenabrum de Gansas, donne à
l'abbé Pons ses droits sur un territoire, si-
tué proche la Garonne, près la terre de
Combas.
A, 44 a.
CCCCXXI. — Août 1173. — Hugues,
évèque de Toulouse & abbé de Saint-Ser-
iiin, exempte l'abbé Pons du payement des
dîmes & prémices de leurs labours de Las-
sela, moyennant un cens annuel de trois
sous de Toulouse.
D, 77, f" 89.
CCCCXXII. — 24 octobre 1173. — Guil-
lem Anier & sa femme Sybille donnent à
l'abbé Pons toutes leurs possessions dans
le terroir de 'Vieilaigue, sauf les dîmes
dues par les étrangers.
A, 145 a.
CCCCXXIIF. — 29 novembre 1173. —
Gausbert de Montech, sa femme Raimonde
& son frère Raimond-Hugues abandonnent
à l'abbé Pons tous leurs droits sur les dî-
mes des labours faits par le monastère dans
le territoire de Lassela, moyennant quatre
sous de Morlas, la cession de la moitié des
dîmes données à l'abbaye par Bertrand de
Saint-Nauphary, l'association spirituelle
^i la sépulture.]
A, 43 b.
CCCCXXIV. — 18 février 1174, — Ar-
naud Terrenus cède à l'abbé Pons ses droits
sur le territoire de Lassela & l'honneur
de Jourdain Bonnevigne, moyennant qua-
rante-cinq sous de Melgueil.
A, 45 b.
CCCCXXV. — 18 février 1174. — Ber-
nard de Toaila & Genorius de Caraborda
donnent à l'abbé Pons leurs possessions de-
puis le ruisseau de Jotel jusqu'au dîmaire
de la Voha,a.vec leur part de l'île de Vieil-
aigue, moyennant cent sous de Morlas.
A, 142 b.
CCCCXXVI. — 1173 (V. st.>). — Ber-
trand de Toaila confirme à l'abbé Pons, en
présence d'Hugues, évêque de Toulouse,
la possession des terres données par lui à
Grandselve & s'engage à prendre l'habit à
l'abbaye dans les trois ans.
A, 143 b.
CCCCXXVII. — 1173 (V. st.?). — Guil-
lem-Martin & sa femme Garsinde donnent
à l'abbé Pons ce qu'ils ont au delà du ruis-
seau de Jotel, & leur part d'un casai à
Vieilaigue, en échange de trois mésalées
de terre à Gaustnag.
A, 142 b,
CCCCXXVIII. — 18 avril 1174. — Ug
Esfradier & sa sœur Bernarde cèdent à
iSog
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
loIO
Grandselve une artigue près la terre de
Roquefort, moyennant douze deniers de
Morlas.
A, 47 a.
CCCCXXIX. — 23 avril 1174. — Bertrand
de Agra cède à l'abbé Gui sa part de l'île
de Montfort, moyennant quinze sous de
Morlas,
A, 47 b.
CCCCXXX. — 23 avril 1174. — Rai-
mond Bonhomme cède à l'abbaye de Grand-
selve ses droits do sirventage sur les bois
d'Aimeri de R.oquefort, moyennant trois
sous de Melgueil & l'association spiri-
tuelle.
A, 47 a.
CCCCXXXI, — 24 avril 11 74. — Gé-
raude, femme de Pons- Roger, cède à
Grandselve ses droits sur les terres de Co-
friier & de Montfolcaud, & sur le fief de
Saint-Laurent, moyennant quatre sous &
une quartière de froment.
A, 32 b.
CCCCXXXII. — 27 juin 1174. — Pierre
de l'Ile cède à Grandselve sa part de l'hon-
neur de Mauranvila, moyennant vingt sous
de Morlas.
A, 147 a j H, V, c. 1 161.
CCCCXXXIII. — 28 juin 1 174. — Séguin
de Saint-Cirq & sa femme Sasneus con-
cèdent à l'abbé Gui l'usage de leurs bois &
le droit de paisson, moyennant vingt sous
de Morlas.
A, 48 a.
CCCCXXXIV.— 28 juin 1174.-01 Vi-
vareil & son frère Vidal cèdent à l'abbé
Gui leurs possessions au terroir de Nones,
moyennant cinq sous six deniers de Morlas.
A, 201 b.
CCCCXXXV. — I" juillet 1174. — Pons
de Bruguières & sa sœur Saurine cèdent
à l'abbaye de Grandselve leurs droits sur
les terres données par Guillem-Unaud de
Malsamunt.
A, 146 i.
CCCCXXXVI. — 27 août 1174. — San-
che de la Pomarède & sa famille cèdent à
l'abbé Gui leurs droits sur l'église de Vieil-
aigue, moyennant cent sous de Morlas.
A, 146 a.
CCCCXXXVII. — 27 août 1174.— Jour-
dain de l'Ile, sa femme Esquaroie & son
fils Jourdain donnent à l'abbé Gui leurs
droits sur le casai du Mont de Toaila,nvec
le droit de paisson & d'usage dans leurs bois.
A, 147 b.
CCCCXXXVIII, — Août 1174. — Ber-
nard de Saint-Seurin donne à l'abbé Gui
tout ce qu'il possédait par droit hérédi-
taire dans du dîmaire de Saint-Seurin & le
terroir de Boi^avila, moyennant cent vingt
sous de Morlas.
Lat. 1 1008, 184 b.
CCCCXXXIX. — 10 septembre 1174. —
Genorius Caraborda fait abandon à Gé-
raud-Benoît du bénéfice de toutes les con-
ventions passées entre lui & son frère au
sujet de sa fille.
A, I 55 a,
CCCCXL. — 17 septembre 1 174. — Ber-
trand de Saint-André & sa femme Lombarde
donnent à l'abbé Gui leurs possessions
dans la paroisse de Lassela, moyennant
une rente de vingt-cinq setiers de froment,
mesure de Corbarieu, rente payable tant
que lui Bertrand aura la baille de son
beaw- frère Géraud; quand cette baille
prendra fin, le monastère n'aura plus à
lui payer que la moitié de cette redevance.
A, 5i a.
CCCCXLI. — 25 septembre 1174. —
Pierre-Jourdain de Saint-Laurent cède à
l'abbé Gui ses droits sur l'honneur donné
par Sasneus, & situé dans le terroir de
Saint-Laurent, avec une pièce de terre sise
ad MorvoUem, moyennant vingt-quatre
sous de Morlas.
A, 43 b.
CCCCXLII. — 25 septembre 1174. —
Sicard de Cobîraco donne à Grandselve ia
part de la franchise de Saint-Germain.
A, 201 b.
i8ii
PREUVES DE L'fnSTOIRE DE LANGUEDOC.
1812
CCCCXLIII. — 25 septembre 1174. —
Pierie-Ug de Toaila cède à Gui, abbé, tous
ses droits sur la paroisse de Vieilaigue,
moyennant une jument.
A, 147 *.
CCCCXLIV. — 10 décembre 1 174. — Ber-
nard d'Ardorel,sa femme & son fils cèdent
à l'abbé Gui leurs droits sur la paroisse de
Vieilaigue, moyennant vingt-sept sous de
Morlas.
A, 148 a.
CCCCXLV. — 10 décembre 1174. —
Garsios Fogals & son frère Vidal cèdent à
l'abbé Gui ce qu'ils ont au terroir de Vieil-
aigue, moyennant douze sous de Morlas.
A, 148 a.
CCCCXLVI. — i3 février 1 175. — Ber-
nard de Combas cède à l'abbé Gui une
pièce de terre près la nausa du pont de
Cairac, ses vignobles de la Gravele & une
pièce de terre à Lespinalb, moyennant le
don d'un cheval.
A, 52 a.
CCCCXLVII. — 19 mars 1175. — Guil-
lem de Flaunhac cède à l'abbé Gui tous ses
droits sur le terroir de Lerm, moyennant
dix sous de Morlas.
A, 149 a.
CCCCXLVIII. — 19 mars 1 175. — Guil-
lem-Martin & sa femme Garsinde cèdent à
l'abbé Gui ce qu'ils avaient au terroir de
Vieilaigue, moyennant douze sous de Tou-
louse.
A, 148 b.
CCCCXLIX. — 20 mars 1175. — Rai-
mond Guilamar cède à l'abbé Gui ses pos-
sessions dans le terroir de Vieilaigue,
moyennant trois sous de Morlas & un
setier de froment.
A, 149 a, •
CCCCL. — 1174 (v. st.?). — Aimcri de
Roquefort donne à l'abbé Gui tous ses
droits sur les possessions de Grandselve,
lui promet son amitié & sa protection
& lui cède l'usage de ses bois entre Tarn
& Garonne, moyennant vingt sous de
Morlas.
A, 5o b.
CCCCLI. — II 74 (v. st.?). — Géraud,
abbé de Clairvaux, visitant les maisons de
Gascogne & voulant terminer les querelles
scandaleuses existantes entre Grandselve
& Belleperche, au sujet des églises de
Saint-Porquaire & d'Escatalens, près Cas-
telsarrasin, & des pâturages entre le Tarn
& la Garonne, fixe les limites des deux pa-
roisses & en attribue une à chaque partie.
D, 77, f° 93.
CCCCLII. — 10 avril 1175. — Rixende
du Pujal cède à Grandselve ses possessions
depuis la nausa du Pont royal jusqu'à la
Garonne, moyennant cinq sous de Morlas
& un setier de froment.
A, 54 a.
CCCCLIII. — 10 avril 1175. — Guille-
mette, fille d'Isarn de Saint-Laurent, donne
à l'abbé Gui toutes ses possessions depuis
la nausa de Perronel jusqu'à la Garonne,
moyennant quatre sous de Morlas.
A, 54 a.
CCCCLIV. — i5 avril 1175. — Guillem
Neps cède à Grandselve une dénariée de
vigne, sise à Longa Fascîola, pour une
terre engagée au monastère pour huit sous
de Morlas.
A, 57 b.
CCCCLV. — i5 avril 1175. — Guillem
de Maleisseg & son frère Gui donnent à
l'abbé Gui tout ce qu'ils tiennent en fiet
de Galabrun de Lassela.
A, 53 a.
CCCCLVL — i5 avril 1175. — Bernard
de Combas cède à l'abbé Gui la moitié du
casai d'Andrald, moyennant une quantité
égale de terre 8c cinq sous de Morlas.
A, 55 b.
CCCCLVU. — 19 avril 117,0. — Arbert
de Finhan donne à l'abbé Gui le droit de
pâture dans ses terres.
A, 236 a.
i8i3
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
i8i
CCCCLVIII 26 avril 1175. — Rai-
mond du Verdier cède à l'abbé Gui tous
ses droits sur la paroisse de Vieilaigue,
moyennant vingt-cinq sous de Morlas.
A, 149 i.
CCCCLIX. — 27 avril 1175. — Géraud
de Agra & sa femme Guillemette cèdent à
l'abbé Gui leurs droits sur les dîmes des
lahours de l'abbaye dans les dîmaires de
Montech & de Saint-Sulpice, moyennant
trente sous toulousains.'
A, 57 a.
CCCCLX. — 27 avril 1175. — Rixende,
fille de Guillem de la Mote, donne à l'abbé
Gui la moitié du casai de Notre-Dame.
Aj 5; *.
CCCCLXI. — i3 mai 117'j. — Bernard
de Toulouse cède à l'abbé Gui son hon-
neur du terroir de Nones, moyennant vingt
sous de Morlas.
A, 202 a.
CCCCLXII, — 2 juin 1175. — Arnaude,
fille de Brun de Pantaiaco, & son fils Ber-
nard-Hugues cèdent à l'abbé Gui leurs
possessions au dîmaire de Lassela, moyen-
nant trois sous de Morlas.
A, 58 a.
CCCCLXIII. — 2 juin 1175. — Brunis-
sende cède à l'abbé Gui ses droits sur le
territoire donné par Tardif de Saint-Giri,
moyennant deux sous de Melgueil.
A, 58 a.
CCCCLXIV. — I" juillet 1175. — Su-
zanne du Verdier cède à Grandselve ses
possessions dans le terroir de Vieilaigue,
moyennant deux sous de Morlas.
A, 149 i.
CCCCLXV. — 4 août 1175. — Bernard
de Combas cède à l'abbé Gui ses droits sur
les vignobles d'Isarn de Saint-Laurent à
Longa Fasciola, moyennant douze deniers
de Morlas.
A, 5û a.
CCCCLXVL — 5 août 1175. — Terrenus
Maira & ses fils cèdent à l'abbé Gui tous
leurs droits sur le territoire de Asselano,
moyennant le don d'un cheval.
A, 57 a.
CCCCLXVn. — i3 août 1175. — Guil-
lemette de Saint-Laurent cède à l'abbé
Gui ses droits sur une dénariée de vigne,
sise à Longa Fasciola, moyennant douze
deniers de Morlas.
A, Ô4 i.
CCCCLXVIII. — 12 janvier 1176. —
Bernard de Combas engage à l'abbé Gui
une partie de sa terre.
A, 5.5 i.
CCCCLXIX. — 29 janvier 1 176. — Pierre
Jourdain & son fils Arnaud de Saint-Lau-
rent cèdent à l'abbé Gui leurs droits sur
les terres de Saint-Laurent, données par
Sasneus, & divers droits d'usages sur leurs
terres, moyennant dix sous de Morlas.
A, 53 a.
CCCCLXX. — 29 janvier 1 176. — Arbert
de Finhan donne à l'abbé Gui ses droits
sur la terre cédée par Tardif de Saint-
Giri,
A, 58 a.
CCCCLXXL — 12 février 1176. — Ug
de Pui-Usclad & sa femme Rixende don-
nent à l'abbé Gui le quart de deux casais,
à Montech, qu'ils tenaient de Galabrun
de Lassela,
A, 53 i.
CCCCLXXII. — i3 février 1176, —
Guillem-Bernard de Combas cède à l'abbé
Gui sa part du casai Andraldi^, moyennant
quinze sous de Morlas & douze deniers de
Melgueil.
A, 54 i.
CCCCLXXIH. — i3 février 1 176. — Ber-
nard de Combas & son parent Guillem-Ber-
nard donnent à l'abbé Gui tous leurs hon-
neurs au cas où ils mourraient sans enfants
légitimes.
A, 54 /■ .
CCCCLXXIV.— Février 1 176. — Pierre
du Mas & ses frères donnent à l'abbé Gui
i8i5
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1816
l'usage de leur bois de Bcrzac, moyennant nent à l'abbé Gui ce qu'ils ont au terroir
cinq sous de Morlas. de Berzac.
A, 202 a. A, 202 h.
CCCCLXXV. — 6 mars 1176. — Que-
relle entre Grandselve & Hélie, prieur de
Saint-Sardos , terminée par arbitres. Le
prieur donne à l'abbé Gui tous ses droits
sur les pâturages des bords du Lambon;
on fixe les limites dans lesquelles les trou-
peaux des deux parties devront paître; il
cède de plus à Grandselve une terre située
proche l'église de Saint-Germain.
A, 196 a,
CCCCLXXVL — 3o mars 1176, — Guil-
lem de Montfort & son frère Bertrand
donnent à l'abbé Gui tous leurs biens.
A, 56 b.
CCCCLXXVn. — 3i mars 1176. — Ber-
nard de Combas cède à l'abbé Gui, moyen-
nant dix sous de Morlas, tous ses droits
sur les terres situées entre la nausa du
Vernet & celle de Granoilor ,
A, 56 a.
CCCCLXXXIH. — 21 juillet 1176. —
Guillem de Berzac donne à l'abbé Gui tous
ses droits sur l'honneur de Berzac.
A, 2o3 a.
CCCCLXXXIV. — 2 janvier 1176.— Es-
tève de Lassela cè4e à Grandselve une terre
à lui engagée par Galabrun de Lassela,
A, 62 a.
CCCCLXXXV. — 3 mars 1176. — Ber-
trand de Flaunhac confirme à l'abbé Gui
la donation faite parRaimond Poitevin de
terres au terroir de Nones.
A, 202 h.
CCCCLXXXVL — 1176. — Bertrand do
Flaunhac & son fils Cenabrun donnent à
l'abbé Gui ce qu'ils avaient dans les ter-
roirs de Fans, Maranvila 8i Lerm, & y
ajoute leur casai de Nones.
A, I 5o a.
CCCCLXXVIU. — 3i mars 1 176. — Ber- CCCCLXXXVU. — 1 176. — Guillem de
frand de Roquefort donne à l'abbé Gui Caumont donne à l'abbé Gui ce qu'il avait,
tous ses droits sur la terre de Tygalterîum. dans l'honneur de Berzac.
A, 54 a. A, 2o3 a.
CCCCLXXIX. — 3i mars 1176. — Aimeri
de Roquefort cède à l'abbé Gui tous ses
droits sur la terre de Tygalterio, moyen-
nant vingt-cinq sous Toulousains.
A, 53 b.
CCCCLXXX. — 10 juin 1176. — Garsias
Baile & son fils Arnaud donnent à l'abbé
Gui leurs terres & leurs droits aux terroirs
de Saint-Lizier & de Saint-Laurent.
A, 59 b.
CCCCLXXXL — 21 juillet 1176. —
Pierre de la Mote cède à l'abbé Gui tout
ce qu'il avait dans le dîmaire de Lassela,
moyennant dix sous de Morlas.
A, 59 a.
CCCCLXXXVIIL — 1176. — Ug de Ro-
gonaco & sa femme Brunissende cèdent à
l'abbé Gui toute la terre qu'ils tiennent de
Grandselve.
A, Sp a.
CCCCLXXXIX. — 1176. — Pons-Ber-
nard de Finhan cède à l'abbé Gui sa terre
du terroir de Saint-Laurent, moyennant
quinze sous de Toulouse.
A, 59 b.
CCCCXC. — 28 avril 1177. — Vidal de
Saint-Germain & son neveu Arnaud don-
nent à l'abbé Gui leurs possessions au ter-
roir de Saint-Germain.
A, 2o3 b.
CCCCLXXXU. — 21 juillet 1176. — CCCCXCL —7 mai 1177. —Guillem
Aton de Drudeis & son frère Caerciu don- Gairaud cède à l'abbé Gui tous ses droits
i8i7
sur trois pièces de terre entre le serras de
Moatech & Saldruna, moyeiuiaiit dix-huit
deniers de Toulouse.
A, 6z b.
CCCCXCII. — 28 juin 1177. — Jour-
dain de Agra cède à l'abbé Gui tous ses
droits sur l'île de Montfort, moyennant
cinquante sous de Morlas.
A, 63 a.
CCCCXCIII. — 29 juin 1177. — Pierre
8: Bertrand Granet, avec l'assentiment de
leur seigneur Arbert de Finhan, donnent à
l'abbé Gui leurs droits sur la nausa de
Lassela.
A, 62 t.
CCCCXCIV. — 29)uin 1177. — Raimond
de Laimont cède à l'abbé Gui ses posses-
sions au terroir do Berzac, moyennant
soixante sous de Morlas.
A, 2o3 a.
CCCCXCV. — 2 août 1177. — Vidal
ciel Barri confirme à l'abbé Gui les dona-
tions de son beau-père, Bernard de Tou-
louse.
A, 204 a.
CCCCXCVI. — 3 août 1177. — Pierre
Granet donne à l'abbâ Gui sa part de
la terre de Alodio & l'honneur de Cap-
debiou (.de Capiie Bovis), avec tous ses
biens au cas où il mourrait sans enfants
légitimes.
A, 61 c.
CCCCXCVII. — 5 août 1 177. — Arnaud
de Berzac donne à l'abbé Gui ce qu'il avait
dans la terre de Berzac.
A, 204 h.
CCCCXCVIIl.— i3 août 1177-— Gé-
raud de l'Ile, fils de Pierre de l'Ile, donne
h l'abbé Gui le droit de pâture dans ses
domaines & s'engage à obtenir l'assenti-
ment de son frère.
H, V, c. 1 161.
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
Gui tous leurs droits
Saint-Germain.
A, 204 i.
;ur le terroir de
D. — 17 novembre 1177. — Comùor.;,
sœur de Raimond de Laimont, donne à
Grandselve ce qu'elle possédait dans le
terroir de Berzac.
A, 204 c.
DI. — 17 novembre 1177. — Rixende,
fille de Guillem de la Mote, donne à Grand-
selve la moitié de la terre dite de l'Alleu.
A, 6^ i.
DU. — 3o novembre 1177. — Ug de
Saissas donne à l'abbé Gui les terres &
vignes de Frigida Fabrica, Zocamarlcl &
Fidelium.
A, 62 i.
DlII. — 3i décembre 1177. — Guillem-
Raimond Esqualdalus de Finhan donne à
Grandselve sa part des dîmes des îles si-
tuées dans les dîmaires de Terraiort & de
Lassela, avec droit de paisson dans tous
ses domaines.
A, 61 b.
DIV. — 2 janvier 1178. — Pons-Bernard
& son fils Arnaud donnent à Grandselve
toutes leurs dîmes des îles de la Garonne,
& tous leurs biens, au cas où Arnaud
mourrait sans postérité légitime.
A, 61 b.
DV. — 3 janvier 1178. — Bernard Es-
pagne & sa sœur Anne cèdent à Grand-
selve toutes leurs possessions au terroir
de Nones, moyennant dix sous.
A, 2o5 a.
DVI. — 4 janvier 1178. — Aldlarde &
son mari Estève de Manize cèdent à Grand-
selve leur part de la terre de Coronatum
& de Tygalterium, moyennant vingt sous
de Melgueil; Bernard Restols approuve Si
étend cette donation.
A, 63 a.
CCCCXCIX. — 5 octobre 1177. — Vidal DVII. — 5 janvier 1178. — Sib'Ue &
Zi Donadieu de Saguita donnent à l'abbé son mari Aimeri de Bretes donnent à
i8i(
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
Grandselve tous leurs droits sur les terres sis au même lieu, & une somme de dix
données par les Ale^renc, sous de Toulouse.
A, 62 a. A, 64 a.
DVin. — 14 mai 1178. — Les mêmes DXVL — Juin 1178. — Bernard de Ber-
cèdent à Grandselve leurs droits sur les zac donne à l'abbé Guillem ce qu'il possé-
terres données par les Alegrenc, moyen- dait au terroir de Berzac.
nant cinq sous de Melgueil. A, 206 i.
A, 64 i.
DXVII. — 6 septembre 1178. — Brune
DIX. — i5 mai 1178. — Pierre du Mas & ^'Espagne & son mari Martin donnent à
ses frères donnent à Grandselve ce qu'ils Grandselve ce qu'ils ont au terroir de
possédaient dans le terroir de Berzac. Nones.
A, 206 a. A, 206 i.
DX. — 21 mai 1178. — Raimond de
Serras & sa femme Guiscarde donnent à
Grandselve leurs possessions au terroir de
Berzac.
A, 206 a.
DXI. — 22 mai 1178. — Rouge de Mont-
gaillard & sa femme Ourse cèdent à l'abbé
Gui leur honneur de Mauranvila & leur
part du fief de Berzac.
A, I 5o a.
DXII. — 14 juin 1178. — Guillem-Unaud
de Maîsamunt & son fils Pons cèdent à
Grandselve soixante-dix sous assis sur un
maillol appartenant à feu Unaud de la
Voulte & tous leurs honneurs, moyennant
quarante-trois sous de Morlas.
A, i5o i.
DXIII. — 14 juin 1178. — Raimond
Garsias de Canzas donne à Grandselve ses
possessions au terroir de Nones.
A, 2o5 i.
DXIV. — 23 juin 1178. — Arbert de
Finhaa cède à Grandselve ses droits sur la
terre jadis donnée par Pierre Granet, avec
droit d'usage dans son bois de Lacort,
moyennant quarante sous de Morlas.
A, 64 a.
DXVIII. — Septembre 1178. — Pons,
abbé de Saint-Sernin, permet à l'abbé de
Grandselve d'acquérir jusqu'à dix arpents
de terre dans le fief de Gauzinhac, sous
réserve de l'acapte & des droits de lods &
ventes.
A, i58 a.
DXIX. — Septembre 1 178. — Pons, abbé
de Saint-Sernin, inféode à l'abbé de Grand-
selve & à ses ayants cause l'honneur de
Saint-Sernin, à Banols sur l'Hers, moins
les dîmes qui valaient annuellement vingt .
quartons de froment; l'arrière-acapte sera
de douze deniers, & en cas de vente, le
vendeur paiera des droits proportionels.
A, loy i.
DXX. — Septembre 1178. — Pons, abbé
de Saint-Sernin & archidiacre de l'église
de Toulouse, mande à Arnaud-Albert d'ac-
quitter exactement les redevances annuel-
les qu'il devait à Grandselve, soit seize
quartons de froment à la fête de Saint-
Julien, à livrer à la maison de Toulouse
^< 77. C '49-
DXXI.— 28 octobre 11 78. — Aldiarde
& ses fils cèdent à Grandselve leurs dîmes
de l'île de Bourret, moyennant six deniers
de Toulouse.
A, 65 *.
DXV. — Juin 1178. — Guillem-Bernard DXXII. — 11 janvier 1179. — Bernard
Je Cumbas cède à l'abbé Guillem un casai de Berzac donne à l'abbé Guillem ses pos-
dit de Cumbas, contre une terre à la Croix- sessions du terroir de Berzac,
Saint-Giri, près l'Estrade, différents biens A, 2c5 è.
l821
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1822
DXXtII. — II janvier 1179. — Gaiizbert
de Agra cède à l'abbé Guillem ce qu'il a
dans l'île de Montfort, moyennant cin-
quante sous de Toulouse.
A, 66 b.
DXXXI. — 8 juin I179. — Rainiond-
Bornard de Gandalou cède à l'abbé Guil-
lem ce qu'il avait auprès de l'île de Peiros
de Baniols, moyennant vingt-deux sous.
A, i5i II.
DXXIV. — 17 janvier 1179. — Géraud de
Agra & sa femme Guillemette djnnent à
Grandselve l'usage de leur bois de Koca-
fortenc.
A, 65 a.
DXXV. — 14 février 1179. — Arbert de
Finhan donne à l'abbé Guillem ce qu'il
avait au terroir de Noues.
A, 206 i.
DXXVI. — 3 mars 1179. — Guillem-
Arnaud d'Espagne cède à Grandselve sa
terre de Nones, qu'il tenait de Bertrand
de Massols, moyennant cinquante & un
sous.
A, 207 a.
DXXVII. — 23 mars 1179. — Pierre-
Bernard Pedaz & Ug de Pech Usclad, don-
nent à Grandselve leur part de la terre de
Serimed avec divers cens & droits, en
échange de quelques terres appartenant à
l'abbaye.
A, 67 a.
DXXVIII. — 1178 (V. st. ?). — Querelle
entre les moines de Grandselve & ceux
de Combelongue, au sujet des montagnes
de Rabat, terminée par l'entremise de
Pierre, abbé de Foix, Dominique, abbé
de Boulbonne, & Arnaud, abbé d'Eaunes;
les montagnes en litige sont partagées.
D, 77, i' 143.
DXXIX. — 26 mars 1179. — Pierre &
Pons d'Esbrag donnent à l'abbé Guillem
leur part des dîmes de M.auranvila.
A, i5i i.
DXXX. — 3o mai 1179. — Aimeri de
Roquefort confirme à l'abbé Guillem,
moyennant la somme de cinq sous de Tou-
louse, la donation par lui faite en 1174.
A, r,i a.
DXXXII. — 17 août 1179. — Guillem-
Raimond Esqualdatus de Finhan donne à
l'abbé Guillem ses droits sur un fief de
l'île de Montcassin, la terre des hommes
du Colombier, celle du champ Saint-Mar-
tin & une pièce de terre in Volveno, moyen-
nant cent dix sous de Morlas.
A, 66 a.
DXXXIII. — 17 août 1179. — Jourdain
de Agra donne à l'abbé Guillem l'empla-
cement de ses moulins, sis à la tête de l'île
de Verdun, & un chemin sur ses terres
pour y accéder.
A, 67 b.
DXXXIV. — 3 septembre 1179. — Gé-
raud Bairau de Finhan confirme à l'abbé
Guillem les donations d'Arnaud Bonnevi-
gne, à Asselanum, & vingt sous d'acapte
que lui devait un de ses feudataircs, moyen-
nant un cens annuel de cinq sous de Mor-
las.
A, 68 a.
DXXXV. — 5 septembre 1179. — Arbert
de Finhan donne à l'abbé Guillem le champ
dit de Saint-Martin, moyennant cent vingt
sous de Morlas. — Pons-Bernard de Finhan
donne sa part des terres des Villars & de
Prata, qu'il tenait d'Arbert.
A, 67 b.
DXXXVI. — i5 septembre 1179. — Rai-
mond-Aton de Gaiag donne sa part des
dîmes de l'île située entre le Gurgius Capi-
tis Bovis & la Garonne.
A, 68 b.
DXXXVI!. — 8 décembre 1179. — Pierre-
Raimond de Cavaldos donne à l'abbé Guil-
lem une terre au terroir de Saint-Laurent,
à lui donnée par son parent Raimond de
Cavaldos,
A, 69 a.
i823
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1B2
DXXXVIIL — 9 février 1180. — Aldiarde DXLVI.— 10 mai 1180. — Pons de Can-
Gaieta & ses fils cèdent à l'abbé Guillem zas cède à l'abbé Guillem sa part de l'île do
deux pièces de terre, sises à Cap de B'iou & Montfort, moyennant dix sousdeTouloiise.
à la Gravèle, moyennant cinq sous. — Cette A, 73 a.
donation est confirmée par Guillem Es-
qualdad,
A, 65 b.
DXXXIX i3 février 11 80. — Aimeri
de Bretes & ses fils donnent à l'abbé Guil-
lem l'usage de leur part du bois de Gal-
canta.
A, 68 B.
DXLVII. — Mai 11 80. — Bernard de
Combas donne à l'abbé Guillem plusieurs
casais & une terre situés entre Combes &
Saint-Giri, — Cette donation est confir-
mée par Guillem-Bernard de Combas.
A, 72 a.
DXLVIII, — Juillet 1180. — Arbert de
Finhan reconnaît avoir reçu des frères de
DXL. — iSraars 1180. — Pons de Bru- Grandselve cent sous de Morlas pour paye-
guières cède à l'abbé Guillem sa vigne de ment de la terre de Gravets, au terroir de
la Volta, moyennant soixante sous de Asselano.
Toulouse. A, 70 i.
A, i5i a.
DXLIX. — Juillet 1180. — Bertrand de
DXLI. — 22 avril 1180. — Raimond Roquefort cède à l'abbé Guillem ce qu'il
Pisquid & sa famille donnent à l'abbé avait au terroir de Tygaltier & à la car-
Guillem ce qu'ils avaient dans l'île de rière de RfcoZmonf, avec la coupe & l'usage
Bourret, moyennant douze sous de Tou- dans ses bois, moyennant trente sous de
louse & l'abandon d'un cens annuel de
sept sous.
A, 73 a.
DXLII. — 24 avril 1180. — Bertrand
de Brassols & sa femme Matilias cèdent à
Melgueil.
A, 70 b.
DL. — Juillet 1180. — Unaud Troia &
son frère Bertrand engagent à l'abbé Guil-
lem tous leurs droits sur l'île du port de
l'abbé Guillem ce qu'ils avaient au terroir Bourret, moyennant soixante sous de Mor-
de Nones, moyc.inant quarante sous de las.
A, 71 b.
DLL — Juillet 1180. — Ourse, femme
de Roux de Montgaillard, donne à l'abbé
Melgueil.
A, 2o8 a.
DXLIII. — 26 avril 1180. — Guillei
Bernard de Combas cède à l'abbé Guillem Guillem ses possessions à Saint-Laurent,
une pièce de terre sise à la Gravela, moyen- & sa part du port de Verdun,
nant quatre sous de Toulouse. A, 73 b.
A, 72 b.
DLIL — Juillet 1180. — Olric du Por-
DXLIV. — 26 avril 1180. — Vidal Je tal, près de mourir, se fait porter à Grand-
Combas cède à l'abbé Guillem une pièce selve & donne à l'abbé Guillem un pré
de terre, sise à la Gravela, %^ une dénariée situé près de Banols; ses exécuteurs tes-
à Longa Fassiola, moyennant six deniers tamentaires renouvelèrent plis tard cette
de Toulouse. donation.
A, 73 a. A, 175 a.
DXLV. — Avril 1180.— Pierre d'Orbes-
san donne à Grandselve le droit de pâture
dans ses domaines, entre la Save & la Ga-
ronne.
A, 237 a.
DLIII. — Juillet 1180 Cauvete & sa
sœur Grune donnent à l'abbé Guillem le
droit de pâture dans leurs terres, moyen-
nant trois sous & trois deniers.
A, 23() b.
xSzl
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
18:6
DLIV. — Juillet 1 180. — Pons de Caiizas
& ses frères engagent à l'abbé Guilleni ce
qu'ils avaient au lieu de Banols, moyen-
nant trente sous de Toulouse.
A, i53 è.
DLV. — 12 août 1180. — Aimeri de
Bretes donne à l'abbé Guillem le fief qu'il
tenait de Sasneus à Saint-Laurent.
A, 74 a.
DLVL — Août 1180. — Cenabrus, fils
de Bertrand de Flaunhac, cède à l'abbé
Guillem ses droits sur un casai, sis à No-
nes, moyennant trois sous de Toulouse.
A, 210 a,
DLVn. — Octobre 1180. — Arbert de
Finhan donne à l'abbé Guillem tout ce
qu'on tenait de lui dans le fief donné par
Bernard de Combas, moyennant soixante-
dix sous de Morlas. — Plusieurs autres sei-
gneurs se portent garants de ses promesses.
A, 70 a.
DLVIIL — Octobre 1 180. — Pons d'E^-
brag & son frère Pierre cèdent à l'abbé
Guillem une redevance annuelle de quatre
setiers, deux de froment & deux de mix-
ture, que l'abbaye leur payait pour la terre
de Vieilaigue, moyennant vingt sous de
Morlas, dix sous de Toulouse & un setier
de froment.
A, I 53 a,
DLIX. — 3 janvier 1181. — Olivier, fils
de Gautier de Canzas, confirme à l'abbé
Guillem les donations de son oncle Rai-
mond Garsias, de Cenabrun, de Caercin de
Drudas, moyennant le don de plusieurs
vêtements dont il avait besoin.
A, i52 i.
DLX. — 29 janvier 1181. — Siguin de
Saint-Cirq & son fils Bertrand donnent à
l'abbé Guillem tout leur honneur de Ba-
nols, avec droit de pâturage dans leurs ter-
res, à condition de ne point l'aliéner.
A, 1J9 h,
DLXI. — i3 février 1181. — Pons-Rai-
mond de Cavaldos donne à l'abbé Guillem
le quart des trois quarts de Saint-Laurent,
moyennant cent dix sous. — Sasneus con-
firme cette donation.
A, 71 i.
DLXH. — Février 1181. — Guillem-
Bernard de Ricouz donne à l'abbé Guillem
le droit de descendre & de monter la Ga-
ronne dans l'étendue de ses domaines, sans
payer ni leude, ni péage.
D, 77, fo 187.
DLXIII. — 22 mars 1181. — Bertrand
de Durban donne à l'abbé Guillem le droit
de pâture dans ses domaines, avec droit
d'usage dans ses bois & dans leurs étangs.
A, 235 i.
DLXIV, — Mars 1181. — BernarddeBou-
conne, fils de Pons, cède à Grandselve ses
droits sur les territoires de Vieilaigue &
de Goiag, moyennant deux sous de Tou-
louse.
A, 102 a.
DLXV. — Mars 1181. — Raimond Gar-
sias de Canzas permet à l'abbé Guillem de
construire des moulins au lieu de Banols,
sans exiger aucune redevance, & lui ac-
corde droit de pêche dans l'île de Ver-
dun.
A, iSp «.
DLXVL — 1180 (V. st.?).— Pierre de
Bessens & son frère Olivier cèdent à l'abbé
Guillem ce qu'ils avaient au port de Ver-
dun, moyennant dix sous de Morlas.
A, I 5i i.
DLXVU. — 1180 (V. st. ?). — Arnaud
d'E^blanqued, sa femme & ses fils donnent
à l'abbé Guillem tous leurs droits sur l'île
de Montfort.
A, 69 h.
DLXVIIL — 1180 (V. st. ?). — Bernard
d'Escampodio &: ses neveux cèdent à l'abbé
Guillem leur part de l'honneur de Berzac,
moyennant quatre sous de Morlas. — Sa
sœurBernarde confirma cette donation en
mars 1 181.
A, 207 i.
vni.
r.s
1827
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1828
DLXIX. — Avril 1181. — Bernard (/e Corn- DLXXVI. — Mai 1181. — Bertrand de
bas cède à l'abbé Guillem ses droits sur les Brassols & sa femme Mathilde engagent à
terres de Rocafortenca & de la Gravelc,
& le fief qu'il tient d'Arbert de Finhan,
moyennant cent qnarante sous.
A, 74 i.
DLXX. — Avril 1181. — Guillem-Ber-
iiard de Combas cède à l'abbé Guillem tous
ses droits & possessions tant paternels que
maternels.
A, 78 a.
DLXXI. — Avril 1181. — Pierre-Rai-
mond de Cavaldos cède à l'ablé Gu'Uem
ses droits sur l'honneur de Saint-Laurent,
moyennant cent vingt sous de Toulouse. tous leurs droits sur l'honneur de Berzac,
— Sasneus fait une donation semblable en moyennant quinze sous de Toulouse.
se réservant l'usage de ce domaine sa vie A, 208 h.
durant.
A, 7i b. DLXXIX. — 4 juin iiBr Bernard Gai-
raud de Jaulencs & sa femme Espagne cè-
DLXXII. — 14 mai 1181. — Sasneus, dent à l'abbé Guillem leur part d'une
veuve de Cenabrun de Canzas, engage à pièce de terre, située près de la Croix-
l'abbé Guillem, moyennant cent sous de Saint-Giri, moyennant trois émines de
Toulouse, ses honneurs du terroir de froment.
l'abbé Guillem leurs possessions dans l'hon-
neur de Banols, moyennant quarante-cinq
sous de Toulouse, remboursables seule-
ment dans les dix ans.
A, 162 i.
DLXXVII. — Mai 1181. — Pons de
Canzas permet à l'abbé Guillem de faire
construire un moulin dans le terroir de
Banols.
A, iSp a.
DLXXVIII Mai 1181.— Pons d'Ox &
son cousin Arnaud cèdent à l'abbé Guillem
Saint-Laurent, & lui assure la jouissance
pour la durée de trois ans du revenu des
parties défrichées par lui.
A, 78 i.
A, 77 h.
DLXXX. — Juillet 1181. — Guillem-
Pons, clerc de Saint-Jori, & les fils qu'il a
eus de Bernarde de Banols, cèdent à l'abbé
DLXXIIÎ. — Mai 1181. — Ot Hélie & Guillem leur part de l'honneur de Danois.
son frère Arnaud permettent à l'abbé Guil- A, 162 a.
lem de faire construire des moulins dans
l'honneur de Baaols.
A, 160 a.
DLXXIV.
DLXXXI. — Juillet 1181. — Guillem
d'Oursiac renonce en faveur de l'abbé Guil-
lem à tous ses droits sur les terres acquises
Mai 1181. — Austorgue & par l'abbaye dans le terroir de Bosavila,
son mari Cahercin permettent à l'abbé
Guillem de faire construire des moulins à
Banols.
A, 160 a.
DLXXV. — Mai 1181. — Bertrand de
Saint-André & sa femme Bertiande don-
moyennant une émine de froment.
Lat. I I 008, 190 h.
DLXXXII. — 9 septembre 1181. —
Raimoiid, comte de Toulouse & marquis
de Narbonne, mande à B. Pellicier & au-
tres, ses officiers du salin d'Agen, de lais-
nent à l'abbé Guillem leurs droits sur la ser les frères de Grandselve y prendre au-
terre de Tiga/ierio & lui confirment la do- tant de sel qu'ils voudront, sans payer
nation de Bertrand de Tudèle, avec droit aucun droit ou redevance.
de pâturage dans leurs terres & d'usage
dans leurs bois, moyennant cinquante sous
de Melgueil.
A, 78 a.
B, 12 a & |3 a (deux vidimusit \z-ji & de 1270".
DLXXXIII. — i5 septembre n8i. —
Pons de Gauzinag donne à l'abbé Guillem
1829
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
i83o
sa part des honneurs de Gauzinag & de tous ses droits sur l'honneur Je/j- Grands
Baiiols, & la paroisse de Lassela.
A, i65 h. A, 75 a.
DLXXXIV. — 4 octobre 1181. — Rai-
mond d'Esblanquet donne à l'abbé Guillem
sa part de l'honneur de Banols.
A, i6î 4.
DLXXXV. — 25 octobre 1181. — Ber-
trand de Villeniur donne à l'abbé Guillem
ce qu'il avait Mans l'honneur de Banols,
avec droit de pâture dans ses terres, d'u-
sage dans ses bois, libre passage sur ses
domaines & exemption de toute leude dans
ses ports, le tout moyennant trente-cinq
sous de Toulouse.
A, 162 a.
DLXXXVI. — i5 novembre 1181. —
Roger de Montech cède à l'abbé Guillem
sa part des dîmes des labours faits par le
monastère dans le dîmaire de Montech,
moyennant un setier de froment & six
brebis.
A, 76 a,
DLXXXVII. — 16 novembre 1181. —
Arnaud-Bernard, fils de Pons-Bernard,
cède à l'abbé Guillem le quart de la terre
du port de Bourrât, moyennant un cens
annuel de deux setiers de froment & de
trois émines de mixture, qui ne sera pas
exigible en cas de débordement de la Ga-
ronne.
A, 77 a.
DLXXXVIII. — 16 novembre 1181. —
Géraude-Rogère, avec le consentement de
son mari Pierre de Gourdon, fait son tes-
tament; elle confirme ses anciennes dona-
tions à Grandselve & laisse tous ses biens
à cette abbaye, au cas où son fils voudrait
y entrer comme moine; sinon Grandselve
ne les possédera que si ce même fils meurt
sans descendance.
A, 76 a.
DXC. — 21 novembre 1181. — Arbert
de Finhan donne à l'abbé Guillem le droit
d'usage dans tous ses bois avec droit de
paisson pour ses bestiaux.
A, 75*.
DXCI. — 4 décembre 1181. — Bernard
de Lévinhac & ses frères donnent à Guil-
lem, abbé, le fief tenu d'eux par Guillem-
Arnaud de Varennes, avec leurs droits sur
le terroir de Saint-Laurent, moyennant
cent sous de Morjas.
A, 79 a.
DXCII.. — 22 décembre 1181. — Arbert
de Finhan cède à l'abbé Guillem ce qu'il
avait dans la terre & dans le bois de Barta
CanuJa, moyennant dix sous de Morlas.
A, io3 i.
DXCIII.— 3i décembre 1181. — Rai-
mond-Guillem de Montech donne à Guil-
lem, abbé, les prémices de ses labours dans
les dîmaires de Montech & de Saint-Sup-
plice, avec sa part de deux pièces de terre
données au monastère par son frère Ber-
nard.
A, 76 i.
DXCIV. — 3i décembre 1181. — Indie,
fille d'Arnaud Gauzbert, donne à l'abbé
Guillem treize sétérées de terre, sises à
Saint-Laurent, dans l'honneur donné par
Sasneus au monastère.
A, ij a.
DXCV. — 28 janvier 1182. — Sasneus,
veuve de Cenabrun de Canzas, engage à
l'abbé Guillem tout l'honneur qu'elle avait
à Saint-Laurent, moyennant quarante-deux
sous de Toulouse & pour un temps indé-
terminé.
A, 74 a.
DLXXXIX. — 17 novembre 1181. — Ar- DXCVI. — 29 janvier 1 182. — Guillem-
b?rt de Finhan engage à l'abbé Guillem, Pons de Gauzinac donne à l'abbé Guillem
moyennant cent trente sous de Morlas, ce qu'il avait dans les honneurs de Gau-
i83i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i83:
7.inac & de Banols, moyennant la sépul-
ture dans l'abbaye.
A, i6i a.
DXCVII. — 29 janvier 1182. — Sicard,
doyen de Cayrac, de l'avis de ses moines,
remet à l'abbé Guillem le cens annuel
de quatre setiers de blé qu'il payait à sa
maison, moyennant deux cents sous de
Melgueil.
A, 77 A.
DXCVIII. — Janvier 1182, — Raimond,
comte de Toulouse, donne à l'abbé Guil-
lem plusieurs pâturages & des droits d'u-
sage dans plusieurs bois._
D, 77, f"237.
DXCIX. — Mars 11 82. — Arnaud d'Ez-
blanqueth accorde à l'abbé Guillem le
droit d'élever des moulins au lieu de Ba-
nols & le droit de passage sur sa terre de
Payila, tant pour les moines que pour
leurs charrettes.
A, \6o b.
DC. — 1181 (V. st. ?). — Raimond d'Es-
blanqueth permet à l'abbé Guillem de
construire des moulins dans l'honneur de
Banols.
A, 160 h.
DCI. — 1181 (v. st. >). — Raimond,
comte de Toulouse & marquis de Nar-
bonne, accorde à l'abbé Guillem une li-
berté absolue dans ses terres 8c l'exempte
des leudes & péages.
B, 12 b.
DCIl. — 2 juin 1182. — Raimond Sar-
razin & son frère Pierre-Guillem cèdent à
l'abbé Guillem la tenure que tient d'eux à
la Gravela Raimond Tort; celui-ci con-
sent à cette donation, moyennant trois
sous de Toulouse.
A, 79 b.
DCIII. — 2 juin 1182. — Les frères de
Grandselve & ceux de l'Hôpital limitent
les terres de Frigida Fabrica & de Tigal-
Urium, appartenant à Grandselve, & de
Sainte-Foi, dépendant de l'Hôpital; 011
creuse des fossés & on pose des bornes.
A, 80 a.
DCIV. — 2 juin 1182. — Vidal de Com-
bas donne à l'abbé Guillem le droit do
faire un fossé sur sa terre de Saint-Giri.
A, 80 b.
DCV. — 2 juin 1182. — Géraud Bairau
de Finhan engage à l'abbé Guillem, moyen-
nant quatre-vingt sous de Morlas, l'île que
tenait de lui Bernard de Combas.
A, 81 a.
DCVI. — 3 juin 1182. — Indie, fille do
feu Arnaud-Gauzbert, donne à Guillem,
abbé, droits de pâture dans toutes ses ter-
res, d'usage dans ses bois & lui accorde le
passage sur ses domaines, moyennant vingt
sous de Toulouse.
A, 242 a,
DCVII. — 4 juin 1182. — Arnaud do
Saint-Laurent cède à l'abbé Guillem son
mallol de LaginaJ, moyennant quatre sous
de Toulouse.
A, 80 a.
DCVIIL — 23 juin 1182. — Bernard Alc-
gret de Goiacç donne à Guillem, abbé, ce
qu'il avait dans l'honneur de Lerm.
A, 154 a.
DCIX. — 23 juin 1182. — Géraude, sœur
de Sicard de la Mote, cède à l'abbé Guil-
lem ce qu'elle avait à Lerm, moyennant
deux sous de Toulouse.
A, 164 i.
DCX. — 3 août 1182. — Arnaud do
Saint-Laurent donne à l'abbé Guillem tout
ce qu'il a à la nausa de Saint-l.aurent & du
Vernet, avec l'usage de ses bois dans lo
territoire de Saint-Laurent.
A, 80 b.
DCXI. — 10 août 1182. — Ot d'Arton
& sa femme Philippie donnent à l'abbé
Guillem le droit de pâture dans ses do-
maines & de passage sur ses terres.
A, 243 a.
i833
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1834
DCXII. — 19 novembre 1182. — Vidal
& son frère Bernard, fils de Bernard de
Villeneuve, donnent à l'abbé Guillem ce
qu'ils ont aux terroirs de Lerm & de La
Voûte.
A, i54 a.
DCXIIL — 3 décembre 1 182. — Bernard
de Combas cède à l'abbé Guillem tout son
honneur jusqu'à la Garonne & ses posses-
sions dans l'île de Montcassin, moyennant
vingt-cinq sous.
A, 84 *.
DCXIV. ^— 4 décembre 1182. — Bernard
de Lévinac & ses frères donnent à l'abbé
Guillem tout le fief tenu d'eux par Guil-
lem-Arnaud de Varennes & ses frères, &
tous leurs droits sur le territoire de Saint-
Laurent, moyennant cent sous de Morlas.
A, 81 b.
DCXV. — i3 décembre 1182. — Com-
dets, femme de Bernard de Lévinac, con-
firme à l'abbé Guillem la donation faite par
son mari, de terres situées dans le terroir
de Saint-Laurent.
A, 83 a.
DCXVL — 14 décembre 1182. — Donat
de Caraman confirme à l'abbé Guillem les
donations & ventes faites par sa sœur
Sasneus, à Saint-Laurent, & lui concède
le droit de pâturage dans ses terres, usage
& exploitation dans ses bois & la dîme des
vignes de Saint-Martin de Castelnau, le
tout moyennant vingt sous de Toulouse.
A, 83 a.
DCXVM. — 14 décembre 1182. — Ber-
nard Senioreth & ses parents & alliés don-
nent à l'abbé Guillem le mallol de Lagi-
nad, moyennant dix-huit deniers de Tou-
louse.
A, 83 a.
DCXVIII. — 16 décembre 1182. — Rai-
mond-Arnaud, prêtre, & Pons del Verdier,
son frère, cèdent à l'abbé Guillem ce qu'ils
avaient au lieu de Fanz, moyennant quatre
sous de Toulouse.
A, 134 d.
DCXIX. — 17 décembre 1 182. —Vidal de
la Garde donne à l'abbé Guillem ses droits
prétendus sur le terroir de Berzac.
D, 77, f 257.
DCXX. — 7 janvier n83. — Bertrand
Homel, devenu frère de la milice du Tem-
ple, confirme à l'abbé Guillem une an-
cienne donation faite par lui, moyennant
quarante-cinq sous de Morlas.
A, 87 b.
DCXXL — Janvier ii83. — Castelnau
de Toulouse inféode à l'abbé Guillem des
vignes & une terre, sises au clos de Recus-
sol, moyennant un cens de dix sous de
Toulouse & une obole, l'arrière-acapte,
la foi & l'hommage, & des droits sur le
prix de vente & engagement.
A, 161 a.
DCXXIL — 1x83-1 189. — Richard, duc
d'Aquitaine & comte de Poitou, accorde à
Grandselve le droit de faire passer chaque
année un bateau sur la Garonne sans payer
aucun droit.
B, 42 b.
Ordre du même aux sénéchaux de Bor-
deaux & d'Agen pour faire exécuter cette
donation.
B, 144 b Se 145 a.
DCXXIIL — 9 juin ii83. — Ot Hélie de
Cavaldos & ses enfants cèdent à l'abbé
Guillem ce qu'ils avaient au terroir de
Baiiols, le droit de pâture dans leurs ter-
res, leur vigne de l'Oratoire & l'usage dans
leurs bois, moyennant cinquante sous de
Toulouse.
A, 164 b.
DCXXIV. — 9 juin 1 183. — Arnaud-Hélie
de Cavaldos cède à l'abbé Guillem ce qu'il
avait au terroir de Banols & le droit de
pâture dans ses terres, moyennant cin-
quante sous de Toulouse.
A, i65 a.
DCXXV. — I" juillet n83. — Bernard
de Pataiag & les siens échangent avsc
l'abbé Guillem une partie du casai de ce
i83
jj
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i836
nom contre riioiineur d'Involve. Échange
approuvé par l'abbé de Moissac & le prieur
d'Escatalens , moyennant une certaine
somme en sous (nummi) de Toulouse.
A, 89 a.
DCXXVL — 18 août ii83. — Procès
entre l'abbé Guillem & les frères de l'hô-
pital de Rosolaigas , terminé par Alquier,
abbé de Belleperche, & autres moines &
hospitaliers, au sujet de l'honneur de Ty-
galterium, de deux pièces de terre à Saint-
Giri & ah Sulmets, & d'une vigne à Roca-
fortenca,
A, 88 i.
DCXXVIL — 29 aoiit 11 83. — Bernard,
prieur de Sancta Jenivera, donne à l'abbé
Guillem tout ce qu'il possédait dans le ter-
roir de Gigeac, sous un cens annuel de six
deniers de Morlas.
D, 77, f" 271.
i
DCXXVIIL — i5 septembre ii83. —
Pierre Vidal de Saint-Georges & son fils
Raimond quittent à Guillem, abbé, la terre
de Liran tenue par eux en fief d'Hugues,
abbé de Saint-Sernin j ils lui cèdent en
outre leurs droits sur une île au terroir de
Bauols, dont ils se réservent la jouissance
leur vie durant.
A, 16Û h.
DCXXIX. — 19 octobre ii83. — Isarn de
VillenHir& ses fièies Sicard & Pierre don-
nent à l'abbé Guillem le droit de pâture
sur leurs terres.
A, 168 a.
DCXXX. — i3 décembre n83. — Mau-
rin de Muret donne à l'abbé Guillem ce
qu'il avait à Lerm & l'usage dans ses bois.
A, i56 a.
D.CXXXL — 17 décembre ii83. — Ber-
trand de Finhaii confirme à l'abbé Guillem
les donations de ses parents & de son frère
Guillem -Raimond.
A, 88 a.
DCXXXH. — 28 décembre u83. — Ar-
bert de Dieupentale, fils de Sasneus, cou-
firme à l'abbé Guillem les donations de son
père pour le lieu de FoHum Ariberiî & le
bois de Galcanta, & lui accorde le droit de
pâture & d'usage dans ses bois, moyennant
huit sous de Toulouse.
A, 86 h.
DCXXXIIL — 28 décembre ii83. —
Guillem-Arnaud de Castelnau donne à
l'abbé Guillem ce qu'il avait dans le dîmaire
de Saint-Martin de Castelnau.
A, i63 a.
DCXXXIV. — 7 janvier 1184. — Rai-
mond-Bernard & Pons Desaclota donnent à
l'abbé Guillem tout ce qu'ils avaient dans
l'honneur deTygaltier, de la Gravele & de
la Botonela, & leurs droits sur les dîmes de
Montech 8f de Saint-Supplice, moyennant
vingt sous de Toulouse.
A, 85 a.
DCXXXV. — 7 janvier 1184. — Arnaud
Brus 8: sa sœur Toulousaine abandonnent
à l'abbé Guillem tous leurs droits sur
l'honneur de Bassolenca, dans le terroir de
Lassela, moyennant trois sous de Tou-
louse.
A, 8;"i a.
DCXXXVL — i5 janvier 1184. — Dau-
net, veuve de Amanieu de Coblraco, cède à
l'abbé Guillem ses droits sur les terres de
Toalia, données à l'abbaye, avec droit
d'usage dans ses bois, moyennant vingt
sous de Toulouse.
A, 104 i.
DCXXXVIL— 18 janvier 1 184. — Guil-
lem Fissu & Ug c/e Podto Usclad cèdent h
l'abbé Guillem leurs droits sur la paroisse
de Lassela, moyennant douze sous de Tou-
louse.
A, 86 h.
DCXXXVIII. — 18 janvier 1184. —
Bernard de Reilhac, prieur d'Escatalens,
donne à l'abbé Guillem un casai devant
Portale, que Bernard de Pantaiag & sa
famille tenaient en fief de Saint -Pierre
de Moissac, en échange d'un autre casai
i837
possédé par Giandselvc
Saint-Géraud.
A, 8j i.
INVENTAIRES ET CATALOGUES
à Saint-Pierre &
i838
DCXXXIX. — 3i janvier 1 184. — Giiiliem
de Casteinau & sa femme Sibille donnent
à l'abbé Guillem le droit de pâture dans
leurs terres, de coupe & d'usage dans leurs
bois, & le libre passage sur leurs domai-
nes; Guillem confirme en outre les dona-
tions de sa sœur Sasneus, le tout moyen-
nant vingt sous de Toulouse.
A, 82 a.
DCXL. — !'•'• février 1184. — Raimonde,
sœur de Guillem Fizu, & son mari Ber-
trand de Finhan échangent avec l'abbé
Guillem leur honneur de Sainte-Marie de
Lassela contre une pièce de terre à Rogo-
nag & un fief à Bretes.
A, 83 A.
DCXLI. — 3 février 1184. — Armand
de Montbartier donne à l'abbé Guillem
tous ses droits sur les acquisitions faites par
lui, moyennant vingt sous de Toulouse.
A, 84 a.
DCXLII. — 18 février 1184. — Ber-
trand-Gaston donne à l'abbé Guillem un
casai sis à Saint-Giri & trois messalées de
vigne à îa Gravela, en échange de quel-
ques terres à Fromaiada.
A, 87 a.
DCXLIII. — 3 mars 1184. — Bertrand,
abbé de Moissac, confirme à l'abbé Guil-
lem les donations du prieur d'Escatalens.
A, 87 i.
DCXLIV. — 16 mars 1 184. — Ug Je MjZ-
samunt & sa femme Nunious donnent à
l'abbé Guillem le droit de pâture sur leurs
terres.
A, 239 i.
DCXLVI. — 23 mars 11G4. — Gaiisbi-rr,
abbé de Marcillac, donne à l'abbé Guillem
des terres, sises à Saint-Giri, en échange
d'une quantité égale de terre à Montecli.
Vidal de Combas cède à Grandselve ses
droits de baillie sur ces terres, moyennant
trente sous de Melgueil.
A, 100 h.
DCXLVII. — Mars 1184. — Eudes de
Saint-Salvi, fils de Guillem de Belpuech,
cède h l'abbé Guillem toutes les terres dé-
frichées par Clément & Baron au lieu dit
Balaguellum,
D, 77, f" 38i.
DCXLVIII. — 29 mars 1184. — Pont Ot
& sa femme Guillemette donnent à l'abbé
Guillem ce qu'ils avaient au terroir de
Banols, avec le passage sur leurs domaines
& l'usage dans leurs bois, en présence de
Pons, abbé de Saint-Sernin, & moyennant
la somme de dix sous.
A, 170 b.
DCXLIX. — 23 avril 1184. — GuiUcm-
Arnaud de Gaiag & sa femme Sibille don-
nent à l'abbé Guillem leurs droits sur la
terre de Pavila, & le droit de pâture sur
leurs terres.
A, 234 a.
DCL. — 23 avril 1184. — Armand de
Cubiraco ik sa femme Ysabe cèdent à l'abbé
Guillem un casai, nommé Estrader, au ter-
roir de Gaiag, moyennant quinze sous.
A, i56 b.
DCLI. — Avril 1184. — Raimond V,
comte de Toulouse, donne à l'abbé Guil-
lem les moulins 'du Lers, près la grange
de Banols, & le droit de banalité sur les
hommes des localités avoisinantes.
D, 77, f» 3o5.
DCXLV. — 22 mars 1184. — Partage DCLII. — 20 juin 1184, — Les fils do
des honneurs de Saint-Jory entre les moi- Géraud Barrau de Finhan cèdent à l'abbé
nés de Grandselve & les hommes de Saint- Guillem leurs possessions au terroir de
Jori, depuis la Garonne jusque aJ Pefro & Berzac, moyennant trente sous de Tou-
établissement de bornes & de limites. louse.
A. 164 ». A, 209 b.
i839
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1840
DCLIII. — Août 1184. — Bernard del
Verned donne à l'abbé Guillem le droit de
paisson sur ses terres & d'usage dans ses
bois.
A, 90 a.
DCLIV. — 20 janvier ii85. — Pierre-
Bernard de Paulhac donne à l'abbé Guillem
le droit d'usage dans ses bois & de pâture
sur ses terres.
A, 168 h.
DCLV. — 27 janvier ii85. — Guillem-
Aton de Villeniur & sa fille Castellane
donnent à l'abbé Guillem droits de pâture
sur ses terres, d'usage dans ses bois.
A, 169 h.
DCLVI. — 27 janvier ii85. — Ot-Elie
de Cavaldos & sa femme Béatrix donnent à
l'abbé Guillem leurs possessions au terroir
de Banols.
A, 168 b.
DCLVII, — 28 janvier ii85. — Pons-
Raimond de Cavaldos donne à l'abbé Guil-
lem droits de pâture sur ses terres, d'usage
dans ses bois & libre passage sur ses do-
maines.
A, 168 è.
DCLVIII. — 28 janvier ii85. — Rai-
mond-Guillem, Arnaud-Pons & Guillem-
Pierre donnent à l'abbé Guillem droits de
pâture sur leurs terres & d'usage dans leurs
bois, & libre passage sur leurs domaines.
A, 168 a.
DCLIX. — 28 janvier 1 185. — Gaillard de
Malac & sa femme Nemsos donnent à l'abbé
Guillem droits de pâture sur leurs terres
& d'usage dans leurs bois.
A, 170 a,
DCLX. — 29 janvier ii85. — Arnaud
Romengueira & sa femme Géraude cèdent
à l'abbé Guillem leurs droits sur les vignes
& la terre de la Gravèle, moyennant douze
sous de Toulouse.
A, 236 a.
DCLXI. — 1" février ii85. — Bernard
& Arnaud del Rival donnent à l'abbé Guil-
lem une pièce de terre dans le terroir de
Nones.
A, 209 h,
DCLXII. — 7 mars ii85. — Donat de la
Voila cède à l'abbé Guillem ses droits sur
la terre & la vigne du Mont de Toala,
moyennant deux sous de Morlas.
A, i56 è.
DCLXIII. — 23 mars ii85.— Pierre Be-
nêt cède à l'abbé Guillem ses droits sur le
terroir de Saint-Laurent, moyennant trois
sous de Toulouse.
A, 88 6.
DCLXIV. — 3 août ii85. — Guillem-
Hunaud de Malsamunt, & son fils Pons de
Bruguières donnent à l'abbé Guillem droit
de pâture sur leurs terres.
A, 244 a.
DCLXV. — II novembre ii85. — Ug de
Saubolena donne à l'abbé Guillem le droit
de pâture sur ses terres & d'usage dans ses
bois.
A, 246 a.
DCLXVI. — Janvier 11 86. — Arnaud
de la Nausa engage à l'abbé Guillem,
moyennant dix sous de Melgueil, diverses
terres àTerrafort.
A, 92 a.
DCLXVII. — i5 mai 1186. — Maurin
de Muret, fils de Pierre de Lévinhac, con-
firme à l'abbé Guillem toutes les donations
de son père & lui accorde le droit de pâ-
ture sur ses terres, moyennant vingt sous
de Morlas.
Lat. I I oo3, 208 a.
DCLXVIII. — Juillet 1186. — Pierre de
Pibrac donne à l'abbé Guillem le droit de
pâture sur ses terres, d'usage dans ses
bois & de passage sur ses domaines.
A, 242 h.
DCLXIX. — Août 1186. — Gaillard de
Saubolena donne à l'abbé Guillem droit de
pâture sur ses terres.
A, 246 a.
1841
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1842
DCLXX. — Novembre 1186. — Raimond
de Laimont donne à l'abbé Guillem le
droit de pâture sur ses terres.
A, 233 a.
DCLXXI. — 21 décembre 1186, — Vi-
vien, vicomte d'Auvillar, donne à l'abbé
Guillem le droit de pâture dans toutes ses
terres & prend le monastère sous sa pro-
tection moyennant trente sous de Morlas.
A, 229 i.
DCLXXII. — Décembre 1186. — Rai-
mond Siguin & sa sœur Géraude, enfants
de Vidal de Montgaillard, donnent à l'abbé
Guillem les droits de pâture & de passage
sur leurs domaines.
A, 232 b.
DCLXXIII. — Décembre 1186. — Ot de
Montant donne à l'abbé Guillem les droits
de pâture & de passage sur ses terres.
A, 232 h.
DCLXXIV. — Décembre 1186. — Cen-
tuUe, Pèlerin & Bernard de Glatens don-
nent à l'abbé Guillem les droits de pâture,
d'usage & de passage sur leurs terres.
A, 227 a, 228 h, 232 a.
DCI,XXV. — 21 janvier 1187. — Ug de
Belpech donne à l'abbé Guillem droit de
pâture sur ses terres.
A, 23 1 h.
DCLXXVl. — 3i janvier 1187. — Ber-
nard de Durfort exempte l'abbé Guillem
des leudes & péages sur la Garonne, eu
présence d'Alquier, abbé de Belleperche.
D, 77, f» 2o3.
Renouvelé en avril 1200 par le même
en faveur de l'abbé Arnaud.
D, 77, fo 2o5.
DCLXXVII. — I" mars 1187. — Aton
de Vacquiès vend à l'abbé Guillem pour
quinze sous de Melgueil le droit de pâture
sur ses terres & d'usage dans ses bois.
A, 171 a.
DCLXXVIII. — i3mars 1 187. — Arnaud-
Pons de Noé & ses filles donnent à l'abbé
Guillem le droit de pâture sur leurs terres
& d'usnge dans leurs bois.
A, 23 I a.
DCLXXIX.— i8mai 1 187. — Bernard de
Marestaing donne à l'abbé Guillem le droit
de pâture sur ses terres.
A, 229 a.
DCLXXX. — II juin 1187. — Gautier
de Terride & sa sœur Indie donnent à
l'abbé Guillem ce qu'ils avaient au terroir
de Daux.
D, 76, f" 234.
DCLXXXI. — 22 juin 1187. — Gautier
de Terride, fils d'Arnaud-Gauzbert, donne
à l'abbé Guillem-Bernard une famille ha-
bitant le lieu de Daux, sa descendance, &
tous ceux qui hériteront de l'honneur de
ce nom.
Lat. 1 1 008, f" Î07 h.
DCLXXXII. — 27 juin 1187. — Esqui-
rols, fils d'Ug de Belpech, donne à l'abbé
Guillem le droit de pâture sur ses do-
maines.
A, 227 a,
DCLXXXIII. — i3 août 1187.— Géraud
de l'Ile, fils de Pierre de l'Ile, concède à
l'abbé Guillem le droit de pâture & de pas-
sage pour ses bestiaux sur ses domaines,
moyennant vingt sous de Morlas.
A, 240 i,
DCLXXXIV. — 25 novembre 1187. — Ar-
mand de Cobiraco & sa femme Isabelle don-
nent à l'abbé Guillem le droit de pâture
sur leurs terres.
A, 23ci a.
DCLXXXV. — Janvier 1188. — Gaston
de Béarn donne à l'abbé Guillem le droit
de passage sur ses terres & l'exempte des
leudes & péages.
D, 77, f» 369.
DCLXXXVI. — 19 février 1188. — Ar-
naud-Guillem de Fibrac donne à l'abbé
Guillem le droit de pâture sur ses terres.
A, 243 b.
1843
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1844
DCLXXXVIL — Février 1188. — Guil-
lem-Raimond de Pins donne à l'abbé Giiil-
lem le droit de passer librement sur la
Garonne.
D, 77, C 194.
Donation, semblable, de Pierre de Lii-
nas & de son frère Aimeri, de Guillem-
Bernard & d'Amanieu de la Motte.
D, 77, f°' 196, 198.
DCLXXXVllL— Mars 1188. — Bertrand
de Bessières (,Veceiras) , évéque d'Agen,
donne à l'abbé Guillem le droit de pâture
dans ses terres de l'Ile.
A, 238 h; Cf. Doat, 77, f" 373.
DCLXXXIX. — Mars 1188. — Pierre de
Montpezat donne à l'abbé Guillem droits de
pâture & de passage sur tous ses domaines.
D, 77, f" 37Ô.
DCXC — Avril 1188. — Guillem-Salo-
mon & Bertrand de Capdiner donnent à
l'abbé Guillem droits de pâture sur leurs
terres & d'usage dans leurs bois.
A, 237 i.
DCXCI. — II mai 1188. — Donat de
Caraman, fils de Jourdain, & sa mère Ber-
narde donnent à l'abbé Guillem les droits
d'usage dans leurs bois & de pâture sur
leurs terres.
A, 176 i.
DCXCII. — 13 juin 1188. — Guillem
de Castehiau, frère de Donat de Caraman,
donne à l'abbé Guillem son honneur de la
Peyre (de Petra).
A, I 77 a.
place pour construire deux moulins au
lieu de Verned,\>\a.ce qu'il exempte de tout
cens.
D, 78, i" 17; Gall. Ckr\;t. t. i3, Innr. c. 25.
DCXCV. — 2 février 1189. — Pierre de
Vacquiès donne à l'abbé Guillem le droit
de pâture sur ses terres, d'usage dans ses
bois & dix quartonées de terre à son choix,
entre le Tarn & la Garonne, pour y faire
un établissement.
A, 172 b.
DCXCVI. — 21 février 1189. — Ran-
sane, prieure de Vernet & de Rîeumanent,
& Ermessinde de Niort donnent à l'abbé
Guillem droit de pâture sur leurs do-
maines & s'engagent à ne céder qu'à lui
la maison de Rîeumanent.
A, 234 a.
DCXCVIl. — 23 février 11 89. — Pierre,
abbé de Foix, concède à l'abbé Guillem le
droit de pâture dans les domaines de l'ab-
baye.
A, 23j b.
DCXCVIII. — 7 mars 1189. —Vidal de
l'Ile, fils de Raimond de l'Ile, donne à'
l'abbé Guillem le droit de pâture dans
tous ses domaines, & se fait associer à
toutes les bonnes œuvres du monastère.
A, 244 i; H, V, c. 1161.
DCXCIX. — 16 mars 1189. — Aton de
Goîag donne à l'abbé Guillem ce qu'il avait
au terroir de Ricancèle & son honneur de
Sainte-Anastasie, qu'il reçoit en commande
{in commendatîonem) de l'abbaye.
A, 216 b.
DCXCIII. — 23 juillet 1188. — Rai- DCC. — 22 mars 1189. — Guillem de
mond V, comte de Toulouse, donne à Dun donne à l'abbé Guillem le droit de
l'abbé Guillem les droits de pâture sur ses pâture dans ses domaines,
terres & d'usage dans ses bois; il se ré- A, 235 a.
serve les essaims d'abeilles.
A^ 2 I I a,
DCXCI V. — Novembre 1188. — Rai-
mond V, duc de Narbonne & comte de
Toulouse, donne à l'abbé Guillem une
DCCI. — Mars 1 189. — Donat de Cara-
man & son frère Guillem de Castelnau cè-
dent à l'abbé Guillem tous leurs droits sur
la terre de Saint-Laurent.
A, loi a.
184:
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
DCCII. — 1188 (v. st. ?). — Ispanus de
Portaria, ayant querelle avec les moines de
Grandselve, choisit des arbitres qui déci-
dent en faveur de ceux-ci; il s'agissait des
honneurs de Banols, en deçà de l'Hers,
qu'il réclamait au nom de sa femme Mi-
racle, petite-fille de Pierre, vicomte de
Caussade.
A, 175 i,
DCCIII. — Avril 1189. — Bernard Amels
de Pailhiès donne à l'abbé Guillem le droit
de pâture & de passage sur ses terres.
A, 23o i.
DCCIV. —Août 1 189. — Dos du Fauga
donne à Grandselve le droit d'user des her-
bages, pâturages, eaux & bois dans ses ter-
res, & le droit de passage sur ses domaines,
moyennant dix sous de Morlas.
A, 236 a.
DCCV. — 23 septembre 1189. — Guil-
lem, abbé de Grandselve, dégage l'honneur
de Saint-Laurent, engagé pour quatre cents
sous de Toulouse à Sasneus, veuve de Ce-
nabrun de Canzas.
A, 93 h.
DCCVL — 23 septembre 1189. — Sas-
nens donne à l'abbé Guillem tous ses droits
sur l'honneur de Saint-Laurent, moyen-
nant deux cents sous de Toulouse, & entre
à l'abbaye comme soeur.
A, 92 i.
DCCVIL — 28 septembre 1 189. — Gauz-
bert de Montech & ses fils cèdent à l'abbé
Guillem leurs droits sur une pièce de terre
appelée 5a/(/rz/na, moyennant une quantité
égale de terre & cent sous de Melgueil.
A, 94 i.
DCCVIII. — Septembre 1189. — Al-
fonse, roi d'Aragon & comte de Barcelone
exempte Grandselve de tous droits de péage
dans ses domaines.
D, 78, {■' 47-
1846
l'abbé Guillem plusieurs donations faites
par ses père & mère.
A, 247 i- H, v, c. 1 162.
DCCX. — Janvier 1190. — Pierre Mir
cède à l'abbé Guillem tous ses droits sur
la grange & le territoire de Banols, moyen-
nant quarante sous de Melgueil.
A, 90 a.
DCCXL — 21 mars 1190. — Arnaud
Pons de Cavaldos confirme un accord pré-
cédemment passé entre lui, Donat de Ca-
raman & le cellérier de Grandselve, tou-
chant les honneurs de Castelnau.
A, I 78 a.
DCCXH. — 22 mars 1190. — Tolsan de
Gau'^inac donne à l'abbé Guillem la vigne
de ce nom, & l'autorise à planter des vignes
dans son honneur de Banols.
A, 177 i.
DCCXin. — 19 avril 1190. — Sasneus,
veuve de Guillem-Jourdain, s'engage à ne
jamais se dessaisir de la moitié de l'hon-
neur de Saint-Laurent, que lui a laissée
l'abbé Guillem.
A, 99 0.
DCCXIV Avril 1190. — Bernard-Jé-
rôme de Esculta cans cède à l'abbé Guillem
ce qu'il possédait au territoire de ce nom,
moyennant trois émines de blé.
A, 216 b.
DCCXV Avril 1190. — Raimond Gras
de Castelnau donne à l'abbé Guillem ses
dîmes des labours faits par le monastère
dans le dîmaire de Saint-Martin de Castel-
nau.
A, 178 a.
DCCXVL — 7 mai 1190. — Raimond da
Dieupeiitale, étant près de mourir, donne
à l'abbé Guillem son honneur de Margas-
taud, dans la paroisse de Saint-Sernin de
Ricancele & diverses terres à Gauzinac.
A, 2i5 *.
DCCIX. — 17 octobre 1 189.— Jourdain DCCXVII. _ Janvier 1,9,. -_ Bertrand
de l'Isle, fils d'Esquarronne, confirme à de Reillac, prieur d'Escatalens, au nom
i847
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1848
de Bertrand, abbé de Moissac, approuve
l'échange fait entre l'abbé Guillem & Ber-
nard de Pantaniac.
A, 97 a.
DCCXVIII. — i3 février 1191. — Gau-
tier de Terride cède à l'abbé Guillem sa
part de l'île de Bourret.
A, 99 a.
DCCXIX. — 6 mars 1191. — Raimond-
Olric de Corbarieu donne à l'abbé Guillem
droit de pâture sur ses terres.
A, 24-3 i.
DCCXX. — 10 mars 1191. — Bertrand
de Brassols donne à l'abbé Guillem le droit
de pâture dans ses domaines.
A, 249 fl.
DCCXXI. — 10 mars 1191. — Galard de
Corbarieu & son frère Jourdain donnent
à l'abbé Guillem droit de pâture sur leurs'
terres.
A, 249 i,
DCCXXII. — 12 mars 1191. — Sasneus,
femme d'Aimeri de Roquefort, donne à
l'abbé Guillem droit de pâture dans ses
domaines.
A, 247 h.
DCCXXIII. — 12 mars 1191. — Amanieu
?{ Pierre de Corbarieu donnent à l'abbé
Guillem droit de pâture dans leurs do-
maines.
A, 2;)0 a.
DCCXXIV. — Mai 1192. — Sasneus,
veuve de Guillem de Castelnau, donne à
l'abbé Guillem la moitié de ses honneurs
de Saint-Laurent, moyennant une rede-
vance annuelle de deux quartons de fro-
ment.
A, 1 02 A.
DCCXXV. — Novembre 1 192. — Barrai,
seigneur & vicomte de Marseille, donne
à Grandselve une redevance annuelle de
vingt livres de poivre à prendre à la Tous-
saint sur le port de Marseille.
D, 78, f> loi.
DCCXXVI. — Mars 1193. — Bernard
d'Armagnac exempte Grandselve de tout
péage dans ses domaines.
D, 78, f 109.
DCCXXVII. — Juin 1193. — Austorgue,
fille de Sasneus, son mari Forsat & Arbert
de Dieupentale, confirment à l'abbé Guil-
lem la possession du domaine de Saint-
Laurent, à lui donné par Sasneus.
A, 102 a.
DCCXXVIII. — Juin 1195. — Géraud,
comte d'Armagnac, exempte l'abbé Guillem
de tous droits de péage & de leude dans
ses domaines, & lui concède le droit de
pâture.
D, 78, f" 117.
DCCXXIX. — Août 1195. — Bernard-
Guillem de Drudas confirme la donation
faite par sa mère Austorgue, son aïeule
Sasneus & tous ses proches à l'abbé Guil-
lem du domaine de Saint-Laurent.
A, 101 l.
DCCXXX. — Vers 1195. — Raimond, duc
de Narbonne & comte de Toulouse, or-
donne au maire d'Agen, à B. Pellicier & à
ses autres bailes de ses salins d'Agen & de
Marmande de laisser passer le sel des frè-
res de Grandselve sur la Garonne, sans
leur faire payer aucun droit'.
D, 77, f .87.
DCCXXXI.— i3 juin 1 196. — Raimond,
abbé de Saint-Sernin, fait remise à l'abbé
Guillem du reliquat de vingt quartons de
froment que celui-ci devait à Saint-Sernin
pour les dîmes de Banols.
D, 78, f" 121.
DCCXXXII. — Juillet 1196. — Braida,
femme de Pons d'Ox, & sa fille Gaillarde
autorisent Adémar de Crosa à faire valoir
leurs droits sur plusieurs terres apparte-
nant à Grandselve.
A, 217 h.
' Cet acte est postérieur à 1194, «Jate de la do-
nation de l'Agenais au comte de Toulouse par
Richard Cœur de Lion.
1849
DCCXXXIII. — Janvier 1197. — Rai-
moiid-Bernard de Rovinha & son fils Cen-
tulle exemptent l'abbé Guillem des droits
de péage dans tous les lieux où ils ont
coutume de les percevoir.
D, 77, f° 199.
DCCXXXIV, — 1197. — RaimondVI
confirme toutes les donations faites à l'ab-
baye de Grandselve par son père.
Annales Cistercienses, t. 3, p. 3 lo (Bréquigny,
Table des Diplômes, t. 4, p. 222).
DCCXXXV. — Mai 1198. — Sanche-
Anier de Caumont accorde à Grandselve
le droit de naviguer sur la Garonne, sans
payer ni lende ni péage.
D, 77, f" 191.
DCCXXXVI.— Octobre 1198. — Indie
& son fils Bernard de Montant donnent à
l'abbé Arnaud tous leurs droits sur l'île de
Bourret, moyennant la cession d'un cheval
que ledit Bernard lui avait enlevé.
D, 78, f> i35.
DCCXXXVI I. — 6 novembre 1198. —
Raimond de Castelnau & son fils Aimeri
donnent à l'abbé Arnaud tous leurs droits
sur le lieu de Banols.
D, 78, f 137.
DCCXXXVIII. — 2 janvier 1199. — Es-
quirols de Belpech cède à l'abbé Arnaud
tous ses droits sur les honneurs de Pavila,
Nones, le Mas & Grandselve & lui con-
cède le droit d'usage dans ses bois.
D, 78, f» 139.
DCCXXXIX. — 1198 (V. st. ?). — Guil-
laume-Robert, abbé du Mas-Grenier, in-
féode à l'abbé Arnaud un lieu situé sur
la Garonne, propre à la construction de
plusieurs moulins & d'un barrage, & une
maison située au même lieu; chaque mou-
lin payera un cens annuel de douze deniers
de Morlas, & le quart de la pèche appar-
tiendra au suzerain.
D, 78, f» 127.
DCCXL. — 1198. — Vézias, vicomte de
Lomagne, donne à l'abbé Arnaud une sau-
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
i85o
made de vendange qu'il prenait sur les
vignes du couvent à Auvillar, & confirme
les privilèges de la maison qu'il possédait
audit lieu & du gardien qui l'occupait.
D, 78, f 125; B, f 18 ij ce dernier contient
une traduction en langue vulgaire, sans date, du
dispositif de l'acte.
DCCXLI. — Mai 1199. — Rousselin,
seigneur & vicomte de Marseille, confirme
à Grandselve pour l'infirmerie du couvent
la redevance annuelle de vingt livres de
poivre.
D, 78, f» 143.
Mabilie, vicomtesse de Marseille, femme
de Géraud, mande à son viguier de Mar-
seille, Adémar, de payer fidèlement à l'ab-
baye de Grandselve les vingt livres de poi-
vre données par son père Guillem Gros &
par Barrai.
Ikid. i" 145 (s. d.).
Ordre analogue du vicomte Géraud-Adé-
mar à son viguier Hugues Fer.
Ihid. f 147 (s. d.).
Ordre semblable de Hugues de Baux, vi-
comte de Marseille.
Ibid. f° 149 (s. d.).
DCCXLII. — 23 novembre 1 199. — Jean,
roi d'Angleterre, ordonne au baile de Bor-
deaux de faire livrer chaque année aux
moines de Grandselve les trois muids de
sel à eux donnés par son frère, le roi Ri-
chard, & de laisser librement passer un de
leurs bateaux une fois par an sur la Ga-
ronne.
B, 146 b.
DCCXLIII. — Vers 1199. — Eléonore,
reine d'Angleterre, confirme les donations
faites à Grandselve par son fils le roi Ri-
chard : trois muids de sel chaque année à
prendre à Bordeaux, & exemption de péage
pour un bateau sur la Garonne une fois
par an.
B, i38 a.
DCCXLIV. — Mars 11 99. — Pons de
Penne donne à l'abbé Arnaud le droit de
iS
JI
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1802
pâture sur ses terres & d'usage dans ses la fontaine de la Brugalède & sur l'aque-
bois. duc de cette fontaine,
D, 78. f° '4' 0,78, f° 167.
DCCLIII. — 9 octobre I203. — Raimond-
Koger, vicomte de Béziers, confirme à
Guillem, abbé de Grandselve, toutes les
libertés & exemptions accordées par son
père Roger & par son a'ieul Trencavel :
exemption de leude & de péage & droit de
pâture.
D, 78, f° 169.
DCCLIV. — I" septembre 1204. — Ug
de Belpech confirme à l'abbé Guillem la
possession des terres de Pavila, de Nones,
du Mas & de Grandselve.
D, 78, C i?!..
DCCLV. — 8 janvier i2o5. — Amalvin
de Blancafort donne à Guillem-Robert,
abbé, les droits de pâture & d'usage dans
toutes ses terres.
D, 78, C 173'.
DCCLVI. — 24 février i2o5. — Rai-
*mond, comte de Toulouse, fils de la reine
Constance, accorde à l'abbé Guillem-Ro-
bert une place à Castelverdun pour y éle-
ver une maison.
D, 78, f» 175.
DCCLVII. — Avril 1206. — Bernard
d'Espagne donne à l'abbé Guillem toute sa
part de la terre de Maseraulas.
D, 78, fo 177.
DCCLVIII. — Avril 1 207. — Matfred de
Verdun donne à l'abbé Guillem la moitié
de la terre de la Carbonada & une vigne
près celle de Raimond Copelin.
D, 78, f»i79.
DCCLIX. — Mai 1208. — Arnaud de
Girone donne à Grandselve tous ses droits
sur le fief des Bonnesvignes & les dîmes
de Lasela, sauf ses droits i'inquisitio, mon-
tant à cinq sous de Morlas.
D, 78, f i83.
DCCXLV. — 29 novembre 1200. — Ama-
nieu d'Albret accorde à l'abbé Arnaud
l'exemption de toutes leudes & péages
dans ses domaines.
D, 77, f" 190.
DCCXLVI. — An 1200. — Bernard, ar-
chevêque d'Auch, ordonne de frapper d'ex-
communication & d'interdit & de priver de
la sépulture ecclésiastique les usurpateurs
des possessions de l'abbaye de Grandselve.
D, 78, t" 352.
DCCXLVII. — Février 1200. — Ratier
de Castelnau accorde à l'abbé Aimeri
l'exemption de toutes leudes & péages dans
l'étendue de ses terres.
D, 78, f» i53.
DCCXLVIII. — Mai 1201. — Arnaud-
Adalbert donne à l'abbé Aimeri tous ses
droits sur les honneurs de Danois, Bonfol
8j autres donnés à l'abbaye.
Joiiglar, Monographie, p. 240.
DCCXLIX, — Octobre 1201. — Pons-
Guillem de Castelnau & Bernard de Dieu-
pentale cèdent à l'abbé Aimeri sept arpents
de terre franche dans le terroir de Gau-
zinag.
D, 78, f 159.
DCCL. — Novembre 1201. — Guillem-
At de Marquefave accorde à Gi-andselve
l'exemption des droits de péage & de gui-
dage qu'il perçoit sur le chemin de Tou-
louse.
0, 78, f i63.
DCCLI. — 6 mars 1202. — Aicard d'Au-
terive donne à Grandselve vingt sous tou-
lousains à prendre sur ses oublies du châ-
teau de Miremont, & des feudataires de ce
château; l'abbaye devra en payer seize à
la Daurade, à Boulbonnc, à Calers & à la
Grâce-Dieu.
D, 78, f" ijô.
DCCLII.— Juin i2o3, — Vidal de Mont- Le même (,lbtd. f" i85) leur accorde le
gaillard donne à Grandselve ses droits sur droit de pâture sur ses terres.
i853
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1854
DCCLX, — Décembre 1208. — B., comte
de Comniinges, annonce à tous ses bailes
qu'il a pris sous sa sauvegarde les biens &
personnes de l'abbaye de Grandselve &
qu'il lui a accordé le droit de pâture; il
leur ordonne de respecter ces privilèges.
D, 78, f° 187.
DCCLXI. — Novembre 1209. — Bernard
de Montaut, fils de Bernard, donne à l'abbé
Guilleni tout ce quil possédait à Burgaud.
D, 78, (•' 189.
DCCLXII. — 9 juillet 1210. — A., évo-
que d'Agen, confirme l'exemption de tout
péage accordée à Grandselve par Honor de
la Tour & Gauzbert de Pis, pour le bateau
portant les trois muids de sel concédés à
l'abbaye par Richard, roi d'Angleterre.
D, 77, f" 20Î.
DCCLXIII. — 9 décembre 1210. — In-
nocent m approuve la sentence rendue
par l'archidiacre d'Agen & l'évéque de
Lectoure, dans la cause entre l'abbé de
Grandselve & le couvent du Mas-Grenier,
au sujet de certains fief & moulin.
D, 78. f" i9>-
DCCLXIV. — 17 juin 121 1. — B., comte,
& Raimonde, comtesse, se donnent à^l'ab-
baye de Grandselve, eux, leurs terres &
possessions, entre les mains de l'abbé Guil-
leni.
D, 78, (" 19J.
DCCLXV. — Juin 121 3. — Raimond de
Ramafort donne à l'abbé de Grandselve le
droit de pâture dans toutes ses terres & de
passage sur ses domaines.
D, 76, f" 1.
DCCLXVI. — Juillet 1214. — Guillem-
Sanche de Casais & Guilleni-Raimond don-
nent à Grandselve le libre passage sur la
rivière de Garonne, tant pour les person-
nes que pour les marchandises, avec exemp-
tion pleine ik entière des leudes 8c péages.
D, 77, f" 192.
& Ispan, donnent à Pierre, abbé de Grand-
selve, une maison sise à Auvillar, libre de
tous droits.
D, 78, f 202.
DCCLXVIII. — 1214. — Pierre d'Ai-
guillon & sa femme Perronelle reconnais-
sent avoir cédé à Grandselve leurs péages
de Caumont.
D, 77, f" 198.
DCCLXIX. — Vers septembre I2i5. —
Vézias, vicomte de Lomagne, & son fils
Eudes prennent sous leur protection &
guidage les bateaux de Grandselve portant
son sel, & venant tant d'Agen que d'ail-
leurs, dans toute l'étendue de leurs do-
maines.
D, 78, f" 204.
DCCLXX. — Décembre I2i5. — Vézias,
vicomte de Lomagne & seigneur d'Auvil-
lar, donne à l'abbé Pierre le libre passage
au port d'Auvillar, sans aucun cens ni
droits; sou fils Ispan approuve cette do-
nation.
D, 78, f» 204.
DCCLXXI. — 9 juillet 1217. — Honor
de la Tour & son mari Gaubert de Pis,
ayant concédé à Grandselve le libre passage
sur la Garonne pour un bateau portant
les trois muids de sel donnés à l'abbaye
par le roi Richard, Arnaud, évéque d'Agen,
sur les réclamations des fils des donateurs,
qui prétendaient ignorer l'existence de ce
privilège, décide que si le bateau appar-
tient à l'abbaye, il n'aura rien à leur payer;
sinon, il donnera seize sous pour le pas-
sage.
B, 43 i.
DCCLXXII. — i5 octobre 1217. — Ber-
nard de Montaut, fils de Bernard de Mon-
taut & d'Indie, donne à l'abbé Pierre douze
deniers toulousains annuels d'oubliés &
douze sous d'arrière-acapte que lui devait
Vidal de Combes.
D, 78, f> 212.
DCCLXVII. — Septembre 1214. — Vé- Le même donna plus tard trente sous
zias, vicomte de Lomagne, & ses fils Eudes toulousains que l'abbé du Mas-Grenier lui
ï85:
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i856
devait d'arrière-acapte pour l'honneur de nent à l'abbé Hélie seize estaJes de terre
Salas, le long de la Garonne, & la moitié de l'eau
D, 78, f 214. de la paissière, franche de toute coutume,
moyennant deux sols huit deniers à la mort
DCCLXXIII. — 8 décembre 1217. — de chaque abbé, & seize deniers d'oubliés
Guillem R. de Moncade, vicomte de Béarn, chaque année à la Saint-Jean-Baptiste,
prend Grandselve sous ses protection & D, 78, f" 22Û.
défense spéciales avec tous ses biens ik
tous ses troupeaux, confirme le privilège DCCLXXX. — Juillet 1224. — Aldiarde,
accordé par son frère, le vicomte Gaston, femme de Gautier de P'ossat, donne à l'abbé
& lui concède le droit de pâture dans tous Hélie libre passage à Toars, tant en amont
ses domaines sans payer aucuns droits. qu'en aval.
B, 160 a. D, 77, f" ipô.
DCCLXXIV. — 21 février 12 18. — Ar-
naud de Faudoas donne àl'abbé Raimond le
droit de pâturage dans l'honneur d'Avezac.
D, 77. f" 396-
DCCLXXV. — 28 avril 1218. — Sene-
Lrun, seigneur de Lesparre, donne à
l'abbé Raimond deux muids de sel (mesure
de Bordeaux) à prendre cette année seule-
ment & un muid les années suivantes à
SoZacum, sur les revenus de Lesparre, pour
le salut de l'âme de son père, Guillem
Alquier.
B, i5o a.
DCCLXXVI. — S. d., vers 1218. — Rai-
mond, fils du comte de Toulouse, prend
l'abbaye de Grandselve sous sa protection '.
D, 76, i" 9.
DCCLXXVII. — Décembre 1222. — Eu-
des de Pardaillan donne à l'abbé Bernard
les droits de pâture & d'usage dans ses
bois, prend l'abbaye sous sa protection &
l'exempte de tous droits de péage dans l'é-
tendue de ses domaines.
D, 78, f 222.
DCCLXXVIII. — Juin 1224. — Amanieu
de Bocîo exempte Grandselve des droits de
leude & de péage sur la Garonne.
D, 77, f" 193.
DCCLXXIX. — 3 juillet & 8 septembre
1 224. — Le maire & le conseil d'Agen don-
' Cette pièce est probablement du jeune Rai-
mond VU, avant la mort de son père.
DCCLXXXI. — Septembre 1224. — Se-
nebrun, seigneur de Lesparre, donne à
l'abbé Hélie un muid de sel (mesure de
Bordeaux), libre de toute coutume, leude
& péage, à prendre chaque année à Les-
parre, à la fête Notre-Dame.
D, 78, {" 224.
DCCLXXXII. — 1224-1231.— B., prieur
du Mas, accorde à l'abbé Hélie & aux ab-
bayes de Grandselve & de Belleperche
l'exemption de tout péage au lieu du Mas.
— Confirmé par Arnaud, évéque d'Agen.
0,77,1° 201.
DCCLXXXIII. — I" novembre i225. —
Anselme Fer, chevalier, fils d'Hugues Fer,
de Marseille, donne à l'abbé Hélie une re-
devance annuelle & perpétuelle de vingt-
cinq livres de poivre à percevoir à Mar-
seille, moyennant la célébration d'une
messe annuelle pour l'âme de son père.
D, 78, f» 233.
DCCLXXXIV. — Mars 1228. — Garsias
de Sabolena, fils de feu Canhard de Sabo-
lena & ses frères Fortanier & Canhard ven-
dent à l'abbé Héiie leurs terres proche la
grange de Lescolt, moyennant deux mille
sous de Toulouse.
Lat. I I 008, 1 13 A,
DCCLXXXV. — Mars 1228. — L'abbé
Hélie s'accorde avec A., abbé de Gimont,
au sujet des pâturages de Sirac, que les
deux couvents se disputaient, & qui sont
déclarés communs entre eux.
D, 78, f" 23-.
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1837
DCCLXXXVI. — Avril 1228. — Aiiier-
Sanche de Caumont donne à Grandselve
le droit de passage sur ses terres.
D, 77, C 2o5.
DCCLXXXVII. — Avril 1228.— Exemp-
tions de péages & de leudes sur la Garonne
accordées par Anier-Sanche de Caumont,
Austors de Limas, Vidal de la Falconeira,
Guillem Saisset de Clermont, Guillem-
Raimond de Pis, dit Tinhos & Pagane, fille
de Pierre de la Falconeira, pour les lieux
de Monheure, de Clermont, de Caumont
& de la Falconeira.
D, 78, f 24J.
DCCLXXXVI II. — Novembre 1229.—
Eudes d'Armagnac, fils de Bernard d'Arma-
gnac & de dame Géraude, donne à Grand-
selve tous ses droits sur une terre située
près d'un champ dit ad Bul.
D, 78, f» 254.
DCCLXXXIX. — I" décembre 1229. —
Grégoire IX ordonne à l'évêque de Conse-
rans de veiller à ce que l'abbé de Grand-
selve puisse jouir paisiblement de tous ses
privilèges & immunités.
D, 79» f° ^80. »
DCCXC. — 4 mars i23o. — Eudes de
Terride, fils de Bernard de Astafort, vend
à l'abbé Hélie, pourquaraute sous de Mor-
las, ses droits sur une terre située entre
le lieu de Richauniont & le Lambou.
D. 78, f 262.
DCCXCI. — 10 juillet iîSo. — Hélie,
abbé, s'accorde avec Guillaume, abbé du
Mas-Grenier, au sujet d'un échange de
terres qu'ils voulaient conclure.
D, 78, f" 209.
DCCXCII. —Vers i23o. — Eudes, vi-
comte de Lomagne, fils de Vézias, vicomte
d'Auvillar, donne à l'abbé Hélie un empla-
cement à Auvillar, libre de tout droit &
usage, pour y construire un moulin.
D, 78, {" 2o3.
DCCXCIII. — Vers i23o. — Eudes, vi-
comte de Lomagne & seigneur d'Auvillar
i858
& de Lectoure, donne à l'abbé Hélie ses
droits de cens sur les terres & choses don-
nées à l'abbaye, sauf à Lectoure & à Au-
villar, & l'affranchit de toutes redevances
féodales pour les terres ainsi données.
D, 78, f-201.
DCCXCI V. — Vers 1280. — Eudes, vi-
comte de Lomagne, fils du vicomte Vézias,
accorde à Grandselve le droit de pâture &
de passage sur ses domainesj son fils Ar-
naud confirme ce privilège.
B, 164 a.
DCCXCV. — 4 juillet 1281. — Jourdain,
fils de feu Bernard -Jourdain de l'Isle,
donne à Grandselve le droit de pâture &
de coupe dans ses bois, & le libre passage
pour toutes ses marchandises sur ses terres
& domaines.
D, 78, f 263.
DCCXCVI. — Avril i233. — Austors de
Lunas donne à Grandselve le libre passage
sur ses terres & l'exempte de tout droit de
péage.
D, 77, f 210.
DCCXCVII. — 22 novembre 1284. —
Grégoire IX permet à l'abbé de Grandselve
de ne pas répondre aux citations données
en vertu de lettres apostoliques, quand le
lieu d'assignation sera à plus de deux jour-
nées de marche du monastère.
D, 78, f"24..
DCCXCVIII. — 16 décembre 1284. —
Grégoire IX, informé par l'archevêque de
Narbonne & les évêques de Toulouse &
d'Albi, que R., comte de Toulouse, & son
fils R., aujourd'hui comte, avaient con-
firmé à Grandselve la jouissance de toutes
ses possessions, confirme à sou tour les
donations de ces deux comtes.
D, 76, f 332.
DCCXCIX. — 7 mai, vers 1235. — Ri-
chard, comte de Poitiers, frère du roi
d'Angleterre, ordonne aux sénéchaux do
Guyenne de laisser l'abbaye de Grandselve
percevoir chaque année, à Bordeaux, les
trois niuids de sel que lui avait donnés
vni.
r.y
iSSg
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
i86û
son oncle, le roi Richard, & Je ne lui de- la Garonne & ordonne à ses officiers de
mander aucun droit pour le passage sur la respecter à l'avenir & de faire respecter
Garonne. par tous ces privilèges.
B, h5 b. B, 142 a.
DCCC. — 27 avril 1236. — Querelle
entre A., abbé de Grandselve, & B., abbé
du Mas-Grenier, au sujet des possessions
de feus B. de Salvanhac & Raimond d'Ai-
guestintes à Verdun & à Auvillar.
D, 78, f» 280.
DCCCI. — 16 janvier I238. — Eudes,
vicomte de Lomagne, confirme à Grandselve
toutes ses possessions à Auvillar & dans le
territoire de cette ville, & les exempte de
tous cens, leiides & péages.
B, 19 a & l63 a.
DCCCII. — 17 janvier 1288. — Eudes,
vicomte de Lomagne, élit sa sépulture à
Grandselve.
D, 78, f° 283.
DCCCIII. — Août 1238. — Enquête &
arbitrage entre les religieux de Grandselve
& Raimond de Dieupentale, touchant les
lieux de Margastaud & de Manenguila.
D, 78, f° 287.
DCCCIV. — 17 octobre 1239. — Henri,
roi d'Angleterre, confirme la donation faite
à Grandselve par le roi Richard, & sa
grand'mère Eléonore de Guyenne, de trois
muids de sel, à prendre aiinuelleraent au
salin de Bordeaux, au mois de mai, avec le
libre passage dans tous les ports de la Ga-
ronne une fois l'an.
Confirmé, le 17 octobre 1260, par
Edouard, fils aîné du roi Henri, depuis
Edouard I.
B, 147 i-
DCCCV. — 12 oct. 1240. — Henri III,
roi d'Angleterre, au sénéchal de Gascogne
& au maire de Bordeaux. Les moines de
Grandselve lui ont représenté que, chaque
année, au mois de mai, ils allaient cher-
cher à Bordeaux trois muids de sel, en
vertu d'une donation de son oncle, le roi
Richard j le roi déclare qu'ils auront de
ce chef libre passage pour un bateau sur
DCCCVI. — 16 octobre 1240. — Ania-
nieu, sire d'Albret, fils de feue dame Assa-
lit, fille du vicomte de Tartas, accorde à
l'abbé Raimond l'exemption de tous leudes
& péages dans l'étendue de ses domaines,
pour lui abbé & ses moines, & pour leurs
biens meubles & immeubles, & confirme
une donation semblable faite à l'abbé Ar-
naud en l'an 1200 par un autre Amanieu,
sire d'Albret.
B, I 23 a,
DCCCVII, — i5 décembre 1240. — Jac-
ques, évéque de Préneste, légat du Saint-
Siège, confirme la donation faite par Ri-
chard, roi d'Angleterre, de trois muids do
sel à prendre chaque année au salin de
Bordeaux,
D, 78, f 3o5.
DCCC VIII. — Février 1241. — Anissand
de Caumont, seigneur de Sainte-Bazeille,
remet à Grandselve la moitié de ses droits
de péages sur les objets achetés pour l'u-
sage du monastère, à leur passage audit
port de Saiiyte-Bazeille.
B, 168 *.
DCCCIX, — 14 mai 1241. — Alfonsc,
comte de Poitiers, reconnaît que c'est
seulement à titre viager que l'abbé de
Grandselve lui a concédé la jouissance
d'une partie du bois de Setenis,
D, 78, f» 336.
DCCCX. — i3 septembre 1241. — Eudes
de Terride donne à Grandselve tout ce
qu'il possédait au lieu des Roches.
D, 78, f»3i4.
DCCCXI. — 1241. — Pierre & Gaillard
de la Mote, chevaliers, fils de feu Pierre
de la Mote, donnent aux abbayes de Grand-
selve & de Belleperche leur part des péa-
ges de la ville de Langon, pour tous les
objets transportés sur la Garenne; dona-
tion déjà faite par feu leur père.
B, 140 a.
i86i
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1862
DCCCXII. — 22 mars 1245. — Géraud
d'Armagnac, fils de Roger d'Armagnac,
donne à l'abbé Pierre-Raimond le droit de
pâture pour les troupeaux de l'abbaye dans
toute sa terre, avec le droit de passage sur
ses domaines, donation déjà faite par son
père.
D, 78, Ci 16.
DCCCXIII. — 9 septembre 1 245. — In-
nocent IV exempte l'abbé & le couvent de
Grandselve de fous droits de péage & de
leude sur les objets destinés à leur usage.
D, 78, f-413.
DCCCXIV. — 4 août 1 247. — Eudes de
Terride, fils de Bernard d'Astafort, donne
à l'abbé Pierre-Raimond les bois & terre
de Guansard, près du port de Léon de la
Garde. ,
D, 78, f" 020.
DCCCXV. — Février 1248. — Anissand
de Caumont,' seigneur de Sainte-Bazeille,
donne à Grandselve la moitié du péage
qu'il levait sur les choses achetées ou à
acheter, vendues ou à vendre, appartenant
à Grandselve, h leur passage à Sainte-Ba-
zeille.
B, 122 a.
DCCCXVI. — Mai 1248. — Bernard de
Tiuranis & son frère Gaissios donnent à
Grandselve cinq sous bordelais de rente,
perçus comme droit de péage au port de
Sainte-Bazeille, jur les choses achetées
pour l'usage du monastère.
B, i52 a.
DCCCXVII. — 16 juillet 1248. — Dame
Fauressa de Brus, fille de feu Gaichia Ar-
naud, donne à l'abbé R. ce qu'elle avait
ou pouvait avoir sur les marchandises des-
cendant la Garonne, à leur passage à Au-
villar, pour les marchandises appartenant
au monastère.
B, 21 a.
DCCCXVIII. — Janvier 1249. — Ar-
naud-Eudes, vicomte de Lomagne, con-
firme un accord passé entre Bernard-Gau-
tier, son frère Montarin & les autres
enfants de Guillem-BernarJ de Caumont,
d'une part, & l'abbé Richard d'autre part,
pour l'honneur d'Argombaud.
D, 78, {" 332.
DCCCXIX. — 26 février 1 249. — Gaston,
vicomte de Béarn, fils de feu Gnillem de
Moncade, vicomte de Béarn, accorde à
Grandselve pleine & entière liberté dans
ses domaines pour le blé, vin, sel, &c.,
acheté pour l'usage du monastère &
l'exempte de tous leudes & péages.
B, 41 i.
DCCCXX. — 24 mars 1249. — Guille-
mette de Gontaud donne à l'abbaye do
Grandselve tous ses droits de péages & de
leudes sur le blé, vin & autres choses ap-
partenant en propre à l'abbaye, à la des-
cente de la Garonne.
B, 20 a.
DCCCXXI. — 22 novembre i25o. — G.,
bourgeois de Moissac, exempte l'abbé Ri-
chard & la maison de Grandselve de tous
droits de péages & de leudes pour le vin,
le blé & autres choses à leur usage.
B, 17*.
DCCCXXII. — i5 février i25i. — R,,
évèque de Toulouse, permet à l'abbaye de
Grandselve d'élever des oratoires ou cha-
pelles dans ses granges, dans l'étendue de
son diocèse, & d'y célébrer l'office divin,
D, 78, f- 334.
DCCCXXIII. — VersnSo. — Arnaud-
Raimond & Sanche de la Mote, fils de feu
Amanieu de la Mote, confirment aux ab-
bayes de Grandselve & de Belleperche
toutes les exemptions que leur avait déjà
accordées leur père & défendent à leurs
agents d'exiger des religieux aucun péago
sur la Garonne.
B, .39 ...
DCCCXXIV. — 18 juin 1254. — Accord
entre Bernard (sic), abbé de Grandselve, &
Jourdain de l'Isle, au sujet de l'honneur
de Bracoaccum, dont la propriété est dé-
clarée commune.
D, 78, f» 338.
i863
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1864
DCCCXXV. — Octobre 1254.— Alfonse
de Poitiers déclare que l'abbé de Grand-
selve lui ayant réclamé cent marcs d'ar-
gent, légués à l'abbaye par le feu comte
Raimond, mille sous de Toulouse, que
ledit Raimond lui devait, &: enfin mille
marcs d'argent pour les dommages subis
parle couvent, & stipulés à titre d'indem-
nité par la paix de Paris, il lui a concédé
un revenu de quinze livres assis sur le sa-
lin de Toulouse.
D, 78, f° 348. — Les lettres de l'abbé Richard
sont au Trésor des chartes, J. Soy, n. 14; Teulet,
t. 3, p. 22 1; elles sont datées du 6 octobre 1204.
DCCCXXVL — 28 août 1255. — Alexan-
dre IV, sur les plaintes de l'abbé de Grand-
selve contre Jourdain de l'Isle & Raimond-
Guillem de Montech, qui refusaient à
l'abbaye le paiement des dîmes, déclare ces
seigneurs excommuniés & soumet leurs
terres à l'interdit.
D, 78, C 35o.
DCCCXXVIL — 22 janvier 1257. — Ri-
chard, abbé de Grandselve, & Bartbélemi,
abbé de Gimont, s'accordent au sujet des
terres laissées par Saurimonde, dame d'Au-
teville, dont ils se disputaient la posses-
sion,
D, 78, f 36d.
DCCCXXVIII. — lojuin 1257. — Pierre-
Raimond de Blanquefort donne à Grand-
selve un millier de harengs à prendre cha-
que année, le premier dimanche de carême,
à Bordeaux.
B, 149 a.
DCCCXXIX. — 4 mars i258. — Alexan-
dre IV charge Ite prieur de Bergerac de
terminer les différends qui divisaient l'abbé
de Bertolio & celui de Grandselve, au sujet
de dégâts & dommages réciproques.
D, 78, f 3Û6.
DCCCXXX. — 16 juillet 1 258. — Alexan-
dre IV ordonne à l'archevêque d'Auch de
veiller à ce que l'abbé de Grandselve ne
soit pas inquiété dans la jouissance de ses
biens.
D, 78, (-> 364.
DCCCXXXI. — 2 novembre i258. —
Alexandre IV permet à l'abbé de Grand-
selve de célébrer l'office divin dans toutes
ses possessions.
D, 78, f" 371.
DCCCXXXII. — 2 novembre 12 58. —
Raimond de Dieupentale, Guillem, vicomte
de Pompignan, & Bernard de Belfort accor-
dent à l'abbé de Grandselve le droit de
passage pour ses troupeaux dans le fief
d'Alamans, sur une route assez large pour
le passage de deux charrettes,
D, 78, {0 373.
DCCCXXXIII. — Dimanche de Quasi-
modo 1259. — Simon, abbé de Belleperchc,
& Pons, abbé de Grandselve, s'accordent
au sujet de diverses possessions données
aux deux abbayes.
D, 78, i" 377.
DCCCXXXIV. — 3 janvier 1260. — P.,
officiai d'Agen & le cellérier majeur de
Grandselve, fondé de pouvoirs de l'abbé
Pons, s'accordent avec Baudouin de Dur-
fort, seigneur de Clermont-sur-Garonne,
au sujet des péages de Clermont, au lieil
dit las Peîras de Camîel, sur les marchan-
chises allant en amont & en aval; l'abbaye
demandait l'exemption complète confor-
mément à ses privilèges apostoliques &
pour toutes ses marchandises; l'official dé-
cide que chaque année elle pourra faire
passer librement une certaine quantité de
blé, les trois muids de sel donnés par Ri-
chard d'Angleterre, les draps nécessaires
aux moines, le bois, le poisson, l'orge &
les céréales provenant de ses domaines.
B, 27 a.
DCCCXXXV. — 3 janvier 1260. — Les
mêmes s'accordent avec Arnaud de Durfort
& Guillem Saisset, autres seigneurs de
Clermont-sur-Garonne, au même sujet;
chaque année le couvent fera librement
passer deux cents cuveaux de vin, deux
cents quartiers de blé, quatre muids de sel,
dont les trois donnés par Richard d'An-
gleterre, le drap nécessaire aux moines, le
poisson, mille harengs; pour tout le reste
i865
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1866
le ccllérier promet que le couvent paiera
les droits.
B, 32 a.
DCCCXXXVI. — 12 août 1260. — Anis-
sand de Caumont, seigneur de Monheure,
au diocèse d'Agen, donne à Grandselve ses
droits de péage au lieu de Monheure,
avec libre passage pour deux cents ton-
neaux de vin, deux cents quartons de blé,
du drap, &c., à leur passage sur la Ga-
ronne.
B, 57 h.
DCCCXXXVll. — 12 avril 126t. — Es-
tève del Poget, chevalier, son frère Ber-
trand & Pons Portais donnent à Grandselve
la permission de faire passer sans payer de
péages ou de droits dans le terroir de
Moissac, par eau ou par terre, deux cents
quartons de blé, mesure de Toulouse, cent
cinquante tonneaux de vin & un muid &
demi de sel. ■
B, i5 b.
DCCCXXXVIII.— II mai 1261.— Ac-
cord entre le procureur de Grandselve &
Guillemet Ferriol, son fils Estève & sa
mère Marquise, pardevant P., archidiacre
d'Agen, conservateur des privilèges apos-
toliques de l'abbaye. — Un membre de la
communauté aura libre passage à Ton-
neins, avec quatre-vingt-dix tonneaux de
vin, deux muids & demi de sel, les pois-
sons & céréales nécessaires à la congréga-
tion, cinq mille harengs, &c.
B, 59 a.
DCCCXXXIX. — 6 août 1261. — Jean
del Pont, bourgeois du Mas, promet de ne
jamais lever de péage sur le vin, le blé &
autres choses provenant des terres de
Grandselve, à leur passage sur la Garonne.
B, 85 a.
DCCCXL. — Septembre 1261. — Hol-
dric de Corbarieu (</« Curvorivo), fils de
Bertrand de Roquefort, vend à Pons, abbé
de Grandselve, tous les droits qu'il tenait
de son panain, de même nom que lui, sur
le bois de Florac !k l'honneur de Campeiran,
D, 78, f°42i.
DCCCXLI. — 8 novembre 1261. — Ac-
cord entre R.-B. de Durfort, seigneur de
Clermont-sur-Garonne, & Guillem Vidal,
moine & procureur de Grandselve, institué
par acte du 21 juillet de la même année,
par l'entremise de P. Serlan, archidiacre
d'Agen. — Guillem Vidal réclamait pour
l'abbaye le droit de faire passer sur la Ga-
ronne tous les objets lui appartenant,
sans payer aucun droit de péage au sei-
gneur de Clermont, en se fondant sur des
exemptions accordées parla courde Rome;
le seigneur maintenait son droit de percep-
tion. — Il est décidé que l'abbaye pourra
librement faire passer chaque année cent
tonneaux de vin provenant de ses vignes,
les draps, sel & autres objets nécessaires à
sa consommation, ce qui sera prouvé par
serment. Celui qui manquera à l'engage-
ment payera à la partie adverse cent livres
arnaudines.
B, 23 i.
DCCCXLII. — 6 décembre 1261.— Raî-
mond, évêque de Toulouse, & Bertrand de
risle, prévôt de Saint-Etienne, d'une part,
8c Pons, abbé de Grandselve, de l'autre,
compromettent entre les mains de Ber-
trand de Miremont, abbé de Lombez, au
sujet des églises possédées par Grandselve,
dans le diocèse de Toulouse, & des dîmes
dont Pons refusait le payement en vertu
de divers privilèges apostoliques.
D, 79, f" 18.
DCCCXLIII. — 9 janvier 1262. — P.
Barta, bourgeois du Mas-d'Agenais, pro-
met en présence de P., archidiacre d'Agen,
conservateur apostolique des privilèges de
Grandselve, & de Guillem Vidal, moine &
procureur fondé de l'abbaye, que jamais &
nulle part il ne percevra de péages sur les
objets à Tusage de la communauté, à leur
passage sur la Garonne.
B, 84 a.
DCCCXLIV. — 24 février 1262. — Ac-
cord entre Ge'is, moine & celléiier de
Grandselve, & Gautier del Fossat & ses
frères, par devant P., archidiacre d'Agen,
conservateur des privilèges apostoliques
de Grandselve, au sujet des péages de la
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1867
Garonne. 11 est déculô que l'abbé ou tel
autre religieux de l'abbaye passera sur la
Garonne, sans payer aucun péage à Cler-
niont, à Thouars, à Fossat & à Aiguillon,
avec une certaine quantité de blé, vin, &c.,
provenant des domaines de l'abbaye.
B, 48 4.
DCCCXLV. — 8 avril 1262. — Accord
entre le même & Arnaud-Guillem de la
Grueria, bourgeois du Mas-d'Agenais, par
devant ledit archidiacre. — Chaque année
un moine pourra passer librement & sans
payer de péages avec deux cents tonneaux
de vin, cent quartons de blé, deux muids
de sel, une certaine quantité de harengs
& de merluches, des draps, des métaux di-
vers, le tout à l'usage de l'abbaye.
B, 75 a.
DCCCXLVI. — 8 mai 1262. — Accord
entre Gélis, cellérier & procureur de
Grandselve, & Guillem-Raimond Lorc,
chevalier, par devant P., archidiacre d'A-
gen, &c., au sujet des péages dont le cellé-
rier demandait l'exemption complète pour
l'abbaye, ses moines & ses marchandises,
— Chaque année un moine du couvent,
délégué à cet effet, pourra faire passer
par les terres de ce seigneur une certaine
quantité de blé, vin, harengs, mbrues,
drap, &c., sans payer aucun droit à Ton-
neins sur la Garonne.
B, 65 (ï.
DCCCXLVII. — 22 septembre 1262. —
Urbain IV continue à l'abbé de Grand-
selve la jouissance des privilèges à lui ac-
cordés par les papes, ses prédécesseurs, &
par les princes chrétiens.
D, 79,P67.
DCCCXLVIII. — 28 septembre 1262.—
J., prieur de Saint-Orens d'Auch, recon-
naît avoir reçu de P., abbé de Grandselve,
les oublies & l'arrière-acapte qui lui étaient
dus pour divers honneurs que ce prélat
tenait de lui.
D, 79, f" ,36.
DCC.CXLIX. — 9 février 1262. — Ur-
bain IV ordonne à l'évéque de Toulouse
î868
de protéger l'abbaye de Grandselve & de
la défendre contre tous ses ennemis.
D, 79, f 63.
DCCCL. — 20 février 1262. — Ur-
bain IV permet à l'abbé & aux moines de
Grandselve de posséder librement les biens
qui leur sont échus par succession, sauf
les fiefs.
D, 79, fo 65.
DCCCLI. — 1262. — Dame Mafeuz
d'Ausas, femme de G. Aimar, bourgeois
d'Auvillar, par testament & acte de der-
nière volonté, confirme à l'abbaye de
Grandselve l'exemption de tout droit do
péage sur la Garonne, tant en amont qu'en
aval.
B, 22 A.
DCCCLII. — 22 août 1263. — Accord
entre Guillem-Vidal, frère de Grandselve,
fondé de pouvoirs de l'abbé Bernard, par
acte du 23 novembre 1262, & Elle Aucher,
]5rieur de Saint-Pierre de la Réole, tou-
chant le péage dudit lieu de la Réole. —
Les parties s'en rapportent à l'arbitrage de
Guillem de Pis, sous peine de cinquante'
livres d'amende pour le contrevenant. —
Il est décidé que les moines pourront faire
passer sans payer de péage une certaine
quantité de blé & de vin, provenant de
eurs terres, trois muids de sel, quatre
mille harengs, deux mille merluches, les
robes & draps nécessaires au vestiaire.
B, 125 a.
DCCCLIII. — n septembre 1268. — Ac-
cord entre les procureurs de Grandselve
& P. Paul de Lunatz, chevalier, Guillem
de Lunatz, donzel, & Raimond-Huc de Sal-
ves, leur beau-frère, par l'entremise de P.,
archidiacre d'Agen, conservateur des pri-
vilèges apostoliques de Grandselve. — Les
procureurs demandaient l'exemption de
tout péage. — On accorda le libre passage
pour un membre de la communauté à Ai-
guillon avec une certaine quantité de mar-
chandises nécessaires au monastère, & cent
vingt tonneaux devin provenant des vignes
de l'abbaye.
B, 63 i.
1«
69
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1870
DCCCLIV. — 1" février 1264.— P. &
Vidal Grimoart, A. de Baretges, Ug de Bres-
sols, Guillem Amaiiieu & dame Cassalhona,
mère & tutrice de Raimond Amanieu,
exemptent Grandselve de tous leurs droits
de péage au lieu de Messiones, & lui con-
cèdent le libre passage pour tous'^es objets
à l'usage du monastère, moyennant une
somme de cinq cents sous une fois donnée.
B. i3 *.
DCCCLV. — 22 avril 1265. — Clé-
ment IV ordonne au sacristain de l'église
de Narboniie de prononcer la censure ec-
clésiastique contre ceux qui troubleraient
l'abbaye de Grandselve dans la possession
de ses biens.
D, 79, {" 140.
DCCCLVI. — 17 août 1265. — Guillem
Vidal, cellérier majeur de Grandselve, &
Macip de Calonges, donzel du -Mas-d'Age-
nais, s'accordent au sujet de certains droits
de péage. — Macip accorde à l'abbaye le
droit de transporter sans rien payer, en
passant par le Mas & tous autres lieux où
il a droit de péage ou de leude, tant par
eau que par terre, cent tonneaux de vin,
deux muids de sel, deux bateaux de blé, &
tous les objets destinés à être consommés
par l'abbaye, tels que métaux, drap, pois-
sons; tout ce qui dépassera la quantité fixée
payera les droits accoutumés.
B, 78 *.
DCCCLVII. — 3o août 1266. — Guillem-
.Irnaud Perrière, bourgeois de Caumont,
.)romet de ne lever aucun péage, tant sur
eau que sur terre, pour le blé, le vin & les
autres marchandises appartenant à la mai-
son de Grandselve & passant à Caumont.
B, 116 è.
DCCCLVIII. — 3o août 1266. — R.-
Guillem de Gleiret, bourgeois de Caumont,
promet de n'exiger aucun péage des moi-
nes de Grandselve pour leur vin, leur
blé, &c. à leur passage à Caumont.
B, ,.7 A.
DCCCLIX.
3o août 1266. — Marie
Pontoera de Caumont, femme de Monin-
bei, s'engage à n'exiger audit lieu de
Caumont aucun droit de péage pour les
vins, draps, blés & autres marchandises
appartenant à Grandselve & qui y passe-
ront.
B, 118 i.
DCCCLX. — 19 février 1267. — Arnaud-
Anier d'en Franc & Gaillard Forlina, che-
valiers, & plusieurs autres personnes attes-
tent que feu Gaillard de Ses;envilla, donzel,
coseigneurdu château de Boulbonne, près
Mauvezin, a fait diverses donations à l'ab-
baye de Grandselve & y a choisi sa sépul-
ture.
D, 79, f 180.
DCCCLXI. — 5 mai 1267. — Bertrand
de Pis accorde à Grandselve en pure au-
mône l'exemption de péage sur la Ga-
ronne pour cent quarante tonneaux de
vin, cent quartons de blé & toutes autres
marchandises destinées à la consommation
du monastère.
B, 135 a.
DCCCLXI!. — 12 mai 1267. — P. de Bel-
loc, bourgeois du Mas-d'Agenais, transige
avec deux moines de Grandselve & permet
à l'abbé de ce lieu de faire passer chaque
année sur la Garonne mille six cents ton-
neaux de vin, deux muids de sel & deux
bateaux de blé, sans payer aucun droit;
même exemption pour les draps, les pois-
sons, l'étain, le plomb & tout ce qui sera
nécessaire à l'abbaye, à leur passage au
Mas.
B, 81 b.
DCCCLXIII. — 14 mai 1267, — R. de
Lautrec, moine de Grandselve, procureur
fondé de l'abbé B. (nommé par acte de
1266, 20 décembre), & Arnaud de Taris,
bourgeois de Caumont, s'accordent au
sujet des droits de péage à Caumont &
aux autres lieux où ledit Arnaud a droit
de péage. — L'abbé de Grandselve aura
l'exemption pour cent dix tonneaux de
vin, deux muids de sel, un bateau de blé,
Si pour toutes les marchandises nécessaires
au couvent, telles que métaux, drap, &c.;
les droits seront exigibles pour les quan-
1871
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
187:
tités dépassant celles indiquées par la
charte.
B, io3 a.
DCCCLXIV. — 1" juin 1267. — Arnaud
Fissou, bourgeois de Caumont, donne à
l'abbaye de Grandselve le droit de faire
passer les objets & marchandises néces-
saires aux moines, tels que vin, blé, draps,
DCCCLXX. — 7 novembre 1267. — Se-
guin Trosset, bourgeois d'Agen, donne à
Grandselve tous ses droits de péage sur les
objets nécessaires à la subsistance de la
communauté.
B, 46 a.
DCCCLXXL — 7 novembre 1267. — Gé-
raud, comte d'Armagnac, autorise Bernard,
sel, étain, &c. par Caumont, sans payer abbé de Grandselve, à tenir dix ans du
aucun droit de péages.
B, I i5 a.
DCCCLXV.— 20 juillet 1267.— Accord
entre Guillem Vidal, moine de Grandselve,
& Vidal de Lendervat, bourgeois de Cau-
mont; l'abbé de Grandselve pourra faire
passer par le château de Caumont chaque
année cent vingt tonneaux de vin, quatre
niuids de sel, trois bateaux de blé, les mé-
taux, poissojis, &c., nécessaires à l'abbaye,
sans payer aucun droit.
B, 99 i.
DCCCLXVL — 6 août 1267.— Raimond
de la Marche, bourgeois d'Agen, donne à
Grandselve tous ses droits de péage sur le
sel que l'abbaye fera venir pour son usage.
B, 47 *•
DCCCLXVII. — 25 août 1267. — Ber-
nard de Baissac, bourgeois de Marmande,
accorde à Grandselve l'exemption de tous
péages à Marmande sur le vin, le sel &
tous autres objets à l'usage de l'abbaye.
B, 120 i.
DCCCLXVIIL — 7 septembre 1267. —
Arnaud Legnos de la Cassanha, bourgeois
cl'Agen, donne à Grandselve ses droits de
[(éage sur le blé, le vin & tous autres ob-
jets à l'usage des moines.
B, 44 i.
DCCCLXIX. — 9 septembre 1267. —
Transaction passée entre Bernard, abbé de
Grandselve, & le précepteur de Burgaud,
par l'intermédiaire de Raimond Maurin,
précepteur de Castelsarrasin, & de Guillem
d'Auch, grangier de Banols, par laquelle le
précepteur se reconnaît vassal de l'abbaye.
D, 79, C i65.
rant, à dater de la mort de Guillem Mau-
rin, gendre de feue Saurimonde d'Aute-
ville, diverses possessions qui lui avaieni
appartenu, sises à Malvezin & à Pis, san;
rien payer.
D, 79, (0 2=3.
DCCCLXXn. — 7 novembre 1267. —
Géraud, comte d'Armagnac & de Fezensac,
& vicomte de Fezensaguet, confirme les
donations faites à Grandselve par Guillem
de Maurens & ses fils, & règle les services
féodaux dus par les terres données par eux.
Ces donations dataient du 23 janvier
1235.
D, 76, {" 270.
DCCCLXXIU. — 8 novembre 1267. —
Accord entre B., abbé de Grandselve, &
Jean, prieur de Saint-Orens d'Auch, au
sujet des dîmes de la paroisse de Saint-Ger-
mer de Trotaca, réclamées par Grandselve.
D, 79, f 207.
DCCCLXXIV. — 5 mai 1268. — Dame
Marie de Pis, fille de feu Doat de Pis, &
veuve d'Amanieu de Pommiers, de l'aveu
de ses fils, accorde à Grandselve franchise
entière sur le fleuve de Garonne pour une
certaine quantité de blé, vin, poissons,
cuirs, bois, &c., & tous autres objets né-
cessaires au couvent.
B, i32 a.
DCCCLXXV. — 6 juillet 1269.— Accord
entre Guillem Vidal, procureur de Grand-
selve (institué par charte de l'abbé du
29 décembre 1266), & Macip de la Grue-
ria, bourgeois du Mas-d'Agen. — Guillem
réclamait l'exemption de tout péage sur
la Garonne. — Il est décidé que chaque
année un moine de l'abbaye pourra faire
1873
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1874
passer en franchise deux cents tonneaux
de vin, deux cents cartons de blé, deux
muids de sel, six muids de harengs, deux
de merluches, &c., & toutes autres mar-
chandises nécessaires à la communauté.
B, 69 h.
DCCCLXXVI. — 9 juillet 1271. — Ber-
trand, seigneur de Caumont, donne à l'ab-
baye de Grandselve & à son procureur
Guiilem Vidal, franchise entière de péage,
tant sur eau que sur terre, & de guidage
dans tous ses domaines, pour toutes les
marchandises & objets qui seront néces-
saires à l'abbaye.
B, 94 b.
DCCCLXXVII. — 17 décembre 1271. —
Arnaud, prieur de l'église séculière du
Mas-d'Agenais, confirme l'exemption de
péage sur la Garonne, accordée par son
prédécesseur Raimond-Bernard aux abbés
de Grandselve & de Belleperche.
D, 79, f° 240.
DCCCLXXVIll. — 12 juillet 1275, ven-
dredi après l'octave SS. Pierre & Paul. —
Philippe m mande au sénéchal de Tou-
louse & d'Albigeois & au châtelain de Ver-
dun qu'il a pris sous ses protection & sau-
vegarde spéciales l'abbaye de Grandselve.
D, 79, f Z84.
DCCCLXXIX. — Janvier 1276. — Phi-
lippe III confirme la cession que l'abbaye
de Grandselve lui a faite de la forêt de
Boutenelle, près Montcch, & lui garantit
le droit de défrichement & d'usage pour
ses moulins de la Garenne qu'elle s'y est
réservée.
D, 79, f» 286.
DCCCLXXX. — i5 août 1276. — Guii-
lem Vidal, moine & procureur de la mai-
son de Grandselve, en présence de R. de
Montauban, moine de Belleperche, s'ac-
corde avec Arnaud-Bernard du Puy, bour-
geois de Caumont; ledit Arnaud permet à
Grandselve de transporter sans lui payer
de péage par eau, tant en aval qu'en amont,
deux muids de sel & cinq navades de vin
& de blé, chaque année, avec tous les au-
tres objets nécessaires au monastère; Guii-
lem Vidal promet que l'abbaye paiera pour
tout ce qui dépassera les quantités portées
par l'accord.
B, i56 i.
DCCCLXXXI. — 21 août 1276. — Guii-
lem Vidal, moine & procureur de Grand-
selve, s'accorde avec Raimond de Taris &
son frère Carbonnel, bourgeois de Cau-
mont; l'abbaye obtient d'eux exemption
complète de tout péage pour cent quarante
tonneaux de vin, deux muids de sel, un
bateau de blé & toutes autres marchandi-
ses destinées à l'usage du monastère.
B, 107 i.
DCCCLXXXII. — 22 août 1276. — Ac-
cord entre le même & Pierre de Bretes,
bourgeois de Caumont. — Celui-ci permet
à l'abbaye de faire passer sans payer aucun
péage soit à Grueria, soit à Caumont, une
certaine quantité de vin, de blé, de pois-
sons, les draps, métaux, &c., à l'usage du
monastère ; au delà des quantités mar-
quées, Pierre de Bretes prélèvera ses
droits.
B, T 1 1 i.
DCCCLXXXIII. — 22 août 1276. — Guii-
lem Vidal, frère & procureur de Grand-
selve, s'accorde en présence de R. de
Montauban, moine de Belleperche, avec
Anissand de Aculeo, donzel de Caumont, au
diocèse d'Agen. — Ce seigneur permet de
faire passer sans payer aucun péage, tant
à son château que dans tous ses domaines,
chaque année, quatre-vingt-cinq charre-
tées de sel, cinq charges de bateaux de sel
& de vin; & de transporter par eau tous
les draps, métaux, poissons, nécessaires au
monastère; celui-ci s'engage à payer les
droits ordinaires pour tout ce qui dépas-
sera les quantités spécifiées par l'accord.
B, i53 a.
DCCCLXXXIV. — 9 janvier 1277. —
Querelle entre l'abbé de Grandselve & Si-
card Alaman, donzel, pupille de son oncle
Bertrand, vicomte de Lautrec. Sicard récla-
mait ses droits de leude & de péage sur les
marchandises de l'abbé & du couvent à leur
iSyS
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1876
passage dans les terres de son domaine, &
particulièrement aux lieux de La Fotz, de
Thouars & du Port-Sainte-Marie ; l'abbé
alléguait ses privilèges apostoliques & ceux
des comtes de Toulouse. — Sicart finit par
exempter de toute taxe le monastère &
tous ses habitants, même laïques, ik tous
ses biens.
B, 37 «.
DCCCLXXXV. — 3 juin 1277. — Al-
fonse, roi de Castille, fonde à Murcie le
monastère de Sainte-Marie, de l'ordre de
Cîteaux, & l'assujettit à celui de Grand-
selve.
D, 80, f" 192.
DCCCLXXXVL— 17 août 1277. — Que-
relle entre les abbés de Grandselve & de
Belleperche, au sujet des dommages causés
parles hommes de Belleperche aux moulins
& à la paissière de Lassela.
D, 79, fo 302.
DCCCLXXXVII. — 10 o;:tobre 1278. —
Accord entre Hélie Calvet, cellérier majeur
de Grandselve & procureur du monastère
(par acte de l'abbé Bertrand, du 21 avril
1278), & R.-B., prieur du Mas-d'Agenais,
& son chapitre, au sujet des droits de leude
& de péage perçus par ces derniers sur les
marchandises traversant le Mas par eau &
par terre. — L'accord est conclu par l'en-
tremise de P, de Garmex, clerc, & de Vidal
de Tapia, bourgeois du Mas. — Chaque
année Grandselve aura l'exemption pour
cent soixante cuveaux de vin, cent ton-
neaux de blé, des métaux, des draps, &c.
B, 8â a.
DCCCLXXXVII!. — Juillet 1279. — Pa-
réage conclu entre le roi & l'abbaye de
Grandselve, par l'entremise d'Eustache de
Beaumarchais, sénéchal de Toulouse, & de
Bertrand, abbé, pour la nouvelle bastide
de Beaumontj il y aura juge commun, ser-
ment commun prêté par les consuls; mille
maisons & mille arpents de terre pour les
vignes, mille casais distribués par l'abbé;
les droits utiles & les confiscations seront
partagés par moitié entre les deux parties.
D, 79, l" 336.
DCCCLXXXIX. — Août 1279. — Charte
de coutume accordée par Philippe III à la
nouvelle bastide de Beaumont, construite
par lui & par l'abbé de Grandselve.
D, 79i f° 344.
DCCCXC. —Août 1279. —Philippe m
amortit toutes les acquisitions, passées,
présentes & futures, faites par l'abbaye de
Grandselve dans les fiefs & arrière-fiefs de
la couronne.
Gall. Christ, t. i3, Jnstrum. c. 41.
DCCCXCI. — 5 juin 1280. — Sentence
rendue entre Guillaume Lerouge, com-
mandeur de la maison de Burgaud, & Ber-
trand, abbé de Grandselve, au sujet de la
métairie d'Estacabove ; le commandeur se
reconnaît feudataire de l'abbaye à cause de
ladite métairie.
D, 79, f" 300.
DCCCXCIL — 7 mai 1281. — Martin IV
confirme tous les droits & possessions de
l'abbaye de Grandselve & la prend sous la
protection du Saint-Siège.
D, 80, f 27.
DCCCXCIII. — 29 décembre 1281. —
Philippe, vicomtesse de Lomagne & d'Au-
villar, femme d'Hélie Talleyrand, fils d'Ar-
chambaud, comte de Périgord, & admi-
nistrateur desdites vicomtes, accorde au
cellérier & à la communauté de Grand-
selve les privilèges suivants : le couvent
possédera librement tout ce qu'il a acquis
en terres, maisons, domaines, &c. dans la
vicomte d'Auvillar; les privilèges d'Eudes,
vicomte de Lomagne (de 1237 & 1240),
sont confirmés; la vicomtesse réserve pour
les acquisitions futures le paiement des
droits féodaux & rentes accoutumés.
B, 162 b.
Ces libertés furent confirmées, le 6 juin
1282, en faveur de l'abbé Bertrand, par
Archambaud, comte de Périgord, tuteur de
la vicomtesse Philippe.
B, 161 a.
DCCCXCIV II janvier 1282. — Ac-
cord entre Bertrand, abbé de Grandselve,
i877
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1878
& Arnaud de Villennir, abbé de Saint-Ser-
niii, par lequel est permise à Grandselve la
construction d'un collège dans la paroisse
de Saint-Sernin pour y enseigner la théo-
logie, & d'une église pour y célébrer l'office
divin, moyennant l'abandon au chapitre
du quart des offrandes &: des legs faits à
ce collège.
D, 79, f 4'°-
DCCCXCV. — 6 juin 1282. — Transac-
tion entre Archambaud, comte de Péri-
gord, tuteur de sa belle-fille Philippe,
vicomtesse de Lomagne & d'Auvillar, &
l'abbé de Grandselve, au sujet de la juri-
diction des châteaux de Bordillae & de Pi-
nus; la justice pour les causes au-dessous
de cinq sous de Morlas est attribuée à
l'abbé.
D, 80, f 5.
DCCCXCVI. — 18 juin 1284, dimanche
avant Saint-Jeau-Baptiste. — Quittance
donnée par le trésorier deToulouse à Ber-
trand, abbé de Grandselve, d'une somme
de cinq cents livres tournois à valoir sur
les neuf mille six cents qu'il devait au roi
pour la transaction touchant les terres de
Septenis & de Ribaut.
D, 80, (° 29.
DCCCXCVII. — 19 juin 1282. — Tran-
saction entre les syndics de Grandselve &
Raimond Garsias, abbé de la Capelle, au
sujet du territoire de Trapel, que l'abbé
de Grandselve réclamait comme taisant
partie du dîmaire de Saint-Sernin; la tran-
saction attribue à chacune des parties la
moitié des dîmes de ce territoire.
D, 80, f» I.
DCCCXCVIII. — 8 avril 1287. — Fon-
dation & règlements du collège Saint-
Bernard à Toulouse.
Gall. Christ, t. i3, Instrum. c. 43.
DCCCXCIX. — 16 juin 1289. — Deux
religieux de l'abbaye de Grandselve re-
quièrent le connétable de Bordeaux d'avoir
h leur faire rendre quatre-vingt-sept livres
induement perçues sur leurs vins, malgré
les anciens privilèges accordés à l'abbaye
par les rois d'Angleterre.
D, 80, (o 39.
DCCCC. — 1289, vendredi ap. SS. Pierre
& Paul. — Philippe IV mande au sénéchal
de Toulouse de laisser jouir les abbayes de
Grandselve & de Belleperche de tous les
privilèges & exemptions à elles accordés
par les rois d'Apgleterre.
D, 80, f= 37.
DCCCCI. — 1289. — Raimond-Bernard
de Rovignan, donzel, seigneur d'Auterive
& du bourg Saint-Pierre de Tonneins,
exempte Grandselve des péages & des leu-
des dans l'étendue de ses domaines; son
exemple est suivi par Ranfred de Mont-
pezat.
B, 42 a.
DCCCCII. — II mai 1290. — Coutumes
& libertés concédées à la bastide de Gre-
nade par Eustache de Beaumarchais, séné-
chal de Toulouse.
D, 80, ^ 65.
DCCCCIII. — 4 septembre 1290, lundi
avant la Nativité de la Vierge. — Parèage
pour la nouvelle ville bâtie sur l'emplace-
ment de l'ancienne grange de Vieilaigue,
fait entre Pierre-Alfaric, abbé de Grand-
selve & Eustache de Beaumarchais, séné-
chal de Toulouse; la nouvelle ville devait
contenir trois mille maisons. — Ce parèage
fut approuvé par le roi Philippe le Bel en
novembre 1291 .
D, 80, fSi.
DCCCCIV. — 1290. — Accord entre
Pierre, abbé de Grandselve, & Bernard,
abbé de Belleperche, au sujet de pâturages
communs aux deux abbayes.
D, 80, f° 47.
DCCCCV. — 2 avril 1292. — Eudes de
Terride, donzel, engage à Grandselve le
château de Saint-Salvi, près Comberoger,
moyennant deux cent vingt livres tour-
nois.
D, 80, fSi.
i879
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
DCCCCVI. — 3 avril 1292. — Coutu-
mes données à la bastide de Grenade par
Pierre-Alfaric, abbé de Grandselve.
D, 80, f> 8â.
DCCCCVn. — 3 octobre 1296. — Le
clavaire de Marseille, à la réquisition de
Hugues des Voisins, sénéchal de Provence
&: de Forcalquier, promet de payer avant
la prochaine Saint-Jean-Baptiste, au pro-
cureur de Grandselve, quatre cent vingt
livres de poivre qu'on lui devait pour sept
ans d'arriéré.
D, 80, f" 97.
DCCCCVIIL— 24 juillet 8: 4 août 1298.
— Bernard de Cabrit, moine, syndic &
chef d'œuvre de Grandselve, présente à
Jean Landri, bailli de Moissac, des lettres
du sénéchal de Périgord & de Querci, vidi-
mant & confirmant le diplôme de Rai-
mond V, comte de Toulouse, de 1181.
D, 77, f" 233.
DCCCCIX. — 1299, samedi avant les
Brandons. — Philippe le Bel mande au
sénéchal de Gascogne de maintenir l'ab-
baye de Grandselve dans la jouissance de
toutes les exemptions de péage & de leude
qu'elle avait obtenues.
D, 80, £° 109.
DCCCCX. — 18 décembre i3oi . — Boni-
face VIII, à la requête du cardinal de
Sainte -Pudentiane, exempte l'abbé de
Grandselve du payement des dîmes.
D, 80, f° i33.
DCCCCXI. — i3o3, vendredi après l'É-
piphanie. — Philippe le Bel engage le roi
d'Angleterre, Edouard I, à faire remettre à
l'abbé de Grandselve les gages saisis par le
connétable de Bordeaux à cause des procès
pendants pardevant lui.
D, 80, {" i3j.
DCCCCXII. — i5 juin 1304. — Bertrand,
abbé, & le couvent de Grandselve annon-
cent à Arnaud-Eudes, abbé de Condoni,
qu'ils ont décidé de mettre en commun les
biens, tant spirituels que temporels, des
deux communautés & de les partager éga-
lement.
D'Achéry, Spicilegium, éd. in-f", t. 2, p. 399.
(Bréqiiigny, Taile des diplômes, t. 8, p. 41.)
DCCCCXIII. — 24 novembre i3o6. —
Accord entre le sénéchal de Gascogne, Jean
de Havering & Bertrand, abbé de Grand-
selve. — L'abbé prétendait avoir le droit
de faire passer sans payer de droits aux
péages du roi d'Angleterre & dans la cou-
tume dii château de Bordeaux, toutes les
marchandises appartenant au monastère.
— Le sénéchal & le connétable de Bor-
deaux niaient l'existence de cette exemp-
tion. — Il est décidé que chaque année
l'abbaye pourra faire passer en franchise
trois cents tonneaux de vin, tant sur la
Garonne que sur la Gironde, provenant
de ses vignes, ainsi que les poissons salés,
le sel & les draps nécessaires au monas-
tère, six tonneaux de blé pour ses procu-
reurs à Bordeaux, quatre tonneaux d'avoine
pour leurs chevaux. — Us devront, pour
tout ce qui dépassera ces quantités, payer
les droits spécifiés par les tarifs.
Confirmé par Edouard II, le 14 octobre,
première année de son règne.
B, 168 a.
DCCCCXIV. — Juin 1304. — Lettres
d'amortissement de Philippe le Bel en fa-
veur de Grandselve.
D, 80, C 137.
DCCCCXV. — 17 octobre 1314. — Exemp-
tion de péage sur la Garonne accordée à
l'abbé Bertrand par Raimond Pelet, cheva-
valier, seigneur du Fuy de Gontaud.
D, 80, f° 188.
DCCCCXVI. — Février i3i6. — Alexan-
dre de Caumont confirme le privilège ac-
cordé par son prédécesseur, en février
1240, & donne à l'abbé de Grandselve ses
droits de péage à Sainte- Bazeille, sur les
objets achetés pour le monastère.
B, 168 i.
DCCCCXVII.— i322, veille de l'Ascen-
sion. — Jourdain de l'Isle, chevalier, soi-
gneur de Sainte-Bazeilie, exempte les moi-
iB8i
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
188:
nés do Grandselve de tout péage aux portes
de Sainte-Bazeille.
D, 80, f" 207.
DCCCCXVIII. — Octobre i322. — Let-
tres de sauvegarde accordées à Grandselve
par Charles le Bel. (Renouvelées par le
Hiéme en avril iSiô.)
D, 80, (" 221.
DCCCCXIX. — II janvier 1327. — Ar-
naud-Guillem, comte de Montlezun & sei-
gneur de Pardiac, accorde à l'abbé Pons
l'exemption de toutes leudes & péages dans
l'étendue de ses domaines.
D, 80, f 229.
DCCCCXX. — 29 novembre 1 336. — Be-
noît XII confirme les exemptions accor-
dées à l'abbaye de Grandselve par les papes,
ses prédécesseurs, les rois & les princes
chrétiens.
D, 80, f" 249.
DCCCCXXI.— i349-i35o. — Lettres de
Philippe VI, au nombre de trois, ordon-
nant aux collecteurs des décimes à lui ac-
cordés par le pape, de n'y point faire con-
tribuer les religieux de Grandselve, qui
sont réduits à une extrême pauvreté.
D, 80, {" 267.
DCCCCXXII. — 28 janvier i35i. —
Jean II défend à tous ses officiers de guerre
en Agenais de prendre les animaux ou les
marchandises de l'abbaye de Grandselve,
que les ennemis avaient presque ruinée.
D, 80, (^273.
DCCCCXXIII. — Vers i35o. — Mé-
moire indiquant les droits & exemptions
dont jouissaient les moines de Grandselve
dans les ports de la Garonne & de la Gi-
ronde, de Verdun à Bordeaux.
B, 170 4.
DCCCCXXIV. — 10 décembre 1354. —
Jean II prend sous ses protection & sauve-
garde l'église & le couvent de Grandselve
& toutes leurs possessions.
Jouglar, Mémoire sur Vabbaye de Grandselve,
pp. 236-237.
DCCCCXXV. — 10 décembre 1354. —
Jean II ordonne au sénéchal de Carcas-
sonne de laisser jouir l'abbaye de Grand-
selve de l'exemption de péages à elle ac-
cordée jadis par les comtes de Toulouse,
& de lui accorder la même exemption dans
la cité de Carcassonne.
D, 80, f» 275.
DCCCCXXVI. — Novembre i358. —
Jean, fils de roi de France, comte de Poi-
tiers, consent à l'amortissement de cer-
taines maisons acquises à Grandselve môme
par l'abbé de cette maison.
D, 80, f 291.
DCCCCXXVII. — 27 octobre 1364. —
Louis, fils de roi de France, duc d'Anjou,
lieutenant du roi en Languedoc, prend
l'abbaye de Grandselvs sous ses sauvegarde
& protection.
D, 80, f° 343.
DCCCCXXVIII. — 8 novembre 1364. —
Edouard, prince de Galles, ordonne au
sénéchal de Gascogne de rechercher les
auteurs des violences commises contre
Grandselve; ils avaient démoli la maison
de Grandselve dans le bourg de Bordeaux
& détruit sa chapelle. — L'affaire fut ter-
minée par sentence du conseil de ce
prince, du 27 septembre i365.
D, 80, f 319.
DCCCCXXIX. — 8 janvier 1377. — Paul
de Nogaret, maître des eaux & forêts dans
les pays de Toulouse, Bigorre & Albigeois,
permet à l'abbaye de Grandselve, moyen-
nant un cens annuel de six deniers toulou-
sains, de construire un réservoir sur la ri-
vière de Garonne pour y prendre du pois-
son.
D, 80, f" 347.
DCCCCXXX. — 21 février 1400. — Arrêt
du parlement de Paris portant que le syn-
dic de Grandselve aurait le droit d'assister
à la nomination & à la prestation de ser-
ment des consuls de Grenade.
D, 80, f° 359.
i883
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1884
DCCCCXXXI. — 21 janvier i^'tj. —
Amanieii d'Albret, seigneur d'Orval & de
Lesparre, concède à l'abbé Gilles une rente
de deux muids de sel, mesure de Bordeaux,
à prendre chaque année à Lesparre.
D, 80, f 33i.
DCCCCXXXII. — 3 janvier 1460. —
Statuts donnés par Gilles, abbé de Grand-
selve, à la chapelle du Purgatoire, fondée
par lui en 1454 dans l'église de Grenade.
h, 80, f 389.
II
Abbaye de Boulbonne.
(Ordre de Cîtcaux, diocisc dcToiilotiso, puis de Montauban.)
NOUS ignorons ce que sont devenues les
archives de la riche abbaye de Boul-
bonne. Ont-elles été détruites pendant la
Révolution? Ont-elles disparu lors de l'in-
surrection de l'an VII, comme celles de
Bonnefont'? Il nous serait impossible de
le dire. Tout ce que nous pouvons assurer,
c'est que la collection, dont nous donnons
le dépouillement intégral, est tout ce que
nous connaissons sur cet important éta-
blissement. L'intérêt des pièces dont elle
se compose fera d'autant plus regretter la
perte du reste des archives.
Le» piècgs extraites par Doat des archives de
Boulbonne remplissent les volumes 83, 84, 85 &
86, du recueil qui port* ce nom à la Bibliothèque
nationale.
I, — 968. — Loup, primecier de Saint-
Etienne de Toulouse, vend au prêtre Be-
noît toutes ses possessions au lieu de Saint-
Martin ou Ampoulhac, dans l'Agarnaguez,
au pays de Toulouse.
D, 83, f" 3.
II. — 954-985. — Guandalfredus, fils de
Benoît, vend à Amélius-Simplicius un alleu
' Roschaeh, Foix & Comminges, pp. 2i3, 2ij(.
au lieu d'Anipoulhac, moyennant la somme
de vingt sous.
D, 83, {- 72.
III. — Février 963. — Elcs & sa femme
Avita vendent à Benoît un casai dans le
pays de Toulouse, au terroir de Saint-
Martin ou d'AmpouIhac.
D, 83, f'^ I.
IV. — i5 juillet 969. — Loup, primecier
& archidiacre de Saint-Etienne de Tou-
louse, donne à Saint-Michel de Cuxa,
quelques alleux dans l'Agarnaguez & le
Toulousain, à Tramesaigues, entre l'Ariége
& l'Hers, avec l'église de Sainte-Marie &
l'alleu d'AmpouIhac, à charge d'y établir
tine congrégation de moines.
Gall. Christ. i3, Inst. c. 227; H, V, c. 253.
V. — 22 janvier 973. — Hugues, évéque
de Toulouse, dédie l'église de Sainte-Ma-
rie à la prière de Guarin, abbé de Cuxa, &
confirme à ce monastère la possession du
lieu de Tramesaigues.
Gall, Christ. i3, Inst. c. 229.
VI. — 23 juin io35. — Concile tenu par
les évêques des deux versants des Pyré-
nées, confirmant à Cuxa la possession de
l'église de Tramesaigues, & lui concédant
l'immunité & le droit de refuge.
Gall. Christ. i3, Inst. c. 229.
VII. — Avril II25. — Bertrand de Bel-
puech donne à Aimeri, abbé de Vajal, ce
qu'il possédait le long du ruisseau d'As-
trald.
Gall. Christ. i3, Inst. c. 281.
VIII. — Avril 1125. — Bertrand de Bel-
puech donne à l'abbaye de Vajal & à l'abbé
Aimeri ses droits héréditaires sur les ter-
res, situées entre les fontaines d'Estève
Vacher & Saunière, sans y rien retenir.
D, 83, f" 6.
IX. — 17 janvier ii3o. — Pons-Adémar
de Rodèle donne à Pierre, clerc d'Arte-
nac, la terre dite de la Condaraine & une
vigne.
D, 83, f" 14.
[885
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1886
X. — Juillet 1140. — Alfonse, roi d'Ara-
gon, prend le couvent de Boulbonne avec
tous ses biens & possessions sous ses pro-
tection & défense, déclare siennes toutes
les injures qu'on lui ferait & l'exempte à
tout jamais des péages dans l'étendue de
ses États.
D, 83, f 16.
XI. — Octobre 1 154. — Bérengère & ses
enfants donnent à Boulbonne & à l'abbé
Dominique ce qu'ils avaient au lieu de
Genat, Tous les habitants do Genat ap-
prouvent cette donation.
D, 83, f' 21.
XII. — Octobre 11 36. — Raimond de
Quer & son fils Pons-Raimond donnent
leurs possessions au lieu de Eleth, localité
déjà donnée au couvent par dame Béren-
gère.
D, 83, f 23.
XIII. — Octobre iiSy. — GuiUem Sa-
chet & ses frères donnent à fief à Pierre
d'Artenac un local jadis tenu par Bernard
Vidal, près de la maison de Bernard Loira.
D, 83, f 28.
XIV. — Septembre 1159. — Raimond,
évèque de Toulouse, donne à Dominique,
abbé de Boulbonne, l'église de Marens,
avec ses appartenances & lui accorde le
droit d'en nommer le chapelain; il ne s'y
réserve que les droits de synode»
D, 83, fSo.
XV. — 1159. — Bertrand de Belpech &
«eâ fils donnent à Guillaume, abbé de
Notre-Dame de Garnicia, leurs droits hé-
réditaires sur les terres situées entre la
fontaine d'Estève Vacher & celle de Sau-
nière,
D, 83, f 7.
XVI. — Roger de Ravat & son frère,
étant devant l'église de ce lieu, donnent à
Dominique, abbé de Boulbonne, ce qu'ils
possédaient dans les montagnes de l'Escale,
dites Gênes.
D, 83, f" 32.
XVII. — Février 1161. — Auger & Do-
mergue de Caumont donnent s. Guillaume,
abbé de Garnicia, le droit de paisson & de
défrichement à Boulbonne,
D, 83, f 34.
XVIII. — Juin 1162. — Bernard de La-
batut & sa femme Sibilie donnent à l'aljbé
Dominique ce qu'ils possédaient à Artenac,
entre les ruisseaux.
D, 83, f" 49.
XIX. — i3 décembre ii63. — Roger-
Bernard, comte de Foix, donne à Domi-
nique, abbé de Boulbonne, la grange de
Bonrepaux, construite par lui dans son
bois de Boulbonne & qu'il tenait de Rai-
mond-Trencavel, vicomte de Béziers, sans
y retenir aucun ser\ice.
D, 83, f" Ml ; H, V, ce. 1256, 1257.
XX. — 29 janvier 1164. — Pierre de Lé-
ran & sa famille donnent à l'abbé Domi-
nique l'honneur acquis par lui de Bertrand
dels Poiols. — Cet abandon fut confirmé
en juin 1197, par Bertrand de Léran, en
faveur de l'abbé Bérenger.
D, 83, f 53.
XXI. — 10 juin 1166. — Arnaud de Cas-
telverdun donne à l'abbé de Boulbonne,
Dominique, ce qu'il possédait au lieu de
Genat, avec le droit de pâture sur ses
terres.
D, 83, f 10.
XXII. — 1166. — Dominique, abbé de
Boulbonne, & Arnaud, abbé de Combelon-
gue, font un accord entre les mains de
Pons, abbé de Grandselve, pour divers pâ-
turages situés entre Bonrepaux & Montant,
lesquels sont déclarés communs entre les
deux parties, chacune d'elles s'engageant
d'ailleurs à ne pas dépasser les limites
respectives.
D, 83, f 74.
XXIII. — Mai 1 168. — Bertrand de Sais-
sac, fils de Hugues de Saissac, donne à
Dominique, abbé, le bois de Boulbonne
avec permission de le défricher, d'y faire
paître ses porcs, ikc, & s'engage à y em-
1887
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1888
pêcher la construction de toute autre mai- corb, à Tarter de Biareth, avec le droit d'y
son religieuse. faire pâturer les bestiaux du monastère.
D, 63, f" 82. D, 83, {•> 11.
XXIV. — Juin 1169. — Géraud de la
Barthe, évêque de Toulouse, donne à
Guillaume, abbé de Vajal, ses droits sur
Taladol.
D, 83, {" 94.
XXV. — Juin 1170. — L'abbé de Cora-
belongue abandonne à Guillaume, abbé de
Vajal, en présence de Géraud, évêque de
Toulouse, sa part de l'honneur de Raimond
Fort,
D, 83, f 100.
XXVI. — Août 1174. — Hugues, évêque
de Toulouse, donne à Pierre, abbé de Va-
jal, le moulin de Taladol.
D, 83, C 102.
XXXII. — i" juillet II 80. —Eudes, abbé
de Boulbonne, s'accorde avec Pons Vidal
& ses frères, Pierre & Guillem, & promet
de les recevoir comme moines dans son
abbaye, s'ils veulent renoncer à leurs droits
sur les agriers du dîmaire de Mazères.
D, 83, {- i33.
XXXIII. — 7 novembre ii8i-ii85. —
Luce III ordonne à l'archevêque de Com-
postelle, aux évêques de Léon & de Braga
d'excommunier les Majorquains, sujets du
roi d'Aragon, qui avaient brûlé l'abbaye
de Saint-Laurent, dépendant de Boul-
bonne, & une grange appartenant à ce der-
nier monastère.
D, 83, f° i35.
XXVII. — Octobre 11 74. — Sicard de
Belpuech abandonne à l'abbé de Notre-
Dame de Vajal ses droits sur les dîmes
données au monastère par Bertrand de
Villemur, évêque de Toulouse, moyennant
cinq sous, monnaie de Toulouse.
D, 83, fo 8.
XXVIII. — 5 avril 1176. — Raimond,
comte de Toulouse, exempte l'abbaye de
Boulbonne de tous péages & coutumes
dans l'étendue de ses Etats. — Exemption
confirmée par Philippe le Bel en 1288.
D, 83, f 104.
XXIX. — Septembre 1 178. — Do de Cau-
mont donne à l'abbé Dominique ses pos-
sessions dans le terroir de Mazères.
D, 83, f°35.
XXXIV. — Juillet 1182. — Arnaud de
Mazères, jadis religieux, plus tard apostat,
abandonne pour la seconde fois l'abbaye
de Boulbonne & donne à l'abbé Eudes tous
ses biens mobiliers.
D, 83, fin.
XXXV — Août 1182. — Arnaud de Quer
& ses enfants donnent à Eudes, abbé, ce
qu'ils avaient au lieu de Arthmann. — A la
suite donation semblable de Bernard-Aton
dit Porcellus.
D, 83, f 24.
XXXVI. — 23 novembre 1182. — Luce III
annonce à Eudes, abbé de Boulbonne, qu'il
a pris son monastère sous sa protection &
lui confirme tous ses droits & possessions.
D, 83, f ,47.
XXX. — 1178. — Dodo deCaumont vend
à Dominique, abbé, la terre d'Arnaud Tort,
moyennant la somme de soixante sous
Toulousains.
D, 83, f° 36.
XXXI. — Juin 1 180. — Aton-Arnaud de
Castelverdun donne à Eudes, abbé de Boul-
bonne, la montagne du Caylar de Cher-
XXXVII. — Mars n83 Sicard de Lau-
rac & Hugues de Montferrand donnent en
leur nom & au nom de leur frère Guillem-
Pierre, à Eudes, abbé de Boulbonne, leurs
droits sur le bois de Fraiag.
D, 83, f» 140.
XXXVIII. — Avril 1x83 (n.st.). — Auger
de Caumont, ermUanus de Bolbona, aban-
1889
donne à sa sœur Mabrienne la moitié de
ses honneurs de Caumont, tant à Toulouse
que hors de Toulouse, en réservant le reste
pour lui & pour l'abbaye de Boulbonne.
D, 83, C 154.
XXXIX. — Août ii85, — Différend entre
Eudes, abbé de Boulbonne, & B. de Ma-
rens, chevalier, au sujet de terres & de
possessions dans le dîmaire de l'église de
Marens, dans le comté de Foix, vers Lari-
vacum, apaisé par Raimond-Roger, comte
de Foix, & Bertrand de Durban; le terri-
toire en litige est adjugé à l'abbé.
D, 83, f" 160.
XL. — ii85. — Fulcrand, évêque de
Toulouse, donne à Guillaume, abbé de
Vajal, les églises de Saint-Pierre de Canens
& de Saint-Jean de Fajac, moyennant un
cens annuel de deux sous.
Boniface {sic, corrige':^ Célestin III) lui
confirma plus tard la possession de ces
églises & du moulin de Taladol, donné
par G., évéque de Toulouse (3i octobre,
Vérone), & Foulques, évéque de Toulouse,
la lui confirma à son tour en 1227.
D, 83, {"' 167 à 170.
XLI. — 18 octobre 1186. —Urbain III
ordonne à l'archevêque de Narbonne &
aux évèques de Toulouse & de Carcas-
sonne de faire rendre justice à l'abbé de
Boulbonne par plusieurs personnes mal-
veillantes qui lui causaient des torts.
D, 83, f" i65.
XLII. — 21 octobre 1186. — Urbain III
prend Eudes, abbé de Boulbonne, sous la
protection du Saint-Siège, & lui confirme
toutes ses possessions & tous ses droits.
D, 83, f» 18'..
XUIII. — Février 1187. — Bernard Amels
de Pailhès donne à l'abbé de Boulbonne,
Eudes, le droit de pâture & d'usage dans
ses bois de Pailhès, Ventenac, Roque-
fixade, &c.
D, 83, f 19Î.
XLIV. — 18 mai 1188. — Bernard, abbé
de Cuxa, s'accorde avec Eudes, abbé de
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1890
Boulbonne, pour les dîmes des terres de
l'église de Tramesaigues; elles sont parta-
gées par moitié entre les deux parties.
D, 83, f 193.
XLV. — 3o novembre 1188. — Raimond-
Roger, comte de Foix, accorde à Eudes,
abbé de Boulbonne, avec l'autorisation des
prud'hommes de Pamiers, pour le repos de
l'âme de son père Roger-Bernard, enterre
la veille dans l'abbaye, toute liberté &
franchise pour la maison du couvent à
Pamiers; il l'exempte de toute coutume,
exaction, queste, clôture, ost, chevau-
chée, guet, &c., & autres droits seigneu-
riaux.
D, 83, l" 204.
XLVI. — i" janvier 1189. — Fulcrand,
évéque de Toulouse, accorde à Eudes,
abbé de Boulbonne, le privilège de ne
payer ni dîmes, ni prémices, pour les
labours de l'abbaye dans ses différentes
granges, entre l'Hers & l'Ariége, moyen-
nant une redevance annuelle d'une livre
de poivre à l'église de Toulouse, payable
de la Saint-Thomas à la Saint-Hilaire; en
outre il lui permet d'acquérir librement
des terres dans son diocèse.
D, 83, f° 106.
XLVll. — 1 189. — Raimond Fort ayant
enlevé à Guillaume, abbé de Vajal, cinq
cent cinquante-six brebis, fait pour le-
quel il avait été excommunié & sa terre
de Belpech soumise à l'interdit, finit par
s'accorder avec l'abbé Eudes, & lui donne
ses domaines de Trémoulet pour en jouir
jusqu'au jour où lui Raimond aurait payé
la somme de quarante sous toulousains.
D, 83, f" 210.
XLVIII. — Décembre 1190. — Aton de
Quer donne à Eudes, abbé de Boulbonne,
le moulin de Navegio, avec une digue al-
lant d'une rive à l'autre, & le droit de
pèche.
D, 83, f" 26.
XLIX. — 1191-1198. — Célestin III prend
l'abbé Eudes sous sa protection, & énumère
& confirme toutes ses possessions dans le
vni.
60
1891
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
189:
diocèse de Toulouse & autres diocèses en-
vironnants. (.Pièce mutilée.)
D, 85, {" 227.
L. — Juillet 1191. — Guillaume, abbé de
Grandselve, & Eudes, abbé de Boulbonne,
s'accordent par-devant Aimeri, abbé de
Candeil, Jean, abbé de la Garde-Dieu, Ber-
nard, abbé de Belleperche, & Guillaume,
abbé du Loc-Dieu, touchant des pâturages
communs aux deux abbayes; Grandselve
pourra conduire ses troupeaux dans les
pâturages de la montagne de Ravat, en
passant sur les terres de Boulbonne, pen-
dant six jours, à condition d'en avertir à
l'avance; de plus les patres des deux mo-
nastères ne pourront se gêner en rappro-
chant trop leurs cabanes & leurs guettes.
D, 83, f" 212.
LI. — Avril 1192 (n. st.). — Raimond-
Roger, comte de Foix, donne à Eudes, abbé
de Boulbonne, une terre située près du
château de Tarascon, sur l'Ariége, avec la
maison qui y est bâtie, achetée ])ar lui de
l'abbaye de Grandselve; il l'exempte de la
chevauchée & de l'ost & de tous les autres
devoirs seigneuriaux.
D, 83, f° 218.
LIL — Janvier 1192 (v. st.). — Sicfred
de Léran donne à Eudes, abbé, ce qu'il
possédait dans le dîmaire de Saint-Jean de
Nérat, du côté de Boulbonne.
D, 83, C 5'u
LUI. — Avril 1193. — Raimond Forz
donne à l'abbé Eudes le droit de pâture
dans ses honneurs & d'usage dans ses bois,
& lui confirme la possession du lieu de
Vajal, que tient l'abbé Guillaume, lieu
déjà donné par lui à l'abbé Dominique,
prédécesseur d'Eudes, à condition d'y faire
dire des messes pour le salut de son âme,
& moyennant cent sous de Melgueil.
D, 83, f" 220 ; Gall. Christ. i3, Inst. c. 232.
LIV. — Février 1193 (v. st.). — Raimond
Forz se démet en faveur de Guillaume,
abbé de Vajal, de toutes ses prétentions sur
l'église de Canens & le moulin de Taladol.
D, 83, {" 222.
LV. — Janvier 1194 (v. st.). — Sicard de
Laurac donne à Eudes, abbé, le droit de
pâture dans toutes ses terres & le libre
passage pour lui, ses moines & les trou-
peaux du monastère.
D, 83, C 141.
LVI. — 28 mars iiçS (n. st.). — Gau-
tier, abbé de Tenaille, donne à Eudes,
abbé de Boulbonne, le lieu de Vajal avec
ses granges de Canens & de Fajac-la-Re-
lenque, & le moulin'de l'Hers.
D, 83, f" 224.
LVn. — Janvier iigS (v. st.). — Gull-
leni d'Amansas dit Galoba, donne à Do-
minique, abbé de Boulbonne, la maison
de Notre-Dame de Vajal, & confirme la
donation que lui & son père Raimond lui
en ont déjà faite, le fout moyennant cent
sous de Toulouse.
D, 83, f° 246.
LVIII. — Vers 1196. — Guillaume, abbé
de La Grasse, & Guillem Uric, donnent à
l'abbé Dominique le tiers de la dîme de
Genat, moyennant une redevance annuelle
en blé, seigle & mil.
D, 83, f°258.
LIX. — Juin 1196. — Guillem-Roger de
Mirepoix cède à Dominique, abbé, toutes
ses prétentions sur les biens d'un aveugle
de la maison de Vajal & sur les pâturages
de Canens, moyennant quinze sous Ugo-
nens.
D, 83, f 256.
LX. — Mars 1 1 96 (v. st.). — Guillem de
La Penna abandonne à Bérenger, abbé
de Boulbonne, les droits & coutumes qu'il
possédait sur la maison d'Aimeri, dont
Guillaume était abbé.
D, 83, C 203.
LXL — Mai 1197. — Arnaud de Ville-
mur le jeune donne à l'abbé Bérenger un
muid de seigle qu'il prenait chaque année
au cloître de Sainte-Marie de Saverdun,
pour le percevoir neuf ans durant, en com-
pensation de douze bœufs qu'il avait enle-
1893
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1894
vés dans la grange du monastère, à Ar-
tenac.
Confirmé pour dix ans au même abbé
par Pons de Villemur en mars 1 199 (v. st.).
D, 83, f» 260.
LXII. — Juin 1197. — Guillem, prieur
de Bergerac, confirme les donations faites
à Bérenger, abbé, par les prieurs de Rieu-
peyroux, de terres dans le dîmaire de Saint-
Jean de Nérat.
D, 83, (^ z65.
LXIII. — i5 mars 1198 (v. st.)- — Rai-
mond-Roger, comte de Foix, en présence
de Fulcrand, évèque de Toulouse, & de
Laurent, évèque de Conserans, exempte
Bérenger, abbé de Boulbonne, à l'occasion
de la consécration de l'église de l'abbaye,
de tous droits de péages, usages, leudes,
pèches, &c. dans l'étendue de son comté.
Confirmé, le 26 mai 1241, par le comte
Roger-Bernard.
D, 84, f" i5o; Gall. Chriit. i3; Inst. c. 232;
H, VIII, ce. ^rii à 4Ô3.
LXIV. — Octobre 1199. — Guillem d'A-
mansas, dit Galaubia, vend à l'abbé Béren-
ger tous ses droits sur la maison de Vajal,
de l'Hers au ruisseau d'AstaU, avec la moi-
tié d'un moulin sur l'Hers, & divers droits
à Gaudiès, le tout moyennant dix sous de
Toulouse.
D, 83, f 247.
LXV Décembre 1200. — Aimeri, sei-
gneur de Montréal & de Laurac, confirme
à Bérenger, abbé, les terres du dîmaire de
Saint-Jean de Nérat, qu'il avait acquises
du prieur de Bergerac.
D, 83, f 143.
LXVI. — Mars 1200 (v. st.). — Esclar-
monde, sœur de Raimond-Roger, comte de
Foix, donne à Bérenger, abbé de Boul-
bonne, la vigne de Carda Camas, près
Montant, moyennant cinquante sous de
Melgueil.
D, 83, (° 277; H, vm, c. 4,54.
LXVII. — 3i janvier 1201. — Inno-
cent 111 confirme une transaction relative
au prieuré de Sainte-Gabelle passée entre
l'abbé de Boulbonne, le prieur de Moissac,
le curé de Sainte-Gabelle & le vicaire de la
Salvetat.
D, 84, f> ,77.
LXVIII. — Août 1202. — Rairaond de
Mazères & ses fils vendent, moyennant
vingt sous Toulousains, à Bérenger, abbé,
toutes leurs possessions dans les dîmaires
de Saint-Jean de Nérat & de Saint-Félix
de Foulencs.
D, 83, f" 117.
LXIX. — Novembre i2o3. — Ralmond-
Roger, vicomte de Carcassonne, confirme
à Bérenger, abbé, la possession en franc-
aleu du mas de feu Pierre Naute, dans le
bourg Saint-Vincent de Carcassonne, près
la porte d'Aude, acheté par l'aîné des fils
de Bonef Baron, juif, & autres possesseurs,
en l'exemptant de tout service en temps
de guerre & en temps de paix; l'évéque
de Carcassonne, Bérenger, valide la charte
en y apposant son sceau.
D, 83, f" 296.
LXX. — Février i2d3 (v. st.). — Estève
deCaumont se donne pour frère à l'abbaye
de Boulbonne, &, pour expier ses injures
& méfaits envers cette maison, il aban-
donne à l'abbé Bérenger ses prétentions
sur le bois de Boulbonne, sur l'abbaye
même, sur les granges de Mazères, d'Arte-
nac, &c., & ses terres du bord de l'Hers;
il lui abandonne encore toutes ses pro-
priétés à Mazères & reconnaît que le mo-
nastère avait de justes titres à la possession
de plusieurs droits de champart, qu'il lui
contestait, le tout moyennant la somme de
cent sous de Toulouse.
D, 83, f» 37.
LXXI. — Janvier 1207 (v. st.), — Vidal,
frère de Guillem de Caumont, vend à l'abbé
Anger ses droits sur l'honneur de Sainte-
Marie de Baraigne, acquis par lui de Ber-
nard-Germain, moyennant douze sous de
Toulouse.
D, 83, f>4i.
LXXII. — 22 juin 1209. — Pierre, abbé
de Cuxa, déclare Raimond de Thues délié
iSgS
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1896
de tout hommage & serment de fidélité
pour l'honneur de Tramesaigues, à con-
dition de transporter cet hommage 8^ ce
serment à Bérenger, abbé de Boulbonne,
& de se reconnaître son vassal.
D, 83, f» 3o5.
LXXIII. — 24 juin 1209. — Pierre, abbé
de Cuxa, donne à l'abbé Bérenger son
église de Sainte-Marie de Tramesaigues,
dans l'évèché de Toulouse, avec les dîmes
& prémices & les églises en dépendant,
sous le cens annuel de douze sous, mon-
naie de Barcelone, payables à Puicerda ou
à Aragolisa, & à condition d'y célébrer
le service divin; par la même charte il
lui abandonne ses droits sur Raimond de
Thues & sur sa descendance.
D, 83, f°3ir.
LXXIV. — Juillet 1209. — Raimond de
Thues vend à Bérenger, abbé de Boul-
bonne, ce qu'il avait acquis de Pierre,
abbé de Cuxa, à Tramesaigues, moyen-
nant mille sous de Barcelone.
D, 83, (" 3o6.
LXXV. — Octobre 1209. — Elie de Lau-
rac fait remise à Bérenger, abbé de Boul-
bonne, des mille neuf cents sous de Tou-
louse, qu'il lui avait promis pour prix du
territoire de Tramesaigues & de la moitié
des dîmes d'Artenac.
D, 83, f» 145.
LXXVI. — Février 1209 Cv. st.). — Rai-
mond-Roger, comte de Foix, donne à Bé-
renger Valari, abbé, l'honneur que feu
Pierre Barrau & son frère Raimond pos-
sédaient à Mirepoix & dans le terroir de
Saint-Jean de Lerm, pour réparer les maux
c|ue lui 84 ses chevaliers avaient causés à
l'abbaye.
D, 83, f° 3o2.
LXXVII. — i3 juin 1210. — Innocent III
à l'évéque de Toulouse & aux abbés de
son diocèse. Les papes, ses prédécesseurs,
& lui-même ayant exempté Boulbonne
du payement des dîmes de ses labours,
il s'étonne d'apprendre qu'ils les exigent
de l'abbé & leur ordonne de ne plus le
faire à l'avenir, sous peine d'excommuni-
cation.
D, 83, f° 3iâ.
LXXVIII. — Vers 1210. — Querelle en-
tre G., prieur du Mas-Saintes-Puelles, &
Bérenger, abbé de Boulbonne, apaisée par
Pierre, abbé de Saint-Papoul , & maître
Raimond; Bérenger avait reçu injustement
dans son monastère le moine Bernard-Ger-
main, vassal & donat du prieuré; mais le
prieur abandonne ses réclamations, ce
moine s'étant marié & vivant séculière-
ment.
D, 83, f»28i.
LXXIX. — 3o octobre 1212. — Inno-
cent III enjoint à tous les dignitaires ec-
clésiastiques de la province de Narbonne
de veiller à ce que l'abbaye de Boulbonne
puisse jouir en toute liberté des biens que
lui ont donnés ou légués des particuliers.
D, 84, f" 169.
LXXX. — Avril 12 14 (n. st.). — Roger de
Montant donne à Raimond, abbé de Boul-
bonne, tous ses droits & possessions sur le
pays entre l'Hers & l'Ariége.
D, 83, f 320.
LXXXI. — Août 1214. — Guillaume de
Servian, abbé de La Grasse, s'accorde avec
Raimond Séguier, abbé de Boulbonne,
pour l'église de Courbières & la forteresse
de cette ville; il abandonne à Boulbonne
tous les droits qu'il y réclamait & toutes
les terres qu'y tenaient ses hommes, moyen-
nant vingt sous Ugonens ; Raimond lui
cède par contre la chapellenie de Cour-
bières, en y retenant une albergue de dix
chevaliers, de la Noël au carême, & cer-
taines redevances en nature.
D, 83, f 329.
LXXXII. — Août I2i5. — Accord entre
Gui de Lévis, maréchal du comte de Mont-
fort, & le couvent de . Boulbonne; Gui
abandonne à l'abbé Raimond Séguier trois
muids de blé, mesure de Mirepoix, qu'il
prenait chaque mois sur plusieurs maisons
à Mazères, & se fait recevoir comme frère
par l'abbaye.
D, 83, f» 340, H, viii, c. 669.
i897
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1898
LXXXIII. — 3o octobre I2i5. — Inno-
cent III à l'archevêque de Narbonne & à
ses suffragants. L'abbé de Boulbonne s'est
plaint que l'on frappait de censure &
d'excommunication ses religieux contre
tout droit, & qu'on l'empêchait de recevoir
les terres & biens légués au monastère;
le pape défend aux prélats d'agir ainsi à
l'avenir.
D, 83, f" 319.
LXXXIV. — 3 novembre 12 16. — Um-
beit de Pechluna, Bertrand de Canens &
Pons d'Arnave, requis par l'abbé de Boul-
bonne de dire la vérité sur l'histoire du
domaine de Canens , jurent que ce do-
maine avait appartenu à leurs ancêtres &
que ceux-ci, après l'avoir tenu pendant
soixante ans, avaient fini par le vendre à
Vajal, puis à Boulbonne.
D, 83, f° 355.
LXXXV.. — 21 mai 1217. — Jugement
rendu par G. de Chameniaco, sénéchal du
comte de Montfort à Toulouse, dans un
procès pendant entre l'abbé de Boulbonne
Se R. Chauderon.
D, 83, f 358. — H, viii, ce. 701, 702.
LXXXVI. — Mai 1217. — Simon de
Montfort donne à l'abbaye de Boulbonne
ses possessions au lieu d'Ampoulhac.
D, 83, f 3Û2.
LXXXVII. — Novembre 1218. — Estève
de Caumont, faisant son testament, déclare
authentiques, à la requête de Raimond,
abbé de Boulbonne, toutes les chartes
faites par lui & ses prédécesseurs en fa-
veur de Boulbonne, & lui lègue cent sous
de Toulouse.
D, 83,^-47.
LXXXVI II. — Août 1220. — Bernard,
abbé de Calers, apaise la querelle qui divi-
sait R., abbé de Boulbonne, & G. des
Camps, au sujet de la ville d'Ampoulhac
que l'abbé réclamait & qui lui est adjugée
comme ayant appartenu à la maison de
Tramesaigues. {La charte est donnée Amauri
étant comte de Toulouse.)
D, 83, f 374.
LXXXIX. — Novembre 1220. — Roger
de Comminges prend sous sa protection la
grange de Genat, appartenant à Boul-
bonne, avec toutes ses possessions au lieu
de Quer.
D, 83, f° 377.
XC. — 27 septembre 1227. — Enquête
conduite par J., précepteur de l'hôpital
de Saint-Cyr, & P. de Saint-Victor, au
sujet du quart de la dîme d'Arbouville,
dépendante du prieuré de Tramesaigues,
& disputée à Foulque, évêque de Tou-
louse, par l'abbé de Boulbonne.
D, 84, f° 18.
XCI. — 27 novembre 1227. — Grégoire IX
prend sous la protection du Saint-Siège le
couvent de Boulbonne & celui de Trame-
saigues qui en dépend.
D, 84, f» 16.
XCII. — 14 décembre 1227. — Raimond
de Baraigne, en présence des consuls de
Toulouse, & sur la plainte des moines
de Boulbonne, restitue à ceux-ci tout ce
qu'il leur avait enlevé, & promet de ne
plus recommencer à l'avenir.
D, 84, f 7.
XCIII. — 21 décembre 1227. — Foulque,
évêque de Toulouse, confirme à R., abbé
de Boulbonne, la possession de l'église de
Tramesaigues, jadis donnée à Boulbonne
par l'abbé de Cuxa.
D, 84, f 23.
XCIV. — Janvier 1227 (v. st.). — Foul-
que, évêque de Toulouse, reconnaît par-
devant J., abbé de Saint-Sernin, après en-
quête & production de témoins, que l'abbé
de Boulbonne possède justement une par-
tie des dîmes de Montauriol, Capra &
Saint-Quintin.
D, 84, f" II.
XCV. — 23 novembre 1280. — M., abbé
de Sainf-Antonin de Pamiers, & P., abbé
de Boulbonne, choisissent pour arbitres
R.,abbé de Bonnefont, & B., abbé de Can-
deil. L'abbé de Saint-Antonin réclamait le
tiers des droits de sépulture payés par ses
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1899
paroissiens enterrés à Boulbonne avec le
tiers des objets mobiliers laissés par eux,
le tout montant suivant lui à cinq mille
sous 5 il réclamait de plus les dîmes de la
grange de Bonrepaux, diverses possessions
à Bonrepaux & à Nérac, & un droit sur les
terres acquises de ses vassaux par Boul-
bonne.— L'abbé de Boulbonne réclamait
les dîmes de Campredon & des terres ac-
quises par lui à Montant avant le concile
de Latran, le droit de pâture dans la forêt
de Boulbonne, &c. — L'abbé de Saint-
Antonin finit par renoncer à ses préten-
tions.
D, 84, f° 28.
XCVL — Décembre 1280. — Sentence
rendue par les abbés de la Chaise-Dieu &
de Fontfroide, juges députés du chapitre
général de l'ordre de Cîteaux, sur les dif-
férends entre les abbés de Calers & de
Boulbonne; au premier il est défendu de
bâtir une grange à Ampoulhac.
D, 84, i" 34.
XCVIL — 3 juin 1281. — Bos de Sainte-
Gabelle, Guillem de Calmels & Raimond
Bigoth déclarent que feu Raimond-Roger,
comte de Foix, leur avait mandé de venir à
Tramesaigues pour s'entremettre entre la
maison de Boulbonne & Aicard de Sainte-
Gabelle, qui se disputaient des terres si-
tuées entre l'Ariége & l'Hers; celles de
Canet furent adjugées à l'abbé de Boul-
bonne, Pierre.
D, 84, f» 5o.
XCVIII. — Juillet I23i. — Pierre, abbé
de Boulbonne, & son couvent, après que-
relles avec Bernard de Durfort, finissent
par lui inféoder le village d'Ampoulhac &
reçoivent son hommage.
D, 84, f 54.
XCIX. — 8 mars 1281 (v, st.). — Dias,
fille de Pons G. & de Mabilie, confirme à
Pierre, abbé, la donation faite par ses père
& mère de la terre d'Ampoulhac.
D, 84, {" j,6.
C. — Mars 1281 (v. st.). — Géraude, fille
de Pons-Guillem, donne à Cernin, prieur
Ï9CO
de Boulbonne, tous ses droits sur la forte-
resse d'Ampoulhac.
D, 84, {'■ 48.
CL — Avril 1282 (après le 11). — Dias
du Fauga donne à Pierre, abbé, toutes ses
possessions dans le dîmaire d'Ampoulhac.
D, 84, f° 69.
CIL — I" février 1282 (v. st.). — Le
prieur de Corneilla & l'archidiacre de
Confient mandent à l'abbé de Boulbonne
de comparaître au château de Querol, en
Cerdagne, pour répondre à l'accusation
portée contre lui par l'abbé de Cuxa d'a-
voir usurpé l'église de Tramesaigues.
D, 84, C 73.
cm. — 4 mars 1282 (v. st.). — Guil-
laume, évéque de Tournai, légat du Saint-
Siège, défend au prieur de Corneilla & à
l'archidiacre de Confient, conformément
aux privilèges apostoliques concédés à
l'ordre de Cîteaux, de citer l'abbé de Boul-
bonne à plus de deux journées de marche
de son monastère, pour répondre à l'accu-
sation portée contre lui par l'abbé de
Cuxa, au sujet de l'église de Tramesai-
gues.
D, 84, f" Û7.
CIV. — 18 avril 1288 (11. st.). — Pons,
abbé de Boulbonne, renonce, en faveur
de Bernard de Durfort & de ses vassaux,
habitants de Cintegabelle & de Saverdun,
à tous les sujets de plainte qu'il pouvait
avoir contre eux, pour avoir brûlé la
grange d'Ampoulhac, avec les bœufs &
quatorze cents bêtes à laine qu'elle ren-
fermait, moyennant le payement de mille
sous Toulousains & le don de huit bètes
à cornes, valant chacune trente sous.
D, 84, f» 79.
CV. — Avril 1288 (n. st.). — Roger-Ber-
nard, comte de Foix, & son fils Roger se
portent garants envers Pons, abbé, de
l'exécution complète de la convention pas-
sée entre lui & Bernard de Durfort pour
les terroirs d'Ampoulhac & de Tramesai-
gues.
D, 84, ^83.
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1901
CVI. — 7 décembre 1233. — Bernard
de la Rivière, fils de Pons de la Rivière,
donne à Pons, abbé, tout ce qu'il avait au
dîmairc de Saint-Martin d'Ampoulhac, dont
il tenait la moitié en fief de l'abbaye.
D, 84, f" 97.
CVII. — 2 octobre 1234. — L'abbé de
Boulbonne & le prieur de Saverdun nom-
ment Arnaud, médecin (phisicus), leur pro-
cureur fondé pour paraître en présence
de l'official de Toulouse, & terminer le
procès qu'ils avaient au sujet des dîmes
d'Ampoulhac & de Saint-Jean de Lissac,
usurpées sur eux par Arnaud Got, desser-
vant de cette église.
D, 84, f° io3.
CVIII. — K) octobre 1286. — Aiolfus
fait vœu d'obéissance & de chasteté entre
les mains de Âdémar, abbé de Boulbonne,
& lui donne six cents sous toulousains
pour acheter du bétail, qu'on ne pourra
vendre que lors([u'il aura atteint le chiffre
de ((uatre-vingt tètes.
D, 84, (" 335.
CIX. — 2 janvier i2 36 (v. st.). — Aimeri,
vicomte de Narbonne, cède à Boulbonne
tous ses droits sur les salines de Cor-
iieillan.
D, 8.,, f II I.
ex. — i5 août 1237. — ^^B., abbé, inféode
à Raimond de Baulias la seigneurie d'Am-
poulhac, moyennant prestation de l'hom-
mage.
D, 84, f" 117.
CXI. — Novembre 1287. — Bernard de
la Rivière abandonne à Bernard d'Albas,
abbé, tous ses droits sur le terroir d'Am-
poulhac, en promettant de respecter les
conventions faites entre lui & Pons de
Saint-Victor, autre abbé de Boulbonne,
moyennant l'abandon du quart des dîmes
du lieu de Ardovilla.
D, 8.J, f" 120.
CXII. — 3o juin 1238. — Pierre de Dur-
ban, seigneur de Durfort, donne à B., abbé
de Boulbonne, le droit de pâture pour tous
190;
les troupeaux de l'abbaye & l'usage du bois
dans tous ses domaines du terroir de Ver-
dun & au-dessous de Foix.
D, S4, f' i3 3.
CXIIl. — 29 mars 1289 (n. st.). — R.,
évêque de Toulouse, ordonne à ses archi-
diacres de forcer, à l'avenir, par voie de
censure ecclésiastique, tous les la'iques
qui pourraient inquiéter les moines de
Boulbonne à leur rendre justice.
D, 84, f i36.
CXIV. — Avril I 289 (n. st.). — Sentence
rendue par les délégués de J., archevêque
de Vienne, légat apostolique, entre l'abbé
de Boulbonne & plusieurs particuliers du
lieu de Caumont, au sujet des limites des
dîmaires de Saint-Pierre de Mazères 8c de
Saint-Marcel.
D, 84, f» i33.
CXV. — 20 .mars 1289 (v. st.). — Sen-
tence de Guarin, abbé d'Eaunes, limitant
des pâturages communs aux abbayes de
Calers & de Boulbonne.
D, 84, f" 34.
CXVI. — 14 juin 1241. — Roger, comte
de Foix & vicomte de Castclbon, annonce
à tous ses vassaux qu'à l'exemple de ses
prédécesseurs il a pris l'abbaye de Boul-
bonne sous sa protection.
D, 84, f» 144.
CXVII. — 22 février 1241 (v. st.). — Les
procureurs de Bertrand, abbé d'Aurillac,
& Gui Favre, député par les consuls de
cette ville, «Tonnent quittance aux procu-
reurs de Boulbonne de la somme de cinq
mille sous de Melgueil, que Roger-Ber-
nard, comte de Foix, avait léguée aux
abbés de Figeac & d'Aurillac & aux dits
consuls, pour réparer le mal qu'il leur
avait fait en retenant captifs, eux & Gé-
raud, abbé d'Aurillac.
D, 84, f" 146.
CXVIII. — 5 mai 1242. — R., évêque de
Toulouse, exhorte Roger, comte de Foix
Si vicomte de Castclbon, à défendre les
religieux de Boulbonne contre ceux de
igoS
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1904
Lézat, qui les inquiétaient dans la posses-
sion de l'église de Marens, à eux donnée
par les évêques, ses prédécesseurs.
D, 84, (" i63.
CXIX. — 18 mars 1242 (v. st.). — Rai-
mond de Mazères donne à Boulbonne trois
mille sous de Melgueil & cinq vaches, à
CXXIII. — 23 septembre 1247. — Inno-
cent IV, sur les plaintes de l'abbé de Boul-
bonne, que les autorités ecclésiastiques
ne protégeaient pas suffisamment contre
les malfaiteurs, ordonne à l'archevêque de
Narbonne & à ses suffraganfs de frapper
d'excommunication majeure les la'iques,
de censure ecclésiastique les prêtres ou
condition que la grange de Canens, avec clercs, qui tenteraient d'usurper les do-
ses dîmes & appartenances, serait unie au niaines de cette abbaye.
vestiaire des religieux & des frères cou-
ve rs.
D, 84, P> i55.
CXX. — 18 juin 1243. — Innocent IV
confirme l'exemption accordée par Roger-
Bernard, comte de Foix, à l'abbaye de
Boulbonne, de tous péages, leudes, tailles
autres impositions.
D, 84, f" 166.
CXXI. — 5 octobre 1245. — Innocent IV
exempte l'abbé de Boulbonne de l'obliga-
tion de payer les dettes des personnes qui
se feraient enterrer dans son monastère.
D, 84, f" 187.
CXXI bis, — Novembre 1246.— Louis IX,
considérant que les moines de Boulbonne
ont renoncé au privilège de l'exemption
des droits sur le sel, à eux jadis concédée
par le vicomte de Carcassonne, Raimond
Roger, déclare exempter de tous droits
trente charretées de sel, qu'ils pourront,
chaque année, conduire & faire passer
partout où ils voudront.
Lat. 9996, p. 207,
A la suite (p. 208), exemption semblable
de Raimond de Capendu.
CXXII. — 19 février 1246 (v. st.). — Bé-
renger, abbé de Boulbonne, déclare re-
noncer à l'exemption de tous droits, jadis
accordée à l'abbaye par le vicomte de Car-
cassonne, Raimond-Roger, pour une cer-
taine quantité de sel prise au salin de Car-
D, 84, f<'32i
CXXIV. — 6 octobre 1247. — Inno-
cent IV prend l'abbaye de Boulbonne sous
la protection du Saint-Siège & lui confirme
la possession de tous ses domaines : Arte-
nac, Bonrepaux, Ampoulhac, Tramesai-
gues, &c.
D, 84, P ,79.
CXXV. — 9 octobre 1247. — Inno-
cent IV autorise l'abbé de Boulbonne à se
mettre en possession des biens qui seraient
revenus à ses religieux profès, s'ils avaient
continué à vivre à l'abbaye.
Cette bulle fut confirmée par Hono-
rius IV, le II juillet 1283.
D, 84, f 189.
CXXVI. — 28 décembre 1247. — Rai-
mond de Foix, chevalier, fils de Raimond
de Foix & de Gaillarde, se donne pour
moine h Boulbonne & lui cède tous ses
biens.
D, 84, f° ,74.
CXXVII. — Octobre-novembre 1248. —
Compromis ménagé entre B., abbé de
Boulbonne, & M., abbé de Pamiers, par
G., évêque de Carcassonne, A., abbé de
Bonnefont, & S., archiprétre de Laura-
gais, au sujet d'un legs de deux mille li-
vres tournois, fait par Roger-Bernard,
comte de Foix, à Boulbonnej l'abbé de
Pamiers prétendait en prendre le quart,
comme legs fait par un de ses paroissiens;
l'abbé de Boulbonne soutenait, de son
cassonne, & rend aux officiers royaux les côté, que le comte n'était pas paroissien
lettres du vicomte stipulant cette exemp- de Pamiers, comme faisant sa résidence
t'O"' ordinaire à Foix.
0,S^,{'i7i. D, 84, fipi.
CXXVIII. — 19 juin 1249. — Le bailli
de Pamiers ayant représenté à Bérenger,
abbé de Boulbonne, en présence de G.,
abbé de Foix, un sceau trouvé dans la
grange de Bonrepaux, quand les fami-
liers de Saint-Antonin de Pamiers s'en
emparèrent à main armée, l'abbé dé-
clare qu'il ne s'en servira plus à l'avenir,
parce qu'il est resté deux jours entre les
mains des moines de Saint-Antonin de
Pamiers.
D, 84, fOîSi,
CXXIX. — 18 août 1249. — B., abbé de
Saint-Paul de Narbonne, informe le pape
Innocent IV, selon l'ordre qu'il avait reçu
de lui, des torts & violences causés par
l'abbé de Saint-Antonin de Pamiers à ce-
lui de Boulbonne, auquel il avait enlevé
la grange de Bonrepaux.
D, 84. (° 235.
CXXX. — Avant 1249. — Mémoire con-
tenant les plaintes de Adémar, abbé de
Boulbonne, contre R., comte de Toulouse,
& Boniface de Thueys,qui ont pillé les
granges de l'abbaye; on y rappelle que le
roi avait ordonné, quelques années aupa-
ravant, au comte de Toulouse, de rendre
à l'abbaye les granges de Tramesaigues &
d'Ampoulhac qu'il lui avait enlevées, avec
sept cent soixante-quinze setiers de blé
qu'elles contenaient, & de lui payer une
somme de trois cents livres pour l'incendie
de la seconde de ces granges.
D, 83, f" 364.
CXXXI. — 9 janvier 1249 (v. st.).
M., abbé de Pamiers, & B., abbé de Boul-
bonne, remettent le jugement de leurs
différends à R., comte de Foix, à l'abbé
de Parinhano & à celui de Saint-Sernin de
Toulouse.
D, 84, {•' 249.
INVENTAIRES ET CATALOGUES,
levé une grange à main armée
d'autres dommages.
Exécutée en décembre i25o.
D, 84. f""!.
&
1906
causé
CXXXII. — 4 octobre i25o. — Inno-
cent IV ordonne à l'archevêque de Nar-
bonne & aux abbés de Fontfroide & de La
Grasse, à la requête de l'abbé de Boul-
bonne, de déclarer excommuniés les abbé
& religieux de Pamiers, qui lui ont eu-
CXXXIII, — 18 juin 1230. — Gaillard
du Mas Saintes-Puelles, se trouvant ma-
lade, & frappé d'excommunication à la
suite de ses attaques contre Saint-Thibéri,
& le vicaire de ce lieu refusant de l'absou-
dre, s'adresse à l'abbé de Boulbonne, qui
l'accepte pour religieux, lui donne l'abso-
lution & reçoit tous ses biens, sous condi-
tion de les rendre à son héritier, le jour
où celui-ci aura fait satisfaction à l'abbé
de Saint-Thibéri.
D, 84, f» 25,-i.
CXXXIV Septembre 1201. — Le cha-
pitre général de l'ordre de Cîteaux permet
à B., abbé de Boulbonne, de célébrer dans
son monastère l'anniversaire des comtes de
Foix, bienfaiteurs du couvent.
D, 84, f» 263.
CXXXV. — 29 janvier 1252 (v. st.). —
Paréage fait, de l'avis de Raimond, abbé
de Bonnefont, entre Adémar, abbé de
Boulbonne, & Roger, comte de Foix, pour
la ville de Mazères; le comte abandonne
en même temps tous ses droits sur le bois
de Boulbonne.
Ce paréage fut confirmé, le 22 août 1391,
par Mathieu, comte de Foix & vicomte de
Béarn.
D, 84, f° 265.
CXXXVI. — Août 1253. — Pierre des
Voisins, sénéchal de Toulouse, restitue à
l'abbaye de Boulbonne, par ordre du comte
Alfonse, le lieu d'Ampoulhac.
D, 84, f 284.
CXXXVIL— 2 décembre 1253.— Inno-
cent IV commet l'archidiacre d'Agarnagues
pour recevoir les dépositions des témoins
âgés ou valétudinaires, qu'il sera nécessaire
d'entendre touchant les usurpations dont
se plaint l'abbaye de Boulbonne.
D, 84, f<' 292.
1907
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
IC08
CXXXVIIL — 28 janvier 1254. — Inno-
cent IV permet à l'abbé de Boulbonne
d'absoiulriî ses religieux de rexconinunii-
cation par eux encourue pour crime de
désobéissance & de violences mutuelles.
Avec une bulle d'Honorius IV de même
teneur du 18 juillet 1285.
D, 84, f 288.
CXXXIX. — 28 août 12S4. — Compromis
passé entre Adémar, abbé de Boulbonne,
Kaimond de Baulias & Raimond de Lor-
dat, au sujet du terroir de Marens.
D, 84, {" 294.
CXL. — \" octobre 1 255. — Pierre d'Au-
teuil, sénéchal de Carcassonne, commis-
saire député par Louis IX pour juger le
différend qui s'était élevé entre Adémar,
abbé de Boulbonne, & les enquêteurs du
comte Alfonse, assigne un jour aux parties
pour justifier de leurs droits respectifs à
la possession des granges de Tramesaigues,
Ampoulhac, Artenac, &c.
D, 84, f"32i.
CXLl. — 19 octobre I255. — Alexan-
dre IV ordonne à l'évèque de Carcassonne
de déclarer excommuniés ceux qui trou-
blent l'abbaye de Boulbonne dans la jouis-
sance de ses biens.
Cette bulle fut exécutée par l'évèque
Guillaume, qui, le i5 février suivant,
excommunia le sénéchal & les autres offi-
ciers du comte de Toulouse, Alfonse, qui
s'étaient emparés des granges d'Ampoulhac
& d'Artenac.
D, 84, f°36i.
CXLII. — 24 novembre i255. — Alexan-
dre IV exempte les moines de Boulbonne
de l'obligation de payer les dîmes pour les
bestiaux, qu'ils affermaient à demi-perte
ou demi-profit.
D, 84, f" 3io.
CXLIII. — 3 juin I256. — Adémar, abbé
de Boulbonne, par l'avis de Raimond-Ar-
naud, abbé de Bonnefont, abandonne à Gui
de Lévis, seigneur de Mirepoix, tous ses
droits sur Belvezer, Belène, Prades, ikc,
nioyennant une redevance annuelle de dix
muids de blé.
D, 84, C 359.
CXLIV. — 2 juillet 1256. — Raimond,
évêque de Toulouse, concède à Adémar,
abbé de Boulbonne, l'usage d'une carrière
de pierre, située près de la paissière d'un
moulin sur l'Hers, au lieu de Gaiidiès,
pour servir aux constructions de l'église,
de l'abbaye & de ses granges.
D, 84, f» 341.
CXLV. — 4 juillet 1256. >— Sentence ar-
bitrale rendue entre M., abbé de Pamiers,
& Adémar, abbé de Boulbonne, touchant
les lieux des Allemans, du Caylar & autres,
qui sont adjugés à Pamiers, & la grange
de Bonrepaux, qui reste à Boulbonne, sous
réserve de la moitié des dîmes attribuée à
Pamiers.
D, 84, f" 343.
CXLVI. — 9 janvier i256 (v. st.). —
Guillaume, abbé de Boulbonne, confirme
le paréage fait entre son prédécesseur, Eé-
rengcr, & Roger, comte de Foix, pour le
lieu de Mazères.
D, 84, 1° 062.
CXLVII. — 14 février I256 (v. st.). —
G., archevêque de Narbonne, mande à
l'évèque de Toulouse d'excommunier les
officiers d'Alfonse, comte de Toulouse, à
Cintegabelle, lesquels s'étaient saisis à
main armée des granges & des moulins de
Tramesaigues, Ampoulhac & Artenac, ap-
partenant à Boulbonne, avaient maltraité
les frères, incendié le clocher de l'église
de Tramesaigues & pillé les provisions.
D, 84, f» 334.
CXLVIII. — 4 mars I256 (v. st.). — - Ber-
trand de Pierrcfitte, chevalier, reconnaît
tenir de G. Robert, abbé de Boulbonne,
la condamine du Piiy de las Plias, sous la
redevance annuelle d'un cierge de cire.
D, 85, C 78.
CXLIX. — I" janvier 1237 (v. st.). — M.,
abbé de Pamiers, & Guillaume, abbé (Je
Boulbonne, échangent les dîmes de Saint-
1909
INVENTAIRFS ET CATALOGUES.
1910
Jean de Crieii & de Saint-Michel de Mon-
caiit contre celles de Saint-Pierre de Ma-
zères.
D, 84, C 378.
CL. — 25 janvier iiSy. — Alexandre IV
confirme la permission accordée par ses
prédécesseurs aux abbés de Boulbonne
d'avoir dans leurs granges des autels porta-
tifs pour y célébrer l'office divin.
D, 84, f 367.
CLL — 1" octobre 1238. — Sentence
arbitrale rendue entre l'abbé de Boul-
bonne & Boniface de Thiieys, au sujet des
granges de Tramesaigues, Artenac & Am-
poulhac, qu'il prétendait avoir été ven-
dues par Cuxa à son oncle & qu'il avait
envahies, à main armée, sous ce prétexte)
en détruisant les récoltes & blessant deux
religieux.
D, 85, f" î.
CLIL — 25 octobre I258. — Pierre de
Provins, sergent du roi de France, déclare
avoir interdit, au nom du sénéchal de Car-
cassonne, à Guillem de Tougès, chevalier,
baile de Cintegabelle & de Caumont, l'en-
trée de Mazères & du pays de Foix, qui
sont sous la sauvegarde du roi; défense
qu'il a méprisée en y commettant de nom-
breux ravages & de grandes déprédations.
D, 85, f" I.
CLIIL — 10 avril I2j8 (v. st.). — Sen-
tence arbitrale rendue entre Bertrand,
abbé de Saint-Papoul, & Guillaume, abbé
de Boulbonne, au sujet des dîmes & pré-
mices des legs faits à cette dernière ab-
baye. Saint-Papoul en obtient la sixième
partie, excepté les draps du lit des morts
qui se feront enterrer à Boulbonne.
D, 85, C i5.
CLIV. — 7 décembre 1261. — Pierre
d'Auteuil, sénéchal de Carcassonne, or-
donne de" restituer à l'abbé de Boulbonne
& au comte de Foix la ville de Mazères
avec ses droits de leudes & de péages, oc-
cupée par G. de Tougès, baile pour le
comte de Toulouse, Alfonse, à Cintega-
belle & à Caumont, en attendant qu'on
répare les dommages, estimés par les par-
tics à trois mille livres.
•D, 85, f» 95.
CLV. — 3i mai 1262. — Roger, comte
de Foix & vicomte de Castelbon , fonde
une chapelle à Boulbonne pour y trans-
porter les corps des comtes, ses prédéces-
seurs, & assigne à l'abbé Arnaud une rente
de deux cents sous de Toulouse à prendre
sur les revenus de Saurai & la leude de Ta-
rascon, pour payer une réfection annuelle
à tous les religieux le jour des SS. Jacques
& Philippe.
D, 85, f° 25 ; H, VIII, c. 1480 & siiiv. avec la
date du 1'"' juin.
CLVL — 23 octobre 1262. — Boniface
de Thueys entre comme frère à Boulbonne,
demande à y être enseveli & donne à l'ab-
baye tous ses biens de l'évèché de Tou-
louse & ses terres d'Aragon.
D, 83, f' 307.
CXVIL — 7 août 1263. — Transaction
passée entre Jaubert, abbé de Cuxa, & Ar-
naud Bonef, abbé de Boulbonne, au sujet
de l'église de S;iinte-Marie de Tramesai-
gues & de toutes ses dépendances, données
autrefois par l'abbé de Cuxa à Boulbonne;
l'église est définitivement abandonnée à
ce dernier couvent, moyennant neuf mille
sous de Melgueil.
D, 85, C3<.
CLVin. — 10 mars 1264 (v. st.). — Ro-
ger, comte de Foix, fait remise à l'abbé de
Boulbonne d'une somme de quatre cents
sous de Toulouse, qui lui restait à payer
d'autre somme de trois mille.
D, 85, f°45.
CLIX. — 14 mars 1265 (v. st.). — Amauri,
vicomte de Naiboiine, abandonne à la
grange de Boulbonne, située près de Cour-
san, un fossé & une cave près de ce châ-
teau, moyennant quarante-cinq sous de
Melgueil.
D, 85, f 47.
CLX. — i5 août 1269. — Sentence arbi-
trale rendue entre B., abbé de Saint-Anto-
içii
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1912
nia de Pamiers, & Roger, abbé de Boul-
bonne, au sujet de l'incendie de la grange
de Bonrepaux, qui avait été brûlée par les
gens de Pamiers, comme tombée en com-
mise pour refus d'hommage par l'abbé de
Boulbonne; celui-ci reçoit en récompense
plusieurs moulins situés sur l'Ariége.
D, 8,-), f" 82.
CLXI. — 28 juin 1270. — L'official de
Toulouse décharge Raimond, évéque de
Toulouse, des suites de la demande à lui
faite par Roger, abbé de Boulbonne, de
l'église de Saint-Jean des Prés, qui lui a été
remise en attendant que Boulbonne prouve
la légitimité de ses réclamations.
D, 8"), f" 90.
CLXII. — 1 270-1286. — Guillaume, abbé
de Fontdouce, annonce à B., évéque de
Toulouse, qu'il ratifie la donation de l'ab-
baye de Valnègre, faite précédemment à
Boulbonne,
D, 85, f" 290.
CLXIII. — 25 mars 1272 (v. st.). — Ber-
nard de Lordat, chevalier, seigneur du
Fossat, abandonne à Olric, abbé de Boul-
bonne, ses possessions au territoire de
Montant, près du Fossat, à lui jadis enga-
gées par le syndic du monastère.
D, 85, f" 116.
CLXIV. — 18 juin 1278. — Paréage en-
tre le comte de Foix, Roger-Bernard, &
Bernard Saquet, abbé de Boulbonne ; les
justices de la ville de Mazères sont parta-
gées par moitié entre les deux parties.
D, 85, f» 124.
CLXV. — 7 septembre 1278. — Bernard-
Roger de la Nogarède, chevalier, & Guil-
lem-Roger, damoiseau, vendent à Bernard,
abbé, une terre sise à Montant, près le
ruisseau de Marens, moyennant soixante
sous de Toulouse.
D, 85, f" 128.
partie des biens de son père, après l'em
prisoniiement de celui-ci à Carcassonne,
comme hérétique.
D, 85, f i33.
CLXVII.— 19 juin 1282. — Imbert, abbé
de Boulbonne, se présente devant Margue-
rite, comtesse de Foix, & rappelle le pa-
réage jadis conclu entre les comtes de Foix
& le monastère pour la justice du lieu de
Mazères; pressé parles officiers du roi à
ce sujet, il réclame de la comtesse l'exécu-
tion de l'ancien paréage.
D, 85, f 160.
CLXVIII. — 6 septembre 1282. — Mar-
guerite, comtesse de Foix, en l'absence de
son mari Roger-Bernard, retenu prison-
nier en Aragon, promet de faire rendre
par celui-ci, à l'abbé de Boulbonne, ce
qu'il avait pris dans les dîmaires de Nérac
& de Mazères, ou de lui faire payer deux
mille cinq cents livres; cet accord est fait
a l'occasion du paréage qui allait se con-
clure entre l'abbé & le roi pour la ville de
Mazères.
D, 85, f 140.
CLXIX. — Mars 1282 (v. st.). — Phi-
lippe III confirme une convention passée
entre l'abbaye de Boulbonne & le procu-
reur royal de la sénéchaussée de Toulouse,
au sujet des granges d'Ampoulhac, Artenac
& Tramesaigues, qui sont adjugées au mo-
nastère malgré les officiers du roi, qui sou-
tenaient qu'elles avaient été possédées par
les comtes de Toulouse.
D, 85, {" i56.
CLXX. — 3i mars 1283 (v. st.). -^ Phi-
lippe III mande à Pierre Desfontaines,
trésorier de Toulouse, à la requête de
l'abbé de Boulbonne, de ne plus exiger à
l'avenir des religieux que cinq cents livres
tournois par an, en réparation de certains
dommages qu'ils lui avaient causés.
D, 85, f" 164.
CLXVI. — 27 février 1280 (v. st.). — CLXXI. — 3 mai 1285. — Imbert, abbé
Bonami, juge de Mazères, reconnaît par- de Boulbonne, à la requête de Pierre de
devant Bernard, abbé de Boulbonne, Se le Durban, envoyé de Roger-Bernard, comte
juge du comte de Foix, qu'il a dérobé une de Foix, lui remet deux lettres relatives
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1913
à l'hommage dû par le comte aux rois de
France, déposées dans son monastère.
Gall. Christ, t. i3, Inst. c. 234.
CLXXII . — 28 août 1 285. — Honorius IV
prend l'abbaye de Boulbonne sous la pro-
tection du Saint-Siège & lui confirme la
possession de tous ses biens.
D, 85, {•' 175.
CLXXIII. — 26 mars 1283 (v. st.)- —
Imbert, abbé de Boulbonne, requiert Mar-
guerite, comtesse de Foix, d'accomplir la
promesse qu'elle avait précédemment faite
au syndic du monastère.
D, 8.j, f" I J2.
CLXXIV. — 2 mai 1286. — Sentence ar-
bitrale adjugeant à I,, abbé de Boulbonne,
l'église de Carc'iancho, au diocèse de Tou-
louse, que lui disputait l'évêque de cette
ville.
D, 85, (" 16Ô.
CLXXV. — 12 juillet 1286. — Partage
du bois del Serrât entre diverses person-
nes, parmi lesquelles le sénéchal du comte
de Foix, Imbert, abbé de Boulbonne, Sicard
de Belpech & les consuls de ce dernier vil-
lage.
D, 85, C 171.
CLXXVI. — 20 juin 1287. — Sentence
arbitrale rendue entre Aculéus, abbé de
Lézat, & Imbert, abbé de Boulbonne, au
sujet de Saint-Geniès de Brogalha, au dio-
cèse de Toulouse, & d'une partie des dîmes
du prieuré de Montlandier.
D, 85, f 177.
CLXXVII. — 27 juin 1287. — H., évé-
que de Toulouse, ordonne au chapelain de
Sainte-Gabelle de délivrer aux frères de
Boulbonne la huitième partie des blés de
la dîme d'Arbouville, qu'il tenait en sé-
questre.
D, 85, f" 189.
CLXXVIII. —Vers 1287. — Philippe IV
ordonne au sénéchal de Carcassonne de
permettre à l'abbé de Boulbonne de faire
passer par le royaume d'Aragon vingt-six
1914
charretées de sel, qu'il n'avait encore pu
faire venir à cause de la guerre par le feu
roi.
D, 85, f° i3i.
CLXXIX. — 23 mai 1288. — Nicolas IV
ordonne à l'abbé de Foix de faire rendre à
Boulbonne les biens injustement aliénés
par les prédécesseurs de l'abbé actuel.
D, 85, {" 199.
CLXXX. — i3 juillet 1288. — Transac-
tion entre Hugues, évêque de Toulouse,
& le syndic de Boulbonne, au sujet du ter-
ritoire de Sa'issenas , près du château de
Gaudiès.
D, 85, f» 193.
CLXXXI. — 8 mars 1289 (v. st.). — Im-
bert, abbé de Boulbonne, s'accorde avec
Carbonellus, abbé de Combelongue, au
sujet du passage de l'eau du ruisseau d'As-
tald , qui allait au monastère de Boul-
bonne.
D, 85, 8» 201.
CLXXXII. — 23 mai 1290. — Le procu-
reur du roi en Lauragais, l'abbé de Boul-
bonne, Imbert. Bernard de la Tour, cheva-
lier, & Bernard de Villeneuve, damoiseau,
se partagent une terre située dans le dî-
maire de Fajac.
D, 85, f 204.
CLXXXIII, — Vers 1290. — Plaintes
adressées au roi par le syndic du monastère
de Boulbonne contre les habitants de Vil-
leneuve & les gens de l'abbé de Saint-An-
tonin, qui avaient exercé des violences
contre le monastère & ses habitants, &
leur avaient causé de grands maux.
D, 83, f" 284.
CLXXXIV.— I" juin 1291. — Nicolas IV
confirme les privilèges & exemptions de
toute espèce accordés à l'abbaye de Boul-
bonne par les rois & les souverains poii-
tifes.
D, 85, C 191.
CLXXXV.— 3o juin 1291. — Nicolas IV
accorde un an & quarante jours d'indul-
19
i5
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1916
gences à ceux qui visiteniient une fois l'au
les chapelles de Saint-Jean-Evaiigéliste &
de Saint-Biaise, dans l'église du monastère
de Boulbonne,
D, 85, f° 217.
CLXXXVI. — 5 décembre 1291. — Ac-
cord entre l'abbé de Boulbonne & les habi-
tants du lieu de Pouzols, par lequel ceux-ci
concèdent à l'abbé une partie du bois de
Belverdîer, à lui déjà donné par Gui de
Lévis, seigneur de Mirepoix.
D, 85, f» 211.
CLXXXVII. — 5 janvier i3oo. — Boni-
face VIII ordonne à l'abbé de Saint-Papoul
de faire restituer au monastère de Boul-
bonne les biens injustement aliénés par les
anciens abbés.
D, 85, {" 255.
CLXXXVIII. — 3 décembre i3oo. — Ro-
ger-Bernard, comte de Foix, vicomte de
Béarn & de Castelbon, ordonne à Pierre-
Arnaud de Castelverdun, sénéchal de Foix,
de faire construire à Mazères une prison
commune, à ses frais & aux frais des reli-
gieux de Boulbonne.
D, 85, C zâj.
CLXXXIX. — 27 janvier i3oi. — Gen-
tile, cardinal-prêtre de Saint-Martin des
Monts, ordonne à l'abbé de Boulbonne, de
lever l'excommunication lancée par lui
contre l'abbesse de Valnègre & ses reli-
gieuses pour troubles intérieurs & violen-
ces réciproques.
D, 85, C 261.
CXC. — 14 juin i3o2. — Agnès de Foix,
comtesse de Bigorre, donne à Braida, ab-
besse de Valnègre, un psautier garni d'ar-
gent que l'acte décrit en détail.
D, 85, i" 273.
CXCI. — 24 'mars i3o2 (v. st.). — Mar-
guerite, comtesse de Foix, & son fils Gas-
ton ordonnent de transporter les corps de
leur mari & père, le comte Roger-Bernard,
& des comtes, ses prédécesseurs, de la cha-
pelle fondée à leur intention dans le mo-
nastère de Boulbonne par leur a'ieul Roger,
au devant du grand autel de l'église, les legs
ftiits par eux à l'abbaye restant d'ailleurs
intacts.
D, 85, f» 270.
CXCII. — 10 février i3o3 (v. st.). —
Lettres d'amortissement accordées à Boul-
bonne par le roi Philippe le Bel, & portant
exemption de toute finance en sa faveur,
D, 85, f 279.
CXCIII, — 19 mars 1304 (v. st.). — G.,
abbé de Cuxa, & A. Guillaume, abbé de
Boulbonne, confirment l'association fra-
ternelle qui s'était établie entre les deux
monastères.
D, 85, f" 281.
CXCIV. —Vers i3o5. — Ar., abbé de
Boulbonne, & ses religieux au nombre de
cent seize, promettent à Philippe IV de
célébrer à l'avenir un anniversaire solen-
nel pour l'âme de la reine Jeanne, & de
prier aussi pour lui.
D, 85, f" 292; Gall. Christ, t. i3, Inn. c. 235.
CXCV. — 22 novembre iSoy. — Pierre-
Arnaud de Castelverdun, sénéchal du comté
de Foix, & A. Guillaume, abbé de Boul-
bonne, décident que la ville de Mazères
sera gardée à l'avenir, nuit & jour, par dix
habitants commandés par le baile, & ce
sous peine d'amende.
D, 85, f» 3oo.
CXCVI. — 9 août 1309. — Gaillard,
évêque de Toulouse, permet à l'abbé de
Boulbonne de faire passer l'eau du ruis-
seau d'Astald au travers de son monas-
tère.
D, 85, fo 304.
CXCVII. — I" février 1309 (v, st.). —
Inventaire dressé par A., abbé de Boul-
bonne, de la vaisselle d'argent donnée à
Valnègre par Agnès de Foix, & destinée à
être convertie en rentes.
D, 85, l" 3o6. — H, IV, p. 852.
CXCVIII. — 22 janvier i3i2 (v. st.). —
B. Gtiillem Je Milglos se donne lui & tous
ses biens à Boulbonne & à l'abbé A. Guil-
I9I7
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1918
laume, en se réservant le droit de disposer
d'une partie de ces biens jusqu'à concur-
rence de cinquante sous toulousains.
D, 85, f" 319.
CXCIX. — 28 avril i3i3. — Gaston,
comte de Poix, ordonne au châtelain &
aux consuls de la vallée de Sos de recevoir
deux mille brebis que les religieux de
Boulbonne envoyaient aux pâturages des
montagnes que leur avait concédés son
père Roger-Bernard.
D, 85, {" 323.
ce. — 5 novembre i3i3. — Lettre de
non préjudice de Gaillard, évéque de Tou-
louse; ayant été reçu & hébergé dans la
grange de Tramesaigues, il déclare que ce
fait ne constitue pas un précédent.
D, 85, f 325.
CCI. — 20 juin i3i5. — Louis X accorde
à l'abbaye de Boulbonne des lettres de
sauvegarde & de protection.
Confirmées en i323 par Philippe V, &
en 1329 par Philippe VI.
D, 85, f" 335.
CCII. — 1" octobre 1319. — Extrait du
testament de Gaston, comte de Foix & vi-
comte de Béarn, par une clause duquel
sont léguées à Boulbonne cent livres tour-
nois, & assignées dix livres tournois de
rente pour l'entretien d'un chapelain.
D, 86,^61.
CCIII. — 29 janvier 1324 (v. st.). —
Gaston, comte de Foix & vicomte de Béarn,
par affection pour l'abbaye de Boulbonne,
lieu de sépulture de ses ancêtres, donne à
Guillaume, abbé, tous les produits de la
sergenterie de Mazères pour l'entretien
d'une lampe perpétuelle devant l'autel de
la Vierge dans cette église,
D, 86, f 12.
CCIV. — 21 juin 1828. — Transaction
passée entre Guillaume, archevêque de
Toulouse, & Guillaume, abbé de Boul-
bonne, au sujet du ruisseau d'Astald, dont
l'archevêque permet de détourner la moi-
tié de l'eau vers le monastère, moyennant
deux cents livres tournois pour les dépens,
la reconnaissance de tenure féodale & une
redevance annuelle d'une paire de gants
blancs.
D, 86, f" 24.
CCV. — 2 novembre i332. — Pierre des
Essarts, bourgeois de Paris, donne quit-
tance à Guillaume, abbé de Boulbonne, de
la somme de quatre cent soixante-quinze
livres à déduire d'autre somme de neuf cent
cinquante, due au roi par l'abbaye pour
l'amortissement de cent cinquante livres
de rente qu'elle avait acquises.
D, 86, f 46.
CCVI. — 24 janvier i332 (v. st.). — Cons-
tance de Foix, dame de Mirepoix, cède à
l'abbé de Boulbonne, ses droits sur les
terres de diverses personnes de sa ville sei-
gneuriale.
D, 86, f» 49.
CCVII.— 26 juillet 1337. — Philippe VI
nomme le châtelain de Montréal, gardien
& défenseur des privilèges de l'abbaye de
Boulbonne.
D, 86, (" 59.
CCVIII. — 25 mars 1339. — Hommage
rendu par le procureur de Raimond de
Baulias à Durand, abbé de Boulbonne,
pour la terre de Sainte-Gabelle.
D, 86, l" 67.
CCIX. — 22 avril 1341. — Durand, abbé
de Boulbonne, reconnaît avoir reçu mille
florins d'or donnés par Benoît XII au mo-
nastère, pour la dotation de deux chapel-
lenies fondées dans l'église du couvent par
le souverain pontife pour lui & son oncle
le cardinal de Saint-Prisque.
D, 86, f''74.
CCX. — 9 juin 1342. — Clément VI
accorde à l'abbé de Boulbonne le droit de
recevoir les corps de tous ceux qui, par
testament, y éliraient leur sépulture.
D, 83, f 202.
CCXI. — 3o juillet i35o. —Visite du
monastère de Valnègre, faite par l'abbé de
I9I9
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1020
Boulbonne, A., commissaire délégué par le pape lui permettait seulement d'en coas-
l'abbé de Cîteaux, chef d'ordre, avec les truire de nouvelles,
statuts promulgués parlai pour la réfor- D, 86, f" 114.
mation du couvent.
D, 86, f" 88.
CCXII, — 3o avril i35i. — Visite de
l'abbaye de Valnègre faite par A., abbé de
Boulbonne, commissaire délégué par l'abbé
de Cîteaux.
D, 86, C 63.
CCXIII. — i3 février iBSi. — Clé-
ment VI mande à l'évêque de Rieux &
à l'abbé du Mas-Grenier, conservateurs
des privilèges apostoliques de Boulbonne,
de lui faire restituer les possessions, que
les puissances ecclésiastiques ou la'iques
avaient usurpées.
D, 86, {" 82.
CCXIV. — 3 février i354 (v. st.). — Ar-
naud, abbé de Boulbonne, transige avec
Jean de Lévis, seigneur de Mirepoix, par
l'entreprise de Gaston, comte de Foix, au
sujet des arrérages de treize muids de blé
dus chaque année à l'abbaye; le seigneur
de Lévis s'acquitte en payant comptant la
somme de trois cent cinquante écus d'or.
D, 86, f" 90.
CCXV. — 8 mai iSSy. — Bertrand, abbé
de Boulbonne, donne quittance à Guil-
laume, cardinal-évêque de Tusculum, de
trois mille florins d'or à lui baillés pour
acheter des revenus destinés à l'entretien
de trois écoliers à l'université de Paris.
D, 86, f" 104.
CCXVI. — 5 mars i358 (v. st.). — Gas-
ton, comte de Foix & vicomte de Béarn,
prend sous ses protection & sauvegarde
l'abbaye de Boulbonne & toutes ses pos-
sessions, & ordonne à tous ses vassaux de
lui restituer ce qu'ils avaient usurpé sur
elle.
D, 86, f» 112.
CCXVII. — 10 mai 1359. — Guillaume,
cardinal-évêque de Tusculum, écrit à Gas-
ton de Foix, qui voulait faire réparer les
cellules du monastère de Boulbonne, que
CCXVIIl. — 4 février i36o. — Inno-
cent VI accorde deux ans & deux quaran-
taines d'indulgences à ceux qui visiteraient
à certains jours de fêtes la chapelle fondée
par Guillaume, cardinal-évêque de Tuscu-
lum, dans l'abbaye de Boulbonne où il était
enterré.
D, 84, f° 261.
CCXIX. — 6 octobre 1364. — Raimond,
abbé de Boulbonne, fonde un anniversaire
perpétuel en l'honneur de Guillaume, car-
dinal-évêque de Tusculum, ancien reli-
gieux & abbé du monastère, qui avait légué
tous ses biens à Boulbonne.
D, 86, f" 120.
CCXX, — 12 février 1364 (v. st.). —
Louis, fils de roi, duc d'Anjou, lieutenant
en Languedoc, ordonne au sénéchal de
Toulouse de laisser jouir l'abbé de Boul-
bonne du privilège accordé au monastère
par le roi Philippe IV de ne pouvoir être
cité que par un seul sergent.
D, 86, f» 125.
CCXXI, — 18 septembre 1379. — ^^~
raud, abbé de Cîteaux, confirme la vente
faite par son prédécesseur Guillaume, à
Guillaume , abbé de Boulbonne , d'une
chambre située dans l'abbaye de Cîteaux
pour le prix de soixante-cinq livres tour-
nois.
D, 86, (" 128.
CCXXII. — Il juillet 1390. — Pierre,
abbé de Boulbonne, & Roger-Bernard de
Lévis, seigneur de Mirepoix, confient à
Gaston, comte de Foix, le règlement de
leurs différends touchant la somme de six
mille neuf cent quatre-vingt-quinze flo-
rins d'or, & une rente de treize muids de
blé dus par ce seigneur au monastère.
D, 86, f 145.
CCXXIII. — 22 août 1391. — Mathieu,
comte de Foix, confirme à Pierre, abbé de
Boulbonne, en présence des évêques de
1Q21
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1921
Pamiers & de Saiiit-Papoiil, des abbés du
Mas-d'Azil, de Lézat & de Conibelongue,
du comte de Pailhas, &c., les privilèges,
exemptions & droits de pacage concédés à
l'abbaye par les comtes, ses prédécesseurs,
Raimond-Roger, en 1198, & Roger-Ber-
nard en I 241 .
D, 86, {" 109.
CCXXIV. — 23 octobre iSgi. — Roger-
Bernard de Lévis, seigneur de Mirepoix,
permet à l'abbé de Boulbonne de percevoir
les revenus des lieux de Dun, Malegoude
& de la forêt de Péchaut pour règlement
de certaines dettes.
D, 86,^ 173.
CCXXV. — 10 avril 1392. — Roger-Ber-
nard de Lévis, seigneur de Mirepoix, séné-
chal de (-arcassonne, concède à Boulbonne,
pour vingt-neuf ans, l'usufruit des revenus
de Dun, Malegoude & de la forêt de Pé-
chaut.
D, 86, f> 177.
CCXXVL — 26 novembre iSçj. — L'of-
ficial de l'évéque de Mirepoix ordonne de
faire rendre compte à Pierre, abbé de
Boulbonne, de l'exéciition du testament du
cardinal de Tusculum touchant ce que le-
dit cardinal avait donné à l'hospice de Bel-
pech lors de sa fondation,
D, 8'., f" 195.
CCXXVH. — 3 décembre 1397. — Pa-
réage entre le roi & l'abbé de Boulbonne
pour les lieux de Dun & de Malegoude &
le bois de Péchaut.
D, 86, f» 2o3.
CCXXVIH. — 18 mars 141 1 (v. st.). —
Jean, comte de Poix, ordonne à son tré-
sorier de payer à l'abbé de Boulbonne cin-
quante livres de rente données par ses
prédécesseurs pour les anniversaires fon-
dés par eux dans le monastère.
D, 86, f» 272.
CCXXIX. — 22 septembre 1416. — Les
commissaires sur le fait de l'équivalent du
dixième des biens ecclésiastiques déclarent
l'abbé de Boulbonne complètement libéré,
moyennant une somme de quinze livres
tournois.
D, 86, C 278.
CCXXX. — 10 octobre 1443. — Vente
faite par les religieuses de Valnègre au
prieur de Boulbonne de tous leurs biens
meubles moyennant la somme de cinquante
moutons d'or.
D, 86, {•> 280.
CCXXXI, — 28 juin 1453. — Nicolas V,
à la requête du comte de Poix, Gaston,
permet à l'abbé de Boulbonne, monastère
d'où sont sortis un pape & deux cardi-
naux, de porter la mitre & la crosse & de
donner la bénédiction pontificale.
D, 86, f" 283.
CCXXXH. — 20 septembre 1453. — L'of-
ficial de Rieux, commissaire apostolique,
procède à l'union du monastère de Calers,
où il ne restait plus qu'un religieux, à
celui de Boulbonne, à la demande de
Pierre, abbé de Boulbonne, & avec le con-
sentement de celui de Calers, Antoine,
auquel sont assurés sa vie durant les titre
& qualité d'abbé.
Cette union avait été décidée par bulle
de Nicolas V du 28 juin 1453.
D, S'^, i" 292.
CCXXXm. — 7 juillet 1465. — Gaston,
comte de Foix, fonde une messe haute de
la Vierge, à dire chaque jour à Boulbonne,
moyennant la somme de mille six cents
écus, valant chacun dix-huit livres.
Cette fondation fut confirmée par Ma-
deleine de Foix en 1472.
D, 86, f» 3i6.
CCXXXIV. — 9 mai 1539. — Paul III
confirme une transaction passée entre
Amanieu de Foix, évêque de Comminges,
abbé commendataire de Boulbonne, & les
religieux de ce couvent, pour la séparation
des deux menses abbatiale & conventuelle;
cette transaction avait été renouvelée par
l'abbé Paul de Béarn, successeur d'Ama-
nieu, & par l'abbé de Cîteaux.
D, 86, f» 33o.
\ m.
61
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1920
CCXXXV. — 19 janvier i543. — Paul III
permet à Amanieu de Foix, clerc du dio-
cèse de Bordeaux & abbé commendataire
de Boulbonue, de remplir dans son monas-
tère les fonctions spirituelles d'abbé.
A la suite sont les statuts promulgués
par ledit Amanieu.
D, 8rt, f" 338.
CCXXXVI. — 23 août i55i. — Le vicaire
général du cardinal de Ferrare, abbé de
Boulbonue, transige avec les habitants de
Mazères au sujet de la reconstruction du
clocher de leur église,
D, S6, f° 35o.
CCXXXVII. — 18 septembre iSyg. —
Lettre d'Henri, roi de Navarre, en consi-
dération de Louis, cardinal-a"rchevêque
d'Auch, abbé de Boulbonne, ordonne la
restitution des biens enlevés au couvent
par les religionnaires.
D, Srt, f» 364.
III
Chartreuse de Bonnefoy.
LE présent catalogue d'actes relatifs à
la chartreuse de Bonnefoy, au diocèse
de Viviers, est extrait d'un inventaire des
archives du couvent, rédigé au septième
siècle. Cet inventaire, qui appartient au-
jourd'hui à M. H. Vaschalde, se compose
de quatre cent soixante feuillets; nous
n'avons analysé que les chartes les plus
intéressantes. Elles fournissent d'ailleurs
nombre de renseignements sur l'histoire du
pays aux quatorzième & quinzième siècles.
I, — 1179. — Guillaume-Jourdain donne
à Bonnefoy un mas, appelé del IS/loios, avec
diverses terres aux environs & dans le ter-
roir de Cantaloup, & le droit de pêche dans
le lac d'Arcone '.
1, p. lî.
1924
' Nous donnons ici ,
charte, dont I'ori£;ir.:il
en note, cette première
existe aux nrchives de
II. — 1179. — Accord ménagé entre
l'abbé d'Aiguebelle ik le prieur de Bonne-
l'Ardèchc, d'après une copie que nous a commu-
niquée ivl. r.ibbé Rouchier. On peut considérer
cet acte comme l'acte même de fondation de la
chartreuse :
n Nonnullis innotescit quod rerum presenden-
tium veritas vix custodiri valeai. Unde ego
GuiUelmus Jordani in hac présent! carta scribere
feci, omnibus hoc scriptum legentibus 8c audien-
tibus notum faciens, quod pro amore Dei &. saluie
8c remédie anime mee 8c predecessorum meorum
donavi 8c perpétua stabilitate concessi habitatori-
bus Bonefidei tam presentibiis quam futuris Rip-
pam Lassam cum omnibus appendenciis suis,
iibicuinque aliqiiid juris habebam, 8c cetera omnia
que infra termines eorum jure hereditario possi-
debam. Hoc donum feci in manu Rotberti prioris
Bonefidei 8c ad duiturnioris pacis tenorem meo
sigiUo hoc scriptum inunivi. Donationis hujus
testes sunt Rotbertus prier Bonefidei, Johannes
precurater ejusdem doraus, GuiUelmus de For-
cata cenversus, Geraldus de Podio Bosonis, Ber-
trandus Bruni, Petrus de Forcata, Girbertus de
Fayno. — Notum sit tam presentibus quam futu-
ris, quod ego Guillelmus Jordnrti pro amore Dei
8c sahite anime mee 8c predecessorum meorum
donavi 8c perpétua stabilitate concessi habitato-
ribus Bonefidei tam presentibus quam futuris
mansum del Motos, Los Ceinets, pratum de Mi-
lenes, Calmem Caninam 8c quicquid mei juris
erat a Calme Caninn usque ad Altared & inde ad
terminoruin fines de Ligered 8c medietatem dé
ViUavieilha 81 Rippam Lassam & Pretale nbi-
cumqiie juris aliquid habebam, 8c quod infra ter-
ritorium de Chantaloba in terra Aude vel in alie
leco jure meum esse credebam, 8c cetera omnia
absque ullo retentu, que infra termines eerum
qui subscripti sunt jure hereditario possidebam,
scilicet in bosce & plane, in montibus 8c valli-
bus, in aquis, pascuis 8c pratis 8c in omnibus
aliis rébus, excepte quod de nemore liceat prepriis
hominibus meis tantummodo ad focum facien-
dum sive ad edificia construenda sumere sibi ne-
cessaria, 8c hoc extra defensum quod consilio meo
fecerunt. Hoc ego ita constitui, ut nullus ex ho-
minibus ineis, nec etiam ego vel hères meus de
omni re quam predicte demus fratribus dedi sive
do nemore sive de re alia quicquam alicui dare
vel vendere valeamus. Preterea dedi eis piscntu-
ram lacus qui dicitur Arcona, ita tamen iit si
quis ex hominibus meis voluerit ad opus meum
piscari in eodem lacu, non prohibeatur ab illis.
Hoc donum feci in manu Rotberti prioris Bone-
fidei, Annando del Sauzet présente, ejusdem do
ICjZJ
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1916
foy par le prieur du Val-Sainte-Marie &
Girard, convers de la chartreuse; les pâtu-
rages de chaque abbriye sont fermés aux
bestiaux de l'autre, & les bornes en sont
soigneusement indiquées.
I, p. 70.
III. — 1 184. — Bertrand d'Anduze donne
h la chartreuse de Bonnef'oy dix saumées de
sel à prendre annuellement dans 4a ville
de Sommières, sans payer aucun droit.
I, p. 61.
IV. — 1187. — Bertrand de Melgueil,
seigneur d'Alais, donne à la chartreuse de
Bonnefoy, en rémission de ses péchés, cinq
saumées de sel à prendre annuellement au
grenier d'Alais, sans payer aucun droit.
I, p. 61.
V. — 1 188. — Accord passé entre Jaren-
ton, prieur de Bonnefoy, & l'abbaye de
Saint-Chaffre, au sujet des dîmes de leurs
possessions de la paroisse des Estables,
(limes que Bonnefoy refusait de payer, sous
prétexte d'exemptions à elle accordées par
Alexandre III.
I, p. i5.
VI. — 1197. — Raimond Pelet, seigneur
d'Alais, confirme le don fait à la chartreuse
de Bonnefoy par son prédécesseur Rai-
mus converso, anno ab Incarnatione Domini
MCLXxviiii. Et ad* diuturnioris pacis tenorem
proprio sigillo & aliis hanc cartam muniri fccl.
Isti siquidcm sunc termini Bonefidei : Gerbers,
Rupls Nemorosa inier Gerbcr & Montleu, ab
oriente Calmis Mayalene sita, Lecos, Dozonen-
cha, Petra Berteus, Monfol, Greno, Chalmet, ri-
vus Traverse, rivus de Corbavaissa, lo Pas de la
Saincira, Cleriat, Rupes Urseria , Chabriiniind,
riTiis de Maiossos, ciimba Arnaldortim, peira
de ia Mealha , Rupis Grailosa, Rivtis nemoris
Crose, Tauron, Serrad, Riipes de Vorret, Rupes
Luparia, Rocha Estremeira, Monsacutus, via de
Plumbazet. — Hujus donationis testes sunt Pe-
triis sacerdos d* Fayno, Johannes de Salvatge,
Pontius de Montivel, Giiigo de Boreia 8c Silvio
filio ejus, Jarento Arnaldi , Guigo & Hugo &
Pontius milites de Fayno, Guillelmus Baile, Ja-
cobus Giiersos, Petrus de Valyelada, Petrut de
Chadro, Pontius de Romegeirias, Blanchardus.
Durandus scripsit qui hec nudivit & vidit. »
mond Pelet, de cinq saumées de sel à pren-
dre annuellement au grenier à sel d'Alais,
sans payer aucun droit.
I, p. Oo.
VII. — 1200. — Raimond Pelet, seigneur
d'Alais, déclare exempter la chartreuse de
Bonnefoy de la leude d'une émine de sel par
miuot dans l'étendue de sa terre d'Alais.
I, p. 63.
VIII. — 1201. — Aimar de Poitiers,
comte de Valentinois, & sa femme Philippe
exempte Bonnefoy des droits de pâture dans
leurs terres du mandement de Mezenc.
I, p. 14.
IX. — 1 2o5. — Bertrand, évêque du Puy,
arbitre commun, termine les différends,
qui existaient entre les religieux de Mazan
& ceux de Bonnefoy, au sujet du lieu de
la Rochette, du lac d'Arcone, &c. — Sen-
tence approuvée par Innocent III, le 3
août 1207.
I, p. 29.
X. — 1206. — Guillaume de Solignac
donne aux religieux de Bonnefoy tous ses
droits sur le terroir de Bonnefoy, & ap-
prouve lotîtes les ventes faites à la maison
par ses feudataires.
I. p. .2.
XI. — 1209. — Bertrand, évêque du
Puy, & son chapitre achètent pour le
compte de la chartreuse de Bonnefoy, à
Guillaume Baudouin & Gérenton de Gla-
venas tous leurs droits sur le lieu de Bon-
nefoy.
I, p. lî.
XII. — 1209. — Accord entre Gibert de
Solignac & les religieux de Bonnefoy, au
sujet du lieu de Termes réclamé à la char-
treuse par ce seigneur; les religieux lui
payent dix sous, & il s'engage à indemni-
ser l'abbaye de Saiut-Chaffre, au cas où
elle leur intenterait une action.
I, p. 16.
XIII.— 1210.— L'abbé de Saint-Chaffre
déclare abandonner à la chartreuse de
19-7
PREUVES DE LHISTOIIIE DE LANGUEDOC.
1928
Boiinefoy toutes les dîmes qu'il pourrait
exiger pour ses possessions territoriales.
I, p. 1(5.
XIV. — 1210. — Bertrand & son fils
Pierre d'Anduze donnent à la chartreuse
de Bonnefoy quarante setiers de sel à
prendre annuellement dans le grenier d'A-
lais, sans payer aucun droit de leude.
I, p. 6(.
XV. — 1216. — Albert de Jaujat donne
aux religieux de Bonnefoy un village, ap-
pelé Terrisse, avec ses dépendances & une
somme de vingt livres, à charge pour eux
de célébrer un anniversaire le jour de la
Nativité de la Vierge pour le salut de son
âme & de celle de feu son frère.
I, p. i3.
XVI. — 17 septembre 1220. — Éracle,
fils de Pons de Montlaur, donne à Bonne-
foy, en perpétuelle aumône, tous les droits
qu'il possédait au lieu de P'reysseu & à la
Cuche, & ratifie les donations de feu son
père à la maison, à condition de faire cha-
que année un repas dans l'abbaye le jour
de Toussaints.
I, p. 271.
XVII. — 1221. • — Richard de Prunayret
confirme la donation faite à la maison de
Bonnefoy par son père & son oncle de
certaines terres sises aux terroirs des Cha-
banes, de Rioufreyt & Las Sanherîas.
I, p. 14'-
XVIII. — 1221. — Pierre Itier, seigneur
de Géorand, donne à la maison de Bonne-
foy tous ses droits sur la Terrisse & Lige-
ret avec deux jets du lac d'Issarlès.
I, p. 3o,
XIX. — 1222. — Hugues de Burzet, sa
femme Chaberte & leur fils Raimond don-
nent aux religieux de Bonnefoy toutes
leurs possessions dans le tènement des Es-
tables pour les revenus en être employés
chaque année à un repas, donné aux reli-
gieux le jour de l'octave Saint-Michel.
I, p. 107.
XX. — 1224. — Gérenton de Chapteuil
donne aux prieur & religieux de Bonnefoy
tous ses droits supérieurs sur les terres
acquises par eux de Jarenton de Mezenc,
au lieu de la Chalm-Méjane.
I, p. i3.
XXI. — 1228. — Transaction entre l'abbé
de Sainf-Chaffre & le prieur de Bonnefoy
au sujet des lieux de Deux-Rabes & de
Coulanges, dont les deux tiers sont adju-
gés à l'abbé & le reste au prieur.
I, p. 17.
XXII. — 1242. — Béraud de Solignac,
seigneur du Béage, confirme toutes les do-
nations faites par ses ancêtres à la maison
de Bonnefoy, déclare qu'elle pourra ter-
miner le vivier que son père avait voulu
faire faire dans les trois ans, & lui donne
six deniers du Puy à prendre sur le tène-
ment de Courbe-Vayse.
I, p. 25l.
XXIII. — 1244. — Eracle de Montlaur
donne aux religieux de Bonnefoy, pour la
rémission de ses péchés & le salut de ses
parents, une cellule dans le couvent,
qu'habitera un religieux, qui célébrera
l'office divin, moyennant une redevance
perpétuelle de quatre muids de vin à pren-
dre à Aubenas même, dans le cellier sei-
gneurial.
I, p. 33i.
XXIV. — 1246. — Innocent IV à l'arche-
vêque de Vienne & à l'évêque du Puy. —
Il leur ordonne de maintenir les établis-
sements de chartreux de leurs province &
diocèse dans la jouissance de tous leurs
droits & privilèges & de leur faire rendre
tous les biens qui leur avaient été enlevés.
Fulminée par Bernard, évèque du Puy,
en 1246. — L'inventaire donne la date de
1202 & l'attribue à Innocent III; la date
de la fulmination nous oblige à rapporter
cette bulle à Innocent IV & à l'année 1246.
I, p. ..
XXV. — 1247. — Arbitrage entre le
prieur de Bonnefoy & le procureur de
l'abbé de Mazan, au sujet du différend
19:9
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
içSo
qui les partageait pour les droits de pâture
des mandements de Mezenc, Géorand, le
Béage, &c.
I, p. 6j.
L'accord définitif fut conclu l'année sui-
vante.
I, p. 66.
XXVI. — I 249. — Philippe, comtesse de
Valentinois, confirme la donation faite à
Bonnefoy par son père, Guillaume-Jour-
dain, en 1179.
Il p. I 2.
XXVII. — 1253. — Eracle, seigneur de
Montlaur, & sa femme Marguerite recon-
naissent avoir reçu de la maison de Bon-
nefoy une somme de soixante livres qu'ils
doivent employer dans l'année à l'achat
de redevances dans le mandement d'Au-
benas.
I, p. 332.
XXVIII. — 1256. — Guillaume de Con-
taigitet & ses neveux vendent au prieur
de Bonnefoy un homme, appelé Jean de
Pruneyrolles, moyennant cinquante sous
viennois.
I, p. 73.
XXIX. — 1264. — Éracle de Montlaur,
seigneur d'Aubenas, mande au fermier de
son château d'Arlempde de livrer chaque
année à Bonnefoy douze cartons de seigle
donnés par son père pour la réfection des
religieux du couvent.
I, p. 332.
XXX. — 1273. — Les habitants du lieu
des Estables se reconnaissent pour hom-
mes liges de la chartreuse de Bonnefoy, &
déclarent tenir leurs terres dudit couvent.
I, p. 81.
XXXI. — 1279. — Testament de Guil-
laume de Contaignet, par lequel il de-
mande à être enseveli dans le cimetière de
la chartreuse & donne aux religieux cin-
quante livres pour l'entretien d'un prêtre,
qui célébrera à perpétuité l'office divin.
I, p. 73.
XXXII. — 26 novembre 1283. — Tran-
saction entre Pons de Montlaur, seigneur
de Chàteauneuf, & ses hommes de ce châ-
teau d'une part & les religieux de Bonne-
foy de l'autre, au sujet de l'usage du bois
de Clergeac, appartenant à la chartreuse.
I, p. 272.
XXXIII, — 1283. — Transaction entre
Aimar de Poitiers, comte de Valentinois,
& les prieur & religieux au sujet de do-
nations faites à ceux-ci par les anciens
comtes, du partage de la justice de diffé-
rents villages du pays, du droit de pêche
dans le lac d'Arconne.
I, p. 27-
XXXIV. — 1284. — Échange entre Ai-
mar de Poitiers, comte de Valentinois, &
Raimond-Olivier, prieur de Bonnefoy; le
comte reçoit du couvent une rente perpé-
tuelle de cent quarante sous viennois, as-
sise sur la leude de Privas & lui cède la
moitié du mas de la Vacharesse.
I, p. 109.
XXXV. — 1284. — Aimar de Poitiers,
comte de Valentinois, confirme les do-
nations faites à Bonnefoy par ses prédé-
cesseurs, & prend le monastère sous sa
protection.
I, p. i3.
XXXVI. — 1299. — Transaction entre
Guillaume de Poitiers, comte de Valen-
tinois, seigneur de Fay & Mezenc, & les
prieur & religieux de Bonnefoy, au sujet
de la justice, haute, moyenne & basse du
lieu des Estables & de ses dépendances.
1, p. 143.
XXXVII. — i3o6. — Les habitants du
lieu des Estables reconnaissent au procu-
reur de Bonnefoy qu'ils doivent au cou-
vent diverses redevances & cens, comme
tenant de lui différentes maisons, terres &
seigneuries.
I, p. 122.
XXXVIII. — 25 novembre i3o8. — Tran-
saction entre Girard de Salenche, prieur
de Bonnefoy, & Pierre-Julien de Largen-
ig3i
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LAKGUEDOC.
1902
tière, par laquelle celui-ci s'engage à faire
payer audit prieur trois muids de vin tous
les ans, par les tenanciers d'Aubenas, en
échange de semblable quantité donnée au
couvent par son aïeul, Aymar-Julien, &
assise sur le lieu de Largentière.
I, p. Stjr..
XXXIX.— 4 juillet i3i2.— Transaction
passée entre Beraud du Béage, chanoine
du Puy, procureur de son neveu Béraud
du Béage, & de Guillaume de Solignac,
coseigneurs pour le lieu du Béage, &
Henri d'Amplepuis, prieur de Bonnefoy,
au sujet de l'usage & de la propriété de
plusieurs bois dépendants de ladite sei-
gneurie du Béage.
I, p. 248.
XL. — 18 octobre l'iiS. — Raimond
Goschac, prieur de Bonnefoy, acquiert de
Pierre-Aimar, seigneur de Moutbel, & de
son fils Poucet, deux sols trois deniers
tournois de rente qu'ils percevaient sur
une vigne de la communauté, sjse à Au-
benas.
I, p. 343.
XLL — 12 décembre i32i. — Gui de
Montlaur, eu échange de douze cartons de
seigle de redevance annuelle donnés au
couvent de Bonnefoy par ses prédécesseurs
pour servir à l'entretien d'un religieux, re-
devance assise sur le château d'Arlempde,
lui donne une redevance égale sur les hom-
mes du lieu de Faucony, dans le mande-
ment de Chàteauneuf, sous réserve de la
justice & des droits supérieurs.
I, p. 274.
XLII. — i332. — Appel interjeté par
devant le bailli royal du Vêlai, par le pro-
cureur des religieux de Bonnefoy contre
Guillaume de Tournon, seigneur de Con-
taignet, & ses officiers, qui avaient fait
planter des fourches patibulaires & exercé
divers actes de justice à Veyradeyres &
autres lieux voisins.
I, p. 25.
L'enquête eut lieu en i333 & prouva le
bon droit de l'abbaye.
XLIII. — 1334. — Sentence rendue par
le juge royal du Vêlai, au siège de Mont-
faucon, contre les religieux de Bonnefoy,
qui avaient fait arracher des fourches
patibulaires plantées par le seigneur de
Contaignet; les fourches sont replacées &
les religieux condamnés à cent livres d'a-
mende. — Ils appelèrent immédiatement
de cette sentence par devant le sénéchal
de Nimes.
I, p. 2J.
La sentence du sénéchal de Nimes fut
rendue en i335, & annulla la précédente.
I, p. 26.
XLIV. — 1334. — Gui de Poitiers, comte
de Villars, seigneur de F^y & de Mezenc,
fonde dans la chartreuse de Bonnefoy un
service annuel pour le salut de lui & de sa
famille, moyennant une rente de vingt
sous.
I, p. 61.
XLV. — 1344. — Benoît Brossard, com-
mis & député par le roi pour la levée des
finances des nouveaux acquêts faits par
les gens d'église, taxe à cent vingt-huit
livres les droits d'amortissement dus par la
maison pour différentes acquisitions aux
lieux d'Aubenas, Montpezat, Ussel, &c.
1, p. 35o.
XLVI. — 1344-1345. — Clément VI aux
chanoines de l'église de Viviers. Il les
charge de juger le ])rocès fait au prieur
de Bonnefoy, en vertu de certaine lettre
obtenue du Saint-Siège par le prieur de
Saint-Martial (diocèse de Viviers), tou-
chant plusieurs dîmes qu'ils se dispu-
taient.
I.p. 2.
XLVII. — ij novembre 1359. — Guil-
laume Rostaing, bailli de Montpezat pour
le seigneur de Montlaur, permet à Pierre
Randon, maréchal à Montpezat, de faire
sur le devant de sa maison une fenêtre,
un auvent & un banc de bois, large d'une
aune, le tout sous le cens annuel de deux
deniers.
I, p. 379.
i9J->
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
'9^4
Cette maison fut donnée à Bonnef'oy, le
21 mars 1874, par Mondette Bonnaude,
veuve de Pierre Raiidon.
IhU.
XLVIII. — i3jo. — Compromis passé
entre le prieur de Bonnefoy & les habi-
tants dudit lieu au sujet de la valeur d'un
tournois d'argent que les habitants de-
vaient payer annuellement au prieur; ce-
lui-cî prétendait qu'il devait valoir douze
sous, & ses adversaires soutenaient qu'ils
n'é'aient tenus que de le payer en mon-
naie courante.
I, p. 82.
XLIX. — Mars 1,162. — Jean II prend
sous ses protection 8c sauvegarde les prieur
& couvent de Bonnefoy avec toutes leurs
possessions, droits & privilèges.
I, p. 6.
L. — II juin i;i6'5. — Transaction entre
le prieur de Lyac & celui de Notre-Dame
de Tournon, par laquelle ladite église de
Tournon n'ayant pas de cimetière, il est
décidé qu'on établira un cimetière auprès
d'elle avec le consentement de l'évéque de
Viviers. — Auparavant les paroissiens de
Tournon étaient enterrés à Lyac.
I, p. 3J.5.
Ll. — 27 octobre i363. — Transaction
entre Bermond de Brion , seigneur de
Brion, & Guillaume, prieur de Bonnefoyj
le seigneur soutenait que les possessions
féodales du couvent à Arcens étaient tom-
bées en commise faute d'hommage; le
prieur reconnaît sa faute, s'avoue coupable
de négligence dans l'accomplissement de
ses devoirs de vassal, & rend hommage au
seigneur de Brion.
I, p. 409.
LU. — 3 novembre i363. — Transaction
entre le prieur de Bonnefoy & ses sujets
de la terre de Bonnefoy, au sujet des rentes
dues à la maison & qui devaient être
payées en monnaie forte, le tournois va-
lant douze ou quinze deniers; le prieur
réclamait la monnaie ancienne, les emphi-
téoles ue voulaient payer qu'en monnaie
courante, année par année.
I, p. 92.
LUI. — 3o octobre i368. — Sentence
des officiers de la juridiction de Montpe-
zat entre Pierre Randon, maréchal à Mont-
pezat, & Pons del Clotz, meunier dudit
lieu, au sujet des réparations à faire au
moulin, dont l'eau passait sous la maison
dudit Randon & la rendait inhabitable.
I, p.382.
LIV. — 20 mai 1378. — Le lieutenant
du châtelain de Mezenc condamne Pons
ArnissoUe, dit Chaufliayne, à une amende
de dix livres pour avoir contrevenu à sa
défense de faire paître des bestiaux dans les
terres & mandement de Bonnefoy, sans
en demander la permission.
I. p. 9'-
LV. — 6 mai 1393. — Testament de Pons
de Montlaur, baron dudit lieu & de Sa-
bran, par lequel il fonde une chapelle
portant son nom dans l'église de Bonne-
foy, donne un calice d'argent & les vête-
ments sacerdotaux nécessaires pour y cé-
lébrer tous les jours une messe des morts,
& lègue pour cette fondation une somme
de trois cents livres.
I, p. 36.
LVI. — 1397. — Au moment de l'ouver-
ture de l'audience de justice par Jean de
Lescure, juge ordinaire de la comtesse de
Valentinois, dame de Mezenc, le prieur
de Bonnefoy réclame de lui, conformément
à une ancienne transaction, le serment de
bien rendre la justice au lieu des Eslables,
dépendant de l'abbaye.
•. P- 79.
LVII.
2J juin 1399.
Charles VI
exempte la chartreuse de Bonnefoy comme
tous les prieurés de l'ordre des Chartreux
du paiement des décimes imposés sur les
gens d'église.
I, p. 6.
LVIII. — 3 avril 1400 Louis de Foi-»
fiers, comte de Valentinois & de Diois,
igSa
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1936
donne à Lliermite, seignenr de Lafaye
(diocèse de Clerniont), son château de
Mezenc, avec toutes ses dépendances &
appartenances, sous obligations de foi &
d'hommage lige & sous réserve de l'usu-
fruit viager pour dame Hélix de Beaufort,
comtesse de Valentinois; le château pourra
être racheté en rendant au sieur Lhermite
la somme de deux mille livres & le mon-
tant des réparations qu'il y aura faites.
I, p. 143.
LIX. — 3o août 1400. — Transaction
entre Jean de Prèles, chanoine de Charays,
prieur de Saint-Martial, & les paroissiens
de l'église de ce nom, au sujet des droits
sur le produit des enterrements, de la ré-
d'Auvergne, aux généraux grenetiers des
greniers à sel de ladite sénéchaussée.
I, p. 45.
LXIII. — 1412. — Lhermite, seigneur
d'Argental, de la Paye & de Mezenc, donne
aux religieux de Bonnefoy le quatrième
étage de la tour de son château de Me-
zenc pour s'y réfugier & y mettre leurs
meubles & joyaux en temps de guerre, à
condition de ne point disposer de cet
étage en faveur d'autres.
I, p. 83.
LXIV. — 1431. — Charles VII déclare
exempter les hommes de diverses localités
de l'obligation de faire le guet au château
paration de l'église, des offrandes, des des Estables, appartenant à la dame de
Mezenc; ils ne sont point les sujets de
cette dame, le château est en ruines, &
plus de trente hommes ont péri lors de sa
chute.
L p. 82.
dîmes, &c.
I, p. 452.
LX. — i5 septembre 1402. — Jean de
Meyras, secrétaire du duc de Berry, lieu-
tenant du roi en Languedoc, & commis-
saire sur le fait des amortissements &
nouveaux acquêts, donne quittance de
quatorze livres dix sous, montant des droits
d'amortissement pour certaines redevances
acquises du vicomte de Turenne par le
prieur de Bonnefoy.
1, p. 326.
LXI. — 28 juillet 1408. — Les hommes
& vassaux de Bonnefoy interjettent appel
contre une ordonnance du juge & châte-
lain seigneurial de Mezenc, qui les avait
taxés à quatre cents livres pour la répa-
ration du château de Mezenc; ils décla-
rent qu'ils sont sujets de l'abbaye, & que
d'ailleurs ce château ne peut leur servir
de lieu de refuge, à cause de sa position
au haut d'une montagne extrêmement faire telles portes & fenêtres qu'ils juge
froide. ront bon.
ï> P- 89. I, p. 25o.
LXII. — 24 janvier 1409. — Charles VI LXVII. — 26 juin 1445.— Sentence
octroie à la chartreuse de Bonnefoy seize rendue par la cour royale de Vêlai, à la
saumées de sel à prendre chaque année requête du syndic de Bonnefoy contre
sr.ns payer aucun droit dans les greniers Etienne Gibert de Rioufreyt, qui préten-
de la sénéchaussée de Beaucaire & de Ni- dait avoir le droit de passer sur les prés
^ues. — A la suite mandement pour ladite de Tombarel, dépendant du courent, avec
donation adressé par Jean, duc de Berry & un char à bœufs pour porter son foin à
LXV. — 4 juillet 1436. — Philippe de
Lévis, comte de Villars, seigneur de Va-
chères, mande à son receveur de Vachères
de payer exactement chaque année au
prieur de Bonnefoy la somme de trente
sous, montant d'un legs fait au couvent
par l'un de ses prédécesseurs.
I, p. 278.
LXVI. — 3 septembre 1442. — Hélix de
Vendac, dame du Béage, confirme le don
fait aux religieux de Bonnefoy, par ses
prédécesseurs seigneurs du Béage, d'une
tour de ce dernier château, appellée le
grenier de Bonnefoy, pour s'y réfugier en
temps de guerre & y transporter leurs
meubles & joyaux, avec permission d'y
1907
Kioufreyt.
diver.
I, p. 279,
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
Défense lui est laite de réci
[938
LXVIII. — M45' — Jean d'Étampes,
trésorier général des finances du roi en
Languedoc, amortit l'acquisition faite par
les chartreux de Bonnefoy de certains prés
& pâturages, au lieu de Saint-Martial, &
d'une rente, au lieu de Thueytz, moyen-
nant la somme de vingt livres.
I. P- 7-
LXIX. — 1446. — Jean de Bourbon,
évêque du Puy & comte de Vêlai, juge
exécuteur & conservateur des privilèges
de l'ordre des Chartreux, maintient, con-
formément à une bulle de Jean XXII de
l'an i3i8, la chartreuse de Bonnefoy dans
la jouissance de tous ses droits, privilèges
& possessions.
I. p- 2.
LXX. — 29 mai 1454. — Bernard d'Ar-
magnac, comte de la Marche, confirme la
cession faite par le seigneur de Turenne,
Guillaume d'Alais, à Bonnefoy, de certai-
nes redevances en échange de quarante
setiers de sel que le couvent percevait à
Alais.
I, p. 326.
LXXI. — 23 juin 1464. — Transaction
passée entre les officiers seigneuriaux de
Vachères, pour le comte de Villars & le
procureur du couvent de Bonnefoy, au
sujet des crimes d'hérésie & autres commis
par Jacques Dumas & Marguerite Mayen-
che, mari & femme, emprisonnés au lieu
de Vachères par les officiers du comte
comme haut justicier. — La femme fut
exécutée & le mari mourut en prison; le
procureur de Bonnefoy réclamait leurs
biens par droit de confiscation. — Les
biens en litige furent remis aux enfants
des conjoints comme leur ayant été substi-
tués antérieurement.
I, p. 282.
lAs, exécuteurs testamentaires de feu Jean
Chauchat, confèrent, conformément aux
clauses de so.n testament, la chapelle de
l'hôpital de Montpezat à Jean Boysson,
prêtre dudit lieu.
I, p. 388.
LXXIII. — 25 octobre 1481. — Louis XI
confirme les exemptions & privilèges ac-
cordés à la chartreuse de Bonnefoy par ses
prédécesseurs, l'exempte des tailles que les
consuls d'Aubenas voulaient lui faire payer
& amortit jusqu'à cent livres de rente ac-
quises ou à acquérir par la maison.
I, p. 8.
LXXIV. — 12 août 1483. — Transaction
entre le prieur de Bonnefoy & Jean Ey-
raud, maréchal des Estables,au sujet d'une
maison bâtie trop près du couvent & que
ledit Eyraud fit immédiatement démolir en
promettant de s'abstenir à l'avenir de telles
prétentions.
I, p. 93.
LXXV. — 27 mars 1484. — Charles VIII
amortit en faveur de la chartreuse de
Bonnefoy les biens & rentes qu'elle avait
acquis, montant à la somme de quatre-
vingt-douze livres dix sols, & lui permet
de continuer ces acquisitions jusqu'à con-
currence de cent livres.
I, p. 8.
LXXVI. — Mars 1484. — Charles VIII
accorde à la chartreuse de Bonnefoy des
lettres de sauvegarde & de franchise.
1. p. 8.
LXXVII. — 16 mai 1490. — Hommage
rendu au roi, comme dauphin & comte de
Valentinois, par Etienne Vole, prieur de
Bonnefoy, par lequel il se reconnaît lui &
ses religieux hommes liges dudit seigneur
& avoue tenir de lui, en franc fief noble,
la maison de Bonnefoy & ses appartenan-
ces.
I, p. 28.
LXXII-. — i3 mai 1476. — Etienne, LXXVIII. — 7 mai 1497. — Charles VIII
prieur de Bonnefoy, & Antoine Talpenas, défend à tous ses officiers de loger des
•gardien du couvent des cordeliers d'Aube- gens de guerre dans les maisons, granges
19^9
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
IQdO
& autres dé|)eiulances de la chartreuse^ile
Bounefoy, & de prendre aucune chose,
fourrages, &c., dans ses possessions.
I, p. 9.
LXXIX. — i523. — François I décharge
la chartreuse de Bounefoy des impositions
que les évoques de Viviers & du Piiy
avaient mises sur le couvent, outre la co-
tisation annuelle accoutumée.
I, p. 10.
LXXX. — 20 septembre 1574. — Henri III
renouvelle le privilège accordé par les rois
de France aux religieux de Bonuefoy de
IV
Catalogue des actes de Raimond VI
& de Raimond VII, comtes de Tou-
louse.
MALGRÉ le titre qui précède, nous
n'avons pas la prétention de donner
ci-dessous un catalogue complet des actes
des deux derniers comtes de Toulouse.
Nous avons seulement cherché à réunir un
certain nombre d'actes qui font connaître
prendre chaque année au grenier à sel' plus particulièrement l'administration &
du Pont-Saint-Esprit seize saumées de sel, la politique de ces deux princes,
sans payer aucun droit; les actes originaux
de ce privilège avaient été brûlés par les
huguenots.
I, p. 43.
LXXXI. — 1 588- ï 589. — Rôle des gens
de guerre qui ont gardé les maison & for-
teresse de Bonnefoy durant les troubles
publics & qui ont été payés & entretenus
par le monastère pendant tout ce temps,
avec les rôles des contributions levées pour
l'entretien de ces gens de, guerre,
I, p. 3o.
LXXXIl. — 8 mars 1621, — Le duc de
Ventadour, lieutenant du roi en Langue-
doc, indique quelles seront les localités
qui devront contribuer au payement & à
l'entretien des quinze hommes de guerre
accordés à la chartreuse pour renforcer sa
garnison.
I, p. 3i.
LXXXIII. — 6 avril 1621, — Le duc de
Montmorency, lieutenant général en Lan-
guedoc, exempte les métairies appartenant
à la chartreuse de Bonnefoy du logement
des gens de guerre, tant à pied qu'à cheval.
I, p. ?.i.
LXXXIV. — 1623-1670. — Actes pour
la translation à Moulins de la chartreuse
de Bonnefoy; cette translation ne put
être effectuée.
I, pp. ô3, 55.
Nos sources ont été les suivantes :
1° Les deux registres dits de Raimond VII, com-
pilés par ordre de son successeur Alfonse de Poi-
tiers, & sur lesquels on peut voir au tome VII, la
Note XLIX, p. 272 & suiv. Nous désignons par A
le registre JJ. xix, & par B le mss. latin 6009.
2° Les actes publiés par l'Histoire de Languedoc,
dans l'édition princeps & dans les réimpressions.
3" Les originaux existants dans le Trésor des
chartes.
Nous donnons le dépouillement complet des
deux registres de Raimond VII ; c'est ce qui expli-
que la présence dans notre catalogue d'un certain
nombre d'actes antérieurs à i 194.
I. — Juin 1095. — Bertrand, comte de
Toulouse, donne à sa femme Electa, en
douaire, les cités de Rodez & de Viviers,
avec toutes leurs dépendances.
A, 86; B, 489; H, y, 738-739.
II. — 1144» octobre. — Coutumes & li-
bertés concédées par le comte Alfonse &
son fils R. de Saint-Gilles à tous ceux qui
viendront habiter la nouvelle ville de
Montauban.
A, 169; B, 94.
m. — ii5j. — Raimond V, comte de
Toulouse, reconnaît que le marché de
Carpentras appartient à l'évèque-de cette
ville & s'engage à n'en point établir d'autre
dans un rayon déterminé autour de cette
i94t INVENTAIRES ET CATALOGUES. 1942
ville. Plusieurs de ses vasseaux lui servent VIII. — Mai 1167. — Hommage de Ro-
de cautions & de répondants. ger-Bcrnnrd, comte de Foix, à Raimond V,
Copie authentique, J. 3i i, n. 56 (2}; A, io2j pour le cliùteau de Saverdun.
B, ^37 ; Teulet, t. I , pp. y^-yâ. Copie authentique, J. 332, n. 1 ; H, viir, 270-
271 ; Teulet, t. I , pp. 93-94.
IV. — 24 avril 11 58 (n. st.). — W. de
Bugat, Bernard de Lézat & leurs associés, 'X. — Janvier 1 169 (v. St.). — Hommage
tanneurs de Toulouse, réclament, par-de- de dame Galburge & de son fils Hugues
vant la cour du comte de Toulouse, un d'Ussel, à Raimond V pour les châteaux
droit d'usage, qu'ils prétendent leur être d'Ussel, Saint-Laurent & Roquecolombe.
dû par les habitants de Toulouse & par Ongin.il, J. 314, n. 6j Teulet, t. 1, p. 96.
les étrangers qui apportent dans la ville
des cuirs tannés; ce droit était de deux X. — T' avril 1171. — Béatrix, comtesse
deniers par cuir de vache, de bœuf, de de Melgueil, donne à sa fille Ermessinde
cheval ou de jument, d'un denier par cuir & à sa petite-fille Douce les château &
d'àne ou d'ànesse, de mule ou de mulet. Ils comté de Melgueil, avec la monnaie de ce
prouvent leur bon droit, & s'engagent h nom ; elle remet le tout à Raimond V, dont
payer tant au comte pour chaque peau le fils doit épouser Douce, & à Pierre-
provenant de ses domaines. Bermond de Sauve, mari d'Erniessinde.
Copie authentique, J. 328, n. 7; A, 40 A; B, 3o5; Pierre-Bermond & Ermessinde seront vas-
Teulet, t. I, pp. 79-80. saux du comte de Toulouse. — In palatio
Melgorii.
V. — II janvier 11J9 (v. st.). — Rai- H,viii, 280-281.
mond V, comte de Toulouse, restitue à
Raimond, évèque de Carpentras, le chà- XI. — 12 décembre 1172. — Béatrix,
teau de Venasque & ses appartenances, comtesse de Melgueil, donne le comté de
qui seront désormais tenus en fief dudit ce nom à Raimond V & à ses successeurs,
évéque, sous réserve de l'ost & de la che- comtes de Saint-Gilles; ce comté sert de
vauchée & d'une albergue dans divers chà- dot à sa fille Ermessinde, qui épouse le fils
tcaux. L'évèque lui paye deux mille sous du comte. Ermessinde approuve l'accord
de Melgueil de la nouvelle monnaie. passé par sa mère. Le comte de Toulouse
Copie .luthentiqiie, J. 3i 1 , n. j6 (3); A, io3; lui donne en douaire ses possessions à
B, 439) Teulet, t. 1, pp. 83-84. Uzès & dans l'évèché de ce nom.
Copies authentiques, J. 295, n. 1, & J. 33o,
VI. — 1" juin 116J. — Les chevaliers "Mi A, 164; 8,443; H, viii, 293-29:.; Teulet,
des Arènes de Nimes s'engagent à ne point '• '■ PP- '02-'<'4-
faire la guerre à Raimond V, comte de
Toulouse, à moins que leur vicomte, quand XII. — Août 1173. — Raimond V donne
il aura atteint sa quatorzième année, ne à Pierre-Bertrand de Paulhac & à ses frè-
leur en donne l'ordre formel. res la ville de Gémil.
Origin.il, J. 329, n. 37; Teulet, t. 1, pp. 87 Copie, J. 328, n. 1 (1); Teulet, t. i, pp, 104-
& 88. lo.j.
VU. — Juin ii63. — Raimond V se re- XIII. — Vers 1174. -- Promesses réci-
counaît débiteur envers Pierre-Gérard des phoques de fidélité de 1\:,' iiond V & de
Arènes d'une somme de quatre mille cinq Bernard-Aton, vicomte de Kinies.
cents sous de Melgueil, dont il assigne le Originaux, J. 323, n" 1 1 1 & 1 r3 ; Teulet, t. 1,
payement par annuités sur le péage de Val- pp. 107-108.
lignière, & sur ses droits utiles à Saint-
Gilles. XIV. — il mars 1175 (v. st.). — Hoin-
Origindl, J. 3i8, n. 2 ; Teulet, t. i,pp. 88. mnge de Guilleni-Eudes de Pouzilhac il
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1940
Rainioiul V pour le lieu de Pouzilhac &
son territoire.
Original, J. 3i4, n. 7 ; Teiilet, t. 1 , p. 110.
XV. — 3 novembre 1176. — Publication
du testament de la comtesse de Melgueil,
Ermessinde, faite par devant R. des Arènes,
cardinal-légat de Sainte-Marie in Fia Lata,
& Aldebert, évèque de Nimes.
Copie authentique, J. 328, n. 2; A, i65 i;
B, 449 ; H, VIII, 323-324; Teulet, t. i,pp- 110-
III.
XVL — I" avril 1 176 (v. st.). — Armand
de Montpezat, son frère B. & leur allié B.
de Villemur prennent à fief de Raimond V
les châteaux de Montclar & de Montpezat.
Ils cèdent au comte tous leurs droits sur
le château de Caylus.
Copie ancienne, J. 3 14, n. 8; B, .")68; Teiilet,
t. I , p. I 12.
XVII. — Novembre 1177. — Raimond V
accorde à W., prieur de l'hôpital de Saint-
Gilles, l'exemption dans tous ses États de
tous droits de péage & de leude pour les
objets appartenant audit hôpital.
H, vni, 32(j-33o.
XVIII. — 21 décembre 1177. — Rai-
mond V donne à l'hôpital de Saint-Jean &
à Pierre Gautier, précepteur de la maison
de Saint-Gilles, le droit de pâture dans
tous ses domaines, sauf le payement des
dégâts.
Copie, J. Sop, n, 1 ; H, viii, 328-329; Teulet,
t. i, p. I i3.
XIX. — 28 avril 1179. — Hommage de
Raimond d'Uzès, Pons Gaucehiie & Pierre
de Bernis à Raimond V pour leurs châ-
teaux d'Aimargues, Cauvisson & Bernis.
Original, J. 314, n. 9 ; H, viii, 335-337 ; Teu-
let, t. I , p. 122.
XX. — 1" ( lobre 1180 Accord entre
Raimond V ^ Pierre, abbé d'Aurillac; le
comte s'engage à protéger l'abbaye, à la
secourir dans sa guerre contre les bour-
geois d'Aurillac, & reçoit de l'abbé le lieu
de Tonnac, en Albigeois, & le four de
Puicelsi. — Juxia castrum de Capdenaco.
1944
Confirmé en mai iîîS par Raimond VII
en faveur de Bertrand, abbé d'Aurillac, à
l'occasion de la nouvelle guerre des bour-
geois d'Aurillac.
A, 76; B, 129; original de la confirmation,
J. 309, n. Il; H, vili, 344-347; Teulet, t. i,
pp. 162-163.
XXI. — 6 mars ii85 (n. st.). — Rai-
mond V accorde aux habitants de Nimes
la confirmation de plusieurs de leurs an-
ciens privilèges.
H, viii, 38o-38i.
XXII. — Août 1188. — Privilèges accor-
dés par Raimond V aux maîtres de pierre
de la ville de Nimes.
Original, J. 3 14, n. 65 ; H, vm, 38 1-382 ; Teu-
let, t. I, pp. 148-149.
XXIII. — Août 1190. — Hommage per-
sonnel de Pons de Castillon à Raimond V,
& à son mandataire Raimond de IWcaut.
Copie, J. 304, n. 65; A, 168 b ; Teulet, t. i,
p. 162.
XXIV. — Mai 119t. — Raimond V donne
à Hugues, évèque de Rodez, & à son église
la dîme de l'argent des mines de son dio-
cèse.
Copie, J. 464, n. 3; Teulet, t. I, pp. 166-167.
XXV. — Mai 1 193. — Accord entre Rai-
mond V & l'église de Viviers, par l'entre-
mise de Robert, archevêque de Vienne. Le
comte abandonne toutes ses prétentions
sur la ville de Viviers, & l'évêque Nicolas
lui donne en échange divers châteaux &
places du Vivarais. L'archevêque de Vienne
devra décider plus tard plusieurs points du
procès restés en litige.
H, viii, 424-425.
XXVI.— 16 février 1198 (v. st.). — Rai-
mond V inféode à B. -Arnaud & à ses héri-
tiers un emplacement sis à Toulouse, près
de la Dalbade, pour y établir des étaux de
boucherie, en s'associant ceux qu'il lui
plaira, sous le cens annuel de douze de-
niers toulousains par étal,& d'une arrière-
acapte de six deniers. Il pourra vendre ce
>94^
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
fief en payant les droits de lods & ventes.
(Copie notariée de 1223).
Copies anciennes, J. 3jo, n"* 6 & 40 j A, 1 18 ;
B, 171 ; Teiilet, t. i, p. 176.
XXVII. — 29 mai 1194. — Raimond V
inféode à Guillem VIII, seigneur de Mont-
pellier, le château de Frontignan & ses
appartenances.
Copies authentiques, J. 3r4, n. 64, J. 3|5,
n. 100 & J. 340, n. 9 (1 & 2); H, viii, 417-429;
Teulet, t. I, pp. 177-178.
XXVIII. — Février 1194 (v. st.). — Phi-
lippe-.^uguste donne à Raimond VI, comte
de Saint-Gilles, & à ses héritiers la garde
de Figeac {cuslodia) & tous les droits qu'il
a sur cette garde. — Blturîcis.
Copie, J. 419, n. 6;A, J7 i; B,6i; H, VIII,
432; Teulet, t. I, p. 18c.
XXIX. — Juin 1 197. — Privilèges accor-
dés par le comte Raimond VI aux clercs
de la ville de Nimes.
H, vin, 442-44.5.
XXX. — Juillet 1201. — Arnaud de. Vil-
lemur, en son nom & au nom de ses cosei-
gneurs, se reconnaît vassal de Raimond VI
pour le château de Saverdun. Raimond VI
s'engage .n ne jamais rendre ledit château
au comte de t'oix. — Apud Montembrunum.
Orig. scellé, J. 309, n. 2; Teulet, t. 1, p. 225.
XXXI. — 10 août 1202. — Bernard de
Montcuq vend au comte de Toulouse les
oublis qu'il avait sur l'honneur de Mon-
tauban, pour le prix de cent vingt sous de
Toulouse.
Originiil, J. 304, n. 35; Teulet, t. 1, p. 236.
XXXII. — 3i août 1202. — Bernard Lau-
rent se reconnaît homme lige du comte de
Toulouse & se soumet, lui, sa postérité &
ses biens à son autorité.
Original, J. 314, n. 67; Teulet, t. 1, p. 237.
XXXIII. — i5 décembre 1202. — Echange
entre Guiraud & Pierre Amie d'une part,
& le comte de Toulouse d'autre; les deux
frères cèdent toutes leurs possessions à
l'ouest de Saint-Gilles & de Gêneras, & le
1946
comte leur abandonne ses droits d'alber-
gue à Caumont & dans plusieurs autres
villes & châteaux.
Original, J. 33?, n. 8; Teulet, t. i, p. 237.
XXXIV. — Décembre 1202. — Bertrand
de Petralapsa, évêque de Saint-Paul-T rois-
Châteaux, de l'aveu des chevaliers & ecclé-
siastiques de son diocèse, promet à Rai-
mond VI de le secourir envers & contre
tous, & lui donne le baiser de paix en signe
d'alliance. Le comte lui fait une promesse
semblable.
B, ^-^r,.
XXXV. —Vers 1202.— Plaid entre Rai-
mond VI & Raimond-Roger, comte de
Foix, par devant la cour féodale de Tou-
louse, au sujet du château de Saverdun,
que le comte de Foix avoue tenir en fief
du comte de Toulouse.
Copie, J. 332, n. i ; H, viii, 267-269; Teulet,
t. ., pp. 93-94.
XXXVI. — Novembre i2o3. — Bernard
Lunel, acquéreur d'une terre de Bertrand
de Laroque, se reconnaît vassal du comte
de Toulouse & s'engage à lui payer vingt
sous d'acapfe & trois sous de service. — En
la sala a Montalban,
Original, J. 3o4, n. 42; Teulet, t. I, p. 246.
Autre acte semblable de Calvet, fils de
Bernard-Rai mond.
nid.
XXXVII. — Mart I203 (v. st.). — Aimeri,
vicomte de Narbonne, de l'avis des prélats,
prud'hommes & chevaliers de Narbonne,
prend à fief de Raimond VI Narbonne &
sa vicomte, sauf ce qu'il tient de l'église
de Saint-Just. Il reconnaît aussi tenir du
comte les terres de Saint-Gervais & autres,
jadis engagées par le vicomte Pierre à Rai-
mond V.
Original, J. 314, n. loj B, .08:); Teulet, t. 1,
p. 248.
XXXVIII 22 février 1204 (n. st.). —
Déposition de témoins produits par Pierre
Imbert du Caylar en la cour du comte Rai-
mond, par devant le baile du Caylar, Pons
1947
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1948
de Cervière, assisté du juge Pierre Fou-
cois, dans une affaire d'engagement.
Original, J. 323, n. 62;Teiilet, t. 1, p. 248.
XXXIX.— 21 avril 1204. — Raimond VI
prend sous sa protection Guillem de la
Mote & son fils Raimond, qui lui cèdent
la moitié d'une bouverie. — A Montalba
en la sala.
Original, J. 304, n. jy; Teulet, I, 1 , p. 249.
XL. — Avril 1204. — Pierre, roi d'Ara-
gon, engage à Raimond VI, comte de Tou-
louse, pour la somme de cent cinquante
mille sous de Melgueil, les vicomtes de
Millau & de Gévaudan.
Original, J. 689, n. i; H, viii, Ji8-522; Teu-
let, t. 1, pp. 286-288.
XLI. — 4 juillet 1204. — Enquête faite
par W. -Pierre Barre, baile du comte à Cor-
nebarrieu, sur les droits & possessions du
comte à Alzonne & dans son territoire.
A, 1 72 i ; B, Sûp.
XLII. — Septembre 1204. — Raimond VI
donne à acapte à G. Talon, à son frère
Rostaing & à leurs héritiers douze modiées
de terre, moyennant une albergue annuelle
de quatre chevaliers & un cens de quatre
sous de Melgueil.
Copie, J. 307, n"* Cio (2); Teulet, t. I, p. 268.
XLIII. — Novembre 120J. — Aimar de
Durforf donne à son seigneur Raimond VI
tous ses droits sur les châteaux de Durfort
& de Montdenard.
Original, J. 3o4, n. 46; Teulet, t. 1, p. 298.
XLIV. — 5 mars 1208 (n. st.). — Hugues,
évêque de Rodez, engage à Raimond VI
pour la somme de cinq mille sous de Mel-
gueil les château & ville de Paumât.
Original, J. 3i8, n. I2j Teulet, t. i, p. 3i3.
XLV. — 6 mars 1208 (n. st.). — Guillem,
comte de Rodez, engage à Raimond VI le
lieu de Montrosier & tout le pays de Lais-
saguez.
Original, J. 322, n. 46 ; H, vin, 56i-5!;2 j Teu-
let, t. I, p 3i3.
XLVI. — oo mars 1208. — Raimond VI
inféode à Rostaing de Marguerittes & à
ses successeurs la ville de Bezouce, & re-
çoit son hommage. — Apud Nemausum.
Original, J. 3i3, n. 69; Teulet, t. 1, p. 3ip.
XLVI. — 1208. — Raimond VI & son
fils Raimond donnent à la maison de la
Garrigue, ordre de Grammotit, deux cents
sous arnaudins de revenu perpétuel, à
prendre sur leurs revenus de Marmande,
& ordonnent à leurs baillis de Marmande
de payer ladite aumône.
Copie ancienne, J. 464, n. 1 ; Teulet, t. 1,
p. 329.
XLVIII. — 19 juin 1209. — Raimond VI
exempte d'albergues, de procurations, de
tailles & de toutes autres exactions les
églises & maisons religieuses des provinces
de Vienne, Arles, Narbonne, Auch, Bor-
deaux & Bourges, abolit le droit de dé-
pouilles pour les évêques & les curés, re-
nonce à s'immiscer dans l'élection des évê-
ques & des abbés, promet de restituer les
droits & possessions ecclésiastiques, qu'il
défient indûment, & s'engage à protéger
les biens & personnes des clercs. — Apud
Sanclum Egidium,
Copie, J. 3j7, n. 9 (j); Teulet, t. 1, p. 332.
XLIX. — 20 septembre 1209. — Testa-
ment de Raimond VI, comte de Toulouse.
H, viii, 573-677.
L. — Mai 1210. — Pierre d'Aurs, vi-
guier du comte de Toulouse àMontauban,
déclare avoir retenu pour ledit comte sur
les eaux de Gavarrenx, accensées à Mosset,
vingt deniers d'oubliés annuelles, vingt
deniers d'acajîte & les droits de lods &
ventes.
Original, J. 328, n. ^"i ; Teulet, t. 1 , p. 3r)o.
LI. — 10 juillet 1210. — Articles pro-
posés par Po., abbé de Saint-Gilles, par
devant Hugues, évêque de Riez, & maître
Thédise, chanoine de Gênes, juges délé-
gués par le pape Innocent III, tenant con-
cile à Saint-Gilles, contre Ra'vmond VI,
comte de Toulouse.
J. 317, n. 9 (9); Teulet, t. 1, p. 3J2.
1949
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
'•9
DO
LU. — 14 juillet 1210. — Accord entre
le comte de Toulouse & Guillem de Baux,
fils de Bertrand de Baux ; le comte inféode
à celui-ci le château d'Ochaus & plusieurs
autres aux environs, & Guillem lui rend
le château de Vacqueyras. — Apuci Sanctum
E^idium.
Original, J. rîop, n. 3; H, viii, 090-591 ; Teu-
lei, t. 1 , p. 'ir)3.
LUI. — 18 juillet I2I0. — Raimond
Pelet rend hommage à Raimond VI pour
sa seigneurie d'Alais & le château de Bou-
coiran. — Ucetlae.
H, VIII, 59 É-592.
LIV. — i3 août 12 10. — Accord entre
Raimond VI, l'évêque & le chapitre de Vi-
viers.
H, vin, .")92-Ô98.
LV. — 21 octobre 1210. — Hugues, évê-
que de Riez, légat apostolique, & maître
Thédise, chanoine de Gènes, jugeant la
cause pendante entre Pc, abbé de Saint-
Gilles, & le comte Raimond VI, adjugent
à l'abbé, le comte ayant fait plusieurs fois
défaut, la haute juridiction de la ville de
Saint-Gilles. — Apud Tarasconem, in eccle-
sia Béate Marthe.
Copie, J. 317, n. 9 (10); Teulet, t. 1, p. Jjy.
LVI. — Novembre 121c. — Géraud de
Clarensac reconnaît tenir en fief de Rai-
mond VI le château de Clarensac, sous
l'albergue de dix chevaliers & moyennant
le service d'ost avec les hommes du châ-
teau à toute semonce.
Original, J. 'U 4, n. 70 ; Teulet, t. 1 , p. 36o.
LVII. — Avant 1210. — Bertrand Ripert,
viguier du comte de Toulouse à Saint-Gil-
les, à la demande des consuls & prud'hom-
mes de cette ville, fixe les droits que les
changeurs pourront exiger des pèlerins, &
les places où il pourront s'installer.
Original, J. 3o4, n. 16; Teulet, t. 1, p. 1 19.
LVIII. — 8 février 1210 (v. st.). — Les
seigneurs & chevaliers de Rabastens s'en-
gagent à n'arrêter arbitrairement aucun
habitant dudit lieu, & à ne les dépouiller.
ni de leur argent, ni de leurs biens meu-
bles & immeubles. Raimond VI reçoit leur
déclaration & se porte garant de leur
bonne foi. — Apud Rabastenchum,
Copie, J. 324, n. 4; A, 77 *; B, 144; H, viii,
602-604 J Teulet, t. I, p. 363.
LIX. — 7 février 1212 (v. st.). — Rai-
mond VI, comte de Toulouse, du conseil
& de l'assentiment de P., roi d'Aragon,
donne à Aimeri de Castelnau foutes ses
possessions au château de Castelnau-d'Es-
trètefons & dans son territoire. Le comte
ou son fils pourront toujours reprendre
leur don en payant cinq mille sous de
Toulouse; Raimond VI se réserve le droit
d'user du château en temps de guerre.
Copie, J. 33o, n. i3; B, lâi; Teulet', t. 1,
p. 388.
LX. — 26 août I2i3. — Bernard de Dur-
fort se reconnaît vassal de Raimond VI
pour le château de Bellicadrum, au diocèse
de Cahors, 8f pour toutes ses possessions
dans ledit diocèse.
A, 179 ; B, io5.
LXI. — 4 janvier 1217 (n. st.). — Rai-
mond, fils de Raimond VI, donne à Rai-
mond de Roquefeuil tous ses droits sur le
château de Brissac, que tiennent de lui en
fief Pons Petit & J. de Ganges, & sur ceux
de Rocacuver & de Saheiras; le feudataire
devra lui prêter l'hommage, s'il est prouvé
que ses prédécesseurs l'ont fait. — In civî-
tate Avenionensi.
H, viiî, 695-697.
LXII. — II mai 1217. — Raimond, fils
de Raimond VI, prend l'abbaye de Val-
sauve & tous ses biens sous sa protection.
H, viii, 697.
LXIII Juillet 1218 Raimond, fils
de Raimond VI, engage à Jourdain de Sa-
piac les ville & forteresse de l'Ile Amat
pour payer la dette à lui due par le comte,
son père.
H, VIII, 697-698.
LXIV. — 9 octobre 1218 Raimond VI
s'accorde avec Pierre-Bermond de Sauve,
19^1
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
[9^2
son pefit-fils, pour le château de Laroque
de Balzergue.
H, vni, 71 8-720.
LXV. — 7 janvier 1219 (n. st.). — Rai-
mond, fils de Raimond VI, inféode à Pierre
de Mèze & à Pons de Caux les ville &
château de Loupian, l'église de Palais & le
château de Balaruc. — Apud Najacum,
H, VIII, 698.
LXVI. — In festo B. Martini, 1219. —
Olivier & Arnaud de Penne reçoivent en
fief de Raimond VI le château & la ville
de Penne, en Albigeois, lui en cèdent le
domaine principal & s'engagent à lui faire
chaque année, dans le donjon dudit châ-
teau, une albergue de vingt chevaliers. —
Apud Galliacum.
A, 177 h; B, 126.
LXVII. — Novembre 1219. — Raimond,
fils de Raimond VI, approuve les conven-
tions passées entre son père & son cousin
Pierre-Bermond de Sauve. — In villa de
Gaillac.
H, vm, 720-721.
LXVIII. — 3i décembre 1219. — Rai-
mond, fils de Raimond VI, exempte les
chevaliers des Arènes de tous frais de jus-
tice pour les procès plaides dans sa cour &
les autorise à secourir leurs alliés. — Infra
castrum de Arenis.
H, vm, 698-699.
LXIX. — 24 juin 1220. — Raimond, fils
de Raimond VI, confirme à Raimond-
Roger, comte de Foix, & à ses fils & petit-
fils, la possession des lieux de Montauban,
Hautmont, Montaigu & l'Ile Amate, à eux
donnés par le comte, son père. — Apud
Gallacum.
H, vm, 734-735.
LXX. — i3 juillet 1220. — Raimond, fils
de Raimond VI, donne à Roger-Bernard,
fils du comte de Foix, certaines posses-
sions à Castelnau. — Intus Castrumnovum.
H, vm, 735.
LXXI. — 25 mars 1220 (v. st.). — Les
consuls & la communauté d'Avignon re-
connaissent avoir reçu en fief de Rai-
mond VI & de son fils les lieux de Cau-
mont (Cavimons), Thorum, &c., & le droit
de pâture du Rhône à Vallisagraria & de
Saint-Victor à Roquemaure; cette conces-
sion les oblige au serment de fidélité &
d'hommage, & à l'ost & la chevauchée.
Copie, J. 814, n. 71 ; A, 1 i3; B, 410; H, vm,
744-747; Tealet, t. 1, pp. 5ii-.')i4.
LXXII. — 4 avril 1221. — Raimond VI,
comte de Toulouse, donne à Guillem Sais-
set de Lavaur & à Aimeri, Pierre & Guil-
lem de Castelnau, le château de Belcastel.
Original, J. 326, n. 23; H, vm, 747-:'48 ; Teu-
let, t. I, p. 5i5.
LXXIII. — 25 août 1221. — Raimond,
fils de Raimond VI, promet à l'université
d'Agen sa protection & s'engage à la se-
courir en cas de siège & de guerre. — En
la ciutad de Tolosa.
H, vm, 748-749.
LXXIV. — 25 août 1221. — Raimond,
fils de Raimond VI, pardonne aux maire,
consuls & prud'hommes d'Agen tous les
crimes commis contre son autorité pen-
dant l'occupation de cette ville par le
comte de Montfort. — En la ciutad de To-
losa.
H, vm, 753-754.
LXXV. — 25 août 1221. — Raimond, fils
de Raimond VI, confirme les coutumes &
privilèges de la ville d',4gen. — En la
ciutad de Tolosa.
H, vm, 754-7Ô5.
LXXVI. — 27 mars 1222. — Promesses
faites par Raimond, fils de Raimond VI,
aux prud'hommes de Moissac, à l'occasion
de la reprise de cette ville. — Moysiaci.
H, vm, 749-700.
LXXVII. — II mai 1222. — Raimond,
fils de Raimond VI, mande aux maire,
consuls & prud'hommes d'Agen, de fournir
l'ost à son sénéchal, Arnaud de Tantalon,
& d'exécuter tous les autres ordres dudit
sénéchal. — Apud Avinionum.
H, vm, 700.
LXXVIII. — 5 juillet 1222. — Rni-
mouJ VI inféode aux bouchers des grands
étaiix de la cité de Toulouse & à leurs hé-
ritiers le monopole de la boucherie de
ladite cité ; ils devront faire crédit un mois
durant au comte & à ses officiers, & leur
vendre la viande à un prix fixé; ils lui
fourniront la viande en cas d'ost & de
siège dans le Toulousain.
Original, J. 33o, n. 9; A, 1 19; B, lyS; Teulet,
t. 1, p ")47-
LXXIX. — 2 octobre 1222. — Rai-
mond VII donne à l'hôpital de Jérusalem
& au prieur de Saint-Gilles, Emmanuel,
le droit de pâture dans tous ses États, &
l'autorise à y acquérir de nouveaux do-
maines, — Datum Vauro.
Copie, J. 309, n. 17 (;))j H, vin, 33o-33i ; Teu-
let, t. I, p. jji.
LXXX. — 21 janvier 1222 (v. st.). — Con-
firmation de l'accord récemment intervenu
entre Raimond VI & les bouchers de Tou-
louse. (Voyez plus haut, n. LXXVIII.)
Copie, J. 3 1^, n. 1 1 ; Teiilel, t. 1 , p. ô:<3.
LXXXI. — 25 juin 1223.— Déodat d'Es-
taing reconnaît tenir en fief de Rai-
mond VII le château d'Altinio, au diocèse
de Rodez; les produits des mines d'argent
& des trésors trouvés dans le château &
dans ses appartenances, appartiendront
pour moitié au suzerain & au feudataire.
— Tolose.
A, 18a h; B, 26.
LXXXII. — Juillet 1224. — Estève de
Montpczat donne à Raimond VII toutes
ses possessions à Montpezat & àBelfort;
le comte lui donne pour la vie ses posses-
sions à Belfort & à Lalbenque. Si Estève
a un enfant de sa femme, cet enfant aura
Belfort; si Estève meurt avant son enfant
& sa femme, la dot de celle-ci sera hypo-
théquée sur Montpezat.
A, i63; B, Jo3.
LXXXIII. — Juillet 1224. — Raimond
d'Anduze se reconnaît vassal de Rai-
mond VII pour les château & ville d'Aii-
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1904
du7.e & autres châteaux & lieux en dépen-
dant. — Apud Ruppem de Fallecerga.
Original, J. 3 10, n. 44; A, ic i ; B, 428; H, viii,
798-800; Teulet, t. 2, pp. 34-3j.
LXXXIV. — 7 août 1224. — Pierre de
Magrein se met lui, ses biens & sa forte-
resse de Pechbusque, dans le captein &
sous la protection du comte de Toulouse
Raimond VII, pour cinq ans; il paiera
chaque année au comte ou à son baile uu
carton de froment & un d'avoine.
Original, J. 317, n. 14; Teulet, t. 2, p. 35.
LXXXV.— 24 août 1224. — Raimond VII,
comte de Toulouse, restitue à I., évêque
de Carpentras, le château de Baux & les
lieux de Saint-Félix & Malemort, sauf l'al-
bergue & la chevauchée. — Apud Montem-
pessulanum.
Copie,!. 3i I, n. 56 (4); A, io3; B, 441 J H, viit,
801-801J Teulet, t. 2, p. 36.
LXXVL — 24 août 1224. — Raimond VII
restitue à A., évêque de Nimes, la ville de
Milhaud avec ses appartenances. — Apud
Montempissulanum,
H , VIII, 801.
LXXXVII. — 25 août 1224. — Accord
entre Raimond VII & Thédise, évêque
d'Agde, touchant les ville & vicomte
d'Agde.
H, VIII, 802-804.
LXXXVIII. — Décembre 1224, — Rai-
mond & Guillem de la Roque vendent à
Raimond VII leur part du château de
Puycclsi pour le prix de cinq mille sous
de Melgueil.
Original, J. 33o, n. 10; B, 56o ; Teulet,' t. 2,
p. 43.
LXXXIX. — Décembre 1224. — Matfred
de Rabastens cède à Raimond VII sa part
du château de Puycelsi, qu'il échange con-
tre les châteaux de Cestayrols & de Con-
foulens plus trois mille sous de Cahors;
il se réserve ses possessions à Laroque; il
tiendra en fief du comte ses nouvelles pos-
sessions. — Raimond VII s'engage à faire
épouser la fille de Matfred, Comtoresse à
VMI,
62
igS'
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1956
son frère Bertrand, auquel il donnera les Bars de tout ce que celui-ci pouvait de-
lieux de Bruniquel, Monclar & Salvagnac. voir tant à lui qu'à son père, à raison do
Original, J. 33o, n. 1 1 ; H, vni, 8 1 1-8 1 5; Teii- la villicatlo qu'il tenait d'eux.
let, t. 2, pp. 41-43. Original, J. 3i7, n. 19; Teulet, t. 2, p. i36.
XC. — 3i mars 1225. — Frédéric II dé-
fend à Raimond VII d'aliéner les terres
d'empire qui lui ont été inféodées.
Original, J. 307, n. 46; A, 1 08 h; B, 396 j Teu-
let, t. 2, p. 5o.
XCI. — 18 mai 1226. — Raimond VII
donne à Roger-Bernard, comte de Foix,
le château de Saint-Félix & ses dépendan-
ces; le comte de Foix lui en fait hommage.
H, vm, 832-834.
XCII. — 22 mai 1226. — Raimond VII
fait alliance avec la communauté d'Agen,
& s'engage à tenir garnison dans cette ville
en cas de siège; le maire & les consuls
promettent de lui rester fidèles.
Original, J. 3o5, n. jy j H, vm, 835-836 ; Teu-
let, t. 2, p. 82.
XCIII. — 27 mai 1226. — Les bailes du
comte de Toulouse engagent aux podes-
tats d'Avignon le château de Beaucaire,
celui de Malaucène & tous les domaines
du comte sur la rive gauche du Rhône.
Original, J. 309, n. 4; H, vm, 837-838; Teu-
let, t. 2, p. 83.
XCIV. — Mai 1227. — Guillem-Bernard
(le Najac & Pierre Gros, seigneurs de Na-
jac, promettent leur aide (prendem a cap-
tienh) à Raimond VII envers & contre
tous, notamment contre le roi de France
& contre l'Eglise. — A Gallac.
Original, J. 3o5, n. 5ç); H, vm, 863j Teulet,
t. 2, p. 123.
XCV. — 19 novembre 1227. — Rai-
mond VII se reconnaît redevable envers
Durand de Saint-Bars d'une somme de mille
sous de Toulouse ou de Melgueil, & lui
engage pour le payer les créances de feus
Abraham & Belitus, juifs.
Original, J. 32o, n. 42 j Teulet, t. 2, p. i35.
XCVI. — 19 novembre 1227. — Rai-
mond VII fait remise à Durand de Saint-
XCVII. — 8 juin 1228. — Les chevaliers
de Montaigut, au nombre de trente-trois,
se reconnaissent vassaux de Raimond VIT
pour toutes leurs possessions dans ledit
château & dans son territoire. — Apud
GaUiacum.
A, 178 ; B, 142.
XCVIII 6 juillet 1229. — Guillem-
Bernard de Najac, Géraud de CadolUa &
autres seigneurs de Najac avouent tenir
en fief de Raimond VII le château de Na-
jac. — Apud Kabastens.
A, 179 i ; B, 22.
XCIX. — 7 juillet 1229. — B. Jourdain
de l'Ile se reconnaît vassal de Raimond VII
pour la ville de ce nom & lui en fait
hommage.
A, 175 i; B, 19:).
C. — _io juillet 1229. — Les seigneurs
de Fanjeaux reconnaissent tenir en fief du
comte de Toulouse toutes leurs posses-
sions à Fanjeaux & dans le diocèse de
Toulouse.
A, 177; B, 204.
CI. — I" octobre 1229. — Raimond VII
restitue à Roger-Bernard, comte de Foix,
le château de Saverdun & toute sa terre
au-dessous du Pas-de-la-Barre.
H, VIII, 923-924,
CIT. — 1229. — Raimond VII reconnaît
avoir reçu l'hommage de Roger-Bernard,
comte de Foix, pour le château de Saver-
dun & ses dépendances.
H, viiij 924-925.
cm. — 27 juin i23o. — Raimond VII
reconnaît avoir cédé à Roger- Bernard,
comte de Foix, tous ses droits sur les clui-
tcaux de Pereille, Castelverdun, Alzen, &c.,
& lui confirme le don de Saint-Félix.
H, vm, 92,0-926.
içSy INVENTAIRES ET CATALOGUES. igSS
CIV. — 22 juillet i23o. — Grégoire IX siastique. — Anagnie, Xllil kal. octobris,
ordonne à l'archevêque d'Arles & à l'évê- p. n. a. iv.
que d'Orange d'engager Rainiond VII & B, 545 ; d'Achéry, 5>;c;7f^;am, t. 3, 6o3, col. i,
sa femme S. à habiter ensemble & à se
rendre le devoir conjugal. — .4fU£/Cn>(am Autre bulle du 25 septembre à l'évêque
ferratam, XI ial. aug. p. a. IV. Je Toulouse & à l'abbé de Grandselve, les
B, 528) d'Achéry, ^pici/egium, t. 3, 6o3, col. 1. chargeant de poursuivre cette affaire, à
défaut de Pierre de Colmieu.
CV. — 3 sept. i23o. — Raimond VII B, r.46.
inféode à Centulle, comte d'Astarac, ses
possessions dans les châteaux de Saint- CX. — 22 septembre i23o.— Grégoire IX
Orens, Caussenx, Béraud, Francescas 8: annonce à l'archevêque de Sens & aux
Firmarcon, sauf l'hommage de Guillem évêques de Paris & de Chartres qu'il a ac-
Hastanova. Centulle se reconnaît vassal de cordé à Raimond VII de ne payer que
Raimond pour tous ces châteaux & pour pi^j fard les dix mille marcs qu'il doit sol-
celui de Sampodio. der à diverses églises de France. Quant à
A, 74aiB, I i3i H, VIII, 919-930. son départ pour la Terre-Sainte, que le
comte désire retarder, Pierre de Colmieu
CVI. — 5 septembre i23o. — Grégoire IX devra en conférer avec le roi & la reine,
charge Pierre de Colmieu de juger en der- les barons & les prélats du royaume. —
nier ressort les procès intentés au comte Anagnie, x ial. oct., p. n, a. IV.
Raimond VII en vertu de lettres apostoli- B, 529.
q\ies, — Anagnie, non, septembris,p. n. a. IV.
B, 042; H, VIII, 931. La lettre à Pierre de Colmieu est du
9 juillet précédent.
CVII. — 10 septembre iiSo. — Géraud B, 547.
de Gourdon cède à Raimond VII toutes
ses possessions à Sauveterre, Montcuq, CXI. — 25 septembre i23o. — Gré-
Montemacctstum & Montdenard. gojre IX annonce aux évêques de Ton-
A, 179 «i •*> '°'- loiise & d'Agde qu'il a chargé Pierre de
Colmieu, à la requête du comte Raimond,
CVIII. — i3 septembre i23o. — Gré- de juger les procès intentés à celui-ci par
goire IX ordonne à Pierre de Colmieu de lettres apostoliques; les évêques devront,
faire contribuer les hommes d'église des au besoin, suppléer Pierre de Colmieu. —
États de Raimond VII au paiement des Anagnie, \U kal. oct,, p. n, a. iv.
tailles levées par lui pour solder les amen- Original, J. 696, n, 2 > B, 53i}Teulef, t. 2,
des que la paix de Paris lui a imposées. — pp. 184-185.
Anagniae, td, sept., p. n. a. IV.
B, 543; H, vMi, 931-932. CXII. — 26 septembre i23o. — Rai-
m(
ond VII reconnaît avoir reçu l'hommage
Autre bulle, du 25 septembre suivant, de Roger-Bernard, comte de Foix, pour le
chargeant l'archevêque de Narbonne & les château de Saverdun & pour tout ce que
évêques de Nimes & de Toulouse de sup- celui-ci possédait dans l'évêché de Tou-
pléer Pierre de Colmieu si besoin est. louse.
B, 545. H, VIII, 926-927.
CIX. — 18 septembre i23o. — Gré- CXIII. — 10 octobre i23o. — Bernard
goire IX charge Pierre de Colmieu de re- Alègre de Bourret cède à Raimond VII la
chercher si le comte Raimond VI a donné, moitié du lieu de Bourret, que les deux
avant sa mort, des signes évidents de re- parties posséderont en paréage. Le dona-
pentir, & s'il mérite la sépulture ecclé- taire reconnaît qu'il est le vassal du comte,
1959
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
i960
& celui-ci promet (le transporter à Eourret bouchure; ils doivent payer les droits du
comte au barrage de Blagnac. Le comte
n'a sur eux que la haute justice. Ils doivent
le transporter lui & ses bagages entre les
lieux plus haut indiqués, sauf au comte
à fournir le bateau convenable. Celui-ci
l'ancien péage de Verdiin-sur-Garonne.
Originaux, J. 32 1, 11"' 61 & 62; B, 621 j H, viii,
932-9'!3 ; Teulet, t. 2, pp. 187-188,
CXIV — Octobre i23o. — Pierre de
Saint-Praiss, baile de Lavaiir pour le comte doit les défrayer pendant ces voyages &
Raimond VII, inféode à Arnaud del Cung leur donner à manger au retour à Tou-
& à sa femme Erniessinde la moitié du lieu louse.
de Port. . Copie, J, 3 18,
Originnl, J. 322, n. 53; Teulet, t. 2, p. 188. t. 2, pp. 202-203.
29; A,'4^; B, 3i.(; Teulet,
CXV. — 7 novembre i23o. — Les habi-
tants de Marseille, réunis en assemblée
générale, donnent à Raimond VII la cité
basse ou vicomtale de cette ville avec tou-
tes ses dépendances, en reconnaissance
des services que le co.mte leur a rendus.
Original, J. 3o8, n. 62; B, 5io; H, viii, 934-
908 ; Teiilet, t. 2, pp. 188-190.
CXVI. — 2 janvier i23i. — Grégoire IX
ordonne à Raimond VII de payer, sans
plus de retard, à l'abbaye de Cîteaux, les
sommes qui lui ont été promises lors de la
paix de Paris. — Laterani, un nonas janua-
rii, p. n. a. quarto.
B, 532; Percin, Monumcnta convcntus Tolosan'i,
part. 3, p. 3, fragm.
CXVII. — II janvier i23i. — Gré-
goire IX charge l'évêque de Tournai de
contraindre Raimond VII au payement de
la somme qu'il doit solder à l'abbaye de
Cîteaux, d'après le traité de Paris. — Late-
rani, III idus januarii, p, n, a. IV.
B, 548.
CXVIII. — 14 février I23i (n. st.). —
R., abbé de Saint-Martial de Limoges,
donne à Raimond VII la moitié des jus-
tices, cautions & albergues de la ville d'As-
prières. Les balles des deux ])arties perce-
vront & partageront les produits. — Lemo-
vicis,
A, 108 i; B, 3i.
CXIX. — 12 avril laSi (n. st.). — En-
quête sur les droits & privilèges des pê-
cheurs de Toulouse; ils peuvent pêcher
dans la Garonne de Martres-Tolosanes à
Moissac, 8c dans l'Ariége d'Auterive à l'eni-
CXX. — i3 juin i23i. — Raimond VII
confirme au juif Belidus la possession
des terres acquises par lui & son frère
Abraam à Rosières & à Algueriae.
Copie, J. 324, n. 7; Teulet, t. 2, 209.
CXXI. — 10 août i23i. — Raimond de
Dourgne donne à Raimond VII la moitié
des châteaux de Puylaurens, de Lescout &
d'Escoussens, la moitié des deux tiers du
château de Saint-Germain & sa part de ce-
lui de Soual. Le comte assure au donataire
une somme de mille sous de Toulouse,
dont il pourra disposer à son gré par tes-
tament; s'il a un enfant de sa femme Al-
gais, tous les domaines plus haut exprimés
seront inféodés h celui-ci. Si cet enfant est
un fils, il épousera la nièce du comte, fille
de son frère Bertrand; si c'est une fille,
elle épousera un des fils d'Hugues d'.^ltar.
Original, J.J22,n. 54; A, 92; 6,243; H,viii,
940-943; Teulet, t. 2, pp. 214-216.
CXXII. — 17 août I23i. ' — Alliance
entre Raimond VII & les consuls de Ta-
rascon contre Raimond -Bérenger, comte
de Provence.
Original, J. 3io, n. 48 ; H, viii, 938-909; Teu-
let, t. 2, pp. 216-21 7.
CXXIII. — Septembre I23i. — Hélie,
prieur, & le chapitre de Saint-Caprais &
Arnaud de Tantalon, sénéchal de Rai-
mond VII, compromettent entre les mains
de W. de Cassaigne & maître S. Arsène,
touchant la possession du Port-Sainte-Ma-
rie, du lieu dit Salvitas, & règlent la forme
de l'accord à intervenir, le mode d'en-
quête, &c. — Agenni.
A, 75 ; B, 11 6.
IQtiI
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1962
CXXIV. — i3 octobre iiSi. — Accord
entre Raiiiiond VII & Raimoiid, abbé de
Gaillac, touchant leurs droits respectifs
dans la ville de Gaillac.
Original, J. Sep, n. 8 ; copie, J. 3io, n. 5o ;
A, i3o; B, iSîj Teiilet, t. 2, pp, 123-226.
CXXV. — i3 octobre I23i. — Accord
entre Albert Auriole, abbé de Saint-Théo-
dard, & Rainiond Vil, au sujet de la jus-
tice de Montauban & des droits que l'on
y percevait. — Apud Gallîacum.
Original, J. 3io, n. 49; minute, J. Sop, n. 9;
A, i32 h ; B, 84; H, VIII, 949-954; Teulet, t. 2,
pp. 211-223.
CXXVl. — 23 octobre i23i. — Gré-
goire IX ordonne à Raimond VII de châ-
tier comme le réclame l'horreur du fait B.
de Comminges & ses complices, qui ont
arraché de l'autel un moine sous-diacre de
tous ses droits sur le château de Najac. —
Apud Corduam.
A, 180; B, 23.
CXXXI.
18 janvier i23i (v. st.). —
Arnaud de Baziége cède à Rainiond VII
toutes ses possessions dans le territoire de
la ville de ce nom, qu'il tenait de lui en
fief, & en reçoit le château deGardouch &
les lieux de la Bruyère & de Mourvilles.
Original, J. 3^3, n. 2 ; A, 94 4 ; B, 238 ; Teu-
let, t. 2, p. 23d.
CXXXII. — 18 janvier i23i (v. st.). —
A. de Baziége St son fils Bertrand cèdent à
Raimond VII toutes leurs possessions audit
lieu de Baziége & dans son territoire.
Original, J. 32o, n. 43 ; A, 90 i ; B, 248 ; Teu-
let, t. 2, p. 23l.
CXXXIII.
18 février I232. — Gré-
Conques, l'ont blessé mortellement, puis goire IX charge l'évêque de Tournai d'em-
pendu à deux reprises. — lieate, X kalend.
novembris, p. n. a. \",
B, 549; à'KQhéry, Sp'ailegium, t. 3,6o3,col. 2.
CXXVII. — 18 novembre J23i. — Rai-
mond VII annonce à l'évêque d'Agcn qu'il
pêcher les prélats d'excommunier sans
causes suffisantes le comte Raimond VII.
— Reate, XII ial. mardi, p. n. a. V.
B, 534; d'Achéry, Spicilegîum, t. 3, 604, col. I.
CXXXIV. — 4 mars 1232. — Grégoire IX
s'est accordé avec l'abbé de Cîteaux pour à Louis IX. Il proteste de ses bonnes dis-
positions à l'égard de Raimond VII ; s'il a
gardé la terre du Venaissin jusqu'à ce jour,
ce n'a jamais été dans l'intention de se
l'approprier. Il écrit d'ailleurs à l'évêque
de Tournai de conférer à ce sujet avec les
prélats de sa légation, & de rendre ré-
ponse à la cour de Rome, qui décidera. —
Reate, un nonas mardi, p. n. a. V.
B, 55i ; d'Achéry, Spicilegiam, t. 3, 604-605.
Autre lettre du même jour & pour la
même affaire à la reine mècje,
B, 5)4; d'Achéry, ut supra.
CXXXV. — 4 mars I232. — Grégoire IX
informe Raimond VII des démarches faites
auprès de lui par l'empereur, le roi & la
reine mère de France pour l'engager à lui
restituer le Venaissin; il a ordonné au
légat de faire une enquête à ce sujet, &
fait espérer à Raimond une décision favo-
rable. — Reate, iiii nouas mardi, p. n, a, V.
B, 554; d'Achéry, Spicilcgium, t. 3, 6o5.
le payement des sommes qu'il lui devait.
— Apud Tholosam.
Copie, J. 3d9, n. 10 (4); Teulet, t. 2, p. 227.
CXXVIII. — 18 novembre i23i. — Rai-
mond VII se reconnaît redevable envers
l'abbé de Cîteaux d'une somme de deux
mille marcs d'argent, qu'il s'engage à lui
faire payer sur ses revenus de Marmande,
jusqu'à concurrence de ladite somme. —
Apud Tholosam,
Copie, J. 309, n. 10(2); Teulet, t. 2, pp. 226-227.
CXXIX. — Novembre i23i. — Rai-
mond VII mande au sénéchal d'Agen & au
baile de Marmande de payer chaque année
à l'abbé de Cîteaux deux cents marcs d'ar-
gent (cinq cents livres tournois) sur le
péage de Marmande.
Copie, J. 339, n. 10 (3); Teulet, t. 2, p. 228.
CXXX. — 16 décembre i23i. — Géraud
de Caduilha abandonne à Raimond VII
1963
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1964
CXXXVI. — T2 mars 1232. — Grégoire IX
recommande à l'évèque de Tournai de
veiller à ce que le comte Raimond VII ne
soit lésé par aucune personne. — Reaie>
IIII îdus mardi, p. n. a. V.
B, 535; d'Achéry, ut supra.
Autre lettre du même & dans les mêmes
termes à tous les prélats de la légation de
l'évèque de Tournai.
B, 536.
CXXXVII. — Vers i2^i.,sahbato ante car-
nisprivium. — Vézias, abbé de Sainte- Foi
de Conques, annonce à Raimond VII que
Bernard de Comminges & sa femme Blan-
che lui ont fait satisfaction pour tous les
torts qu'ils avaient causés à son monastère.
B, 527.
CXXXVIII. — 24 avril 1282 (n. st.). —
R. Unaud, fils de feu Géraud Unaud, vend
à Raimond VII toutes ses possessions à
Saint-Rome & dans son territoire, avec
une famille de serfs de ses domaines de
Baziége & de Fourquevaux,
A, 171 ; B, 364.
CXXXIX. — 24 avril 1282 (n. st.)- — Le
même donne quittance à Raimond VII du
prix de la vente ci-dessus indiquée.
A, 172 ; B, 367.
CXL. — 2 mai 1282. — Blanche, femme
de Bernard de Comminges, seigneur de
Savès, & fille de feu Géraud Unaud, ap-
prouve la vente faite par son frère Rai-
mond Unaud au comte Raimond VII.
A, 174; B, 378.
CXLI. — II mai I232. — P., évèque de
Rodez, arbitre élu par les parties, termine
les débats qui divisaient le comte de Tou-
louse & l'évèque d'Albi, au sujet des lieux
de Monestiés Se de Montirat. — Apud Cor-
doam.
A> 144; B, 140.
CXLII. — 10 juin 1232. — Bernard,
Gaillard & Bertrand de la Garde, & Ton-
dut se reconnaissent vassaux de Raimond
pour leurs possessions du lieu dit la Bas-
tide de Montalzat. Le comte a dans celte
bastide une albergue sur chaque paire de
bœufs. — Apud Tholosam.
A, 81; B, 98.
CXLIÎI. — 12 mars 1282 (v. st.). — Rai-
mond VII donne quittance à Guillem &
Raimond de Bruguières de cent sous de
Toulouse, qu'ils lui devaient pour l'acapte
des biens tenus par feu leur père à Pont-
pertusat.
Original, J. 317, n. 19; B, 024; Teiilet, t. 2,
p. 245.
CXLIV. — 26 mai i233. — Grégoire IX
ordonne à Raimond VII d'agir contre plu-
sieurs hérétiques, Guillem & G. de Niort
& leurs parents, qui ont ravagé les posses-
sions de l'église de Narbonne, & ont atta-
qué 8i blessé l'archevêque de Narbonne.
— Lateranî, VII kal, junii, p. n. a. VU.
Original, J. 43o; n. 17; Teulet, t. 2, pp. 252-
CXLV. — i3 juin I233. — Grégoire IX
recommande aux prélats de Provence les
intérêts du comte Raimond VII, réconci-
lié avec l'église. — Laterani, idibus junii,
p. n. a. VII.
B, 540.
CXLVI. — 27 août 1233. — Raimond VII
inféode à B. de la Salvetat de Corronsac
une vigne, située audit lieu, moyennant
un cens annuel de six deniers de Toulouse,
& quelques menues redevances.
Original, J. 3:)4, n. 64; B, 52o j Teulet, t. 2,
p. 254.
CXLVII. — 3o août i233. — Les habi-
tants de Serres se placent, eux 8c tous leurs
biens, sous la protection du comte Rai-
mond VII.
B, 5i8.
CXLVIII. — 1232, — Déclaration des
fiefs, redevances, droits seigneuriaux, ou-
blies, acaptes, &c., appartenant au comte
de Toulouse dans la seigneurie de Ville-
mur.
Originaux, J. 3 20, n, 43; J. 3o3, n. 45 81 n. 49 j
Teulet, t. 2, p. 243.
IÇÔJ
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1966
CXLIX. — i5 janvier 1234. — Gré-
goire IX s'excuse auprès de Raimond VII
de ne pouvoir lui rendre pour le moment
le Venaissin, & l'engage à poursuivre sans
relâche les hérétiques. — Lateranî, xviil
ial. febr., p. n. a. VU.
B, 541 î Bouche, Histoire Je Provence, t. 2,
p. 10(50; C.nstrucci, Istoria délia cilla. d'Avignione,
t. 1, p. 14}; d'Achéry, SpiciUgium, t. 3, 606.
CL. — 20 février 1234. — Grégoire IX
écrit au comte Raimond au sujet de l'uni-
versité de Toulouse. — Elle jouira de tous
les privilèges de celle de Paris; les loge-
ments pour les étudiants seront taxés par
deux clercs & deux laï((ues. Les étudiants
ne seront pas soumis à la justice civile;
enfin le comte payera pendant un certain
temps les gages des professeurs. — Late-
ranî, II kal. martii, p. n. a. VII.
B, 538.
CLI. — 3i mars i233 (v. st.). — Les
consuls &• prud'hommes du Port-Sainte-
Marie déclarent que le roi Richard d'An-
gleterre a possédé jadis, sans aucun trou-
ble, la justice de cette ville, & qu'il donna
l'Agenais à la mère du comte Raimond, sa
sœur Jeanne. Les habitants du Port doi-
vent l'ost en même temps que ceux du
bourg d'Agen; les appels sont portés à
Agen. On marque en outre le tarif des
frais de justice & des amendes de la cour
comtale du Port.
B, 507.
CLII. — 17 juillet 1234. — Raimond
Fabre de Castelvielh se met, lui, ses des-
cendants & ses biens sous le capteinh & la
protection de Raimond VII.
Original, J. 314, n. 12; A, 38; B, 298; Teu-
let, t. 2, p. 266.
CLIII. — Septembre 1234. — Frédéric II,
empereur, restitue à Raimond VII la terre
de Venaissin & tout ce que ses prédéces-
seurs tenaient dans l'empire & dans les
royaumes d'Arles 8c de Vienne. — Apud
Montemjlasconem.
Original scellé en or, J. 419, n. 2 ; a Dtre origi-
nal, J. 3i I, n. Ô2 ; H, VI 11, 979-98 I ; Teulet, t. 2,
pp. 270-271.
CLIV. — i5 octobre 1234. — Aicard de
Miremont vend à Raimond VII toutes ses
possessions à Montgiscard, telles que les
tenait son père Bernard de Miremont. Le
prix de vente n'est pas indiqué. — Apud
Vadigiam, in aula d, comilis,
A, lyr ; B, 36i.
CLV. — 16 octobre 1234. — Gaubert de
Domme se reconnaît vassal de Raimond VIT
pour toutes ses possessions du diocèse de
Cahors. — Tholose.
Original, J, 314, n. i3; A, 97 h; B, 65 ; Teiilet,
t. 2, p. 275.
CLVI. — 22 novembre 1234. — Gré-
goire IX exhorte Raimond VII à continuer
les poursuites contre les hérétiques. —
Perusii, x ial. decembrîs, anno Viii.
Original, J. 430, n. 18; Teulet, t. 2, p. 65(5.
CLVII. — Novembre 1234. — Raimond
de Néricers, baile de Puylaurens pour Rai-
mond VII, & Raimond de Dourgne cèdent
à titre d'échange .à Raimond de Paders un
cens annuel de dix-huit deniers de Tou-
louse, dû au comte & à Raimond de Dour-
gne.
Original, J. 322, n. 55; Teulet, t. 2, p. 277.
CLVIII. — 16 décembre i 234. — Arnaud,
baile de Saint-Rome pour Raimond VII,
inféode à Pierre-Roger deux brasses &
demi de jardin.
Original, J. 334, n. 56; Teulet, t. 2, p. 278.
CLIX. — 14 janvier 1234 (v. st.). — Guil-
lem Auger, bourgeois de Toulouse, recon-
naît qu'il est l'homme de Raimond VII.
A, 162 h ; B, 5oi.
CLX. — 3 février 1234 (v. st.). — Ala-
man de Roaix s'engage à ne jamais rien
réclamer au comte Raimond VII & à ses
bailes au sujet d'une créance de quatre
mille cent cinquante sous toulousains;
somme pour laquelle lui avait été engagée,
le i5 janvier i23i (v. st.), la condamine
du comte; il promet en outre de leur re-
mettre la charte d'engagement, s'il par-
vient à la retrouver.
Original, J. 320, n. 46 ; A, 33 i; B, 280; Teu-
let, t. 2, p. 28 I .
1967
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1968
CLXI. — 27 mars 1234 (v. st.). — Caza-
ver, fille de feue dame Miles & de Pierre
de la Redorte, donne à son parent Pons-
Arnaud de Castelverdun tout ce qu'elle
possède au château de Fanjeaux & aux
lieux de Cailhau, de Cailhavel, de Comelle,
de Fontazelles, de Cambieure, de Mire-
poix, &c. Elle en retient l'usufruit pour
lequel elle donnera à chaque Noël deux
livres de cire.
A, 70 i; B, 47;').
CLXIL— 27 mars 1234 (v. st.). — Pons-
Arnaud de Castelverdun & ses neveux pro-
mettent à dame Cavaers de l'entretenir
pendant toute sa vie, de nourriture & de
vêtement, qu'elle fera payer sur les reve-
nus du marché de Fanjeaux; elle aura cha-
que année, à la Toussaint, soixante-quinze
sous toulousains, & autant à Pàque, jus-
qu'à ce que le marché de Fanjeaux soit
libre de tout engagement. Quand elle fera
son testament, elle pourra distribuer en
aumônes jusqu'à cinq cents sous de Mel-
gueil.
A, 72 éj 6,482.
— Or-
sa fille
CLXIII. — 16 avril i235 (n. st.),
féline, veuve d'Arnaud-Olier, &
Antioche, vendent à Raimond VII un em-
placement (.localis) situé près de l'honneur
dudit comte.
A, 37 hi B, 297.
CLXIV. — 22 avril i235 (n. st.). —
Durand de Saint-Bars & son fils Durand
déclarent Raimond VII quitte de tout ce
cju'ils pouvaient réclamer tant à lui qu'à
son père à cause de la viguerie de Tou-
louse.
Original, J. 010, n. 48 ; A, 82 ; B, 28 t ; Teulet,
t. 2, p. 288.
CLXV. — 12 juin 1233. — Géraud Long,
de Narbonne, donne quittance à Rai-
mond VIT de toutes les dettes pour les-
quelles il étoit obligé envers lui.
A, 8z; B, 397.
CLXVL— 8 juillet 1235. — Gullhalmon,
Viguier de Toulouse, ordonne aux chanoi-
nes de Saint-Sernin de vider leurs mains
de plusieurs terres mouvant du comte,
qu'ils venaient d'acquérir.
Original, I. 322, n. 56 ; Teulet, t. 2, pp. 29(5-297.
CLXVIl. — II novembre 1235. — Guil-
lem-Géraud, baile de Saint-Rome, inféode
à Pierre-Roger, sous certain cens annuel,
une terre près de Panperdut.
Original, J. 804, n. 58; Teulet, t. 2, p. 299.
CLXVIIL— Décembre i235. —Frédé-
ric II concède à Raimond VIT tout ce que
lui ou ses prédécesseurs ont jadis possédé
dans l'empire, dans le royaume d'Arles &
dans le Viennois, & notamment le Ve-
naissin.
Original scellé d'une bulle d'or, J, 419, n. 3;
A, 176; B, 402; Teulet, t. 2, pp. 3oo-joi.
CLXIX. — Décembre I235. — Frédé-
ric II inféode à Raimond VII la ville d'Isle,
Carpentras & autres lieux.
Original, J. 309, n i3, & copie, J. 277, n. i;
A, 94 & 99; B, 42$; Teulet, t. 2, pp. 3oi-332.
CLXX. — 2 mars i236 (n. st.). — G.,
grand-archidiacre de Carcassonne, & frère
Guillem-Arnaud , des prêcheurs, inquisi-
teurs députés par le légat, ordonnent à
Raimond VII de saisir les biens de Ber-
nard-Othon, Giiillem-Bernard & Géraud
de Niort, par eux condamnés comme héré-
tiques. — Carcassone, — Vidimus de 1247.
A, 84; B, 487; H, VIII, 1014-1015.
CLXXI. — 21 mars i235 (v. st.). — Ai-
meri de Roquefort, fils de Jourdain, vend
à Raimond VII le tiers du lieu de Saint-
Rome & de son territoire.
Original, J. 328, n. 10 (1 & 2); A, 7 i j B, J27J
Teulet, t. 2, p. 3i 3.
CLXXI I. — 3 juillet I236. — Rai-
mond VII inféode à Ermitanus & aux au-
tres seigneurs de Caderousse, le lieu de
Caderousse avec toutes ses dépendances;
lieu que l'empereur Frédéric II lui avait
concédé. Les hommes de Caderousse sont
astreints une fois jiar an au service mili-
taire. — Apud Aurasîcam.
Original, J. 3ii, n. 53; A, 109 b; B, Spp ;
H, vin, 99J-997; Teulet, t. 2, pp. 319-321.
1969
CLXXIII. — 12 août 1236. — R., vicomte
de Tureiiiie, se reconnaît vassal de Rai-
niond VII pour Castelnau de Mafré, sur
la Dordogne, & pour la vicomte de Bras-
sac, domaines qu'il déclare n'avoir jamais
tenu en fief ni des rois de France ni des
comtes de Montfort. — Tholose.
Original, J. 3i6, n, 102, & copie. J. .'îi^, n. yS;
A, 141 i i B. 77 ; Teulet, t. :, pp. 3:3-324.
CLXXIV. — i3 août i236. — Austorg
d'Aurelîciaco se reconnaît vassal de Rai-
mond VII pour les lieux de Tinerca, Can-
toin, Séverac, Benaven, Graissac, au dio-
cèse de Rodez. — Tholose.
Original. J. 3 1 1 , n. 04; A, 1 36 i; B, 33; Teu-
let, t. 2, p. Szâ.
CLXXV.— 24 août 1 236, — Raimond VII
a])prouve la restitution faite par Barrai de
Baux, son sénéchal en Venaissin, aux
prud'hommes & chevaliers d'Avignon, des
franchises & libertés jadis données par le
comte auxdits chevaliers & prud'hommes.
— Apud Lauracum.
H, VIII, 997.
CLXXVI. — 5 octobre i236. — Bernard
de Bellecoste se met sous le capteinh de
Raimond VII.
Original, J. 3 16, n. io3 ; A, 40 A ; B, 3^4 j Te 11-
Ict, t. 2, ti. 326.
CLXXVII. — 9 novembre I236. — Guil-
1cm de Lanfa, baile de Saint-Rome, in-
féode, au nom du comte Raimond VII,
une maison & une terre à Pierre-Boyer &
à ses ayant droits.
Originaux, J. 334, n"' 59 81 60 j Teiilet, t. 2,
pp. 326-327.
CLXXVIII. — 1" décembre i236. — Ar-
naud Nadal, fils de feu Nadal, marchand
de la Salvetat, fait hommage au comte
Raimond VII, qui devient son unique sei-
gneur.
A, 173 A; 8,376.
CLXXIX. —4 décembre 1286. — Aice-
lino, fille de feu Raimond Malberne de
Castanet, abandonne à Raimond VII tous
INVENTAIRES ET CATALOGUES,
1970
les honneurs & biens ayant appartenu à
son père.
Original, J. 326, n. 26; Teulet, t. 2, p. 328.
CLXXX. — 24 décembre 1236. — Aimeri
do Castelnau, fils de R. de Castelnau, vend
à Raimond VII ce qu'il possède au lieu
de Saint-Rome 84 dans son territoire.
Original, J. 328, n. 12; A, 8 i; B, 33d; Teulet,
t. 2, p. 333.
CLXXXI. — 8 février I236 (v. st.). —
Gaubert de Boissa fait hommage à Rai-
mond VII, comte de Toulouse, & lui pro-
met une redevance annuelle d'une livre
de cire, payable au baile de Montcuq. —
Apud Bu^etum,
Original, J. 314, n. 14; A, 38 h ; B, 61 ; Teulet,
X. 2, p. 334.
CLXXXII. — 10 février i236 (v. st.). —
Pelfortde Rabastens vend à Raimond VII,
pour cinq mille sous de Cahors, la moitié
du lieu de Buzet & de ses appartenances.
— Apud Felgar.
Original, J. 328, n. i3 ; A, 4 i; B, 3 r9; Teulet,
t. 2, p. 334.
CLXXXIII. — 22 février 1236 (v. st.).—
Bernard-Jourdain de l'Isle-Jourdain, Gé-
raud-Unaud de Lanta & les autres exécu-
teurs testamentaires de R.-Unaud de Lanta
vendent à Raimond VII les deux tiers de
la forteresse de Lugan & de ses dépendan-
ces, possédés par ledit défunt, pour le prix
de mille sous de Toulouse.
Original, J. 322, n. 58, & J. 323, n. 77; A, 120;
B, 178; Teulet, t. 2, p. 334.
CLXXXIV. — i5 mars i236 (v. st.), —
Bernard-Amels de Palhiès reconnaît qu'il
tenait du comte Raimond VII le domaine
supérieur des châteaux de Sainte-Gabelle
& de Grazac, que Sicard de Miremont &
ses enfants tenaient de lui en fief. Il cède
au comte son droit de suzeraineté, & Si-
card de Miremont devient vassal immé-
diat de Raimond Vil, — Tholose, in aida
comitis.
Original, J. 3o7, n. 6; A, 17 !> ; B, 302; Teulet,
t. 2, p. 335.
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1971
CLXXXV. — 26 mars i236 (v. st.). —
Dépositions de plusieurs témoins touchant
les limites des territoires de Buzet & de
Bessières.
Original, J. 3 28, n. 1 1 j A, 6; B, 32î j Teulet,
t. 2, p.
1972
3:!
CLXXXVI. — 20 mai 1237. — Rai-
niond VII inféode à Guillem de Sabran &
à ses héritiers la vieille bastide de Monte
Alavcrgns Si son péage. — Apud Avinio-
ncm.
Original, J. Siy, n. 22; Teulet, t. 2, p. 'i^f.
CLXXXVII. — 20 mai 1237. — Rai-
mond inféode à Raimond de Baux, prince
d'Orange, les châteaux de Camaret, de
Trevellanum & de Germinanum,
Minute originale, J. 322, n.ôoj H,vi!i, 1008-
loop ; Teulet, t. 2, p. 341.
CLXXXVIII. — 9 novembre 1237. —
Hugues-Arnaud, chevalier, se reconnaît
vassal de Raimond VII pour toutes ses
possessions à Lu/.ech, Saint-Médard, Mont-
cuq, Montdenard & Sauveterre. — Apud
Villam Dei.
Original, J. 3i6, n. io5; A, 2c ; B, 76; Teulet,
t. 2, p. 3Ô4.
CLXXXIX,— i5 novembre 1237. — Rai-
mond du Pont, Jean & Gasc de la Tour &
leurs associés promettent de donner désor-
mais à Raimond VII le tiers des sommes
qu'ils pourront recouvrer sur Guillem R.
de Moncade, débiteur de Pierre du Pont.
Original, J. Siy, n. 24; Teulet, t. 2, p. 3Ô4.
CXC. — 18 novembre 1237. — Bernard
d'Avignon, bourgeois de Toulouse, promet
de donner à Raimond VII le tiers de tou-
tes les sommes que pourra lui valoir son
commerce. — Tholose.
Original, J. 3 17, n. 23; Teulet, t. 2, p. 354.
CXCI. — 27 novembre 1237. — Jourdain
de Dourgne & son frère Isarn de Saissac,
fils de feu Sicard de Puylaurens, se recon-
naissent vassaux de Raimond VII pour
toutes leurs possessions à Puylaurens &
dans le diocèse de Toulouse. — Apud Sanc-
ium Romanum.
Original, J. 3i4, n. 74; A, 24 h; B, Sio; Teulet,
t. 2, p. 354.
CXCII. — i3 décembre 1237. — Arnaud
& Bertrand Bestiacius vendent au comte
Raimond VII le tiers du lieu de Buzet &
de ses appartenances.
Original, J. 328, n. 14; A, 7; B, 325; Teulet,
t. 2, p- 355.
CXCIII. — 8 mai i238. — Gentille de
Gensac vend à Raimond VII tous ses droits
sur les châteaux de Rieux, Auterive, Be-
zac, Montesquieu, &c. Le prix de vente
n'est pas indiqué.
A, i3; 8,341.
CXCIV. — II mai i238. — Gentille de
Gensac, fille de feu Aimar de Gensac & de
dame Sibille d'Auterive reconnaît tenir en
fief du comte Raimond Vil ce qu'elle pos-
sède à Rieux de Volvestre, Bezac, Montes-
quieu, &€.; pour réparer la faute qu'elle
a commise en ne rendant pas hommage
dans l'an & jour, elle fait abandon au suze-
rain de tous ces fiefs.
Originaux. J. 320, n"" 28 & 29; A, 12 A; B,
239 ; Teulet, t. 2, pp. 376-377.
CXCV. — i3 mai 1238. — Grégoire IX
annonce à l'évèque de Toulouse & aux
inquisiteurs de l'hérésie en Albigeois l'en-
voi de Jacques, évèque de Palestrina, dans
le pays, & leur ordonne de suspendre les
poursuites contre les sujets du comte de
Toulouse pendant trois mois. — Lateranî,
III idus maii, p. n. a. duodecîmo.
Original, J. 43o, n. 19; Teulet, t. 2, p. 377.
Autre bulle du même jour à l'évèque
d'Agen.
nu.
CXCVI. — 14 mai i238. — Aimeri de
Castelnau, fils de feu Pierre-Guillem Pel-
fort, & son fils Castelnau rendent à Rai-
mond VII, tout ce que le comte Rai-
mond VI, son père, avait donné audit
Aimeri de Castelnau dans le château de
1973 INVENTAIRES ET CATALOGUES. 1974
Casteinau d'Estrètefons (voyez plus haut, qui lui en fait hommage, le cliàteau de
n. LIX), sans réclamer les cinq mille sous Bainac, au diocèse de Périgueux.
de Toulouse stipulés parle premier con- Original, J. Sep. n. i5; A, 140 i; B, 462 ; Teii-
trat, en cas de reprise de la chose don- let, t. 2, pp. jyo-lji.
née.
Original, J. 333, n. i3; A, \'n A; B, i5o; Teu- CCIII. — 26 janvier 1238 (v. St.). — Ber-
let, t. 2, p. 377. trand de Roqueville & ses frères Raimond
& Bègue vendent à Raimond VII leurs
CXCVII. — 3 juin 1238. — Pierre Maire possessions à Lafage, Trémil & Lanta.
(Major) & son frère Barthélémy rendent Original, J. 323, n. yp; A, i5 a j B, 346; Teu-
hommage à Raimond VII pour leurs do- let, t. 2, p. 396.
mailles d'entre Garonne & Ariége.
Copie, J. 329, n. 7; A, 3i ii B, 279; Teulet, CCIV. — 26 janvier 1238 (v. st.). — Es-
t. 2, p. 378. tout de Roqueville & sa femme Géraude
abandonnent à Raimond VII tous leurs
CXCVIII.— 28 juin 1238.— Maffred de j^oits sur les lieux de Lafage & Trémil,
Casteinau se reconnaît vassal du comte ^édés au comte par Bertrand de Roquc-
RaimondVII pour les châteaux de Ganac
& de Belloc & toutes ses autres posses-
sions, sauf Casteinau & son territoire. —
Ante Amîlianum. r^/^-n ■ • nn - . , /-
CCV. — 29 janvier i23o (v. st.). — Cen-
Original, J. Soç, n. 14; A, .42 ; B, 79; H, vi.i, j^Hg jg Condom promet de donner à Rai-
looQ-ioioi Teulet, t. 2, p. 348. 1 ^rtf 1 .• 1 . . i-i
' ' > 1 r t mond VU le tiers de tout ce qu il pourra
„,,_,., , „- ^ ,. . recouvrer des six cents livres tournois &
CXCIX. — 20 août 1238. — Orcolhosius 1 1. j- • 1 • .i.. i .
.i ,p fi r> I "^' marchandises qui lui ont été enlevées
en Bretagne. — Tholose.
ville & ses frères.
A. lû; B. 347.
d'Orgueil, Trauca & Gordonus se recon-
naissent vassaux de Raimond VII pour le
château d'Orgueil. — Tholose.
Original, J. 814, n. yjj A, i56 i; B, 66} Teu-
let, t. 2, p. 387.
ce. — 28 août 1238. — Jean, évoque de
Original, J. Jiy, n. 20; Tiiilet, t. 2, p. 396.
CCVI. — 5 février 1 238 (v. st.). — Pons-
Raimond de Raiinonville & ses frères se
mettent sous le capteinh de Raimond VII^
Maguelonne, inféode a Raimond VII les ^"' accepte leur hommage,
lieux de Montpellier & de Lattes, tenus
par le roi d'Aragon de l'église de Mague-
lonne & tombés en commise. — Le comte
accepte cette inféodation 8c s'engage à res-
pecter les libertés de l'église de Mague-
lonne. — Apud Amillianum.
Copie, J. 323, n. 78; A, 137*; B, 418; Tei.let,
t. 2, pp. 387-389.
Original, J, 314, n. i5; A, 3i a; B, 277; Teu-
let, t. 2, pp. 397-398.
CCVII. — 24 février i238 (v. st.). —
Raimond VII ayant réglé ses comptes avec
Jean d'Orlhac, de Montpellier, reconnaît
lui devoir huit cent trente livres de Mel-
gueil, dont il assigne le paiement sur ses
revenus de Marseille. — Apud Sanctum
Eg'idium.
Original, J. 3i8, n. 33; H, viii, 1023-1024 j
CCI. — 3 septembre i238. — Guiraud,
abbé de Sarlat, inféode à Raimond VII les
ville & château de Bainac, au diocèse de Teulet, t. 2, p. 398.
Périgueux J le comte doit les tenir de
l'abbaye. Autre acte semblable portant détermi-
Orig;nal. J. 3^9, n. 16; A, ,35 i; B, 4';7i Teu- «ation de l'époque des divers payements.
let, t.- 2, pp. 389-390. Ibid.
CCII. — 3 septembre i238. — Rai- CCVIII. — 9 avril 1239 (n. st.).— Aimar,
mond VII inféode à Gaillard de Bainac, comte de Valentinois, se reconnaît vassal
1973
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1976
de Raimond VII pour les châteaux de Baix,
Saint-Auban, &c. — Apud Insulam.
Original, J. 3|8, n. j.'i; A, 1 oj h; B, 457;
H, Viii, 1025-1027; Teiilet, t. 2, pp. 403-404.
CCIX. — 3 mai 1239. — Raimond VU
prie Guillaume, abbé de Cîteaux, de lui ac-
corder jusqu'à la Toussaint prochaine pour
la créance dont il réclame le payement.
Copie, J. 3o9, n, 10 (6). — Teiilet, t. 2, p. 4o(j.
CCX. — ij mai 1239. — Guillaume, évé-
quc de Carpentras, reconnaît tenir de
Raimond VII, au nom de l'église de Car-
pentras, la cité de Carpentras & divers, châ-
teaux des environs, chargés d'albergue. —
Les deux parties approuvent les accorda
anciennement conclus par Içurs prédéces-
seurs. — Apud Aurasîcam.
Copie, J. 3ii, II. 56; A, 102; B, 433; H, viii,
1027-io3o; Teulet, t. 2, pp. 406-408.
CCXI. — Mai 1239. — B., évèque de
Rodez, de l'avis de son chapitre, inféode à
Raimond VII, en considération des bons
services rendus par lui & par ses ancêtres
à l'église de Rodez, le puî de Vernojol,
pour y construire une nouvelle ville. Le
comte est exempté de l'hommage, mais
devra l'aven & le serment. En échange,
Raimond VII donne à l'église ce qu'il
possédait au château de Lu^eso. — Apud
Luuen^omm.
A. 80; B, 19 & 49P ; Gallii Christiana, t. 1 , Instr.
c. 2:3.
CCXII. — 21 juin 1239. — R. -Bernard
de Durfort se reconnaît vassal de Rai-
mond VII pour les lieux de Puycornet,
Espanel, pour toutes ses possessions du
Puy de la Grua à Molières & au Tarn, &
])0ur toutes les églises qu'il y possède. —
Apud Castrum Sarracenum.
A, 2.;B, 48-.
CCXIII. — 3o août 1239. — Gaillarde de
Saint-Michel vend à Raimond VII sa part
du lieu de Buzet.
A, i63 A; Bj 5o5.
' L'oiiginnl était autrefois au Trésor des chartes,
J. 3i4, n. 17. Il est aujourd'hui en déficit. Cf.
Teulet, t. 2, p. 410.
CCXIV. — 3o septembre 1239. — Ber-
trand de Cardaillac se reconnaît vassal de
Raimond VII pour le château de Saint-
Cirq.
A, 178 ; B, loi .
CCXV. — 14 novembre 1239. — Bertrand
de la Roque reconnaît par devant P. Lau-
res, sénéchal de Cahors, tenir en fief de
Raimond VII Saint-Remezy & la bastide
de don Bertrand Dalard, qui en est voi-
sine.
Original, J. 314, n. 16: Teulet, t. 2, p. 419.
CCXVI. — 27 novembre 1239. — R.-
Bernard de Durfort vend à Raimond VII
la seigneurie de Castelnau & tout ce qu'il
possédait entre Cahors & Montauban. —
Apud Montemalbanum.
Original, J. 323, n. 80; Teulet, t. 2, p. 419.
CCXVII. — Décembre 1239. — Frédé-
ric II, considérant la rébellion de Rai-
mond, comte de Provence, qui a osé s'em-
parer de la ville d'Arles à main armée,
inféode à Raimond VII le comté de For-
calquier, le château de ce nom & le lieu
de Sisteron.
Original scellé, I. 610, n. 4, &. copie. J. 345,
n. 21 ; A, 100; B, 426; Teulet, t. 2, pp. 419-420.
CCXVIIÎ. — I" janvier 1240 (n. st.). —
Raimond VII déclare que Roger-Bernard,
comte de Foix, ne lui est plus tenu à rien
pour les engagements que lui, Raimond,
avait pris pour ledit comte envers l'abbé
de Pamiers. — Tholose,
H, VIII, 1037.
CC.XIX. — II & 12 août 1240.— Rai-
mond VII remet au comte Gautier, vicaire
impérial, la charge de podestat d'Avignon
que celui-ci lui réclamait au nom de l'em-
pereur.
Original, J. 3i8, n. 36; H, viii, 1037-1039;
Teulet, t. 2, pp. 431-432.
CCXX. — 22 août 1 240. — Les seigneurs
de risle en Venaissin prennent à fief de
Raimond Vil la ville de ce nom & lui
prêtent hommage. Ils stipulent le mode de
nomination du juge comtal & les cas de
1977
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
justice dont la connaissance appartiendra
au comte.
CCXXI. — 5 septembre 1240. — Bernard
& Fortanier de Comminges, fils de feu
Bernard de Comminges, seigneur de Savès,
se reconnaissent vassaux de Raimond VII
pour la terre de Savès 8c leurs domaines
du diocèse de Toulouse.
Original, J. 3 14, n. 19; A, 22 i ; B, 3j4 ; Teii-
let, t. 2, pp. 4.32-43.'i.
CCXXII. — Septembre 1240. — Rai-
mond VII reconnaît avoir reçu l'hommage
d'Amanieu d'Albret pour toutes ses posses-
sions dans le diocèse d'Agen. — Apud Cas-
trumnovum.
H, VIII, 1039.
CCXXIII. — 7 octobre 1240. — Gré-
goire IX mande à l'abbé de Déols, au dio-
cèse de Bourges, de forcer le comte de
Toulouse à rendre satisfaction à l'abbé de
Moissac, conformément à la sentence du
légat apostolique, l'évèque de Sora. —
Laterani, nonis octobris, p. n, a, XIV.
H, VIII, 1041-1042.
CCXXIV. — 5 décembre 1 240. — Pierre,
vicomte de Lautrec, se reconnaît vassal de
Raimond VII pour le château de la Bru-
guière & lui rend hommage.
A, 176 i} B, 199 ; H, VIII, 1039-1040.
CCXXV. — 8 décembre 1240. — Rai-
mond VII concède à Arnaud Trunnus,
changeur, l'essai (.sagium) de la monnaie
de Toulouse, pour le tenir le temps qu'il
plaira à lui comte.
Original, J. 439, n. 2; H, vili, 1040- 1041 ; Teii-
let, t. 2, pp. 437-438.
CCXXVI. — 10 décembre 1240. — Jean
d'Andiville se met lui & tous ses biens sous
le capteink de Raimond Vil, qui accepte
son hommage.
Original, J. 314, n. 77; A, 3; A; B, 282; Teii-
let, t, 2, p. 438.
1978
testamentaires de Jean Bègue d'Andiville
placent leur pupille Jean sous le captelnh
du comte Raimond VII; il renouvellera
cet hommage quand il sera devenu majeur.
Original, J. 314, n. 18 ; A, 32 Aj E, 299; Teu-
let, t. 2, p. 440,
CCXXVIII. — 10 février 1240 (v. st.). —
B.-Alègre de Bourret vend à Raimond VII
toutes ses possessions, en quelque lieu & de
quelque espèce qu'elles soient & puissent
être; le prix de vente n'est pas énoncé.
Original, J. 304, n. 66j B, 504; Teulct, t. 2,
p. 441.
CCXXIX. — 14 février 1240 (v. st.). —
Mainard de Bainac se reconnaît vassal de
Raimond VII .pour la moitié du château
de Bainac. — Tholose.
Original, J. 314, n 76} A, 22 ; B, 464; Teulet,
t. 2, p. 441.
CCXXX. — 20 février 1240 (v. st.). —
Arnaud de Bouville reconnaît tenir en
fief de Raimond VII le lieu fort (caslare)
du Pui, au diocèse de Périgueux. — Apud
Capdenacum.
A, 181 j B, 470.
CCXXXI. — I" mars 1241 (n. st.). —
Raimond VII annonce aux seigneurs &
consuls de ses Etats qu'il a conclu un
traité d'alliance avec Jacques, évêque de
Palestrina, légat apostolique, contre Fré-
déric, soi-disant empereur, & ses fauteurs.
— Claromonte,
H, viii, io52-io53.
CCXXXII. — 14 mars 1241 (n. st.). —
Serment de fidélité prêté au roi par le
comte Raimond VII. — Apud Montemargis.
Original, J, 3o3, n. 67; H, viii, io53io54;
Teulet, t. 2, p. 442.
CCXXXIII. — 18 avril 1241. — Traité
d'alliance entre le comte Raimond VII &
Jacques, roi d'Aragon.
Original, J. ôSp, n. 3 ; H, viii, ioô5-io53 ; Teu-
let, t. 2, p. 444.
CCXXVII.— 1 5 janvier 1240 (V. St.). — CCXXXIV. — 19 avril 1241. — Rai-
Bernard & Pierre Cerda, frères, exécuteurs mond VII rend hommage à Durand, evêque
1979
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1980
d'Albi, pour le château de Bonafoiis, près
d'Albi. — Apud Lunellum.
H, VIII, loSS-ioSp.
CCXXXV. — 3omai 1241.— Raimoiid VII
rend hommage à Jean, archevêque d'Arles,
pour Beaucaire & Argence, fiets tenus de
l'église d'Arles par ses prédécesseurs. —
Apud Cavellionem.
Original, J. 3i8, n. Sy; A, 1 82 i ; H, VIII, 1 oSp-
1060J Teulet, t. 2, pp. 448-449.
CCXXXVI. — 27 juin 1241. — Rai-
mond VII reconnaît avoir reçu de Roger,
comte de Foix, l'hommage pour ses do-
maines du Toulousain.
H, VIII, io64-io6.'5.
CCXXXVII. — 28 juin 1241. — Roger,
comte de Foix, reconnaît tenir en com-
mende de Raimond VII Saverdun & toutes
ses possessions dans le diocèse de Tou-
louse. — Apud Lunellum,
Original, J. ?>'ii, n. 20; H, viii, io65-io66;
Teulet, t. 2, p. 451.
CCXXXVIII. — 28 juin 1241. — Roger,
comte de Foix, reconnaît tenir en fief de
R. VII, comte de Toulouse, ce qu'il possède
dans le diocèse deToulouse, conformément
à l'accord passé entre son père Roger-Ber-
nard & ledit comte. — Apud Lunellum.
Original, J. 332. n. 20(1); copie, ihid. n. 20(2) ;
A, 176 h; B, 2015 H, VIlIj Io65; Teulet, t. 2,
p. 45i.
CCXXXIX. — 27 août 1241. — Rai-
mond VII s'accorde avec Bertrand, prévôt
de l'église d'Arles, touchant les dommages
causés audit prévôt & à son église dans la
Camargue, par le comte & ses adhérents;
le comte promet de lui payer deux cents
livres tournois.
Original, J. 829, n. 3 ; Teulet, t. 2, p. 455.
CCXL. — 29 septembre 1241. — Rai-
mond-Jourdain, fils d'Eudes de Terride, se
reconnaît vassal de Raimond VII pour la
terre de Gimoez & ses domaines du diocèse
de Toulouse.
Original, J. 3 14, n. 21 ; A, 2$; B, 260 (avec la
fausse date du 2 sept.); Teulet; t. 2, pp. 405-45(5.
CCXLI. — 29 septembre 1241. — Forla-
nier de Gourdon se reconnaît vassal de
Raimond VII pour Iss lieux de Saint-Cirq,
Biard, Limogne, Luganhac, Pt-yrelevade,
Lentilhac, Ginouilhac, &c. — Tholose.
Original, J. 3i4, n. 20; A, 90; B, 62; Teulet,
t. 2, p. 45."),
CCXLI I. — 4 décembre 1 241. — Bernard,
comte de Comminges, reconnaît tenir en
fief de Raimond VII les châteaux de Muret
& de Samatan & tout ce qu'il possède dans
le diocèse de Toulouse, sauf les fiefs qu'il
tient du comte de Foix dans le Volvestre.
A. 177; B, 202; H, VIII, 1076-1077.
CCXLIII.— 12 février 1241 (v. st.). —
Guillem de Gourdon de Sauviac se recon-
naît vassal de Raimond VII pour les châ-
teaux de Gourdon & de Sauviac, & pour
toutes ses possessions en Querci & en Pé-
rigord. — Apud Casirum Sarracenum.
Copie, J. 304, n. 73; A, 181; B, 582'; Teulet,
t. 2, pp. 463-464.
CCXLIV. — 16 février 1241 (v. st.). —
Bernard-Aicard de Samon cède à Raimond-
Gaucelin, seigneur de Lunel, procureur
de Raimond VII, le château de Samon
pour le prix de vingt-cinq mille sous Vilel-
menses (de Forcalquier). — A Montélimart.
Original, J. 33o, n. 19; B, Soi; Teulet, t. 2,
pp. 464-465.
CCXLV. — 14 mars 1242 (n. st.). —
Raimond VII, gravement malade à Penne
d'Agenais, se fait absoudre par l'official
d'Ageude toutes les sentences d'excommu-
nication qu'il a pu encourir.
Original, J. 3o5, n. 8 ; H, viii, 1084-10 87; Teu-
let, t. 2, pp. 466, 467.
CCXLVI. — 5 avril 1242. — Roger,
comte de Foix, conseille à Raimond VII
d'entreprendre la guerre contre le roi de
France & lui promet ses secours. — Tho-
lose.
Original, J. 332, n.6; H,vm, 1087; Teulet,
t. 2, p. 470.
CCXLVII. — 26 avril 1242. — Acte de
l'appel interjeté par Raimond VII en pré-
I98I
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1982
seiice des évèqiies de la Province contre
les agissements des frères Ferrier & Guil-
lem-Arnaud, soi-disants inquisiteurs pour
l'hérésie. Il s'engage d'ailleurs à procéder
contre les liérétiques & se soumet à la
décision des cardinaux, le siège pontifical
étant vacant.
B, ôJ6.
CCXLVIII. — I" mai 1242. — Rai-
mond VII deinande à l'évêque d'Agen
d'exercer lui-même l'office d'inquisiteur
dans son diocèse, avec tels religieux qu'il
lui plaira de choisir, & lui promet son ap-
pui. — Apud Pennam Agennensem.
H, VIII, 1088-1090.
CCXLIX. — 21 juillet 1242. — Pierre,
archevêque de Narboiiiie, déclare excom-
muniés le comte Raimond VII & ses adhé-
rents.
H, VIII, 1090-1 091 .
CCL. — 9 octobre 1242. — Arnaud de
Marquefave, fils de feu Guillem-Bernard,
se reconnaît vassal de Raimond VII pour
toutes ses possessions héréditaires de Foix
à Toulouse & pour le lieu de Marquefave.
— Apud Pennam Agennensem.
Original, J. 314, n. zS; A, 3j j B, 290 ; Teulef,
t. 2, p. 48 I .
CCLI. — 10 octobre 1242. — Rai-
mond VII reproche sa défection au comte
de P'oix & lui enjoint de remettre le châ-
teau de Saverdun à son viguier, Pierre de
Toulouse. — Penne.
H, VIII, 1094-1095,
CCLII. — i'' novembre 1242. — Les
chevaliers & consuls de Saverdun promet-
tent de garder fidèlement le château de
Saverdun pour le comte Raimond VII &
de le lui rendre, quand ils en seront re-
quis. — Apud Savardunum,
Original, J. 3 14, n. 22 j Teulet, I. 2, p. 483.
CCLII I. — Décembre 1242. — Rai-
mond VII délie les consuls & la commu-
nauté d'Albi de tout serment h lui prêté.
Originel 1, J. 317, n. 17; Teulet, t. 2, p. 487.
CCLIV. — 22 février 1242 (v. st.). —
Bernard-Amiel, seigneur de Palhiès, rend
hommage à Raimond VII pour les châ-
teaux de Roquefixade, Alzen, Artigues, &c.
— Tholose,
Original, J. 3 14, n. 28 ; A, 2:) i; B, 262 ; Teulet,
t. 2, p. 493.
CCLV. — 26 février 1 242 (v. st.). — Ber-
nard & Fortanier de Comminges, fils de
feu Bernard de Comminges, seigneur de
Savès, se reconnaissent vassaux de Rai-
mond VII pour leur terre de Savès & les
lieux de Crieux, Villeneuve & Boulbonne.
— Tholose in domo comhis.
Original, J, 314, n. 24; A, 23 i; B, 357j Teu-
let, t. 2, p. 494.
CCLVI. — 19 mars 1242 (v. st.). — Ro-
ger de Comminges, fils de Roger, comte
de Palhas, rend hommage à Raimond VII
pour le château de Quer. — Tholose.
Original, J. 314, n. 23; A, 26 b; B, 265j Teu-
let, t. 2, p. 496.
CCLVII. — 3 avril 1242 (v. st.). —Ac-
cord entre Gaillard de Balaguer & sa
femme Domestique d'une part & le comte
Raimond VII de l'autre, au sujet du châ-
teau de La Guépie, au diocèse de Rodez. —
Gaillard & sa femme réclamaient ce châ-
teau comme appartenant à celle-ci par
droit de succession. — Ils finirent par re-
noncer à leurs prétentions, & le comte, en
dédommagement, leur inféoda la ville de
Bes, au diocèse de Rodez. Les balles de Bes
& de Peyrusse furent chargés d'apaiser
toutes les querelles entre les hommes des
deux châteaux. — Tholose.
Original, J. 3i 1 , n. 57 j A, 11 b ; B, 16 ; Teulet,
t. 2, pp. 5o4-5o5.
CCLVIII. — i5 avril 1243 (n. st.). —
Bertrand de Saint-Loup & autres, exécu-
teurs testamentaires de Bernard W. de Bru-
guières vendent à Raimond VII le lieu de
Pontpertusat & tout ce qu'y possédait ledit
testateur. Les habitants se donnent pour
hommes au comte. Le prix de vente n'est pas
stipulé. — Tholose, in caméra dicti comitis.
Originiil, J. 3o3, n. 4; A, 46; B, jo8 ; Teulet,
t. 2, p. J07.
1983
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1984
CCLIX, — 21 avril 1248. — RaimondVII
supplie les évêques de ses Etats de repren-
dre les poursuites contre les hérétiques. —
Apud Bherr'im.
H, VIII, I 1 21-1 1 23.
CCLX. — 23 avril 1243. — RaimondVII
nomme Bérenger de Promilhac vigiiier de
Toulouse.
Archives de la Hnute- Garonne; H. viii, ii23-
I I 24.
CCLXI. — 29 juin 1243. — Conditions
de la trêve stipulée par Jean, archevêque
d'Arles, entre Raimond VII & Raimand-
Bérenger, comte de Provence & de Forcal-
quier. — Apud BelUquadrum,
Original, J. 3 11, n, opj H, VIII, 1 124-1 128 ;
Teulet, t. 2, pp. 514-J16.
CCLXII. — Après 1248. — Sicard de
Belfort & son frère mandent à Bérenger
de Promilhac, viguier de Toulouse, que B.
Amiel de Pailhès a pris possession du châ-
teau d'Alzen, qui allait se révolter contre
le comte de Toulouse, & le prient de leur
envoyer cinq ou six sergents pour garder
la place, à la sûreté de laquelle ils veille-
ront jusqu'à leur arrivée.
Original, J. 32o, n, 97 ; Teulet, t. i , p. yjy.
CCLXIII. — 12 septembre 1248. — Bé-
renger de Promilhac, viguier du comte
Raimond VII, confirme à Aimar de Mire-
mont la possession du quart de fief de che-
valier (jnilicia) acquis par lui de Bertrand
de Caussidières dans les dîmaires de Saint-
Etienne de Caussidières & de Sainte-Marie
du Val, sauf les droits supérieurs du comte.
— Tholose.
Original, J. 3 14, n. 79 j A, Sp i; B, 3o2 ; Teu-
let, t. 2, p. 020.
CCLXIV. — 2 décembre 1248. — Inno-
cent IV mande à l'archevêque de Bari
d'absoudre le comte Raimond VII des
excommunications qu'il a encourues, sous
certaines conditions. — Laterani, IIll nonas
decembris, p. n. a. I.
Original, J. 447, n. 41 ; Teulet, t. 2, p. Si^.
CCLXV. — 12 décembre 1243. — Inno-
cent IV annonce au roi de France, qu'à sa
rec(uête& sur les instances de ses envoyés,
Guillaume, archidiacre de Coutances, &
Guillaume de Limoges, il a absous Rai-
mond VII des sentences d'excommunica-
tion qu'il avait encourues. — Laterani,
II îdus decembris, p. n. a. I.
Original, J. 3j2, n. 2; Teulet, t. 2, pp. 524-525.
CCLXVI. — II février 1248 (v. st.). —
Bérenger de Promilhac, viguier de Tou-
louse, inféode à Bernard Parairé (Parator)
une place sur la Garonne pour y établir
une pêcherie, avec droit d'y faire tels ou-
vrages qui lui sembleront utiles, sous le
cens annuel de cinq sous de Toulouse,
sauf les droits de lods & ventes.
A, 54 ; B, 20Û.
CCLXVII. — 14 mars 1244. — Pierre,
archevêque de Narbonne, absout le comte
Raimond VII de toutes les sentences d'ex-
communication qu'il a lancées contre lui.
Original, J. 3c(), n. 70; H, viii, 114.5-1146;
Teulet, t. 2, p. 53d.
CCLXVIII. — i" avril 1248 (v. st.). —
Pierre de Durban de Montaigut se recon-
naît vassal du comte Raimond pour le
quart du château de Montaigut mouvant
du château d'Auterive, pour le château de
Verdun & le château de Larbont. — Apud
Sanctum Supplicium.
Original, J. 3i4, n. 2<5; A, ôp; B, 2i3; Teulet,
t. 2, p. 533.
CCLXIX. — II avril 1244. — Bertrand
Bofils & Gautier Guitart vendent à Rai-
mond VII, pour quatre cents sous de Tou-
louse leur part de la seigneurie de Gémil.
Original, J. 33o, n. 22; A, 985 B, 258; Teulet,
t. 2, p. 533.
CCLXX. — 18 avril 1244. — Roger de
Noé vend à Bérenger de Promilhac, vi-
guier de Toulouse, sa part du château du
Fousseret, diverses possessions près dudit
château, & sa part des châteaux de Sena-
rens & de Saint-Félix; il tenait tous ces
domaines du comte de Toulouse. — Tho-
lose.
Original, J. 3;8, n. 21 ; A, 68; B, 23d; Teulet,
t. 2, p. 5i5.
1985
CCLXXI. — 17 mai 1244. — Innocent IV
annonce à Raimond VII qu'il l'a définiti-
vement absous de la sentence d'excommu-
nication, dont l'avaient frappé frères Fer-
rier & G. Raimond, de l'ordre des Prê-
cheurs.— Laterani, XVII kal. junii, p. n. a.
primo.
Original, J. 447. n. 42; B, Syi, copie incom-
plète; H, VIII, 1 142-1 144 (d'après B); Teulet, t. 2,
pp. 534-535,
CCLXXII. — 10 juin 1244. — Arnaud
Garsias du Fossat se reconnaît vassal de
Raimond VII pour les châteaux de Bru-
gues, Flonticum & Caplnasios, & tous les
biens de feu Raimond de Ceilhac. — Apud
Agennum,
A, 19 i; B, I 10.
CCLXXIII. — i3 juin 1244. — Sicard
Alaman, au nom de Raimond VII, confie
Ug Mezailha de Najac à Géraud de Ca-
doilha & à ses coseigneurs; ils devront le
lui remettre à sa première semonce ou lui
payer cinq mille sous de Cahors. — Tko-
lose in Castro îiarbonensi.
Original, J. 32o, n. 52. — Teulet, t. 2, p. 53i5.
CCLXXIV. — i3 juin 1244. — Rai-
mond VII remet Ug de Muret de Najac &
ses fils, avec tous leurs biens, entre les
mains de Guillem de Cadoilha & de ses co-
seigneurs j ils devront les rendre au comte
à sa première semonce ou payer cent marcs
d'argent. — Tholose in Castro Narboncnsi.
Ong'inA, J. 3i7, n. 29; Teulet, t. 2, p. 535.
CCLXXV. — Août 1244. — Frédéric II,
vu l'infidélité de l'évèque de Viviers, ré-
voque la concession des péages du Vivarais,
faite par lui au prédécesseur de ce prélat.
Original, J. 610, n. 5; A, 108; B, 393; Teulet,
t. 2, p. 537.
CCLXXVl. — Août 1244. — Frédéric II,
à la requête de Raimond VII, délie Géraud
& P. Ami du serment de fidélité prêté par
eux, sur l'ordre du comte, à l'université
d'Avignon.
Original, J. 3o3, n. 6; A, 107; B, SpS ; H, viii,
I I 5i-i 161 J Teulet, t. 2, p. 537.
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1986
CCLXXVII. — i3 novembre 1244. —
Bernard de Marestaing rend hommage à
Raimond VII pour les châteaux de Cler-
mont & Marestaing.
Original, J. 3i5, n. 81; A, 97; B, 254; Teulet,
t. 2, p, 540.
CCLXXVIII. — i3 novembre 1244. —
Siguis, veuve de Centulle, comte d'Astarac,
& tutrice du jeune comte Centulle, rend
hommage au comte Raimond VII, qui
prend le jeune comte sous sa protection.
Oiiginal, J. 314, n. 28 ; A, 95j B, 3yi j H, vin,
1 162-1163 j Teulet, t. 2, pp. 539-540,
CCLXXIX, — 18 novembre 1244. — Ber-
nard, comte de Comminges, de l'avis de ses
barons & fidèles, se reconnaît vassal du
comte Raimond VII pour toutes ses pos-
sessions en Comminges & en Conserans.
— In Castro Narbone.
Original, J. 3 14, n. 27; A, i52; B, 147; H, viii,
i i65-i 167; Teulet, t. 2, pp. 540-541.
CLXXX. — 28 novembre 1244. — Pro-
cès-verbal de la remise des châteaux du
comté d'Astarac au comte de Toulouse,
Raimond VII, suzerain du jeune comte
Centulle.
Original, J. 3 14, n. 3d ; A, 63 i; B, 336; H, viii,
I i63-i i65; Teulet, t. 2, pp. 543-544.
CCLXXXI. — 18 décembre 1244. — Ber-
nard & Raimond de Comatorta se mettent
sous le capteinh de Raimond VII & lui prê-
tent hommage.
Originaux, J. 3i7, n<" 3o & 3i ; Teulet, t. 2,
pp. 546-547.
CCLXXXII. — 3i décembre 1 244. — Ar-
naud de Comminges reconnaît tenir en
fief de Raimond VII la ville de Daumazan
& le Daumazanès. — Tholose.
Original, J. 3 14, n 29; A, 28 ; B, 270; Teulet,
t. 2, pp. 547-548.
CCLXXXIII. — 16 janvier 1244 (v. st.).
Sicard de Miremont, pour subvenir à ses
besoins, vend à Raimond VII sa part du
château de Sainte -Gabelle, & tous les
droits qu'il y tient; prix de la vente,
Mil,
63
1987
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
1988
sept mille deux cents sous. — Apud Rabas-
tencs.
Originiil, J. SSo, n. 23; A, 9; B, 232 j Teulet,
t. 2, p. :J48.
CCLXXXIV. — 18 janvier 1244 (v. st.).
— Fortaiiier de Gourdon se reconnaît vas-
sal de Rainiond VII pour les lieux de
Saint-Cire & de la Popie & pour tout ce
qu'il possède sur les deux rives du Lot,
dans le diocèse de Cahors. — Apud Rabas-
tencs.
Ongi
t. 2,p
nal, J. 3o3,
549.
5 ; A, 143 a ; B, 83 J Teiilet,
CCLXXXV. — 22 janvier 1244 (v. st.).—
Englesia, femme de Sicard de Miremont,
& son fils Sicard approuvent la vente faite
par leur époux & père au comte Rai-
mond VII de la ville de Sainte-Gabelle. —
Apud Miromontem.
Original, J. 33o, n. 2jj A, 10 i; B, 237 j Teu-
let, t. 2, p. 548.
CCLXXXVL— 23 janvier 1244 (v. st.).
— Raimond-Géraud de Moissac reconnaît
tenir en fief de Raimond VII un vivier &
lui margouillis Cpaxeriam S- margulllum)
sur le Tarn, avec tout son honneur de
Monteamato, moyennant une oublie an-
nuelle de cinq sous de Cahors, & les droits
de mutation stipulés par la coutume de
Moissac. — Thoîose in castro Narbonensi,
Original, J. 3 14, n. 60; A, 42; B, 5o; Teulet,
t. 2, pp. 549-550.
CCLXXXVII 23 janvier 1244 (v. st.).
— Bos d'Orgueil se reconnaît vassal de
Raimond VII pour ce qu'il tient au châ-
teau de ce nom. — Tholose in castro Nar-
bonensi.
Original, J. 3i 5, n. 82 ; A, 20 i; B, 46 ; Teulet,
t. 2, p. 549.
CCLXXXVIII. — 26 janvier i244(v. st ).
— Guillem de Gameville & sa femme Claire
vendent à Raimond VII le tiers de la ville
de Bessières & de ses appartenances; le
prix de vente n'est pas indiqué. — Tholose.
Original, J. 325, n. 52; A, 6]; B, 219; Teulet,
t. 1, p. 55o.
CCLXXXIX. — 2 février 1244 (v. st.). —
Roger d'Aspet se reconnaît vassal de Rai-
mond VII pour ses possessions à Bérat,
Saint-Félix (ou Elix), Gazelles, Saint-Mi-
chel & Mautannum. — Tholose in Castro
Narbonensi.
Original, J. 3i6, n. 107; A, 35 a; B, 292;
Teulet, t. 2, p, 553.
CCXC. — 4 février 1244 (v. st.). — Ro-
ger d'Aspet engage à Raimond VII sa ville
de Cazeaux & autres lieux voisins pour
la somme de cinq mille sous de .Morlas,
payable par annuités de trois cents sous
au minimum. — Tholose.
Original, J, 33o, n. 21 j A, 55 ; B, 208 ; Teulet,
t. 2, p. 553.
CCXCI. — i5 avril 1243. — Nempsos,
femme de Roger de Noé, & sa bru Indie
confirment une vente par lui faite au vi-
guier Bérenger de Promilhac.
Original, J. 327, r.. 24 ; A, 70 ; B, 236 ; Teulet,
t. 2, p. 566.
CCXCII, — 25 avril 1245. —Vidal, fils
de Guillem -Aton de Miremont, se met
lui & ses biens sous la protection de Rai-
mond VII, & promet de lui payer chaque
année, à la Saint-Julien, un quarton de
bon froment.
Original, J. 317, n. 33; Teulet, t. 2, p 566.
CCXCIIl. — 27 avril 1243. — Inno-
cent IV prend Raimond VII, sa famille ik
ses domaines sous la protection du Saint-
Siège. — Lugduni, V kal. maîi, p. n. a. II.
Originaux, J. 447, n°' 43 & 43 bis. — Teulet,
t. 2, pp. 566-567.
CCXCI V. — 3o avril 1245. — Pierre
Lescolier (Scolaris) de Clermont se met,
lui, sa famille & ses biens sous le capteinh
de Rainiond VII & promet de lui porter
chaque année, à la Saint-Julien, une livre
de cire.
Original, J. 3i7, n 32; Teulet, t. 2, p. 567.
CCXCV.— i5 mai 1246. — Innocent IV
permet à Raimond VII & à ses familiers de
faire célébrer l'office divin dans les lieux
1989
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
interdits, sous les conditions ordinaires.
— Lugduni, idus maït, p. n. a. II.
Original, J. 690, n. 1 ". 1 (2); Teiilet, t. 2, p. 567.
CCXCVI. — 3o mai 1243. — Les consuls
& prud'hommes de Castelsarrasin donnent
à Ilaimond VII le droit de nommer ou faire
nommer par son viguier ou baile les con-
suls de ladite ville, aux conditions qu'il
lui plaira de fixer. Le viguier ou baile
aura la juridiction criminelle & pourra
l'exercer avec lesdits consuls & s'associer
un jurisconsulte. Il rendra la justice ci-
vile en s'adjoignant un homme de loi. —
Apud Castrum Sarracenum.
Original, J. 32o, n. 04 , A, 1 2 r ; B, 181; Teulet,
t. 2, pp. 567-558.
CCXCVII. — 3i mal 1243. — Les habi-
tants de Moissac concèdent à Raimond VII
le droit de nommer leurs consuls. — Mois-
sac.
Original, J. 3i2, n. ij A, 116; B, 68 j Teulet,
t. 2, p. 568.
CCXCVIII. _ 6 juin 1245. — Rai-
mond VII mande à Roger, comte de Foix,
de remettre à Sicard de Montant la terre
qu'il donna jadis en commande à son père,
à Saverdun. — Tholose.
Original, J. 332, n. 7 (1); copies, J. 3o3, n. 7,
8c J. 307, n. 9; H, VIII, 1172-1173; Teulet, t. 2,
P 570.
CCXCIX. — 10 juin 1243. — Gui des
Tours fait remise à Bérenger de Promilhac
viguier de Toulouse, d'une créance de
soixante-dix-neuf sous sur Bélitus, juif,
qui lui avait engagé les domaines que lui
Bélitus tenait dé Pons du Pin. — Abandon
semblable par Gui & Bertrand des Tours
d'une autre créance de trois cent quatre-
vingts sous sur le même Bélitus.
Original, J. 324, n. 22; A, 60 A ; B, 218; Tou-
let, t. 2, p. 559.
CGC. — 10 juin 1243. — Bertrand &
Gui des Tours vendent à Bérenger de
Promilhac, viguier de Toulouse, la cour
de feu Bertrand Gavarerius, avec ses appar-
tenances & plusieurs autres propriétés
[990
prés, plantations, &c.; le prix de la vente
n'est pas indiqué.
Original, J. 324, n. 23; A, 58*; B, jn; Teu-
let, t. 2, p. 571.
ceci.— 12 juin 1245. — Mahaut, veuve
de W. Sausset, vend à Raimond VII ses
biens au lieu de Belcastel, & la beuverie
de feu W. Malamosca.
Original,!. 32o, n. 55 ; A, 62 , B, 22,; Teulet,
t. 2, p. 571.
CCCII. — 22 juin 1245. — Bernard de
Saisses se reconnaît vassal de Raimond VII
pour le quart des lieux du Fousseret & de
Senarens & vend à Bérenger de Promilhac
ses droits sur lesdits lieuxj le prix de vente
n'est pas indiqué. — Tholose in castra Sar-
bonensi.
Original, J. 327, n. 28; A, 671; B, 227; Teulet,
t. 2, p. 572.
CCCIII 22 juillet 1245. — Bérenger
de Promillac, viguier de Toulouse, déclare
Arnaud Ot, vicomte de Lomagne, libre de
tout engagement touchant la caution de
treize mille sous de Morlas qu'il avait don-
née pour Bernard, comte d'Armagnac.
Original, J. 322, n. 63; Teulet, t. 2, pp 577-
578. "^ "
CCCIV. — 19 août 1245. — Bernard du
Mas & Jourdain de Guiders jurent de re-
venir se mettre au pouvoir de Raimond VII,
au château Narbonnais, & donnent plu-
sieurs seigneurs pour répondants. — Tho-
lose, in Castro Narbonensi,
Original, J. 317, n. 35; Teulet, t. 2, p. 579.
CCCV. — 21 août 1245. — Géraud d'Ar-
magnac, fils de feu Roger d'Armagnac, re-
connaît tenir en fief de Raimond VII le
château de Malvezin & lui en fait hom-
mage. — Tholose.
A, 79 i; B, 193.
CCCVI. — 22 août 1 245. — Gui de Cast-
lar donne à Raimond VII & à son baile de
la Roquecerière, P. Roget, le quart de la
seigneurie & du château de Balaguer.
Original, J. 323, n. 82; Teulet, t. 2, pp. 579-
58o.
199»
PREUVES DE L'HISTOIIIE DE LANGUEDOC.
CCCVII. — 28 août 1245. — Giiillem
Agassa, baile de Biizet, donne quittance à
Pierre & Pons Aimerix d'une arrière-acapte
de trois deniers.
Original, J. Siy, n. 3^; Teulet, t. 2, p. 5'o.
Autre quittance du même Si du même
jour pour douze deniers d'arrière-acapte
payés par Vidal Arrabs & ses co-censi-
taires.
Original, J. 32o, n. 53 ; Tesilet, t. 1, p. 58o.
CCCVIII. — II septembre 1245. —
Hugues d'Antéiac, R. de S. Vincent &
Hugues de Ro. promettent à Bérenger de
Promilhac, viguier de Toulouse, de lui
remettre Guillem de Barrière d'Aumont ou
sinon de lui payer mille sous de Cahors.
Original,!. 3 18, n. 39;Teulet, t. 2, p. .58o.
CCCIX. — 18 septembre 1245. — Les
lépreux de Toulouse, autorisés par les pro-
cureurs nommés par les consuls & Rai-
mond VII, cèdent à celui-ci quelques ter-
res, près Toulouse, eu échange de la cour
de feu Gavaer.
Original, J. 307, n. 8j A, i56; B, 1J9; Teiilet,
t. 2, p. r)83.
CCCX. — 18 septembre 1245. — Béren-
ger de Promilhac, viguier de Toulouse,
concède aux lépreux de la Mésellerie de la
porte Narbonnaise la cour de Gavaer, sans
y retenir aucun cens.
Original, J. 304, n. 70; A, lôjj B, 157; Teulet,
t. 2, p. 583.
CCCXI. — 23 septembre 1245. — Henri
de Castagnac, pour lui, pour les autres
seigneurs dudit lieu, & pour les habitants
se mettent sous le capteinh &; la protection
de Raimond VII, & s'engagent à lui payer
chaque année la somme de cinquante sous
de Toulouse; quand il y aura quête, ils ne
payeront que la moitié de ce cens.
Original, J. 817, n. 36 j A, 27 i ; B, 267; Teu-
let, t. 2, p. 585.
CCCXII. — 25 mars 1245 (v. st.). — Sy-
guis, veuve de CentuUe, comte d'Astarac,
1992
droits sur le
cède à Raimond VII tous s
comté de Fezensac. — Tholose.
Original, J.32I. n. 64; A, ,-,7; B, 38=; H.vni,
I 199-120? ; Teulet, t. 2, pp. 603-604.
CCCXI II. — 25 mars 1245 (v. st.).
Eudes de Lomagne cède à Raimond Vil
tous ses droits sur le comté de Fezensac.
Original, J. 304, n. 69; A, 57 i; B, 333; H,
vni, 1200-1201; Teulet, t. 2, pp. 6^4-605.
CCCXIV. — 25 mars 1245 (v. st.). — Bo-
niface du Fauga reconnaît tenir en fief de
Raimond VII la ville de Saint-Cassien &
sa part du lieu de Bajourville Tholose,
in Castro ïlarbonensi.
Original,!. 314, n. 3i; A, 29; B, 274; Teulet,
t. 2, p. 60Ô.
CCCXV. — Vendredi 21 avril 1246.
Procuration donnée par les seigneurs de
Montdenard à deux de leurs coseigncurs
pour l'abandon de leurs droits au comte
Raimond VII.
A, ■ h. B, 37.
CCCXVI. — 24 avril 1246 (n. st.). — Gui
de Séverac reconnaît tenir en fief de Rai-
mond VII les châteaux de Séverac & de la
Panouse, & toutes ses possessions dans le
Laissaguez, à Panât & à Auzitz. — Apud
Ruthenam.
Original, J. 3i5, n. 83; A, 64; B, 12; Teulet,
t. 2, pp. 61 1-612.
CCCXVII. — 26 avril 1246 Massip &:
Pierre de Toulouse, frères, reconnaissent
que la vente par eux faite à Jourdain &
Aimeride Roquefort de la moitié de Four-
quevaux & de Damiac a été faite en réalité
au comte Raimond VII. — Tholose, in
aula castri Narbonensis.
Copieou original, aujourd'hui en déficit, J. 326,
n. 33; A, 36 i; B, 295; Teulet, t. 2, p. 66o.
CCCXVIII. — 27 avril 1 246. — Compro-
mis passé entre Raimond VII & Guiraud,
évêque de Cahors, qui choisissent pour
arbitres Bernard d'Antéiac, archidiacre de
Cahors, & Sicard Alaman. — Ruthenis.
Original, .T. 341, n. 1; copie, J. 3i2, n. 2 ; Teu-
let, t. 2, p. 612.
1993
CCCXIX, — 3o avril 1246. — Uai-
mond VII approuve la remise du château
de Pernes faite à Sancie, fille du feu roi
d'Aragon (jadis comtesse dcToulouse), par
son juge de Venaissiu, Imbert d'Aurou. —
Cor due.
K, VIII, I2o!î-1204.
CCCXX. — 3 mai 1246. — Vidal de Mon-
tagut & Tondut de Montdenard, procu-
reurs fondés des autres seigneurs de Mont-
denard, donnent à Rainiond VII & à ses
successeurs tous leurs droits sur le château
de ce nom. — Apud Saîvetatetn,
Original, J. 32?) , n. 3i; A, i; B, 35 5 Teulet, t. 2,
p. 614.
CCCXXI. — 3 mai 1246. — Coutumes
données à la ville de Montdenard par le
comte de Toulouse, (En provençal.) — A
la Salvetat.
Copie ancienne, J. Siô, n. 2 ; A, i A; B, Sy;
Tculef, t. 2, pp. 614-616.
CCCXXII. — 8 mai 1246. — Guillem de
Cadolle vend à Raimond VII fout ce qu'il
possédait aux châteaux de Najac, de Mu-
ret & de Lunac pour le prix de dix mille
sous de Cahors dont il donne quittance.
Original, J. 322, n. 67; A, 87; B, 4914 Teulet,
t. 2, p. 616.
CCCXXIII. — 20 mai 1246. — Guiraud
de Cadolle & son frère Amiel approuvent
la vente faite par leur frère Géraud de
Cadolle de ce qu'il ()ossédait à Najac; leur
consentement est payé douze mille sous
de Cahors.
Original, J. 322, n. 66 ; A, 87 ; B, 494 ; Teulet,
t. 2, p. 616.
CCCXXI V. — 29 mai 1246. — Bernard
d'Astafort vend à Raimond VII tout ce
qu'il possédait dans les châteaux de Cara-
man, Sauzens & Arramannum. — Le prix
de vente n'est pas indiqué.
A, 146 i; B, 186.
CCCXXV. — 12 juillet 1246. — Cavaers,
fille de feu Pierre de la Redorte, donne à
Raimond VII la moitié du château de Fan-
jeaux, qui lui appartient, en s'en réser-
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1994
vaut la jouissance sa vie durant. — Apud
Fanumjovis.
Original, J. 323, n. 84; A, 62 i; B, 22 j; Teu-
let, t 2, p. 629.
CCCXXVI.— 26 juillet 1246. — Com-
promis fait par Raimond VII & Guillaume
de Bessens, *abbé de Moissac, entre les
mains de Sicard Alaman & d'Arnaud d'Ara-
gon, prieur de la Daurade, pour le règle-
ment de toutes les contestations qui exis-
taient entre eux. — Apud Bigardum.
Copie, J. 3 10, n. 24 ; A, 42 i; B, 53; Teulet,
t. 2, p 629.
CCCXXVII. — Août 1246. — Pierre de
Lavarzac reconnaît avoir vendu à Rai-
mond VII, pour le prix de sept mille sous
de Morlas, la moitié du château de La-
varzac.
Originiil, J. 322, n. 69; A, 53 b; TeuUt, t. 2,
pp. 633-534.
CCCXXVIII. — 20 septembre 1246. —
Pierre de Lavarzac se reconnaît vassal de
Raimond VII pour le tiers du château de
Lavarzac. — Apud Agennum,
Original, J. 322, n. 6i ; B, 473; Teulet, t 2,
p 635.
CCCXXIX. — 23 septembre I 246. — Rai-
mond VII inféode à Aimeri de Maleniort,
damoiseau, tout ce que ledit Aimeri avait
reçu de Guillem de Gourdon, à Gourdon
& à Sauviac. — Agenni,
Copie, J. 304, n. 73 (3)j Teulet, t. 2, p. 636.
CCCXXX. — 26 septembre 1246. — Ac-
cord entre P., évéque d'Agen, & le comte
de Toulouse; l'évéque cède au comte le
lieu désert & boisé de Puymirol, pour y
construire une ville neuve, dite Grande
Castrum, moyennant cinq cents livres d'A-
gen, payables en plusieurs termes sur le
péage de Marmande. — Apud Agennum.
A, 144; B, 119.
CCCXXXI, — i5 octobre 1246. — Ra-
baut Corvus & ses frères, & les fils de feu
Pierre de l'Isle vendent à A. de Clermont,
sénéchal de Raimond VII en Venaissin,
les trois ciuarts de la dix-huitième partie
1995
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC,
1996
de la seigneurie de l'Isle, pour le prix de
quatre mille sous, huit livres & sept sous
Kairaondins.
Original, J. 323, n. 8j j Teiilet, t. 2, p. 636.
tout ce qu'il tenait de lui en fief dans la
paroisse de Gaillard.
Original, J. 304, n. 72 ; A, 14 i ; B, 108 ; Teu-
let, t. 3, pp. 1-2.
CCCXXXIL — i5 octobre 1246. — Ala-
zais, fille de feu Pierre de perdes, veuve
de Bérenger de Boulboune, tutrice des en-
fants nés d'elle & dudit Bérenger, vend à
A. de Clermont, sénéchal du comte de
Toulouse en Venaissin, la dix-huitième
partie de la seigneurie de l'Isle pour cinq
mille cinq cents sous Raimondins. Vente
reçue par Imbert d'Auron, juge du comte.
Original, J. 3o3, n. i3; Teulet, t. 2, pp. 636-
637.
CCCXXXIII.— 18 octobre 1246.— Ber-
trand de Villeneuve vend à RainiondVII
ce qu'il tenait à Caraman, Saint-Germier
& dans leur territoire pour le prix de
deux mille sous de Toulouse.
Copie, J, J22, n. 52 (4); B, 687; TeiiUt, t. 2,
p. 637.
CCCXXXIV. — 21 novembre 1246. —
Accord entre Raimond VII, Laurent, abbé,
& le monastère de Belleperche, touchant
des terres sises entre Bourret & Belle-
perche, le long de la Garonne j les deux
parties se les partagent. — Apud Bîgar-
dum.
Original, J. 333, n. 12 j A, 16 i; B, 348; Teulet,
t. 2, p. 641 .
CCCXXXVII. — 3o janvier 1246 (v. st.).
— Pierre du Périer de Montant se met,
lui, sa famille & ses biens sous le capicinh
& la protection de Raimond VII, & s'en-
gage à lui donner chaque année, à la Saint-
Thomas, deux livres de cire.
Original, J. 317, n. 37; Teulet, t. 3, p. 2.
CCCXXXVIII. — 8 avril 1247 (n. st.). —
Arnaud & Pons du Pin vendent à Béren-
ger de Promilhac, viguier de Toulouse,
leurs oublies de la cour de Bertrand Ga-
vaer.
Original, J. 324, n. 25; A, 60; B, 216; Teulet,
t. 3, p. 6.
CCCXXXIX. — 24 avril 1247. — Inno-
cent IV accorde à Raimond VII le droit
de nommer le recteur de la nouvelle pa-
roisse par lui fondée au lieu de Grande
Castrum, dans le diocèse d'Agen, — Lug-
duni, VIII kal. mali, p. n. a. IV.
A, 167 èi B, 472.
CCCXL. — Avril 1247. — Arnaud de
Serdaunîs vend à Raimond VII tout ce qui
lui appartenait à Lugan pour la somme de
six cent cinquante sous de Toulouse.
Original. J. 326, n. 34; Teulet, t. 3, p. 8.
CCCXXXV. — 18; décembre 1246. —
Guillem-Bernard d'Olargues, mari d'Hélis,
fille & héritière de Deurde de Caylus, re-
connaît que ledit Deurde tenait en fief de
Raimond VII ses possessions aux lieux du
Caylus & de Saint-Affrique, les châteaux
de Bonnac & de Montaigut, la moitié de
celui de Versols, &c., sauf la moitié du
château de Peyralbe, qui meut du monas-
tère de Vabre; Guillem-Bernard en rend
hommage au comte. — Sestairol,
Original, J, 3o5, n. ôo ; A, 18 h-, B, 28;TeuIet.
t. 2, p. 646.
CCCXXXVI. — i5 janvier 1246 (v. st.).
— Bernard d'Aurencs vend à Raimond VII
CCCXLI. — 21 juin 1247. — Raimond
Elzéar vend à Raimond VII sa part du
château de Séguret, au diocèse de Vaison,
pour le prix de trente-cinq mille sous Rai-
mondins. — La vente, reçue par Sicard
Alaman, est approuvée par le fils du ven-
deur, Bertrand Elzéar. — Apud Morna-
cium.
A, 145 h; B, 454.
CCCXLII. — 19 novembre 1247. — In-
nocent IV à l'archevêque d'Auch & aux
évoques du Puy & de Lodève. Il rappelle
les demandes adressées au ])ape Grégoire IX
par Raimond VII pour faire ensevelir son
père dans un lieu consacré, & ordonne à
1997
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
1998
ces prélats de faire enquête sur les circons-
tances de la mort du comte Raimond VI,
&, s'il est prouvé que ce prince a témoi-
gné du re])entir avant la mort, de lui ac-
corder la sépulture ecclésiastique. — Lug-
duni, XIII kahndas deccmbris, p. n. a. V.
Original, J. ^47, n. 47; H, viii, iz-li i îTS ;
Teulet, t. 3. pp. 16-17.
CCCXLIII. — 9 décembre 1247. — In-
nocent IV autorise l'archevêque d'Auch à
imposer le service personnel en Terre-
Sainte aux sujets du comte de Toulouse
qui ont été condamnés pour crime d'héré-
sie au mur & au port de croix. — Lugduni,
V idus septembris anno v.
A, 168 i.
CCCXLIV. — 3i décembre 1247. — Guil-
lem-Roger d'AIgans se reconnaît homme
du comte Raimond VII & lui promet fidé-
lité. — Apud Vaurum,
Original, J, Si^, n. 14; A, 3-i b^ B, 276; Teii-
let, t. 3, p. M).
CCCXLV. — 12 janvier 1247 (v. st.). —
Guillem de Caderousse, seigneur de Vin-
sobres & de Caderousse, vend à .\imeri de
Clermont, sénéchal de Raimond VII en Ve-
naissiii, la vingt-quatrième partie de la sei-
gneurie de Caderousse pour le prix de dix
mille sous Raimondins. — Apud Vinsobres,
Original, J. 3ii, n.6oj A, ni; B, 40 j j Teu-
let, t. 3, p. îo.
CCCXLVI. — 27 janvier 1247 fv. st.).
— Bertrand Maurand de Belpech & ses
parents & alliés cèdent à R.-Jean tous les
droits qu'ils avaient sur la ville de-Cepet,
comme héritiers de Bernard de la Cour.
Original, J. 33:-, n. 26 j A, \:t() b; B, 1 67 ; Teii-
Ut, t. 3, p. 2?.
CC(.XI.VIl. — 27 janvier 1247 (v. st.). —
Raimond-Jean, fils de Hugues-Jean, vend à
Raimond VII, comte de Toulouse, la ville
de Cepet & ses appartenances; il s'y ré-
serve les cens payés par certains hommes
de la ville. — Le prix de vente n'est pas
indiqué.
Original, J. 33o, n. 26; A, iCi-j; B, 161) TeuUt,
t. 3, p. 20.
CCCXLVIII. — 28 janvier 1247 (v. st.).
— Raimond-Fabre de Montesquieu se met
lui, sa famille & ses biens sous le capuinh
& la protection de Raimond VII, auquel il
s'engage à payer chaque année, à la Saint-
Thomas, une livre de cire.
Original, J. 3i7, n. 3^j Teulet, t. 3, p. ïi.
CCCXLIX 28 février 1247 (v. st.). —
Raimond VII inféode à Guillem Unaud-,
fils de Raimond Unaud, tout ce que ce-
lui-ci possédait à Lanta & dans le pays de
Lanta. Cette inféodation est faite spus
forme de vente.
Original, J. 3i5, n. 84; A, 96; B, 25ij Teiilet,
t. >, pp. 21-22.
CCCL. — 19 mars 1247 (v. st.). — Rai-
mond VII prend sous sa protection l'égHse
de Lan/.ac, donnée à l'abbaye de Souillac
par de ses prédécesseurs; le prieur de cette
église, de l'aveu de Bertrand, abbé d'Au-
rillac, s'engage à lui payer annuellement
un cens d'un demi-marc sterling. — Apud
Sanctum Sulpicium,
Original, J. 3 10, n. 25; A, 1 3^ A ; B, 91 ; Te;i-
lei, t. 3, p. ï3.
CCCLl. — 2 1 mars 1247 (v. st.). — Du-
rand, évéque d'Albi, & Raimond-Gaucelin,
seigneur de Lunel, déclarent avoir assisté
à l'hommage prêté à Lunel par le comte de
Foix, feu Roger-Bernard, pour le château
de Saverdun. — Apud Salvitatem Albiensem.
Original, p. 332, n. 7 (2); Teulet, t. 3, p. 33.
CCCLII. — 3 mai 1248. — Pierre Vi-
Franc, habitant de Buzel, s'avoue homme
du comte de Toulouse & déclare tenir tons
ses biens de lui.
Original, J. JI4, n. 39; Teulet, t. 3, p. 27.
CCCLIII. — 6 mai 1248. — Durand de
Pibras s'avoue homme du comte Rai-
mond VII & déclare tenir tous ses biens
de lui.
Original, J. 3i4, n. 38 ; Teulet, t 3, p. 27.
Autres actes semblables, du 8 mai, de
Guillem de Garrigues & Raimond & Ar-
naud du Bois.
Copie, J. 3r4, n. 36; Teulet, t. 3, p. 27.
1999
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
:coo
CCCLIV. — 17 mai 1248. — Pierre Eni-
briu vend à Raimoiid VII ses possessions à
Laiinac 8f dans le territoire de cette ville,
& reconnaît avoir reçu le prix convenu.
A, 148 ; B, 191.
CCCLV. — 20 mai 1248. — Arnaud May-
ropia & son fils Pierre s'avouent hommes
de Raimond VII & promettent de lui être
fidèles.
Copie, J. 314, n. 36 j Teulet, t. 3, p. 28.
CCCLVI. — 21 mai 1248. — Guillem de
Cajarc & sa femme Guillemette, habitants
de Buzet, s'avouent hommes du comte Rai-
mond VII & lui promettent fidélité.
Copie ancienne, J. 314, n. 36; Teulet, t. 3,
p. 28.
CCCLVII. — 25 mai 1248. — Inno-
cent IV annonce au patriarche de Jérusa-
lem le prochain départ du comte de Tou-
louse pour la Terre-Sainte & lui recom-
mande ce prince. — LugJunl, Vill kal. junii,
p. n, a. V.
Original, J. 447, n. jo j Teulet, t. 3, p. 29.
CCCLVIII. — 26 mai 1248. — Inno-
cent IV prend sous sa protection le comte
de Toulouse & ses biens, en considération
de son prochain départ pour la croisade.
— Lugduni, VII kal, junU, p. n. a. V.
Original, J. 447, n. 4Ô ; Teulet, t. 3, p. 29.
CCCLIX. — 26 mai 1 248. — Innocent IV
charge l'évèque de Cahors & l'abbé de
Bonnecombe de protéger les biens & les
terres du comte de Toulouse, pendant son
voyage d'outre-mer. — Lugduni, vil kal,
juniî, p. n, a. V.
Original, J. 447, n. 46; Teulet, t. 3. p. 29.
CCCLX. — 26 mai 1248. — Innocent IV
remercie Louis IX de l'accueil favorable
fait par lui au comte de Toulouse dans
leur dernière entrevue & lui recommande
de nouveau ce prince. — Lugduni, VII ial,
junii, p. n. a. quinto.
Copies, J. 447, n. 5i, & J. 708, n. 290; Teulet,
t. 3, p. 3o.
CCCLXI. — 28 mai 1 248. — Innocent IV
annonce au maître & aux frères du Temple
le prochain départ du comte de Toulouse
pour la Terre-Mainte & leur recommande
particulièrement ce prince. — Lugduni,
V kal. junii, p. n. a, V.
Original, J. 447, n. 48 ; Teulet, t. 3, p. 3i.
CCCLXII. — Mai 1248. — Louis IX
promet .î Raimond VII de lui donner vingt
mille livres Parisis pour subvenir aux frais
de son expédition d'outre-mer; il lui en
livre sur-le-champ cinq mille livres, le
reste devant lui être payé à son arrivée en
Orient.
Original, J. 3 1 I , n. 61 ; Teulet, t. 3, p. 32.
CCCLXIII, — 2 juin 1248. — Guillem
Mor s'avoue homme de Raimond VII &
lui promet fidèle service.
Copie, J. 314, n. 35 ; Teulet, t. 3, p. 33.
CCCLXIV. — 3 juin 1248. — Fortanier
de Bazon reconnaît tenir en fief de Rai-
mond VII, aux conditions accoutumées, le
tiers de ce que Miron de Buffojol possé-
dait dans la ville de ce nom & à Gabriac, &
les droits du même Miron à Roquelaure.
— Apud Bonamcumbam.
Original,!. 314, n. 44; A, 52; B, 7; Teulet,
t. 3, pp. 33-34.
CCCLXV. — 3 juin 1248. — Géraud de
Valats se reconnaît vassal de Raimond VII
pour la ville de Bia & le château de la
Vindtla, & se reconnaît tenu aux services
ordinaires de plaid & de guerre. — Apud
Bonamcumbam.
Original, J. 314, n. 46; A, 5;; B, i; Teulet
t. 3, p. 34.
CCCLXVI. — 5 juin 1248. — Pierre
Estève vend à Raimond VII une terre sise
entre le Tarn, le ruisseau de Merdairol &
les pêcheries du comte.
Conle, J. 322, n. 71 ; Teulet, t. 3, p. 34.
CCCLXVII. — 21 juin 1248. — Accord
entre Raimond VII, comte de Toulouse,
l'évèque d'Albi & Sicard Alaman, touchant
la monnaie Raimondine, dont les produits
2001
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
:oo2
sont également partagés entre les parties,
& qui aura cours dans les diocèses d'Albi,
Rodez & Cahors. Elle sera frappée à Cas-
telnau de Bonafous. — Tkolose, in Castro
Narbonensi,
Original, J. 3i i , n. 62; A, 149 ; B, 496; H, vm,
124.5-1247; Teiilet, t. 3, pp. 35-36.
CCCLXVIII, — 26 juin 1248. — Gau-
tier Guitard vend à Rainiond VII une
sienne terre située près du Tarn.
Copie, J. 324, n. 24; Teulet, t. 3. p. 35.
CCCLXIX. — 27 juin 1248. — W.-P.
de Caslar, son frère P. de Caslar & P.
de Caslar, leur neveu, vendent à Rai-
niond VII leurs honneurs du Caslar & de
la Gralharia.
Original, J. 323, n. 87; Teiilet, t. 3, pp. 36-37.
CCCLXX. — 6 août 1248. — Échange
entre Raimond VII & Bérenger & Gautier
de Saint-Jean; ceux-ci cèdent au comte
leur forteresse & bastide de Belvezre, près
risle d'Albi, & quelques pièces de terre,
sises à Fanjeaux & Montaigut; le comte,
leur fait remise en échange de tous ses
droits d'incours sur ces terres & sur leurs
autres possessions. — ApuJ Lauranum,
Original, J. 3o3, n. r5; A, 49; B, 121; TcuUt.
t. 3, pp. 42-43.
CCCLXXI. — 12 août 1248. — Ber-
narde, fille de feu Aicard de Sainte-Ga-
belle, vend à Raimond VII sa part du
château de Sainte-Gabelle & de son ter-
ritoire, & reconnaît avoir reçu le prix
stipulé, dont le montant n'est point in-
diqué.
A, 147 i; B, 189.
CCCLXXII. — 25 août 1248. — Rai-
mond VII s'engage à respecter les libertés
& coutumes des habitants de Gaillac.
Apud Insulam in Veneissino.
H, vm, I 248.
CCCLXXIII. — 10 octobre 1248. — Im-
bert d'Auron se reconnaît vassal de Rai-
mond VII pour ce qu'il possède dans le
diocèse de Cavaillon & les anciens do-
maines de Geoffroi de Cavaillon, à Cavail-
lon même. — Apud Avinionem.
Original, J. 314, n. 43; A, 56; B, 416 (avec Ij
fausse date de 1247); Teulet, t. 3, p. 48.
CCCLXXIV. — 22 octobre 1 248. — Bar-
thélemi de Crémone, baile du comte Rai-
mond VII, inféode à Raimond Brunon
Molinier un jardin dans la condamine du
comte.
Original, J. 326, n. 35; Teulet, t. 3, p. 48.
CCCLXXV. — 2j octobre 1248. — Bé-
renger d'Auriac reconnaît tenir en fief de
Raimond VII tout ce qu'il possède dans la
ville de Saint-Rome du Tarn, au diocère
de Rodez, aux conditions ordinaires.
Original, J. 3i5, n. 86; A, 5i; B, 5; Teulet,
t. 3, p. 48.
CCCLXXVI. — 25 octobre 1248. —
Guillem d'Auriac reconnaît tenir en fief
de Raimond VII ce qu'il possède dans la
ville de Saint-Rome du Tarn, au diocèse
de Rodez, aux conditions habituelles. —
Apud Leborinas.
Original, J. 3i5, n. 85; A, 5o A ; B, 3; Teulet,
t. 3, p. 43.
CCCLXXVI I. — 20 novembre 1248. —
Martin de Raust s'avoue homme du comte
Raimond VII, & lui promet fidèle service.
Copie, J. 3i4, n. 37; Teulet, t. 3, p. 49.
CCCLXXVIIl. — 3 décembre 1248. —
Raimond Mascaron vend à Rainiond VII
une maison & un honneur situés près de
la terre des chanoines de Saint-Étienne de
Toulouse.
Original, J. 328, n. 25 ; Teulet, t. 3, p. 52.
CCCLXXIX. — 16 janvier 1248 (v. st.).
— Pierre-Arnaud Giailh & son frère Pons
vendent à Raimond VII une terre sise
près du ruisseau de Soit.
Copie, J. 3î2, n. 71; Teulet, t. 3, p. 53.
CCCLXXX. — 16 janvier 1248 (v. st.).
— Bernard Guitard vend .i Raimond VII
le lieu dit la Komegia avec toutes ses ap-
partenances.
Copie, J. 3 14, n, 35; Teulst, t. 3, p. 53.
;20J
PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC.
2004
CCCLXXXI. — 22 janvier 1248 (v. st.). CCCLXXXVIII. — 9 mars 1248 (v. st.).
— Ug d'Albi & sa femme Rica s'tivouent — Bernard del Vilar ik Pierre Porquier,
hommes de Raimond VII & lui promettent habitants de Biizef, s'avouent hommes de
fidèle service. Raimond VII & lui promettent fidélité.
Copie, J. 314, 11. 37; Teiilet, t. 3, p. 53. Copies, J. 314, n"" 35 &. 3?; Teiilet, t. 3, p. 5;
CCCLXXXII. — 3i janvier 1248 (v. st.).
— Ozils de Morlhcn & Pons de Sainf-
Privat, & leurs femmes, filles de Géraud
de CadoUe, reconnaissent tenir de Rai-
mond VII tout ce qu'ils ont aux lieux de
Najac, Mirandol & Cordes, & à Castehiau
de Pendesio. — Apud Condomium.
Original, J. 314, n. 41 ; A, ôz l> ; B, 9; Teulet,
t. 3, p. 54.
CCCLXXXIII. — 2 février 1248 (v. st.).
— Guillem Ponsonenc & ses fils s'avouent
hommes de Raimond VII & lui promettent
fidèle service.
Copie, J. 314, n. 3?; Teulet, t. 3, p. 55.
CCCLXXXIV. — i5 février 1248 (v. st.).
— Guillem-Pierre del Vilar s'avoue homme
de Raimond VII & lui promet fidélité.
Copie, J. 3i4, n. 35; Teulet, t. 3, p. 55.
CCCLXXXV. — 19 février 1248 (v. st.).
— Gaude, femme de Raimond Laurent, &
ses enfants cèdent à Raimond VII tous
leurs droits sur la bouverie de Montau-
ron.
Original, J. 322, n. 70; Teulet, t. 3, p. 56.
CCCLXXXVI. — 20 février 1248 (v. st.).
— Arnaud-Othon, vicomte de Lomagne,
reconnaît avoir reçu de Raimond VII la
somme de mille livres, monnaie Arnau-
dine, montant de la dot de sa femme Ma-
rie, nièce dudit comte & fille de Pierre-
Bermond de Sauve. — In Castro & aula
Verduni,
A, 65; B, 106
CCCLXXXVII. — 9 mars 1248 (v. st.).
— Pons-Aimeri de Rodelle reconnaît tenir
de Raimond VII toutes ses possessions au-
dessous du Pas-de-!a-Barre, vers Toulouse,
& s'engage à les lui rendre à sa première
réquisition. — Apud Sarradinum.
A, 65 ; B, 226.
CCCLXXXIX.— 14 mars 1248 (v. st.). —
Michel de Ros & sa femme Englésie ven-
dent à Raimond VII tout ce qu'ils avaient
à Portet.
Original, J. 304, n. 75 ; Teulet, t. 3, p. 57.
CCCXC. — 17 mars 1248 (v. st.). — Rai-
mond-Aimeri s'avoue homme dû comte
Raimond VII.
Copie, J. 3 14, n. 35 ; Teulet, t. 3, p. 57.
CCCXCI. — 18 mars 1248 (v. st.). —
Pons Ivernat vend à Raimond VII vingt-
deux deniers Toulousains d'oubliés.
Copie, J. 324, n. 24; Teulet, t. 3, p. 57.
CCCXCII. — 19 mars 1248 (v. st.). —
Raimond VII rend à Loup de Foix & à
son fils Roger-Isarn tous les droits que le
premier possédait à Fanjeaux, lors de la
venue du roi Louis VIII à Avignon; Loup
& son fils lui font hommage. — Tholose,
in Castro harbonensi.
Original, J. 3i4, n. 40; A, 29; B, 272; H, viii,
i25o-i25i ; Teulet, t. 3, p. 58.
CCCXCIII. — 21 mars 1248 (v. st.). —
Raimond VII inféode à Arnaud de Mon-
talgut la part du lieu de ce nom, que Gé-
raud de Gourdon lui a donnée. — Tholose.
Original, J. 314, n, 42 j A, 3o ; B, 1 i 1 ; Teulet,
t. 3. p. 53.
CCCXCIV. — II avril 1249 (n. st.). —
Isarn-Jourdain & Bertrand, fils de feu Ber-
trand-Jourdain de l'Isle, se reconnaissent
vassaux de Raimond VII pour les lieux de
Launac, Thil & Grès, & pour tous leurs
domaines du Gimoez & de la partie du
diocèse de Toulouse, qui avoisine la Gas-
cogne.
Original, J. 3 i j, n. 8S ; A, 3^4; B, 287 ; Teu-
let, t. 3, p. 64.
CCCXCV. — 23 avril 1249 (n. st.). —
Aimeri de Roaix, fils de Bernard, se démet
20o5
INVENTAIRES ET CATALOGUES.
;oo6
en faveur de Raimond VII de tous ses
droits sur la terre d'Arnaud-Gaufred, oncle
de sa mère. — Tholose, in Castro Narbo-
nensî.
Original, J. 326, n. Sy ; A, 33 ; B, 283 ; Teiilet,
t. 3, p. 65.
CCCXCVI. — Il mai 1249. — Bernard
Ragot s'avoue homme de Raimond VII.
Copie, J. 314, n. 3JiTeuIet, t. 3, p. 67.
CCCXCVII. — 3o mai 1249. — Pierre-
Bernard de Gardouch (Garricdog) s'avoue
homme de Raimond VIT.
Copie, J. 314, n. 3j; Teulet, t. 3, p. 67.
CCCXCVIII. — 10 juin 1249. — Arnaud
Garsias du Fossat reconnaît tenir en fief
de Raimond VII les châteaux de Brugues,
Floirac, Capmas & tous les domaines de
feu R. de Teilhac en Agenais.
Original, J. 814, n. 46; Teulet, t. 3, p. 70.
CCCXCIX. — II juin 1249. — Rai-
mond VII mande au vicomte de Loniagiie
d'avoir à lui livrer le château d'Auvillars
& la terre qu'il tient de lui. — Agenni.
Copiî, J. 3o9, n. 65; H, viii, I2â(; Teulet, t, 3,
p. 71.
CCCC. — II juin 1249. — Raimond VII
ordonne au vicomte de Lomagne de mettre
en liberté Géraud, comte d'Armagnac, qu'il
tient en prison.
Copie, J. 3o8, n. 65; H, viii, 1202 ; Teulet, t. 3,
) .' 7'-72-
CCCCI. — 29 juin 1249. — Raimond VII
annonce à Arnaud-Ot, vicomte de Loma-
gne, que sa cour d'Agen l'a condamné à
livrer au comte le château d'Auvillars &
tous les fiefs qu'il tient de lui. — Apud
Agennum.
Origia.il, J. jc8, n. 64; H, viu, 12.J3-12J4;
Teulet, t. 3, pp. 70-71.
CCCCII. — 1" juillet 1249. — Arnaud
Ot, vicomte de Lomagne, explique à Rai-
mond VII pourqtioi il ne peut obtempérer
à ses demandes & interjette appel de sa
cour à celle du roi de France.
Original, J. 3o3, n. 65j H, viii, I25i-i253;
Teulet, t. 3, pp. 71-72.
CCCCIII. — 22 août 1249. — Rai-
mond VII mande à Pierre de Camfaet, pré-
cepteur de Sainte-Eulalie, de remettre à
R. du Pui, son baile de Rodez, les forte-
resses qu'il tient de lui, comte, dans le
Larzac, en l'avertissant qu'il entend punir
les injures faites à ses hommes & À lui
à Cobertorata. — Apud Amilianum.
Original, J. 3i8, n. 42 ; Teulet, t. 3, p. 75.
CCCCIV. — 26 août 1249. — Jean de
Genebra, baile de Buzet pour Raimond VII,
inféode un casai à Guillem Sirvent.
Original, J. 328, n. 26; Teulet, t. 3, p. y.j.
CCCCV. — 23 septembre 1249. — Testa-
ment de Raimond VII, comte de Toulouse.
Original, J. 3i 1, n. 64; A, 170 ; H, viii, 1255-
1253; Teulet, t. 3, pp. 78-79.
CCCCVI. — 23 septembre 1249. — Co-
dicille de Raimond VII.
Original, J. 3ii, n. 63; H, viii, 1258-1259;
Teulet, t. 3, pp. 79-80.
CCCCVII. — 4 avril 1230 (n. st.). —
Sicard Alaman, lieutenant du comte Al-
fonse en Toulousain, restitue le lieu de
Sauzens, entre Bram & Villepinte, à la
prieure de Prouille, sauf approbation du
comte & de sa femme Jeanne. — Tholose,
in Castro Narbonensi,
Original, J. 3 18, n. ^^5 ; A, 39 ; B, 3oo ; Teulet,
t. 3, p. 99.
CCCCVIII. — i5 juillet 1 200. — Pons de
Villeneuve, fils d'Arnaud, vend à Alfonse,
comte de Toulouse, & à Arnaud-Jean, son
baile .i Buzet, ses droits sur Gémil !k
Paulhac & sur leurs appartenances.
Original, J. 33o, n. 29; B, 590; Teulet, t. 3,
pp. l02-Io3,
CCCCIX. — 22 février 1230 (v. st.). —
Guillem-Aimar, fils de Bernard-Aimar de
Lescure, se reconnaît vassal d'Alfonse de
Poitiers pour la ville de Rosières, au dio-
2007 . PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC. 2008
cèse d'Albi, & reconnaît que c'est par igno- CCCCX. — 5 juillet 1251. — Guilletn
rance qu'il a fait hommage de ce fief à, ^e fi^rrena reconnaît tenir en fief du comte
l'évêque d'Albi. — Sicard Alaman, ^énécAa/ Alphonse la ville d'Aii^uUenf; & tous ses
général du comte, reçoit cet hommage. — droits à Monteils & à la Roquette, au dio-
Apud Montemalbanum, cèse de Rodez.
Original, J. 314, n. Ja; \,66 i; B, i24;TeiiIet, Oïlgl.i.rl, J. 3 1 y, n. çô ; A, 6 j i ; B, 1 4 ; Teiilef,
t- 3, p. 117. t. 3, p. i36.
f%:?^**^i?^:>^i»i^t!^)^<^)>^i?^t^i^iS'^t!^,:!^th^,!ii^t}^(
INDEX ONOMASTICUS
N. B.
Littcra c columnas indicat.
A
A., abbas Cisterciensis, apostolice scdis Ugatiis.
FiJe ARNALDUS AMALRICDS.
A., archicpiscopiis Auxiiaiiiis, c. i!>^-r.
A., N.irbonensis archiepiscopus. TiVf ARNALDl'S
AMALRICUS.
A[RNALDL'S], Agennensis episcgpiis, se'mhor e
aiesche d'Agen, ce. 620, 623.
A[RNALDUS], Agennensis episcopus, ce. ic88,
. 1089.
A., Aurasicensis episcopus, ce. 996, io3o, 1060.
A., Convenarum episcopus. Vide ARNALDUS RO-
GERII.
A[RNALDUS], Lectorensis electus, c. 669.
A., Nemausensis episcopus. Vide ALDEBERTUS.
A., Nemausensis episcopus. Vide ARNALDUS.
A., abbas Galliacensis. F,Ve ARNALDUS.
A., abbas Mansiasilis. Vide ARNALDUS.
A., abbas Sancti Aniani. Vide ARNALDUS.
A., abbas Vallismagne. Vide A.MEDEUS.
A., archipresbiter Amilianensis, c. 346.
A., monachus Fullensis, c. 855.
A., dux Narbone, cornes Tolose & Leycestric, do-
minus Montisfortis, aliai cornes Thoiosaïuis,
alim vicecomes Carcassone & Biterris, alias co-
rnes Montisfortis, alias filius comitis Tholosani
V,de AMALRICUS.
A., cornes Pictaviensis & Tholose. Vide ALKON-
SUS.
A. de Pictavia, co.nts Valcntinus. Vide ADE-
MARUS.
A., comitissa Montisfortis. Vide AHELIS.
A., vicecomes Narbone. Vide AIMERICUS.
A. O., OTTONIS, vicecomes Leomannie & Altivil-
laris. Vide ARNALDUS OTONIS.
A. PICTAVE.MSrS, c. .O94.
A. ROGERII, episcopus Convenarum. Vide AR-
NALDUS ROGERIL
ABANNI, ABBANI (Raimundus), miles, ce. i5d8,
1009, i633.
— (Guillelmus & Raimundus), milites, fratres,
ce. 1662, i663, i665.
ABELERIIS (Arnaudus de), c. 55i.
ABERTUS (Guillelmus), consul Avinionis, e. 744.
ABIRACHO (Bertrandus de), c. 35i.
ABOLEN (Petrus), de Rabastens, c. 604.
ABZLNUS, consul Tolose, e. Syrt.
ACCIATO (Raimundus de), c. 1 \6()>-Axiat[Ari/ge),
arr. de Fotx,
ACERMAT (Joannes), ce. 1154, 11 5?.
ACULLERII (Ramundus), c. 1034.
ACURATI (Guillelmus), miles, ce. 1662, i665.
— (Raimundus), frater Guillelmi, miles, e. 1662.
ADALACIA, filia Guillelmi VII de Montepessu-
lano, e. 289.
ADALACIA, sorordomini Montispessulani, c. 290.
ADALAISIA, ADALAICIA, ADALAICIS, ADALAIS,
AZALAIS, filia comiils Tolosani, vicecosniiissa
H.tcrrensis, ce. 378, 385, 403, 412, 403, 468.
ADALBERTI (G.), e. 522.
— 'Johannes), c. 400,
ADALMUA, uxor quondam d. Rostagni de Sa-
brano, c. 56o.
•iDALMUES, comitissa Engolisme, ce. ii7-r, 1,80
1181. " >
;on
INDEX ONOMASTICUS.
ADALO, ADALONE (Gai.ceranJiis de), miles.
C. I I 52.
— (Giiillelmus de), ce. 55i, 768.
— (Guiraudus de), de Mirapice, miles, c. 1 iHi.
— (Petrus Raimundiis de), c. 646.
— (Sicardus de), miles, c. ii52; Dalou (Arlcge),
arr. de Pamiers.
ADALRADI (R.), c. SaS.
ADAM (Giiilhelmus), c. 412.
ADEMARU (WiUelmus), canonicus Appamiensis,
c. 579.
ADEMARI (Geraldus), c. Ô96.
ADEMARI, ADEMARIUS (W., Giiillelmus^
ce. I i52, I i55. "
ADEMARUSGUILLELMUS.archidiaconusAlbien-
sis, c. 405.
ADEMARUS, frater Fontisfrigidi, c. 490.
ADEMARUS, ADEMARIUS, A. de Pictavia , co-
rnes Valantinus, ce. 991, 1020, 1027, i'395,
1703, 1705.
ADEMARUS MARTINUS, c. 268.
ADENULFUS, ADEULFUS, subdiaconiis d. pape,
ac ejus subdelegatus, ce. 646, 65 1.
ADHEMARIUS (Petrus), c. io23.
ADILLANO (P. de), c. 523 ; Saint-Marcel dAdeiUan
{Hérault), commune de Salnt-Pargoire.
AERCARDUS (R.), c. 402.
AFFANIANO (Augerius de), notarius, c. 1744;
Affames [Hérault), commune de Magalas.
— (Raimundus de), publiciis Biterris notarius
c. 601. '
AFFIACO (Petrus Ermengaudi de), miles, ce. 1409,
1460J Fiac (Tarn), arr. de Lavaur.
AFFRICAMPIS (Joannes de), senescallus Carcas-
sone. Vide FRICAMPIS.
AGANTICO (Guillelmus de), vicem gerens Guido-
nis, procuratoris domiis S. Spiritiis juxta Mon-
tempessulanum, c. 436; Ganges (Hérault), arr.
de Montpellier.
— (Pontius Pétri de), c. 428.
AGARNA, AGARNI (B. de), c. 355.
— (Petrus de), c. 489.
— (Poncius de), c. 355.
— (R. de), c. 307; Notre-Dame de VAgarne (Gard),
commune de Marguerittes.
AGATE (Bastardus de), c. 422.
Ag\tiienses archidiaconi. Vide COCONE MURO-
VETERI, RADULPHI, VILARIO.
Agathensis camerarius. Vide JOHANNINI.
— ecclesic, Agathense capitulum, ce. 727. 071
978. ' " ^' '
Agatiienses cives, c. 1423.
— consules, ce. i665, 1741.
Agathe communitas, c. 1741.
Agathensis, Agatensis episcopus, ce. 58o, 58 1
535, 726, 760, 782, 802, 8c3, 806, 822! 9,rt'
9;7. 977. 978. np5, 1197, 1420, 1424, 1426,
1664, 1740, 174,, ,742.
AGATiiEîiSES episcopi. Vide BERTRANDUS PE-
TRUS, RAIMUNDUS, THEDISIUS.
2012
AcATtiENSis precentor. Vide MORESIO.
— sacrista. Vide PHILIPPUS.
— vicecomes. Vide BERNARDUS ATTO.
Agennexsis archidiaconus. Vide AMELIAVO.
Agexm (canonici S. Stefani), c. 700.
Age.vnenses cives, c. 971.
Agex.vexses, Agenm, civiiatis & biirgi consi.les,
ce. 700, io52, 1090, 1118, ( 144, I 169.
Agen (el coselhs e la universitads d'), ce. 753, 754.
AGE.\.vENsts, Agenni curia, ce. 1253, 1289, 1292.
— episcopi curia, c. 1086.
Agennensis, Agennt episcopus, lavesjue d'Agenes,
d'Agen, éveijues d'Agiens, ce. 18, 626, 700, 7Ô3,'
779. 806, 991, ,o53, 1122, 1240, 1241, 125-,
1371, 141C, 1488, 1490, 1492. Vide ARNALDUS
BERTRANDUS, RADULFUS.
Agen (mager e coselhs d'), ce. 835, 836.
Agexm probi homines, li prohome, proshomes
d Agen, ce. 620, 700, 754, 1090.
Agexno (salinum de), ce. 1286, 1589.
Agennexsis & Caturcensis senescallus, ce. 1089,
1249, 1282, 1454, 1488, 1489, 1490, 149,, iSioj
i566, 1072, 1577, 1578, r579, 1587, i63o, i656,
1607, >659, 1679, 1680, 1681, 1682, 1714; sffne-
chal de Cahors & d'Agenais. Vide ALFARO, BAL-
NEOLIS, BERTRANDUS, CLARETI, LANDRE-
VILLA, PHILIPPUS, TANTALONE.
AGEXXENSisuniversitas, uniVenifa./ ^■^»eM,cc.748,
835, 836, 1170. * ^^ '
Agennensis senescalcie Judei, c. 1659.
AGENNO, Agen (Stephanus de), c. 412.
— (Vitalis de), consul Tholose, c. 1219.
— (Willelmus de), c. 558.
AGNANA (Raimundus de), civisNarbone, c. 1745.
Aniane {Hérault), arr. de Montpellier {}) ' '
AGNES, vicecomitissa Biterrensis, ce. 579, 58o,
58 1, 582; quondam vicecomitissa Biterrensis'
c. 859.
AGNES, vicecomitissa Lautricensis, c. 1022.
AGNES, domina Montispessulani, ce. 388, 397*
398, 399. ^ '
AGOBERTUS (Ramundus), notarius publicus To-
lose, ce. 458, 478, 5o6, 5i6, 517, 53o.
AGOUTO, Agolt (Raimundus, R. dej , ce. jnS
434.
— (Rostagnus, Rostandus de), ce. 937, 1419.
AGRA (Raimundus de), consul Castrisarraceni ,
c. 1262.
Agrefoil (Arnaldus & Helyas de), c. 700.
Agremont (G. de), miles, c. 1 134.
AGRIFOLIO (P. de), archidiaconus Magalonensis.
ce. 423, 526. Vide P.
— (J. de), causidicus, c. 535.
AGUASSA (Willelmus), bajulus S. Felicis,c. ,264
AGUISSELLO (Bernardus de), c. ,270; Languissel
{Gard), commune de Nimes (?).
AGULLONI (B. & R.), c. 58 i.
AHELIS, comitissa Montisfortis, ce. 606, 608
727, 976. '
Ahivar (Einego de), c. 534.
;oi j
INDEX ONOMASTICUS.
2014
AICELENA, uxor Sicardi de Oionzaco, c. 810.
AIC:iA, fîlia GuiUelmi de Castronovo, c. 600.
Aignen (Guillelmus Vitalis de), c. 687 j Aignan
i^Gers)^ arr. de Mtrande.
Atmars, c. 621 .
Aimeric (Sanch), c. .ISz.
AIMERICUS, abbas de Candelio, c. 405.
AIMERICUS (frater), monachus Grandissilve,
c. 612.
AIMERICUS, vicecomes Narbone, ce. 285, 3 2;").
AIMERICUS, AYMERICUS, EIMERICUS, nepos
vicecomuisse Narboiie, c. 274 j films vicecoinitis
Narbone, c. 419; de Narbona, Narbone, vice-
comes Narbonensis, ce. 3i8, !i9, 487, 489, 5So,
583, 646, 669, 702, 7o3, 73o, 73i, 783, 897,
898, 906, 937, 960, 961, 963, 984, 1002, 1007.
AIMERICUS, AYMERICUS, filiu» primogeniiiis
vicecomitis Narbonensis, ce. 956, 1428, 1706,
1707, 1728, 1729, 1733, 1731, 1735, 1737,
•738, 1740, 1741, 1742.
AIMERICUS, frater comitis Fiixensis, e. 906.
AIMERICUS (Petriis), consul Tholose, c. 834.
AIMERICUS (Raimundus) ," publicus notariiis
Alesti, c. I C22.
AIMERICUS, AYMERICUS, publicii» Appamie ta-
bellio, ce. 876, 9J9.
AIMERICUS, AYMERICUS (Bernardus), publicus
Tholose notarius, ce, 1040, 1084, 1089, 1124,
116;), 1172, 1200, 1201, 1247, i2.')i, lî.lg,
1264, 126Ô, 1271, 1278, 1296, 1299, i3i3,
■ 321 , |322.
AIMERICI (Berengarius), c. 523.
AIMERICUS (Raimundus), c. 479.
AIOARA (R.\ c. 991.
AIOARIIS (Berengarius de), c. 1 oSg.
AIRALDI (magister Guiraldus), procurator domus
militie Templi, e. 36o.
Airones (Pontius de)^ c, 1227.
AISCIUS(Arnaldu$), juveni», consul Tolose, ce. ")o6,
5i6, 527.
— (Arnaldus), consul Tholose, ce. 640, 641 ) piut-
étre le même juf le précédent,
AJALBERTUS (Ainardus). c. 49."^.
ALAIRACO (R. de), c. 355; Aleyrae {Gard), com-
mune de Nîmes.
ALAIROS (Guillelmus), c. 1342.
ALAMACLA, uxor Ugonis de Bariel, c. Zin,
ALAMANT (Bernardus), c. 314.
ALAMANDA, filia domini de Ucetia , ce, i33i
i332.
ALAMANNUS, ALEMANNI(Berengarius),cc. 1089,
I 259, I 203, 1 296.
ALAMANNUS, ALAMANNI, ALAMAN, ALEMAN-
NUS (Donatus, Doatus, Deodatus), ce. 440,
442, 498, 499, 577, 6o3, 698.
ALAMANNUS (Milo), c. 382.
ALAMANNI, ALAMANNUS, ALAMANDUS, ALR-
MANNI, ALLEMANNI, Alemant, Aleman (Si-
cardus, Sycardus, C:cardus, Sychardut, Sycart,
Sicart), miles, ce. 954, 1024, 1027, io3o, 1040,
i'58, 1076, 1081, 1082, io83, 1084, 1089,
1118, 1127, ii37, ii63, 1166, iioo, 1245,
1246, 1247, 1249, i25i, i2r)7, 1258, i25g,
1261, 1265, 1275, 1278, I2QI, 1296, 1299,
i3o2, i3o7, i3i2, i32i, 1371, 1372, 1373,
1403, 1406, 1407, 1409, 1462, 1463, 1490,
1491, i5i5, i5i6, i5i7, i5i9, 1527, i558,
1570, 1571, 1574, 1575, 1576, i58o, i582,
i583, 1587, i6o3, i6o6, 1607, 1608, 1609,
1610, 1614, i6i5, 1616, 1619, 1620, 1621,
i63o, i632, 1634, 1642, 1647, i653, i65i,
1654, i655, 1657, 1659, 1676, 1677, i683,
1684, 1693, 1698, 1699, 1701, i7io;tenens
locum comitis Tolosani, ce. iiSi, ii35, ii36,
1270, 1672; tenens loeum senesealli Tholose &
Albiensis, ce. 1692, 1711, 1712, 1713.
ALAMANNI (Sycardus), filius S. A., c. 1699.
ALAMANO (Bernardus de), eanonicus Appamien-
sis, c. 579 ; Us Allemans (Ariége), arr. de Pamiers,
Alamans{los), ce. 22, 62, 63 j les Allemands.
ALAN (Bartholomeus), e. 1432.
ALANIS (Petrus de), e. 404,
— (Petrus de), consul Insuie Albiensis, c. 1262,
ALANUS, c. 1436 & seq. Vide ROSSI.
ALANUS, filius Alani de Rossi, ce. 1436, 1437,
1438.
ALARICO, AUrig (Bernardus de), e. 3i8.
— (Bernardus Roger àe), c. 319; Alairac (Aude),
arr, de Carcassonne.
ALASAICIA, uxor Bernardi de Mareslagno.c. 751.
ALASFRATOAS (Bertrandus & Oio de), frntrei,
c, 1 1 5o,
Alat^. Vide ROSSI (Alanus de).
ALAZAICIA, monialis Pruliani, c. 553.
ALAZAICIA, soror domini de Ucetia, c. i33i.
.^/afaic,.^/a5aij,viceeomi tissa Lautricensis,ee. 3i 2,
:m6.
ALAZAINUS (P.), prior Camboni, c. 556.
ALAZAIS, vicecomitissa Biterrensis. Vide ADA-
LAISIA.
ALAZARUUS, prior S, Quintini, c. 1270.
Alb (B. de), c. 923.
ALBALANICIS (P. de), eanonicus Magalonensis,
C; 423; Auhagne (Hérault), commune de Saint-
Ettenne de Gourgas,
Ai.cANE.vsis episcopus, legatus in Gothia, c. 35o.
Aliaro de Orgoilh (Guill. de), c. 1267.
ALBARONE (Petrus de), e. 435.
ALBARIBUS, Alhars (Berengarius de), saerista
Crassensis, ce. 673, 676, 680.
— (Guillelmus de), ce. 960, 1007 j Albas (Aude),
arr. de Warhonne,
Albarros (P. Guillelmi de), e. 323.
ALBASIO (Elesiarius, Elisiarius de), vicarius Ne-
mausensis, ce. 398, 445, 450; Auèais (Gard),
canton de Sommières,
ALBATERRA (Guillelmus de), ce. 280, 292, 3o2,
366, 402.
— (S. de), c. 429; Saint-André d'Auheterre (Hé-
rault), commune de Teyran.
ALBERICI (Petrus), eanonicus Barchilonensis,
c. 1086.
!0I^
INDEX ONOMASTICUS.
2016
ALBERICUS, prepositus Uticen:is, c. .Ij 1 .
ALBERICUS, ciipellrmus Joh.inne, comitisse Pic-
tavie ik Tholose, c. 1702.
Alhert, c. F 3o.
ALBERTUS, abbas Montisalbani, c. r5j.
Al.BERTUS, prior S. Margarite, diccesis Fesvi-
lane, canonicLis Bononiensis, c. 1184.
ALBERTUS (Odo), prior de Minnanda/c. 1027.
ALBERTI (Petrus), canoniciis Barchinonensis,
c. 998.
ALBERTUS, presbiter, cappellaniis Octaviani car-
dinalis, c. 1 184.
ALBERTUS (magister), canoniciis Agatliensis,
c. 978.
ALBERTUS (Petnis), jurisperitiis, c. i33o.
ALBERTUS (magister Stephaniis), jiirisperifus,
ce. I 33o, i332.
ALBI (Petrus), canoniciis Narbonensis, c. 244.
ALBIACO (Petrus de), monachus Lesatensis,
c. 1064.
ALBIA (Gorgoil de), ce. 911, 912.
— (Raimiindus Johannes de), de Seminoret,
c. 1017.
Albienses archidiaeoni. FiJe ADEMARUS GUIL-
LELMUS, BERENGARIUS, MONTEJOVIS.
Alciensis bajuUis d. régis. ViJe BALDOINUS.
Ai-BiA, canonici S. Cecilie, c. 919.
Aldiensis eedesie capitulum, c. 1741.
Albie, AiBiEXSES cives, homines, ce. 791, 911,
912, 914, 915, ijoi, i332, i3o3, i3oâ, i3:7,
1359, 1423, >42:j, 1455, 14J5, 1462, i5o6,
1J07, i5o8, 1539, 1669.
Albie, Aleiensis (eonsules civitatis), ec. 840, 1 100,
i3o8, 1456, 14:17, 1458, i665, 1742.
Alkiexsis, Albigensis, Albïensi.s episcopus, l'a-
ves^ue d'Alb'i, l'evestjuc d'Auhe, ce. 68, 667,
806, 807, 845, 910, 911, 912, 913, 914, 915,
916, 919, 920, 991, 1027, 1009, ''22, 'I98,
1237, 1238, 1257, 12ÔS, i3oi, i3o2, i3'_3,
i3o8, i3o9, i3.58, 13.59, 1364, 1455, 1455,
1457, i4r)8, 1459, 14^0, 1461, 1463, i5;6,
1309, i5i4, i.OiS, 1072, 1648, 1664, 1713,
1714. Vide BERN ARDUS, DURANDUS, FROTE-
RIUS, GUILLELMUS.
Albia (probi homines, burgenses de), ce. 3.')3,
913, 914, 91Ô, 919.
AtuiENSis senescallus, c. 1595.
Albiensis senescalliis, senescaU d'AlbcJes. Vide BE-
RENCS, FRICAMPIS, GUILLELMONUS.
Albie, Albiensis universitas, communitas, ce. 791 ,
iioo, 1455, 1467, 1458, 1742.
Albigenses, Albigei heretici, ce. 557, 558, 790,
817, 818.
Albigensis legatus, c. 761.
Albigesii Judei, c. 1659.
Albigesio (judexordinarius eomitisTholosani in),
c. 1595.
Albiensis judex. Vide MoNTEiLCANo.
Albiensis moneta, ce. 1288, 1714.
Albiense pazagium, c. i3i 1.
Ai.ijiGESu) (preceptovcs Hospitalis & Templi in),
c. 16G.5.
Ai,nii;.\sis prepositus. Vide FRAISS1NET, VEDIA-
NUS.
Albiensis prior. Vide GUILLELMUS.
Albien.sis sacrista. Vide BONETUS.
Albiensis vicarius. Vide ALTOPULLO.
Albiensis vieecomes. Vide RAIIMUNDUS ROGERIt,
UOGERIUS.
Albiensis & Nemalsensis vjcecomes. Vide ATTO.
Albigo, canonicus Bononiensis, c. 1184.
ALBIO (Bernardus de), c. 1211.
ALCAYA, filia Berengarii Astronis, tixor Ber-
iiardi Raimundi de Tliolosa, ce. 1214, 1217,
1219.
ALCAYETA, uxor Amalrici, filii vicecomitis Nar-
bone, ec. 1 73o, 1 73 1 .
ALCHARRAS (GuiUelmus de), c. 287.
ALCHERIUS , filius quondain Arnaudi Poncii,
c. 4c3.
ALCHERIUS, c. 391.
ALCONUS, custos turris nove Carcassone, c. 1452.
ALDEBERTUS, Aldebert, Nemausensis episcopus,
hishe de Nemse, ce. 280, 296, 3o3, 3o6, 3o7,
3i8, 323, 328, 336, 35o.
ALDEBERTUS, episcopus Mimatensis, e. 1447.
ALDEBERTI (Laurencius), e. 523.
ALDEGARTUS (Isnardus), e. 759.
ALDEGUERII (Poncius), c. 523.
ALDEMARDI, ALDEMARIUS (Stephanus), c. 450;
vicarius Nemausi, c. 5j7.
ALDEMARIUS (Guirardus), e. 558.
ALDOINUS (W.), c. 6çj.
ALDUINUS, cornes, e. 980.
ALEGRE (Petrus de), c. 3o2.
ALEGRE (R.), canonicus Magalonensis, c. 42J.
ALEMANDI (Noetus), baro, c. i 1 i5.
ALEMANNI (Sicardus), miles. Vide ALAMANNI.
ALE.MANNIA (Petrus de), c. 1281.
ALES, uxor Joliannis d'Uisi, c. 1697.
Alesti eonsules ae universitas, e. 1430.
Alesto (homines de), c. 724.
ALESTO (Petrus de), saeerdos, c. 295.
— (Umbertus de), e. 523.
ALEUMUS, prepositus Carcassone, c. 973.
ALEXANDER III, papa, e. 371.
ALFARICI (Bonetus), consul burgi Narbone,
c. 983.
— (GuiUelmus), miles Narbonensis, ce. 897, 1007.
ALFARIO, Alfar, ALFARO, ALPHARO, FARO,
<icZ /'ar (Bertrandus de), ce. 1077, 1086.
— (Ferrandus de), miles, c. 1314.
— (Hugo, Ugo de), ce. 721, 734, 8i5, 942, 943.
— (Ugo de), senescallus Tholose, e. 893.
— (Raimundus, R. de), bajulus comitis Tolosani,
ec. 11Ô3, 1104, ii55, ii55, ii57, 1166, 1 16S,
1203, 1261, 1022, 1414.
— [Vc del), senesckal de AgeneSj ce. 71, 84.
20I7
INDEX ONOMASTICUS.
)i8
ALFONSUS, ILUEFONSUS, rex Aragonensis, co-
rnes Barchinone, marchio Provincie, cornes
Rossilionis, ce. 285, 286, 291, 337, 338, 36?,
382, 383, 388, 420,521.
ALFONSUS, rex Castelle, Toleti, Gallicie, Sibilie,
Cordube, Murcie & Jahene, ce. 1410, 1411.
ALFONSUS, ALPHONSUS, ALFUNSUS , Anfon^,
frater régis ; filius régis Francie, cornes Picta-
viensis & Tholose, marchio Provincie, ce. 207,
2i5, 910, 1266, 1260, 126J, 1266, 1267, 1268,
1271, 1274, 1277, 1278, 1289, 1290, 1291,
1294, 1295, 1296, 1297, 1299, i3i2, i3i4,
i3i6, i3i7, i32i, i322, i324, i326, i333,
1370, i38i, 1384, 1395, 1406, 1407, 1409,
1412, 1454, 1462, 1463, 147J, 1476, 1488,
1489, 1490, 1491, 1493, 1494, i5o3, i5o5,
i-Siô, 1.O27, i.izS, i53o, i532, 1534, LlSi,
1541, 1.542, i552, iâôo, i562, 1063, 1564,
i565, i566, 1567, i568, 1069, 1570, 1.171,
1572, 1673, 1074, 1575, 1576, 1077, i,")78,
i579, i53o, i58i, i582, iâ83, 1584, i585,
i586, 1587, i588, 1.589, '•''9°. '391, i5y2,
1593, 1094, 1593, 1596, 1397, 1600, 1601,
1602, i6o3, 1604, i6o5, 1606, 1607, 1608,
1609, 1610, lûii, 1612, i6i3, 1614, i(5i5,
1616, 1617, 1618, 1619, 1620, 161,, 1622,
1623, 1624, 162.5, 1626, 1627, 1628, 1629,
i633, 1634, i63J, i636, 1637, i638, 1Û39,
1640, 1641, 1642, 1643, 1644, '645, 1646,
1647, 1648, 1649, i65o, i65i, 1602, i653,
1654, i655-, i655, 1657, i658, 1659, i66r,
1668, 1672, 1676, 1677, 1678, 1679, 1680,
1681, 1682, 1(583, 1684, i685, 1686, 1687,
1688, 1689, 1690, 1691, 1692, 1693, 1695,
1701, 1703, 1704, 1709, 1710, 1711, 1712,
I7i3, 1715 ; quondam cornes Pictaviensis &
Tholose, ce. 1732, 1733.
ALFONSUS, camerarius Francie, c. 1399; Alfonse
de Brtcnne,
Alfuksi.si, A.NFtr.si.M, ce. 1280, 1282; monnaie
d' Alfonse,
ALGAYA, uxor Raimiindi de Dornhano, ce. 042
943. ^^ '
Alguay {Martin), ce. 77, 80.
— {Peyre), c. 85.
ALIENOR, eomitissa Tolosana, c. 574.
ALINANA (Poncius de), c. 368; Alignan du Vent
[Hérault), canton de Servian.
ALIONE, ALIONIS (Bernardus de), ce. 339, 340;
Aliou [Ariège), commune d'Aleu.
— (Bernardus de), e. 959.
Alton (B. de), c. 820; seigneur d'un château d'AU
tigeois, près d'Ardorel.
ALISSENDIS, uxor Siephani de Darderiis, c. |663.
ALLEMANNI (Sycardus). Vide ALAMANNI.
ALMARICUS, ALMARRICUS. Vide AMALRICUS.
ALMARICUS, miles Philippi de Monteforii'
c. i363. '
ALMERADI (Petrus), c. 700.
ALMERADUS, canonieus Magalonensis, c. 423.
ALMERAUUS, causidicus, c. 535.
ALMO (P.), e. 534.
Alpamia. Vide Appamia.
VIII,
ALPAYS, filia Beniardi Jordani de Insula, uxor
Bernardi de AstaforI, ce, 1400, 1406, 1407.
ALPH.4RO (Raimundus de), bajiilus comitis To-
losani. Vide ALFARO.
ALPHONSUS, frater Ludovici reeis. Vide ALFON-
SUS.
ALQUERII (Jacobus), miles, c. 211.
ALQUERIUS (G.), consul civitatis Narbone, c. 982.
ALRICI (Guillelmus), macellator Narbone, c. 23 1.
ALSAVO (Raimundus de), c. 1673; Al^au {Aude),
commune de Pe^ens,
ALSEU (Raimundus), e. 763.
ALSEVI (Raimundus), consul Appamie, c. 1367.
ALSONA, ALZONA (Arnaudus de), notarius pu-
biicus Biterris, ce. 404, 454, 470, 471.
— (Berengarius & Arnaudus de), cives Biterris,
e. 1467.
— (Petrus de), e. i322.
— (magister Poncius de), canonieus Narbonensis,
c. 221 .
— (Raimundus Amelius de), c. 811.
ALSONO (Carbonellus de), publicus notarius Mi-
rapiscis, ce. 55l, 768; Al^en {Ariége), arr, de
Foix Q)
ALTARRIPA (Ademarus de), c. 1201.
— (Aicardus de), e. 270.
— (Arnaldus de), consul Appamie, e. 876.
— (Bernardus de), consul Appamie, c 1867.
— (Bertrandus de), scutifer, ce. 1459, 1460 j A ute-
rive {Haute-Garonne), arr. de Muret.
Altebippe judei, ce. 1657, i658.
ALTINIACO (Guillelmus de), sacrista Montisolivi,
ce. 1129, iiSoj Aulignac {Hérault), arrond. d'e
Béliers {>)
— (Ugo de), e. 284.
Altisiodoreksis episeopus, ce. 817, 818; évé<jue
d'Auxerre.
Altivillaris vicecomes. Vide ARNALDUS.
Altivilaris homines, ce. 504, 1290.
Altoponte (abbas de), e. 371.
ALTOPULLO, AUTOPULLO (Guillelmus de), mi-
les, c. 209.
— (P. Raimundus de), ce. 309, 3ii, 3i2,3i3, 326,
338, 339, 340, 358, 364, 378, 384, 386; vicarius
Albiensis, e. 314.
— (Raimundus de), e. 385; Hautpoul{Tarn), com-
mune de Ma^amet.
ALUDERIUS (Petrus), e. 913.
ALVAROS (P. Villelmi de), c. 591 ; Alharon {Bou-
ches~du-Rhone) {?)
ALVERNICI (Guillelmus), eonstabularius Caieas-
sone, c. 1498.
ALVERNICO (Sancius de), comendator Montis-
pessulani hospitalis Jerosolimitani, c. 663.
Alvernie conestabulus, c. i656.
ALVERNIENSIS (magister WiUelmus), socius epi-
scopi Catureensis, medicus, c. io85.
ALZONA (Arnaldus de), notarius publicus Biter-
ris. Vide ALSONA.
AMALBIS, ce. i56, 192.
64
20I9
INDEX ONOMASTICUS.
!020
Amalric. Vide CRIO.
AMALRICI (Arnaldus), c. 489.
AMALRICt (P.), c. 526.
AMALRICI (Peti-us), c. lôâS.
AMALRICUS, AOIARICUS, Amalric, AMAURI--
eus, ALMALRICUS, cornes (dorninus) Montis-
fortis (comte de Montfort) & Leycestrie, ce. 124,
180, 182, l83, 184, 18Ô, 187, 188, 189, 190,
705, 770, 772, 774, 776, 777, 785, 789, 790,
820, 858, 860, 894, 976, 1022.
— constabularius Francie, c. 940.
— cornes Montisfortis, diix Narbone, cornes Tho-
lose & Francie constabularius (acte faux),
c. 1021.
— primogenitus filius comitis Montisfortis,
ce. 606, 608, 6.5(5, 659, 660, 673, 676, 630, 686,
688; dux Narbone, come's Tholose (Tholosanus),
vicecomes Biterrensis & Carcassone, & dotninus
Montisfortis (alias cornes Montisfortis), ce. 712,
7i3, 721, 722, 723, 724, 725, 73o, 73i, 732,
733, 743, 760, 775, 779, 780, 781, 782, 795,
796, 856, 1436, 1437, 1438, 1439, 1440.
AMALRICUS, quondam vicecomes Narbone, c. 898.
AMALRICUS, ALMARICUS, AMALDRICUS, AL-
MAURICUS, filius vicecomiiis Narbone, ce. 898,
956; de Narbona, vicecomes & dominus Nar-
bone, Narbonensis, ce. io54, 1092, 1093, 1096,
1097, 1106, 1107, 1108, ii63, 1166, 1229,
i23o, I23i, 1232, 1262, 1341, 1342,
i36i, 1410,- 1445, 1446, 1464, 1465,
i665, 1698, 1699, 1701, 1706, 1707,
quondam vicecomes Narbonensis, ce.
1729, 1730, 1735, 1736, 1737.
AMALRICUS, vicecomes Lautricensis, ce.
1432, 1433, 1456, 1459, 1460, 1461,
i63i, i632, i665, 1670, 1740.
AMALRICUS, filius 8c frater vieecomitis Narbone,
ce. 1728, 1729, 1730, 1731, 1732, 173:"), 1737,
1738, 1740, 1741, 1742.
AMALRICUS, burgensis Electi, c. 1046.
AMANCII (Raimundus), consul Montispessulani,
c. 998.
AMANDUS (Petrus), mercator, c. 963.
AMANEVUS de ARMANIACO, archiepiseopus
Auxitanus, c. 1648.
AMANSAS (Hugo de), dominus Mirapiscis, c. 546.
AMAT (Ber.), notarius, c. 1599.
AMATI (R.), c. 225.
AMATOR, c. 937.
AMATUS, presbiter, c. 1184.
Ambianensis prepositus, c. 906.
AMBIANIS (Renatus de), c. 816; Amiens (Somme).
AMBILETO (Fredolus de), scutifer, ce. 1459, 1460.
— (Guillelmus Raimundi de), scutifer eques,
c. 1462; Ambialct (Tarn), arr, d'Alhi,
AMBLARDI(Arnaldus), c. 1211.
— (Ermengaudus), c. 1209.
— (Petrus), c. 800.
AMBLARDUS, prior Vallisbone, c. 53o.
AMKLARDUS (G.), c. 402.
• — (Petrus), miles, c. 1 146,
1343,
1466,
1708;
1728,
1408
i63o
AMBRESIO (Pctnis Geraldi de), c. 1461.
AMFJDEUS, archiepiseopus Bisuntinensis, c. 333-
AMEDEUS, abbas Vallismagne, c. 398.
AMEL (B.), c. 368.
AMELIAVO, AMELIANO, AIMELAVO, AMILIANO
(Berengarius de), vicarius Galliaci, c. 496.
— (Bernardus Geraldi de), c. loro.
— (Jacobus de), c. 1022.
— (magister Raimondus de), archidiaconus Agen-
nensis, ce. 1293, 1296; Millau [Aveyron],
Amcliavi, Amiliani, Amiliavi consules, ce. 763,
1 1 20, 1264, 1668.
— (homines), c. 021.
— probi homines, c. 763.
— (universitas), c. 1668.
AMELIUS (Arnaldus), infirmarius Montisolivi,
c. 1 i3i .
— (Bernardus), c. 522.
— (Bernardinus), c. 534; peut-être le même que le
suivant.
— (Bernardus), c. 65i.
— (Bernardus), canonicus Appamiensis, c. 578.
— (Guilhelmus), ce. 414, 427.
— (Guillelmus), Narbonensis, e. 1002.
— (Guillelmus), c. 1141.
— AMIEU (Joannes), Narbonensis, ce. 1002,
1007, 1 108.
— (Johannes"), jurisperitus Narbone, c. 253 ; pec'-
être le même (jue le précédent,
— (Petrus), c. 954.
— (Poncius), c. 111 5.
AMELIUS, c. 1342.
AMICI, AMICUS (Berengarius), c. 525.
— (Geraldus) quondam, c. 745.
— (Guiraldus, Giraldus), ce. 177, 281, 296, 434;
constabularius comi'is Tolosani, c. 067.
— (Giraudus), c. Sji.
— (Geraldus) & P., patruus ejus, c. 1 160.
— (Petrus), c. 745.
— (W.), c. 695.
AMICIA, domina Montisfortis, e. 1021.
AMICUS, notarius Nemausensis, ce. 445, 4S0, 569.
AMIET (Petrus), clericus régis, c. |365.
AMIEU (Johannes), burgensis Narbone. Vide
AMELII.
AMIGNONU, consul de Rivis, c. 1262.
Amiliavi (consules). Vide Ameliavi.
AMOLIO (Garinus de), c. 652.
— (Simon, Symon de), ce. 979, 1193.
AMORAVIS, e. 954.
AMOROSUS (Guillelmus), burgensis Narbone,
c. 1 1 08.
AN. TUELLETA, e. 590.
ANATOLIO (G. de), c. 58 r.
ANCELINI (Philippus), syndicus universitati ho-
minum Massilie, ce. 1413, 1414, 1416.
ANCELLI(Guillermus), c. 256.
ANCELMI (Guillelmus), e. 937.
202I
INDEX ONOMASTICUS.
202:
ANCEUNA (Willelraus, Rnymbaudiis & Raimun-
dus de), c. 993.
Andegavie îenescallus, c. 816.
ANDIRANO (magister Gyraldus de), doctor in de-
cretis, c. 1293; Andiran, Lot-&-Garonne, arr. de
'Sérac,
Andorre (homines vallis), c. ^'jg.
Andas (Martinus de), prier S. Egidii hospitalis
Jerosolitnitanl, ce. 663, 664.
ANDRA (Gullielmus), c. 5i8.
ANDREA (Guillermus), notarius Nemausi, c. 69.^.
ANDREAS, abbas S. Affrodisii Biterrensis & cano-
nicus Narbonensis, ce. zzS, 226.
ANDREAS (Ar.), consul Carcassone, c. 847.
ANDREE (Bernardits), canoniciis Agathensis,
c. 978.
ANDREE (Deodatus), arehipresbyter de Lassots,
c. l2o3.
ANDREE (Michael), ca noniciis Na rbonensis, e. 23 1 .
ANDREE (Petrus), bajulus Fuxi, ce. 1480, 1042,
■543, 1545.
ANDREE (Ramundus), c. 1544.
ANDREVILE, ANDREVILLA (de). Vide LANDRE-
VILLA.
ANDUNII (Guillelmus), notarius publicus Mira-
piscis, ce. 1727, 1728.
ANDUSIA, ANDyZIA(Beraudu$ de),consanguineus
comitisse Tliolosane, ce. i53i, 1586,1671,1671,
1699; clericiis, c. 1572.
— (Bernardus de), moiiaehus Mansiade, ce. 770,
771. 773-
— (Bernardus, B., Bernar^ de), ce. 3o2, 3o3, 3o5,
355, 428, 523, 594, 718, 723.
—.(Bernardus de), dominus Alesti, ce. 719, 725,
769, 770, 772, 773, 1021, 1022, io58.
— (Bertrandus de), ec. 1201, 1202, i2o3.
— (Guillelmus de), ce. i335, 1445, 1446, 1699,
— (Hugo de), monachus Anianensis, e. 479.
— (Hugo de), ce. 930, i25i.
— (Margariia de), e. 234.
— (Peyre Bermont, senhor d'), c. 22; Petrus Ber-
mundi quondam, c. 1671.
— (Poncius de), c. 304.
— (Raimundus de), ce. 798, 800, 1201, 1202,
I 2o3.
— (dominus de), c. 726.
Andusie consules & universitas, c. 1430.
ANELLERIUS (Armannus), c. 534,
Anfubsini. Vide Alforsini.
ANGELI (Bernardus), c. 1020.
ANGLAIROLA (G. d'), c. 022.
ANGLARO, Anglars (Guillelmus de), e. 35i ; An-
glas (Gard), commune de Vauvert,
— [Guillaume d'), c. 1470.
ANGLATA,ANGLADA (Petrus Berna rdi de), ce. 38 1,
332) Langlade (Gard), canton de Sommières.
Anolie rex, Anglaterra (lo rey d'), le roi d'Engle-
terre, ce. io3, 104, iii, 125, i57, 175, ii6,
557, 558, 761, 793, 1252, 1284, 1317, 1519,
1572.
— régis senescallus, c. iSig.
Anguyers (Arnauld d'), c. 114.
A.MANExsis abbas, c. 1664. Vide GAUCEUNUS,
GUILLELMUS, RAIMUNDUS, VAILLAUGUE-
SIO.
Anianense eapitulum, c. 479. •
Amciexse eapitulum, c. 638.
AxiciE.vsis decanus. Vide MONTELAURO.
Aniciensis episcopus, ce. 299, 372, 729, 1236.
Vide PETRUS, ROKERTUS.
— eleetus. Vide BERTRANDUS.
— sacrista, c. i5o2.
ANIORTO, ANIORTI, Aniort, Niort (Bernardus
Ot de), ce. 975, ioi5, 1048, 1049, io5o.
— (Bertrandus de), ce. 473, 470, 584, ioi5.
— (Bertrandus de), c. 1514.
— (G. de), ec. 1043, i337.
— 'Geraldus, Geraudiis de), ce. ioi5, 1047, 1048,
1049, 1030.
— (Guillelmus de), c. 426.
— (Guillelmus de), ce. 899, ioi5, 1048, 1049,
1030.
— (Guillelmus Bernardi de), c. ioi5.
— (Oto, Odo Je), ce. 277, 285.
— (Raimundus de), c. 41 1 j peut-être le même jue
le suivant.
— (Raimundus, R. de), ce. 788, 1062, io65,
ii35, 1141, 1193, 1194, 1263, 1421; Niort
(Aude), arr, de Limoux.
Anissa (BtrnarAas d'), c, Ii66j Nissan (Hérault),
arr. Je Béliers (?).
Anjou (dux d'), c. 248.
Anjou (Il cuens d'). Vide CAROLUS.
ANNI (Bernardus), notarius, c. 592.
ANNUS (Stephanus), c. 1022.
ANOVILLA, NOVAVILLA, NOVILLA (Titbaldus
de), ce. 673, 676, 680.
ANSBERTUS (beatus), arehiepiscopus Rothoma-
gensis, c. 635.
Anselme de Mauny, évê<jue de Laon, c. 840.
ANSELMUS, prepositns Carcassone, c. i358.
Antraigues (Rostainh de), c. 1472; Entraygues
(Aveyron), arr, d'Espation.
ANVERSIUS (P.), e. 714.
AONDE (Petrus), consul Tholose, c. 834.
Aorlac (ff . d'), archiJiajues de Rodes, c. 562.
Apamie, Appamiarum (abbas S. Axtonini), Appa-
MiENSis abbas, ce. 612, io37, 1 139, 1141, i3')8,
1645. Vide BERNARDUS, MAURINUS, PETRUS,
VITAUS.
— arehidiaconus. Vide DURBANNO.
— cancellarius. Vide DEODATUS.
— eellerarius. Vide FUXO, SANCTO SATURNINO.
— officialis. Vide ATHO.
Appamiensiï, Fredalensis, prior. Vide GUI.
— sacrista. Vide MAURINUS.
— (canonici S. Antoxini), ce. 678, 579.
— (eapitulum S. AxTONiNi), c. 679,
— universitas, e. 1367.
— consules, ce. 870, 871, 872, 876, li34, 1479.
1023
INDEX ONOMASTICUS.
2024
Appamiensis probi homines, c. Spi.
ApPAMiis, Pamiis (homines de), ce. 1061, iSôp.
Appamiis (castellnriiis vel cas:ellanus de), l^ije
BESSEDA, COLLETRIO.
Aptamie.nses, c. 87 I .
APAMIIS (Guillelmus de), c. 453.
APIANO (G. de), senescalUis quondatn Biterris.
FiJe PIANO
APILIA (R. de), c. 922.
APTA (Helyas de), c. 996; Apt {Vauduse).
AQUABONA (Philippus de), miles, missus comitis
Pictavie & Tholose, ce. 1296, 1370, 1372, 1373,
1374, 1378, 1389.
AQUANTICO (J. de), c. 696; Gaiiges [Hérault),
arr. de Montpellier. Vide AGANTICO.
AQUAVIVA (Pontius Rogerii de), ce. 3o8,. 411;
Aiguesvives [Aude), arr. de Carcassonne,
Aquensis archiepiscopus, ce. 438, 1578.
AQUISVIVIS (G. de), qui se facit voeari G. de Lo-
dova, ce. 1467, 1468, 1469. Fide LODEVA.
AR., Narbonensis electiis, Apostolice sedis legatus.
Vide ARNALDUS.
AR., abbas Mansi Asilii. Vide ARNALDUS.
ARACIO (Raimundiis de), clericus, c. 1741.
Aragaii, Argal [Bernarius de), ce. 921, 922, 923,
955.
AragoneiNSis, Abagonensium, Aragonum, Aukago-
NUM, AnAGONiE rex, lo rey d'Arago , Araguo,
ce. 24, 20, 26, 27, 28, 29, 46, 54, 55, 57, 92,
93, 94, 95, 96, 97, 99, 206, 325, 718, 720, 860,
i3i8, i3Û2, i365, 1393, 1394, 1401, 1412, i4i9,
1450, i5i9, i52o, i52i, i522, i523, 1524, i525,
1587. Fide JACOBUS & PETRUS.
— regina, c. 212.
— régis infantes, c. 1412.
Aragonie barones & magnâtes, c. 715.
Abagone.vses, c. 341.
ARAGONE, ARAGONO, Arago [A.e D. d'), c. 583.
— (Arnaldus de), prior B. Marie Deaurate To-
lose, e. 1268.
— (Arnaudus de), c. 41 1.
— (Bernardus de), c. 1 129.
— (Elesiarius de), major, c. 411.
— (Elesiarius de), juvenis, c. 411.
— (Imbertus de), c. 1 122.
— (Isarnus, I. de), archidiaconus Carcassoneniis,
ce. 620, 670, 673, 677, 849.
— (Isarnus de), ce. 788, 809; est certainement dif-
férent du précédent.
— (Petrus de), e. 411.
— (Rogerius de), filius Rogerii, c. I2<j3; Aragon
[Aude), arr. de Carcassonne.
ARAGONENSIS, Arragones (Petrus, Peyre), ce. 34,
601 j ne paraît pas appartenir à la famille précé-
dente.
Aralatensis. Vide Aeelatgnsis.
ARATIO (Q. de), c. 396. Fide ARACIO.
ARBERTI (Rostagnus), c. 490.
Arbora^ (R. de), canonictis Magalonensis, c. 423;
Arboras [Hérault), arr. de Lodève.
ARCEl.l.INUS, c. 598.
ARCES (Petrus), burgensis Electi, c. I04Û.
ARCHAMBAUDUS, comes Petiagoricensis, c. 170D.
ARCHERII (Bernardus), e. I23(j.
ARCHIINIBALDUS DE GRALLIACO, comes Fiixi
& vicecomes Neboziani, c. 210.
ARCHIS (Berengarius de), c. 7o3 ; Argues [Aude),
arr. de Limoux.
ARCIA (Arnaldus Ruimundus de), ce. 864, 865.
AR("IE (Guilhermus), c. 284.
ARCINAUDUS (Ramimdus), e. 413.
ARCISIO, ARCIS (de). Fide ARSICIO.
ARCUARIUS (Raimundus), bajulus Vauri, e. 1 1 18.
ARCUSELLA (Ximinus de), c. 384.
ARDENA (Berengarius de), miles, c. 1097,
Abdokelli, Ardubei-li abbas, ce. i665, 1741. Fide
G.
ARELATE (G. de), c. 523.
Arelaïensis, Aralatensis, Arrelatensis archiepi-
scopus, ce. 333, 438, 806, 938, 1085, 1578.
Arelatenses, Aralatenses cives, ce. io85, 1274.
Arenarum (domini), c. 212.
ARENIS (Bertrandus de) & ejus filius Petrus Ber-
nardus, c. 3i 8.
— (Petrus Bernardi de), c. 324.
— (Raimundus de), diaconus cardinniis Sancte
Marie in Via lata, e. 295.
— (W. de), e. 355.
— (Willelmus de), consul Nemausi, ce. 567, 568,
569.
ARGENTICO (Bertrandus de), notarius publicus,
c. 773; Argence, portion du diocèse d'Arles^ fai-
sant aujourd'hui partie du Gard [}),
Ariant, c. 564.
ARIBERTUS (Bernardus), ce. 480, 481, 482.
— (Tosetus~l, consul Tolose, ce. 483, 494,496,
507.
ARIMANUS, c. 598.
ARISTOTELES, e. 1468.
ARLEDE (Porcellus de), c. 3o2 ; Arlendes [Gard],
commune d' Allègre.
ARLOCHINUS (A.), eanonicus Magalonensis,
c. 428.
Armaniaci comes, c. ïi6. Fide GERALDUS.
ARMANIACO (Amanevus de), eanonicus Tolosa-
nus, e. 1406.
ARMANNUS presbyter, e. 53 1.
Armazamcis (prior S. Saturnini de), c. 3o6.
— (Christophorus de), e. 304; Aimargues [Gard),
arr. de Nimes.
ARMENGAVI (Bernardus), c. 1682.
ARMENGAVUS (frater), socius episcopi Agennen-
sis, e. 1089.
Arnaldensis moneta, Arnaldenses, Arnaidenses
solidi vel libre, ce. 971, 1 o5 p , 1282, 12S3.
ARNALDONUS, joeulator, c. 489.
ARNALDUS, ARNAUDUS DE LEVESON , archie-
piscopus Narbonensis, ce. 217, 25 1.
202a
INDEX ONOMASTICUS.
ARNALDUS AMALRICUS, ArnaulJ , ARNAUDUS,
AR., A., abat Je Cisteaux, iibbas Cisterciensis,
legatus Apostolice sedis, légat per lo sainct Payre,
posted Narbonensis archiepiscopus (a/ias electus),
ce. "), 6, 7, 8, 9, 10, 14, i5, 16, 17, 20, 2J, ï6,
27, 28, 29, 3o, 3., 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39,
43, 44, 4Ô, 46, 47, 48, âi, 53, 54, 55, 5^, 57,
58, 59, 60, 61, 62, 63, 68, 69, 73, 74, 75, 101,
104, io5, 106, 107, n>9, iio, 5ii, 672, 585,
586, 587, 601, 606, 611, 612, 6i5, 617, 782,
801, 8o5. FiVf CiSTERCiEssis abbas.
ARNALDUS, Agennensis episcopus, c. 1169.
ARNALDUS, Barchinonensis episcopus, ce. 1429,
1519.
ARNALDUS ROGERII, A., A. ROGERII, episco-
pus Convenarum, ce. ii65, 1166, 1262.
ARNALIJJUS, A., Nemausensis episcopus, ce. 659,
694, 765, 769, 770, 771, 801, 845, 861.
ARNALDUS, abbas Bolbone, ce. 1481, 1483.
ARNALDUS, abbas Galliacensis, c. i3i2.
ARNALDUS GARSIAS, AR., abbas Mansiasilis,
ce. 692, 1480, 1481, 1483, 1547, 1548.
ARNALDUS, abbas S. Aniani, c. 1080.
ARNALDUS, abbas S. Crucis Burdegalensis, c. 37 1 .
ARNALDUS, archidiaconus de Fenoleio, c. 584.
ARNALDI (G.), archidiaconus Lantarensis, inagis-
ter in Tholosana universitate, c. io23.
ARNALDUS (Raimundus) , prior Montisolivi,
c. I r3-i.
ARNALDUS, ARNALDI (WiUelmus, Guillelmiis),
frater de ordine Predicatorum , inquisitor,
ce. I c34, I 1 53, 1 156.
ARNALDUS OTTONIS , OTHO , OTHONIS, vice-
comes Altivilaris & Leomannie, ce. io52, io53,
iir9, I25i, 1253, 1289, 1291, 1292; quondam
vicecomes Leomannie, c. 1700.
ARNALDUS, vicecomes de Castrobono, ce. 459,
7 i5, 92 r , 922, ioi3.
ARNALDUS, publicus Fuxi notarius, ce. io63,
1,69.
ARNALDUS, nepos Isarni de Cambon, c. 953.
ARNALDUS, c. 5i7.
ARNALDUS (Benedietus), c. 738.
ARNAUDI (Berengarius), burgensis Narbone,
c. 1108.
ARNALDUS (Bernardus), capitiilarius Tliolose,
ce. 362, 365.
ARNALDUS (Bernardus), ce. 420, 457; peut-être
le même que le précédent.
ARNALDUS (Bernardus), mercator, consul Tho-
lose, e. 791 .
ARNALDI (Bertrandus), Montispessulani, c. 1414.
ARNAUDI (Bertrandus), c. 434.
ARNALDI (Garsias), c. 1037.
ARNALDI (Geraldus), consul Tholose, ce. 369,
417. 447-
ARNALDUS (Geraldus), consul Tholose, c. 1219.
ARNALDUS (Gviillelmus R.iinaldus), consul To-
lose, c. 417.
ARNAUDUS (Guillelmus), jurisperitus, c. 1293.
ARNALDI(Guillelmus), notarius publicus, c. 1 458.
ARNAUDUS (Guillelmus), c. 411.
Arnauli (Guyrauld), c. 192.
ARNALDUS (Petrus), notarius eomitis Tolosani;
Arnaud (Peire), notar'i del comte de Tliolosa,
ce. 562, 577, 6o3, 698.
ARNAUDUS (Petrus), c. 55 1.
ARNALDUS (Petrus), c. ôSy.
ARNAUDI (Petrus), c. 1022.
ARNALDUS (Poncius), notarius Tholose, ce. 639,
64 1 , 710.
ARNALDUS (Pontius), civis Narbone, c. 982.
ARNALDI (Poncius), c. 691.
ARNALDUS (Raimundus), c. 412.
ARNAUDUS (Ramundus), e. 55 1.
ARNALDUS (Raimundus), mercator S. Antonini,
c. 1227.
ARNALDI (Rainardus), c. 378.
ARNALDI (Stephanus), c. i3i3.
Arnallda (episcopus de), e. 459.
ARNAUDO (Guillelmus), c. 1164.
Arnesten (G. de), Imperii in Ytalia legatus, c. 980.
— (A. de), c. 980.
ARNETO (Petrus de), c. 3o4; Arnet {Hérault),
commune d' Arboras.
ARNOLDUS, Treverensis archiepiscopus, c. 332.
ARPAJONE, Arpajo, Arpajon (Bernardus, Bernad
d), ce. 345, 562.
— (Bernardus, Bernart de), ce. 1265, 1472; Arpa-
jon [Cantal), arr. d^Aurillae.
Arpajou (Ugo de), vicecomes Lautrici, c. 209.
ARQUERH (Gerardus), c. 1662.
ARQUERII (Johannes), c. i663.
ARQUERIUS (Petrus), scutifer, c. i33o.
Arragones (Peyre). Vide AbaconenSIS.
Ar.nAGOMM rex. Vide Aragomm.
ARREILLACO (Guirardus de), c. 1680.
Ar.nELATRNSis archiepiscopus. Fide ArelatensiS.
Arros [Michacl d'), c. 208; Aroux (^Gers), commune
de Manas {}).
Arsai{d'). Flde ARZACIO.
ARSICIO, ARSICIIS, ARSITIO , ARCISIO , Arsl^,
ARCICIO, ARCIS, ARSISIIS (Egidius de), cas-
tellanus Caprariarum, c. 1452.
— (Guillelmus de), c. 1662.
(Hugo, Hug, Ugo de), miles, senescallus Car-
cassone, ce. 1049, 1 109, i 122, 1 i33, 1 134, 1 i35,
ii36, 1137, ii38, 1139, 1142, 1159, 1189;
olim senescallus Carcassone, ce. 1193, 1196,
1227, 1263, i3o5, i3o6, i5o6, i5o9.
— (Hugo de), ce. 1211,1223, 1224, 1265, 1278,
1498; defunctus, quondam senescallus Tolosa-
nus, ce. 1569, l585j peut-être ce personnage est-
il le même que le précédent; peut-être aussi est-ce
son fils aîné.
(Johannes de), eastellanusCapreriarum,c. 1 193.
(Johannes de), miles, senescallus in Ruthi-
nensi, ce. 1281, 1282, 1283, 1634.
Arsis [Peyrc), e. 7 r .
ARSIVUS (Bernardus), e. 53o.
ARTALDUS, Elenensis episcopus, c. 217.
2027
INDEX ONOMASTICUS.
202S
ARTALDtlS, capitulariiis Tolose, c. 356.
ARTEGERA (Bernardus de), nobilis, c. 14.56.
Artigas (Guillelmus de), c. 691 ; Artigues (^Ariégs),
arr. de Foix.
ARTIGUA (Raimundus de), miles, bajiilus Castii-
novl, c. 1680; peut-être de la même famille ^ue
le précédent,
ARTAUDUS (G.), castellaniis Surdespine, c. I4')2.
ARTUINHANO,ARCUINA(ArnaldusWillelmi de),
c. 1261.
— (P. G., Petrus Guillelmus de), ce. 864, 1062;
peut-être faut-il lire Arvinhano & traduire Ar-
vigna ; voir plus bas.
ARTUS, c. 193.
Art^ [B. d'), c. 922.
Aullensis cellerarius, c. 1095.
— eleemosinarius, c. 1095.
ARVEUI (Raimundus), c. 1077.
ARVEUS, c. 711.
ARVEUS (Guillelmus), c. 861.
ARVINHANO, ARVINIACHO (Raymundus de), mi-
les, c. io3;); Aryigna (^Ariége"), arr. de Pamiers.
— (Arnaldus Guillelmus de), c. 403.
— (Bernardus de), ce. 767, 768.
ARZACIO, Arsas (Ugo de), canonicus Magalonen-
sis, c. 423.
— (Guillelmus d'), c. 3o2.
— (Rostagnus de), c. 4025 Assas (Hérault), arr. de
Montpellier.
ARZILERIIS (Petrus de), syndicus comunls Massi-
liensis, ce. 934, 936.
ARZINCHO (magister Bartholomeus de), c. i5i3.
— (Raimundus Senherii de), c. i5i3; Aryens &
Corneille {Aude), arr. de Carcassonne.
ASAUNA (WiisBernardi de),c. io65; Saune{Hautc-
Garonne), commune de Caragoudes.
ASCALARI (Bodo de), c. 384.
ASCO (Simon), notarius), c. 693.
ASEMARt (Petrus), miles, tenens locum tenentis
locum Jaeobi régis in Montepessulano, ce. 1483,
1484, 1485.
ASEMARI (Bernardus), c. 1202.
AsiLiAsi consules. yide AziliANUM.
ASNAVA. Vide ASTNAVA.
ASPARACO (Bern. de), presbiter & clericus Nar-
bonensis, c. 228; Esparac {Aude), commune de
Narhonne,
Aspais (Petrus de), canonicus Aniciensis, c. i5o2.
ASPELLO, Aspel, Alpeilh (Arnaud Ramond d'),
c. 191 î Aspet (Haute-Garonne)y arr, de Saint-
Gaudens.
— (Raymonnetus de), c. 1627.
— [Rogier, Rogerius d'), ce, 162, 853.
— (Rogerius de); c. I263.
Asperas (Villelmus de), c. 450; Aspèrcs (Gard]^
canton de Sommières.
ASPEROMONTE (Arnaldus Aramonis de), e. i 119.
ASSALITI, ASSALLITUS (Guillelmus), Redensis
vicarius, ce. 431, 468, 47J.
— (Guillelmus), miles, c. 1 1 16. ,
Assaut (magister), maeliinator, c. 1573.
ASTAFORTE, ASTAFORTI , Astafort (Bernardus
de), miles, ce. 1403, 1406, r4o8, 1647; Astaffort
(Lot-S'-Garonne), arr, d^Agen.
AsïAr.Aco (dominus de), e. 828.
A.STABACi comités. Vide BERNARDUS, CENTUL-
LUS.
ASTAEACO (comitissa ii). Vide SEGUIS.
ASTNAVA, ASNAVA (B. de), ce. 1142, t2o5.
— (Guillelmus Bernardus, G. B. de), ce. 1062»
Il32, 1139, 1140, 1141, 1549.
— (dominus de), c. 691 ; Arnaye (Ariége), arr. de
Foix.
ASTOALDUS, ASTVALVl, A stouaud, ASTOUAUDI,
AUSTOALDUS, Austoaud, ASTOAUDI (Poncius,
Pon^), miles, jurisperitus, legista de Àvinione,
ce. 800, 937, 943, 996, 1027, ic39, 10^9, 106e,
1086, I 122, 1 127, I 177, 1278, 1291, 1294, 1296,
1371, 1372, 1373, 1403, 1406, 1407, 1490, i5i5,
i5i6, i527, i566, i567, 1569, 1570, 1571, 1575,
1676, 1577, i586, 1387, 1593, 1594, 1595, 1396,
1597, 1598, i6o3, 1604, 1609, 1610, i6i3, 1617,
1634, i635, i636, 1642, 1643, 1644, 1643, 1647 j
cancellarius comitis Tholosani, ce. 801, 1246,
1269, 1262, Iî65, 1268 j peut-être doit-on faire
deux personnages différents de ce Pons Astoaud
des textes, l'un chevalier du comte Raimond l'II
& juriste d'Avignon, Vautre conseiller de Rai-
mond Fil & d'Alfonse; ce dernier serait le fils de
l'autre.
ASTUO, ASTRONIS, ASTER (Berengarius),
ce. 1213, [2i6, 1217, 1219.
— (Bernardus Ramundus), consul Tholose, e. 709.
— (Calvetus), c. 834.
— (Guillelmus Poncius), capitularius Tolose,
c. 355 ; consul Tholose, e. 393.
— (Johannes), ce. 1213, 1216, 1217, 1219.
— (Poncius), consul Tholose, c. 1219.
— (Ramundus Petrus), ce. 492, 497, 738.
— (Stephanus), c. 492.
ATBRANDI (Guiraldus), ce. 366, 398, 402.
— (Raimundus, R.), ce. 402, 460, 523,520.
ATBRANDUS, filius quondam Raimundi Atbrandi,
c. 998.
ATHO (magister), officialis Appamiarum, c. 1547.
— ATHO ARNALDI. Vide CASTltovEr.Di.vo.
ATHO, ATO (Bertrandus), consul Tholose, ce. 463,
466.
ATHONIS (frater Guillelmus), ordinis frafrum
Minorum in conventu Tholosnno, c, 159OJ
gardianiis Albie, c. 1672.
ATO (Guillelmus, Willelmus), archidiaconus Vil-
lelonge & canonicus S. Stephani Tolose,
ce. I i63, 1 166, 1268.
ATO (Wuillelmus), c. 35 1.
ATONIS (Raimundus), c. 435.
ATTIIS (Petrus de), seneseallus Bellicadri, e. 1344.
ATTO, viceeomes Albicnsis & Nemausensis, c. 385.
Attrepatensis episcopus, e. 840.
ATUM (Guilabertus), c. 474.
Aube (l'eyesjue d'), fide AlbiensiS.
2029
INDEX ONOMASTICUS.
2o3o
AUBFIRINUS, capellanus Jolianne comiiisse Tho-
losane, c. 1697.
AUBERTI (Pontius), c. 35o.
AUCA (WiUelmus), c. 1112.
AUCAVILLA (Johannes de), c. i333; Auctniville
(^Haute-Garûnnc)^ arr. de Toulouse.
AUCELLANO (Aymericus de), raiUs, c. i663.
AUDA, mater Isarni Bernardi de Fanojovis,
c. I i5o.
AODA, uxor Ermitani, c. 993.
AUDEBAUDUS (Ato & Bernardus), c. liôi.
AUDEBRANNUS (Joannes), c 1006.
AUDEGUARIUS (Isnardus), c. 996.
AUDEGUERIUS (Bremundus), c. 698.
AUDEVINI (Bernardus), c. Ù5i.
AUDEVINUS (Petrus), c. 55 I.
— (Raimundus), notarius Mirapicis, c. 5ji.
AUDIARDIS, uxor Willelmi Carbonelli, c. 1149.
AUDOARDUS (Deodatus), c. âo3.
— (Geraldus), ce. 698, 6o3.
— (Hugo), c. 1419.
AUDRIGINA (Stephanus de), notarius Castrisar-
raceni, c. 1 172.
AUGER (Ademar), c, 3_5i.
AUGERII (Bernardus), c. 55(5.
AUGERIUS (Bernardus), notarius publicus Bifer-
ris, ce. 1006, 1007.
AUGERII (Guillelmus), clericus archiepiscopi
Narbonensis, c. 1273.
AUGERIUS, AUGERII (Guillelmus, Willelmu»),
ce. 937, 938, 939, 1039; judex & cancellarius
comitis Tholosani in parti bus V'enaissini ,
ce. 996, 997, io3o.
AUGERIUS (Guillelmus & Ysnarduf). c. i336.
AUGERIUS, c. 434.
AUGUSTA, uxor filii comitis Astaraci, c. 109.
AuGusTiMS (monasterium de), Ucetiensis diocesii,
c. i33o.
AURA, c. 1697.
AURA (Petrus), c. 11 5(5.
AtRi (castlarius de), c. 1141.
— (Dozo de), c. 1548.
— (R»mondus de), canonicus Appamiensis, c. 578.
— (Ramundus d'), c. 493; cette famille tirait pro-
bahlement son nom d'un lieu détruit situé sur le
Laure, petit affluent de l'Ariége, rive gauche, au
nord de Saverdun (Cassini).
AURAPUERULO (Reimundus de), canonicus Ap-
pamiensis, c. 578.
AURASICA (G. de), scriptor episcopi Biterrensis.
c. 821 ; Orange.
Akrei.iace>ses burgenses, ce. 344, 346.
AURELIACO (Bernardus de), canonicus Biterren-
sis, c. 32 1'.
— (Deodatus de), ce. 847, 35:>.
— (Reymondus Bodini de), clericus comitis Lin-
cesnie, ce. i5o2, i5o3.
AvKEUAAEN5is episcopus, ce, 817, 818, 840.
AURELIUS (mngister Bartliolomeus), c. 1528.
AURENCA (Paulus de), consul Castrinovi de Arrio,
c. 1264.
Auriac (Bernardus rf'), c. 287; seigneur espagnol Q)
AURIACO, AURIACHO (Amelius de), c. 363.
— (Laureta de), c. 363j Auriac [Aude), arr. de
Carcassonne.
AiniAco (milites de), c. 1149; Auria: (Haute-Ga-
ronne), arr. de Villefranche de Lauragais.
AURIACO(WilIelmus de), c. i2(53; consul de Lau-
^erte (Tarn-&- Garonne),
AURIOUS (Raimundus AKantus de), c. io3o!
AURIOLUS, AURIOLI, de AURIOLO, AURIOLLUS
(magister Johannes), ce. 996, 1024, 1027, 1089,
Ii63, 1166, 1200, 1201, 1269, 1261Î notarius
vel scriptor comitis Tholosani , ce. 800, 8i5,
930, 933, 934, loio, io3o, 1040, io59, 1060,
io65, 1077.
AURO (Petrus), c. 11 55.
AURON (Imbertus de), judex Vennaissini, c. iîo3;
Auron (Vaucluse), commune de Bonnieux,
AURUM (Amelius), c. 55i.
AURUS (Poncius), c. 55i.
— (Raimundus), c. 55i.
— (Rogerius), c. 55i.
AUSBERGERIUS (Ugo), consul Tolose, ce 73-'
738. '
AUSEKH (Guillelmus), clericus Agathensis, c. 804.
Aussac (B. de), prusome de Montalba, c. 730; Aus-
sac (T<irn-&-Garonne), commune de l'Honor de
Cos.
AUSTOAUDI, AUSTOALDUS (Pontius). Vide AS-
TOALDUS.
AUSURA {lo conte de), ce. 9, 69) le comte dAuxerre.
AUTINHACO (Ermengaudus de), monachus Cau-
nensis, c. 1099; Antugnac (Aude), arr, de Li-
moux (?).
AUTINIACO (R. de), & ejus filius W., c. 587;
Autignac [Hérault), arr, de Béliers.
AUTOUO (P., Petrus de), miles, senescallus Car-
cassone & Biterris, ce. 989, 1337, 1379, 1396,
1399, 1411, 1420, i43t, 1438, 1433, 1435,
14.38, 1460, 1477, 1478, 1493, 1497, 1499,
i5o8, i5o9, i5io.
AUTONGS (Guillelmus Petrus), c. 696.
AUTONNO (Guillelmus de), senescallus Bellica-
dri, V.'. 1419.
— (Imbertus de), c. 1419.
AUTOPULLO (Raimundus de). TiVe ALTOPULLO.
AUXIO (Guillelmus de), c. 1403.
AuxiTASUs, AiiXiTAXENSis archiepitcopus, l'arche-
yes^ue d'Aux, ce. il, i55, 161, 189, 2i5, 372,
1236, 1240, 1344,
AVA, mater Pétri de Fenolleto, c. 899.
AVALHA (Bernardus A'), c. 1649.
AVANIACHO (Ermengaudus de), sacrista Caunen-
sis, c. 1 498.
AVARCIONE, AVARSIONE (magister P., Petrus
de), causidicus, ce. 626, 620.
AVARUS (?) (Berengarius de), c. 954.
2o3i
INDEX ONOMASTICUS.
:o3:
Avelanet (Bereiiga riiis Je), c. '149; Lnvclanct
(Anrge), arr. de Fo'ix.
AVEl.ANIS (Augerius de), consul Castrinovi de
Montemirailho, c. 1262; Avalats (Tarn), com-
mune de Saint-Juéry.
AVENA (Joannes de), c. 368; Avennes {Hérault),
arr, de Lodèvc,
AVERSONE (Jocelinus de), c. 706.
AVESACO (Petriis de), c, iiSi ; Be^ac (Arlége), arr.
de Pamiers.
AVESIA (Caiifridns de), vicari\is Biterrensis, te-
nens locum senescalli Carcassone & Biterris,
ce. 1739, 1742.
AVIATIO (Petrus Raimundi de), presbiter, c. 979;
lias {Hérault), arr. de Béliers.
AVINIONETO (Donatus de), c. 11 53.
AviMOMS diocesis Tholosane (consules), c. 1263.
AviMONE (prior de), c. 214; Avignonet {Haute-
Garonne), arr. de Villefranche de Lauragais. Voir
l'Index geographitjue.
AviNioNis cives, AvixioNENsns, ce. 837, 838, 841,
842, io33, io38, 1161.
AviNiONENsn commune, ce. iizS, 1160, ir(5i.
AviNiOMS consiliarii, c. 718.
AviMONis, AvEMOMS consiiles, ce. 718, 741, 744,
74.0, 746, I 12.5.
AviMONENSis episcopiis, ce. 802, 939.
AviNioxis milites ac probi homines, c. 997,
AviiViONENSis popiihis, c. 741.
AviMONENSis iiniversitas, ce. 997, 1125.
AVINIONE (Alperatius de), c. 1024.
— (B. de), c. 77,'i.
— (Bertrandiis & Ariiaiidus de], ce. 696, 746.
— (BertrandiiE de), bajulus comitis Tholosani,
ce. 697, 804, 837, 1060; peut-être faudrait-il
faire deux personnages de ce Bertrandus.
— (Eliziariiis de), c. 434.
— (Elesiariiis de), ju.venis, c. 436.
— (mngister Guillelmiis de), c. 80c.
— (Giiillelmus de), notarius Massilie ac fotiiis
Provincie, ce. 1413, 1414, 1419.
— (Giiillelmus de), c. 804.
— (Giiillelmus Rnimiindus de), consul Avinioiiis,
c. 744.
— (Willelmus Raimundus de), potcstas Avinio-
nis, c. 837.
— (Willermus Raimundus de), c. 993 ; peut-être
le même que l'un des préccden- ,
AVOSTENCHI (Johannes), canonicus S. Stephani
Narbonensis, e. 25''.
Ax (consules de), c. 1479; Ax {Aricge), arrond. de
Foix.
AXA (Petrus de), c. 1 270.
AYDIA (Sicard d'), e. 127.
AYGUINI (Berengarius), clericus conviva ecclesie
Narbonensis, c. 223.
Aymeric. Vide Castuinovo.
AYMERICUS. Vide AIMERICUS.
AYMERICI (Petrus), sacrista S. Stephani Nar-
bone, c. 25.5.
AYMERICUS (magister),doctor decretorum, rector
ecclesie S. Johannis Andegavis, c. 1 180.
Aymeriguat. Vide Montep.egali.
Aymes {en), c. 1546.
AYMES (fratres Petrus & Geraldus de), monachi
Bolbone 8c sacerdotes, e. 1483.
— (Raimundus), diaconus, c. 1485.
AYNARDI (G.), c. 1742.
AYSCIUS (Bernardus Petrus), c. 5i7.
AZALBERTUS, consul Tholose, ce. 641, 736, 738,
791.
AZALBERTUS, raonachus Grandissilve, c. 1110.
AZEMAR, c. i5o.
AZEMAR, c. i5(î; paraît être différent du précé-
dent.
AZEMAR (GuiUermus), c. 546.
AZEMARII(Poneius), miles, c. 1134.
AZEMAR JORDA, capitany de Sanct Anthony, c. 84.
AZILLANO (B. de), c. 402.
— (Bernardus Adalbertus de), c. 3i8.
— (Stephanus de), c. 292.
AziLiANi, AsiLiANi consoles, ce. 1665, 1666; Avilie
{Aude), arr. de Carcassovne.
B
B., SS. Johannis & Pauli presbyter cardinalis,
Apost. sedis legatus. Vide BERTRANDUS.
B., Auxiensis archiepiseopus, c. 449.
B., Narbonensis archiepiseopus, Fi'rfe BERENGA-
RIUS.
B. DE FARGIS, Narbonensis archiepiseopus. Vide
BERNARDUS.
B , Agathensis episcopus. Vide BERTRANDUS.
B., Albiensis episcopus. Vide BERNARDUS.
B., Biterrensis episcopus. Vide BERNARDUS.
B. DE VALLAUGUERIO , episcopus Biterrensis,
c. 1342; il faut corriger R. Vide RAIMUNDUS.
B. R., episcopus Carcassone. Vide BERNARDUS
RAIMUNDI.
K., Helenensis episcopus. Vide BERNARDUS.
B., episcopus Mimatensis, c. 1448; d j.\ut corri-
ger O. Vide ODILO.
B., Vivariensis episcopus. Vide BERNO.
B., abbas Appamiarum. Vide BERNARDUS.
B., abbas Borbonie. F/rfe BERNARDUS.
B., Crassensis abbas. Vide BENEDICTUS.
B., abbas Faieti, e. 1 164.
B., abbas Fontisfrigidi. Vide BERNARDUS.
B., abbas de Jocono, c. 346.
B. CALVETUS, abbas S. Affrodisii. Vi.ic BER-
NARDUS.
B., abbas S. Andrée, ce. 807, Î:>S.
B., S. Kradilli abbas, e. 53.0.
B., S. Pauli Narbone abbas. Vide BERNARDUS.
B., abbas S. Tiberii. Vide BERENGARIUS.
B., abbas Vallismagne. Vide BERNARDUS.
2o33
INDEX ONOMASTICUS.
B. ARMANDI, aSbas, c. 589.
B., Corbariensis archidiaconus, c. 1273.
B,, Karbonensis archidiaconus, c. 489.
B., archidiaconus Ruthenensis, c. 3^6.
B., capellanus de Montealbano, c. 1089.
B., decanus Rairiacensis, c. 346.
B., prtcentorS. Pauli Narbone, c. 1273.
B., Magalonensis prepositus, c. 535.
B., prepositus Nemausensis. T.Vf BERN ARDUS.
B., prepositus ecclesie Tholosane. T/Vf BERTRAN-
B., prior de Pomario, c. 345.
R., sacrista ecclesie Carcassone, c. ,174,.
B., sacrista Crassensis. ViJe Alhars.
B., sacrista Magalonensis, ce. 428, 535.
B., sacrista Urgellensis, c. 459.
B., Francorum regina. Vide BLANCHA.
B. Convenarum cornes, fiiius sororis comitis
iliolosani. Ti^c BERNARDUS.
B., cornes Convenarum. Vide BERNARDUS.
B., cornes de Gravespach, c. 980.
B., uxor comitis Provincie. Vide BEATRIX.
B., vicecoraes Lautricensis. Vide BERTRANDUS.
B. ATHO, B., Ticecomes Nemausensis. Vide BER-
NARUUS ATHO.
B., primogenitus fiiius B. Peleti. Vide PELETI.
BABILONIA, uxor Fortonis de Molliverneta ,
c. 3i5.
BACONI(Arnaldus), c. 1211.
BaJen [marchio de), c. 99t.
BADONIS (Rainardus de}, c. 32r ; Badonnes (Hé-
rault), commune de Béliers.
Bafet (P. R.), miles, c. 1456.
BAFFERI (Petrus Raimundi), c. 12(53.
BAFFIA (Guillelmus de), notarius comitis Pro-
vincie, ce. 339, 340.
B<,garn^[Vço de), c. 804 ; Bagard (Gard), canton
a Anau^e.
BAGAROLUS (Paganus), ji.dex palatii Massilie
c. 1414.
BAGIIS, BAGIS (magister R. de,, canonicus
b. Pauh Narbonensis, c. 1407; Bage! (Aude),
arr. de Narbonne. '
— (Arnaldus de), c. 584.
— (Bn de), c. 254.
— (Vidianus, Vesianus de), miles, ce. 8n-, ,004
— (Willelmusde), c. 584.
BAGOD (Amelius), miles, c. 1428.
BAGUALANCIA (Rostagnus de), domicellns,
c. 1747.
BAIARDI (Bernardus), publicus notarius Tharas-
coni, c. I 142.
BAILHA ("Bernardus), consul Appamie c 1867
BAINA (Willelmus de), c. 579.
BAINACO (Galhardus de), c. ,267; Bcynac S- Ca-
^encic (Dordognc), arr. de Sarlat.
BAIRARIA (W. de), c. 948. V.de BARRERIA
BAIRE (R. de), c. 823.
2084
BAIRJACO fde). Vide BARGIACO.
BaUg {Bertrand de), c. 442; Balach (Lot), com-
mune de Lalien^ue (?)
BALAGUERIO, Balaguier (E^rUsndus de), c. 3.^5.
— (Gualhardus de), c. 1166.
— (l>go de), c. 1166.
-(WiU. de), c. ,267.
BALAGUERIUS, Balaguier, miles de Lauraco,
ce. 1 i5o, 11 56. '
KALCIO (de). Vide BAUCIO.
BALDACO (de). Vide BAUDACO
BALDOINUS, bajulus d. Régis in Albia, e. ,3.5
BALDOINUS atiliator, c. 1453.
BALUOYNUS, BAUDOINUS, Baudoy, Baudoyn
*'-'"' comitisTolosani, frayre del conte Bamon'
cornes, ce. 65, 66, 67, 68, 82, 83, 84, 85, 86,
8^, 89, 573, 574, 575, 576, 591, 598.
BALDOYNUS, heresiarcha, c. 084.
BALDUINUS, c. |368.
Balcncs (Kamxinius Bernardi de), ec. 11,9, ,2;^.
BALISI (Guillelmus de), c. 1697.
BALISTERII (Miehael), canonicus hebdomadarius
ecclesie Narbonensis ac rector ecclesie B. Marie
Majoris, e. 248.
BALMARE, BALMARI (Arnaldus Calvetus de)
ce. 639, 641 ; Balma (Haute-Garonne), arr. de
Toulouse.
BALNEOLIS (magister Stephanus de), clericus co-
mitis Tholose, ce. ,389, ,4,0; Bagneux (Seine),
arr. de Sceaux (}). ^ '
BALNEOLIS (G. de), seaeseallus Agennensis,
c. ,286. ° '
BALNEOLIS (Rostngnus de), e. 996; BagnoU-sur-
Ce^e (Gard), arr. d'Usés.
BANDURA (Arnaldus Bernardus), consul Tholose
c. 647.
BANHERFIS, BANNERIIS (magister Guillelmi.s de),
judex juratus senescalli Carcassone, ce. i38o
i.<99, 1434, 1458, 1459, 1462.
Bar (lo conte de), ce. 68, 69, 70, 72, 78.
BARANCHE (Bernardus Raimundi), burgensis
Tholose, c. 1622 i peut-être le même eue le sui-
vant.
BARANONUS, BARANHOS (Bernardus Raimun-
dus), consul Tholose, ce. 735, 791.
KARANHANO (Bernardus de), c. ,,32, Baraigne
(Aude), arr. de Castelnaudary.
BARASCHUS, BARASCl , Barasc , Barast , Barras
(Arnaudus), e. 987.
— (Dai.die, Deodatus, Deude, Deurde, Dorde,
Deide), ce. 19,, 987, ,086, ,1,9, ,,63, ,267,
, 296, ,490. *
— (Guillelmus, Guilhem , W.), ce. 192
I I 19, 1296. '
BARATA (Bertrandus), c. 490.
BARKA (Arnaudus), ec. 55i, 768.
— (Aycelraus), e. 55,.
— (Petrus), c. 55,.
— (Petrus) minor, e. 55i.
— (Poncius), c. 55 1.
1»
10,0,
2o35
INDEX ONOMASTICUS.
2o36
BARBAAURI, BarhaAciur, BARBA DE AURO, mi-
les, ce. 979, 989, 1209, i33o.
BARBABRUNA, Barbebrune (Raimimdus Arnaldi),
ce. 673, 676, 680, 789; consul Carcassone,
c. 847.
BARBADELLUS ( Willelmus) , consul Tolose,
ce. 737, 738.
BARBAIRANO (Aimerlcus de), ce. 277, 283, 285.
— (fratfr Arnaldus de), hospitalis Jerosolimitani,
c. 665.
— (Botetus de), c. 322.
•^ (Chatbertus de), ce. 1226, 1004.
— (Domina de), monia.lis Pruliani, c. 553,
— (Ermengaiidus de), ce. 703, 789.
— (Jalebertus de), c. io36.
— (Raimiindiis Ermengaiidus de), c. 411, Bar-
baira [Aude), arr. tle Carcassonne.
BARBARINI (B.), c. 450.
BARBATI (Girbertus), notarius publicus castri de
Bociacis, c. 1019.
BARKAVAIRA (G.), c. 526.
BARBAZANO (Arnaldus Willelmus de), ce. i i65,
1166; Barba^an (Haute-Garonne), arr. de Saint-
Gaudens,
BARBERIUS (Gilo), cambellanus quondam comi-
tis Montisfortis, ce. 1437, 1438.
Bakchinone cornes, c. 339.
BAnciUNOSE, aves^ue de Barsalona, c. 7.
BARDA (Guiraudus de), consul Montispessulani,
c. 998.
BARDINI (Petrus Albertus), canonicus, c. loi i .
BAREDIES, BAREDGE (A. de), consul Castrisar-
raceni , c. i 1 70.
— (Odo de), civis Castrisarraceni, c. 1170; con-
sul, c. I 262.
— (Willelmus de), civis Castrisarraceni, c. i 170 ;
consul, c. 1262.
Baretge (Guill. de), c. 442.
BARGIACO, BAIRJACO (Gaucelinus de), c. 277;
Barjac (Gard), arr, d'Alais.
— (Rairaundus de), c. 428.
BARGUANHACII (Guillelmus Hugonis), miles,
c. 1746.
5fln'cZ (Jordanus de), c. 3 19.
— (Udaigarius de), c. 319.
— (Ugo de), c. 3 19.
BARJOLIS (prepositus de), c. 1 126.
BARLETI (Raymundus), canonicus S. Stepliani
Narbonensis, c. 255.
KARNIOLA (Raimundus & Bernardus Raimundi
• de), fratres, milites, c. 1481.
BARONI (G.), capellanus S. Sebastiani Narbone,
c. 1080.
BARONIS (Arnaldus), de Casali deU Baros, hereti-
cus combustus, c. 1675.
BARONUS (Guillelmus), c. 404.
BARRALIS (Guillelmus), officialis Biterrensis,
c. 1446.
Barras (Deodatus). flje BARASCHUS.
Barrault (Theobaldus & Joannes), milites, c. 211.
BARRAU3, scutifer B. de S. Martino, c. 1 102.
BARRAVI, BARRAVUS (Arnaldus), consul Tho-
lose, ce. 369, 417, 465, 466, 647, 757; sans
titrej c. 483.
— (Arnaldus), burgensis Tholose, ce. 834, 1093,
1622.
— (Arnaldus), notarius publicus Tolose, ce. 467,
478 ; peut-être l'un des précédents.
— (Bernardus), consul Tolose, ce. 439, 441.
— (Bernardus), ce. 673, 676, 680, 789.
— (Bernardus Ramundus), consul Tolose, ce. 876,
439, 441, 455, 709.
— (Bernardus Ramundus), ce. 365, 496, 5o2.
— (Durandus), e. 488.
— (Durandus), c. 1602.
— (Ernaudus), e. 893.
— (Guillelmus Stephanus), c. 975.
— (Johannes), consul Tolose, c. 757.
— (Raimundus), c. 1075.
— (Ramundus Bernardus), ce. 478, 496; consul
Tholose, ce. 447, 472.
— (Rogerius), consul Tholose, c. 1219.
— (Stephanus), c. i3i2.
— (Vitalis), eapitularius Tholose, ce. 362, 365.
BARRAVUS, c. 1462.
Barre (Bertrandus </e), ce. 720, 721.
— (Fredolus de), c. 720.
BARRENSIS archiepiscopus, c. 1 143.
BARRERIA, BARERIA, BARREIE (A.), c. 583.
— (Bego de), c. 1010.
— (W. de), ce. 345, 346.
— (Guillelmus de la), ce. 698, 746; peut-être le
même ijue le suivant,
— (Willelmus, Guillelmus de), ce. 996, loio,
1024, io3o, 1039, io58, 1059, 1060, 1065,
1086. r^ide BAIRARIA.
BARROTI (Hugo), precentor Narbonensis, c. 229.
BARROTUS (Guiraudus), c. 1006.
jBarr/ (Johannes du), miles, c. 210,
Barsalona (aves(jue de). Vide BakchiNONA.
Barsano, Barssa (homines de), c. 1687; Barsa
(Aude), commune de Ca^alrenoux.
— (Bernardus Catolica de), & ejus filii Petrus &
Bernardus, ce. 555, 556.
BARTADELLUS (Willelmus), consul Tholose,
c. 791.
BARTA, BARTHA (Arnaldus Willelmi de), c. 448 j
Labarthe (Haute-Garonne), arr. de Muret, ou
Labarthe- de-Rivière , arr, & canton de Saint-
Gaudens, ou encore Labarthc-lnard , ibid.
— (Arnaldus Guillelmi de), ce. 1077, ii65.
— (Gaspar de la), c. i56.
— (Joannes de), miles, e. 209.
— (Jo. de), miles, c. 1406.
— (Sancius^e), e. 270.
BARTHOLOMEUS (frater), monachus Bolbone 8c
sacerdos, c. 1483.
BARTHOLOMEUS, camerarius Francie, ce. 685,
825, 940; Barthélémy de Roye, camérier de
France,
:o37
INDEX ONOMASTICUS.
2o38
BARTOLOMEI (W.), clericus, c. 1027.
Basades (l'aves^ue Je), c. 1 8 ; l'évéjue Je Ba^af.
Basculi, Bascos, ce. 76, 341 ; les Bttsqaes.
BASSA (Guillelmus de), scriptor, c, 287.
Bastard (Giiillermus), c. 55i.
BASTARDI (Petriis), c. 38i.
BASTERII (Guilblnuis P.), c. 1249.
-(P.), c. :-,23.
Battila (Giiillermus J'en), c. 55i.
— (Isarnus), c. 541.
— (Petrus J'en), c. 552.
KATHEGANIS (Petri.s de), consul Appamie, c. 876 ;
Bâteras, écart au N.-O. Je Dauma^an ÇAriégc),
arr. Je Pamicrs.
iiATINALA (Conushorao de), c. 83d.
BAUCEIO, BAUCIO, Bau^ , BALCIO, BAUSCIO
(Barralus, Barrallus, Barraudus de), dominus
Baiicii, ce. 1024, 1027, io3o, 1039, io53, loSp,
1060, 1122, 1120, 1126, 1274, 1280, 1490J
seneseallus comitis Tholosani in Venaijsino,
ce. 996, 997.
— (Guillelmus de), princeps Aurasiee, ce. 523,
56o, Ô90, ôji .
— (Hugo, Ugo de), ce. J23, 645, 937, 1027. "
— (Raimundus de), ce. 281, 296, 3o6.
— (Raimuridus de), princeps Aurasicensis, ce. 937,
1008, io3o.
— (V. de), c. 591.
BAUDACO, BALDACO (Arnaldus de), ce. 523,
652.
— (Johannes de), frater, c. 652.
BAUDOINUS, BauJoy, corne». Vide BALDOYNUS.
BAUDONUS, senescallus Philippi de Monteforti,
c. i633.
BAUKOYNUS (Stephanus), notariiis Massille,
c. 937.
KAUDUS, canonicus Agathensis, c. 804.
BAVARIE dux, c. 990.
BAVASTA alias BANASTA (V. de), c. 991.
— (Ugo de), c. 1027.
BAVIANO (Petrus de), dominus Salvagii, c. 1419.
Bearnensis vicecomes. Fide GASTO.
KEARNO, Beart (Gasto de), c. 6o3.
— [Gaston de), c. i5(7.
BEATRIX, comiiissa Melgorii, ce. 208, 179, 280,
281 , 293, 295, 323.
BEATRIX, uxor comitis Provincie, c. 971.
BEATRIX, regina Sicilie, comitissa Provincie &
Andegavie, c. 1 700,
BEATRIX, soror Ticecomitis Biterrensis, comitissa
Tholosana, c. 421 .
BEATRIX, uxor quondam Sicardi Alemanni,
ce. i63o, i632, 1700.
BEATRIX, uxor Lamberti de Limoso, c. 973.
BEATRIX, uxor Guillelmi de Monteclaro, c. i663.
Bebari alias Buhars (B. Je), c. 948.
Bec & RICA, ejiis uxor, c. ii5o.
BE':CANO (Raterius de). V,de BESSANO.
BECEDA. Vide BESSEDA.
BECENQUIS (Raym. de), miles, c. 1406; Bcsscns
[Tarn~&~Garonne) , arr. de Castelsarrasin.
Dech, BEGONIS (P.), bajulus d. Régis in Albia,
ce. i3o6, i3o9, i3io.
Bechet (Henricus), c. 1281.
BEDOCII (B.), canonicus Magalonensis, c. 423
— (B.),c. 402.
— (Raimundus), c. 324. Vide BIDOCII.
KEDUILA (Raimundus de), c. 1111.
BEGO (Bernardus), ce. 35t,496.
— (Bernardus), juvenis, c. 954.
— (Deodatus), ce. 480, 481, 482.
BEINCA (de). P'iJe BENCA.
BELLOAFFARI, Belafar (GcraulJ , Guiraud de),
ce. i3i, 192.
— (Cuil/iem Je), c. 127.
Belaro^ [Kamon Je), c. 122.
Belaval (Petrus Je), consul Vauri, c. 1261 ; Bela-
val (Tarn), commune de la Coagotte (}).
Belcastell (Frotardus Je), c. 345; Belcastel (Avey-
ron), arr. Je RoJe^ (?).
BELENGARIUS, BELENGERIUS. FiJe BERENGA-
RIUS..
BELERA [K. de), c. 459.
BELLAROTI (Petrus), c. 591.
Bellepariice, BELLEPEniicE abbas, ce. i58o, 1733.
BELLERUDA (Guillelmus), c. 1487.
Belleteau (Renatus), canonicus ecclesie Narbo-
nensis, c. 246.
Bellicadhi, Belliqcaof.i, de Belliqcadro (senes-
callus), ce. 214, 445, 668, 861, 1167, 1194,
1270, i335, i336, i358, i3ûi, 1450, i52o,
1524, 1578.
BELLicAune senescalli. ViJe ATTIIS, AUTONNO,
LATINARIUS, PEREGRINUS, RONCHERIIS.
Belliqladri curia, ce. i337, i338.
Bellicadsi senescalli judex. ViJe CODOLIS.
Bemjcadki consules & eonsiliarii, c. 718.
Bellicadhi consules ac universités, c. 1450.
Belliquauri milites & burgsnses, c. 1337.
BELLICADRI (Gauterius), ce. 1697, 1698.
BELLICADRO (Raiambaldus de), c. 568.
Belliloci abbas, ce. 848, 849; l'abhé Je BctuUeu,
en Limousin.
BELLINI (magister B.), canonicus Lodovcnsis,
c. 1091.
BELLOFORTI (W. de), c. 1267) Belfort (Lot), arr.
Je Cahors.
BELLOJOCO (Guichardus de), c. i283.
— (Imbertiis, Humbertus de), ce. 1099, i5o7,
i5o8, i5o9; constabularius Francie, ce. 945,
1247J vices agens régis Francorum in patria
Narbonensi, c. 878.
— (Rayambaldus de), c. 1268; n'est peut-être pas
Je la môme famille jue les précéjents.
BELLOMONTE (Johannes de), régis cambellanus,
ce. 1046, 1047, 1048, 1049, io5o.
îoSg
INDEX ONOMASTICUS.
2040
BELLOMONTE (Beniardus de), ce 1116, 1140,
1141, 1261, 1548; Bcaumont (Haute-Garonne),
canton d'Auterive.
— (Guillelmiis Ato de), ce. i2o5, 1261.
BELLOMONTE (Beatrix de), ce. 998, 9964 autre
Beaumont, en Venaissin.
— (Guillelmiis, Willelmiis de), ce. 1278, 1419.
BELLONI (Pontius), frater Hospitalis, c. SSy.
Bellopodio (milites & homines de), c. 1061.
— (Bernardus de), ce. 969, 1061 ; Betpeck (Aude),
arr, de Castetnaudary (î^).
— (Guillerma de), moiiialis Pruliani, e. 503.
— (Sicardus de), ce. io5i, i5i3.
— (Ugo ae Raimundiis Fortis de), fratres, c. lofji .
BELLOPODIO (Maiirandiis de), c. 1 \ji ; Bcaupuy
{Tarn-&-Garonne), arr. de CasteUarrasin.
— (magister Petrus de), de Montealbano, jiiris-
peritiis, ce. 1096, 1598.
BELLOSTARI (G. Avinioni de), hereticiis com-
bustus, c. 1675; Belesta (Ariége), arr. de Foix.
BELLUS (magister Rigaldus), judex Tholose,
c. l')28.
Belota (na), c. 565.
Bclsenx (Bernardus), natarius publicus de Petru-
cia & de Nnjaco, c, ■ '^
BiavACENSis, BuLVjgio)^ cambeîRP"'' '^'^' ^^°' *'7>
8 '8- '-. 1437, 14J
BENA (Guillelmus de), e. 70a.
Benastruc (Ugo), e. 622.
Benauges (Poiicius de), canonicus, c. 1 i34; Bena-
gues (^Ariége), arr, de Pamiers,
BENCA, BEINCA (Bernardus de), ce. i i65, 1 i6(5;
Bentjue d'Aurignac (Haute-Garonne), arrond. de
Saint-Gaudens,
— (Raimundus de), e. 1628.
BENCIANO (Pontius de), c. 378 ; peut-être Bessan
(Hérault), arr. Je Béliers. Vide BESSANO.
Bene (domina), e. 1195; la Vène (Tarn), com-
mune de Puygou^on & Montsalvy.
BENEDICTI (Arnaldus), c. 1677.
— (Jacobus), consul eivitatis Narbone, c. 1708.
— (Joannes), consul eivitatis Narbone, c. 1708.
— (P.), c. 450.
■^— (R.J, ce. 023, 525.
BENEDICTUS XII papa, c. 227.
BENEDICTUS, abbas Crasse, ce. 846, 847, 856,
906.
BENEDICTUS, chamerarius Crassensis, ce. 673,
676, 680 ; peut-être le même ^uc le précédent.
BENEDICTUS (Guillelmus), notarius Arelatensis
archiepiscopatus, c. 1 127.
BENEDICTUS, c. 65 1 .
BENEVEN (Petrus de), c. 937; Bcnaven (Aveyron),
commune de .Sainte-Geneviève,
— (Stephanus de), c. 345.
BÔNVILLA (Willelmus de), c. 1 r66.
BEOCII (Arnaudus), c. 55 1.
Berailh (Gaillardus), c. 1267.
BERARUUS, cornes, ce. eo33, io38.
BER ARDUS, miles, c. 948.
KERARDLS, civis Tholosanus, c. 527.
Bcrau.is (V.), e. 621.
BERAUDUS (Guillelmus), c. 1709.
Berdonis abbas, e. 2i5j abbé de Berdoue^.
BERENCIS , Berencs, Berencx , Berengx , Bercnx ,
Berins (domini de), c. 405.
— (Guillelmus Pétri de), ce. 474, 497; senescah
d'Albcjes, c. 267. *
— (Guillelmus Pétri de), ee. iii5, 1268.
— (Guillelmus Pétri de), domicellus, ce. i595,
1596; Brens (Tarn), arr. de Gaillac.
RERENGARIA, monialis Pruliani, c. 553.
BERENGARIA, alia monialis Pruliani, e. 553.
BERENGARIUS, archiepiscopus Narbonensis,
ee. 218, 252, 423, 426, 489, 509, 6 [ r .
BERENGARIUS, archiepiscopus Tarragonensis,
Tarraconensis, ce. 384, 389.
BERENGARIUS, episeopus Barchinonensis, c. 998.
BERENGARIUS FREDOLI, episeopus Biterrensis,
archidiaconus Corbariensis & canonicus Nar-
bonensis, e. 224.
BERENGARIUS, Illerdonensis seu Rottensis epi-
seopus, e. 089.
BERENGARIUS, abbas Bolbone, ce. 451, 454.
BERENGARIUS, abbas S. Felieis, e. 286.
BERENGARIUS, abbas S. Pontii, e. <>2o.
BERENGARIUS, abbas S. Tiberii, ce. 589, 620,
699.
BERENGARIUS, archidiaconus Albiensis, ce. 1246,
l3l2.
BERENGARIUS, prior eeclesie S. Marie & archi-
diaconus S. Nazarii Carcassone, c. 376.
BERENGARIUS, vicecomes, c. 460.
BERENGARIUS (magister), judex curie régis Car-
cassone, ce. 1207, 1669.
BERENGARIUS, BERENGUARIUS (Arnaldus, Ar-
naudus), dominus Mirapiseis, ee. 546, 768.
BERENGARIUS (G.), c. 525.
BERENGARII (Guillelmus), c. 1019.
BERENGARIUS (G.), notarius de Sallono, ce. 1 126,
I 127.
BERENGARIUS (Petrus), miles, c. 485.
BELENGARIUS (Poneius), consul Tolose, ce. 494,
496, 5oi , 507.
BERENGARIUS (Poneius), consul Tholosanus,
c. 1271 ; peut-être le même que le précédent.
BERENGARIUS (Pontius), jurisperitus, e. 129$.
BERENGARII (Raimundus), miles, e. 1 1 i5.
BERENGARIUS, BELENGARIUS (Raimundus),
c. 738 ; consul Tolose, c. 710.
BERENGUERIUS (Ramundus), consul Tholose,
c. 12195 peut-être le même ijue le précédent.
BERENGARII (Raimundus), c. i2o5; proeurator
domini Mirapiseis, ce, 1477, 1478.
BERGA, BERGUA (Bernardus de), ce. 55i, 768.
— (Fortunius de), c. 384.
— (Guillermus de), c. 552.
BERGOLONUS. Vide BURGUNDIO.
2041
INDEX ONOMASTICUS.
1042
BERGONDI (Guillelmus), e. 1022.
BERGONIONUS. Vide BURGUNDIO.
BERGONNON (Giiido). Vide BURGUNDIO.
BERLA (Anthonius), archidiaconiis Corbarie &
ecclesie Narbonensis canonicus, C..248.
BERMUNDUS, Vivariensis episcopiis, ce. 769, 77c,
771. 772. 773.
BERMUNDI (P.). ViJc UcETiA.
BERIMUNUUS, notarius comitis Tolosani, ce. 337,
9Ô3.
BERMUNS, notari, c. SSS ; peut-être le même ijue
le précèdent.
BernaJ, aias Je CanJeil, c. ;Ï82.
BREMUNDUS (Bernardus), c. 36o.
BERMUNDUS (Ugo), consul Aviiiionis, c. 744.
BERNARDA.monacha domus de Paradisio.c. 1 1 loj
le Paravis, sur la rive gauche de la Garonne, yis-
à-yis du Port Sainte-Marie (Lot-&-Garonne).
BERNARDA, relicta quondam G. de Dausaco,
c. i635.
BERNARDA (domina), c. iSpS.
BERNARDUS FREDOLI, episcopus Tuscellaniis &
sancte Romane ecclesie cardinalis, c. 262.
BERNARDUS DE FARGIS, Narbonensis archiepi-
scopiis, c. 227.
BERNARDUS, episcopus Albiensis, ce. 1453, 1642,
i6-ji .
BERNARDUS, Barchinonensis episcopus, c. 367.
BERNARDUS GAUCELINI, Biterrensis episcopus,
cc.275,278,3oi,3io, 320, 347, 349, 353, 3 J9.
BERNARDUS, Biterrensis episcopus, ce. 259, 262,
782, 821, 844.
BERNARDUS RAIMUNDI, episcopus Carcassone,
c. 847 j quondam episcopus Carcassonensis,
c. 807.
BERNARDUS, electus Carcassone, c. 1666.
BERNARDUS, episcopus Convenarum, c. 1547.
BERNARDUS, Helenensis episcopus, c. 1173.
BERNARDUS, abbas Appamiarum, ce. 1678, 1679.
BERNARDUS, abbas Bolbone, ce. 453, io36.
BERNARDUS, abbas Fontisfrigidi, ce. 878, 1000.
BERNARDUS, abbas Galliaci , ce. 1593, 1596,
1597, 1672.
BERNARDUS, abbas Montisalbani, c. 1702.
BERNARDUS CALVETUS, GALVETI, abbas Sancti
Aphrodisii, ce. Ô89, 6or, 620.
BERNARDUS, abbas S. Pauli Narbone, ce. 1209,
1273.
BERNARDUS DE OLARGUIS, abbas S. Pauli Nar-
bone, c. 220.
BERNARDUS, abbas S. Saturnini Tolose, c. 207.
BERNARDUS, abbas S. Severi, e. 371.
BERNARDUS, abbas S. Marie Vallismagne, e. 620.
BERNARDUS (magister), archidiaconus Veteris-
moresii, e. 1 i63.
BERNARDUS, Nemausensis prepositus, ce. 3^4,
327.
BERNARDUS, prior S. Marie Deaurate, c. 4J.J.
BERNARDUS, vestiarius Nemausensis, c. 304.
BERNARDUS, procurator domus Hospitalis Mar-
celliani, e. 387.
BERNARDUS (Willelmus), canonicus Tolosanus,
ce. I i63, 1 166.
BERNARDUS (magister), canonicus Wulteranen-
sis, Wlteranus, ce. 646, 65i.
BERNARDUS, frater ecclesie B. Marie de Mon-
lesarges, e. 46 1 j Monte^orgues (Gard), commune
de Saint-Jean-du-Gard.
BERNARDUS, capellanus episcopi Biterrensis,
ce. 347, 35o.
BERNARDUS, comes Astarici, c. 209.
BERNARDUS, BER., eomes Convenarum, filius
sororis comitis Tolosani j Bernard, conte de Cu-
menge, Bernard de Cumenge, ce. i J2, 168, 268,
408, 409, 448, 499, 575, 797, 798, 852, 853,
854, 855.
BERNARDUS, filius comitis Convenarum, ce. 640,
797> 79^ i comes Convenarum, ce. 214, 1039,
loii.
BERNARDUS [comes] de Convenis, Convenarum,
ce. 207, 1076, 1118, Ii65, 1166, 1200, 1257,
1258, 1259, 1260, 1261, 1277, 1278, i3i2,
i37<j, 1378, 1604, 1Û27, i638, 1697, 1701.
BERNARDUS PELETI, comes Melgorii, ce. 279,
294.
BERNARDUS, vieeeomes Nemausensis & Albiensis,
c. 385.
BERNARDUS ATHO, vieeeomes Nemausensis,
ce. 3o3, 443.
BERNARDUS ATHO, ATTO, vieeeomes Nemau-
sensis & Agatensis, ce. 38o, 443, 65i.
BERNARDUS ATHO, ATTO, vieeeomes Nemau-
sensis & Agathensis, ce. 290, 296, 3o6, 307,
324, 325, 326, 327, 341, 354, 397, 398, 399,
65i, 802, 8o3.
BERNARDUS, filius comitis Astaraci, e. 209.
BERNARDUS, frater Centulli, comitis de Astaraco,
c. 1 163.
BERNARDUS, filius Amelii de Auriacho, c. 363.
Bernad, fils del conte de Montfort (sic), e. 70.
BERNARDUS (magister), ce. 458, 834; consul Tho-
lose, ce. 465, 466, 494, 495, 5oi, 507, 641, 709,
791.
BERNARDUS, medicus alienus, c. 423.
BERNARDUS, notarius vicecomifis Biterrensis.
Fide CANETO.
BEIRNARDUS, publicut Tolose notarius, c. 933.
BERNARDUS, vicarius de Portello, c. 752.
BERNARDUS (Arnaldus), consul Tolose, ce. 494,
4q6.
BERNARDI (Arnaudus), c. 687.
BERNARDUS DURANTI , nepos Guillelmi Du-
ranti de Cornaboe, c. 954.
BERNARDI (G.), consul S. Antonini, c. 824.
BERNARDUS (Guillelmus), bajulus S. Gabelle,
c. I r9i .
BERNARDUS (Guillelmus, Willelmus), notarius
Tolose, ce. 411, 478.
BERNARDI (Guillelmus), notarius publicus Ville-
franche, e. 700.
2043
INDEX ONOMASTICUS.
Bernard {Guirauld), c. 192.
BERNARDI (Isarnus), ce. 809, 969.
BERNARDUS (Isarnus), c. 474.
Bernard Jorda. Vide Insula.
BERNARDUS JORUANI, filius Ysarni Jordani mi--
litis. Vide iNStLA.
BERNARDUS (P.), c. 402.
BERNARDI (Petrus), c. 1121.
BERNARDI (Petrus), c. ,32(5; peut-être le même
que le suivant.
BERNARDI (Petrus), civis Catmcensis, vicarius
rholose, c. 162 I.
BERNARDI (Poncius), c. 915.
BERNARDI (Ramundiis), c. gyfS.
BERNARDUS (Willelmus), c. 1 124.
Bernasas, c. 72; lei Béarnais.
BERNICIO (Amalricus de), c. 337.
BERNICIO (Bernardus de), c. 1484.
— (Guiraldus de), c. 33ô.
— (Petrus de), ce. 296, 3o2, 324, 335, 435.
— (Poncius de), ce. 807, 3o8.
— (Poncius Rainoardi de), e. 807. '
— (Raynoardus de), c. 569.
BERNO, episcopiis Vivariensis, ce. 333, 5o2, 5n3
.595, 597, 598, 665, 666. >- ■ > .
BERNO, Vivariensis episcopus, ce. 990, 1160.
BERNULA (Cavalrius de), c. 975.
BERONIA (Petrus de), c. 270; Bêraigne {Aude),
commune de Carcassonne.
— (Raimundus de),monaehus Caiinensis.c. 1498
BERRIACHO (Petrus de), notarius, c. 678; Berriàc
{Aude), arr. de Carcassonne.
Bersi (Folcaud, Folcaut, Foucault de), ce. i32
i33, 154, i5j, 178, i85, 186, 187, 188, 189.'
— (Johan -de), c. 1 87. Vide BERZEYO.
BERTRANDA, filia quondam G. de Dausaco
c. i635. '
BERTRANDA, filia Hugonis de Brecolles, ce. i58,
1D82. '
BERTRANDA, iixor Vitalis Galterii, ce. ,110
1 1 I I. '
BERTRANDUS, tituli SS. Johannis & Pauli presb.
cardinalis, Apostolice sedis legatus, ce. 678
728, 73i. ' '
BERTRANDUS DE S. JUSTO, episcopus Agathen-
sis, ce. 260, 976, 978, 1032.
BERTRANDUS, episcopus Agennensis, c. 462.
BERTRANDUS, Anieiensis electus, c. 638.
BERTRANDUS, Biterrensis episcopus, c. ÔSy,
BERTRANDUS, Carcasonensis episcopus, c. loii.
BERTRANDUS, Forojuliensis episcopus, c 1419
BERTRANDUS DE INSULA, prepositus Tolosa"-
niis, ce. 14C.5, 1407, ,589, ,591, 1592, 1608,
1609, i632, 1702; electus episcopus Tolosanus
ce. 208, 209, 2i5, 640, 642, 1408, ,409; pre-
positus eeelesie Tolosane, pape capellanus.
c. 1407.
BERTRANDUS, abbas Aureliacensis, c. 846
BERTRANDUS, abbas Franearumvallium, ce. 3o5,
2044
BERTRANDUS (frater), canonleus Cacianensis,
c. ] 091 . '
BERTRANDI (P.), canonieus Magalonensis.
c. 423. ° '
BERTRANDUS GUILLELMUS, saeerdos e 3o3
BERTRANDUS, cornes Melgorii, ce. 279, 280
BERTRANDUS, cornes, e. 346.
BERTRANDUS, filius Raimundi VI, comitis To-
losani, ce. 574, 676; frater comitis Tolosani
Jrayre del conte jove. ce. ,86, 193, 749, 8,0'
9-io, 942, 943, ,010, ,089, i,,5, ir36, ,,37'
BERTRANDUS, filius Bertrand!, fratris comitis
iholosani, ce. 1262; vieeeomes Brunequelli,
c. ,700. ^ '
BERTRANDUS, nieecomes Lautrieensis, ce ,407
'jl'> '43î. .433, .434. -455, ,606, ,630,'
io3,, ,632, ,665, 1666, 1669, ,670, ,704
BERTRANDUS, senescallus Aginnensis, c ro86
BERTRANDUS, bailivus, c. 658.
BERTRANDUS, miles, e. 1 1 ,5.
BERTRANDUS, Avinionis notarius, c. 747
BERTRANDUS, frater Guillermi Janinci c S.î
BERTRANDUS DE , c. 484.
BERTRANDUS (magister), e. 376.
BERTRANDI (Arnaldus), c. 435.
BERTRANDUS GUILLELMUS, filius B. G. de
Montearnaudo, ce. 1483, 1484, i486
BERTRANDI (GuilleImus),consulTholo"se ce 36o
417,448,472,647. '"
BERTRANDI (Guillelmus), miles, c. ,3,4
BERTRANDUS (Guillelmus), notarius Massille
e. 14,4.
BERTRANDI (Hugo), miles, e. ,314.
BERTRANDUS (Isarnus), consul Tholose, ce. 465
466. ^ '
BERTRANDI (Jacobus), jurisperitus, c. 1748,
Bertrand Jorda. Vide Insula.
BERTRANDI (P.), c. 490.
BERTRANDI (Petrus), c. 402.
BERTRANDI (P.), quondam bajulus de Podioso-
rigario, e. i 198.
BERTRANDUS (Petrus), consul Lauraei, e. ,26,
BERTRANDUS (Ramundus), publicus Tolose no-
tarius, e. 1 163.
BERTRANDI (Ugo), e. 522.
BERTULFI (Johannes & Girbaldus), c. 402.
BERZEYO, Bressi, Bressas (Fulcaudus, Folcaud.
Foulcaut de), ce. 84, 127, 652. Vide Bersi.
BESACLAVARIORUM (Rotbertus de), judex,
C. oOo t
BESANTUS (Ramundus), c. 369; eapitulariusTho-
lose, c. 363.
BESSANO, BECCANO, BETIANO (G. de), prior
elaustralis Caunensis, c. 1498.
— (Gormon de), c. 587.
— (Raterius de), miles, c. 587.
— (Raterius de), miles, e. ,097; Bessan {Hérault),
arr. de Béliers.
2045
INDEX ONOMASTICUS.
Î046
BESSEDA, BECEDA, BECETA (consiiUs de),
c. iiC>4; Lahèciie-Lauragais (Aude), arr. de Cas-
tcînaudary,
— (R-)> castellarius de Appamiis, c. iod5.
— (Rairaundus), jurisperitiis, causidicus, ce. 764,
823, 1040.
BESTIACIUS (Arnaldus), consul Tholose, c. 472.
— (Arnaldus), c. 1246.
BESTURRE (Guillelmus Raimundus de), c. ri 17.
— (Petrus Raimundi de), miles, c. 1 1 17.
BEVILA (Guillelmus & Vitalis de), c. 1075.
BEZAUDUNO (G. de), c. 1027.
BEZUCO (Beriiardus de), c. 592; Be^ouce (Gartf),
arr. de Nimes.
BIDOCIUS, BIDOCII (Carbonellus), c. Spp.
— (G.), c. 52J.
— (Guillelmus), c. 525.
BIDONE (Otode), miles, c. i3i4; Bidon [Arièche),
arr. de Privas (?).
BIGORRA (Petrus), c. 11Û4.
— (Stephanus), c. 954.
BIGORRE comei, e. 1428.
BicoRBE cornes. Vide ESQUIVATUS, GUIDO.
BiGORRA (comitissa de). Vide STEPHANA.
BiGOBBENSis, BicoRBiTANUs episcopus, C 626. Vide
HUGO.
BINETHO (Vitalis de), miles, c. i3i4.
BINHO (Petrus de), c. 1697.
BIRACO (Faber de), preceptor de Gabro, c. ro75;
Bérat [Haute-Garonne), arr. de Muret,
Biran (Guillelmus Arnaldus de), c. 1261; arr.
d'Auch (Gers).
BIRNOS (Ademarius de), monachis Lesatensis,
c. 1068 ; Biros [Ariége), commune Je Lescure (?).
BISANO, BIZANO (Bernardus Pétri de), c. iSçS.
— (Bernardus Poncii de), c. iSçjS.
— (Raimundus de), c. iSpS j Bi^e (Aude), arr, de
Narionne,
BISTANI, BISTAGNUS, BISTANUS (Johannes),
ce. 419, 489.
— (Johannes), probus homo Narbone, ce. 65i,
660, 897, 957.
— (Raimundus), probus homo Narbone, ce. 65i,
660, 898, 937; frère du précédent.
BITA (Raimundus Willelmi de), c. 1262.
BiTEBRENSis archidiaconus, e. ijo3. Tiiie DORNS,
ENGELBERTUS, FREUOLI, NARBONA, NIGER,
STEPHANUS.
BiTERRENSiS archipresbiter. Vide VÏDVIKVS.
BiTERRENSis baillivus, c. SSp.
BiTEBRENSis camerarius. Vide BOIANO, NARBONA.
BiTERRiS; canonici S. Nazarii Biterrensis, c. 349.
BiTERRENSis cantor. Vide CALVETUS.
BiTERRiS capitulum, c. 1468.
BiTERRE, BiTERRiS civitatis communitas, c. 1741.
BiTERRis (provinciale concilium), c. i5o5.
BiTERRis consules, ce. i665, 1666, 1741.
Béliers & de Carcassona (conte de) [sic], c. 5.
BiTERREMSES denarii & oboli, c. 338.
Biterrensis, Bitterrensis episcopus, l'evesque de
Béliers, ce. 16, 17, 359, 535, 58o, 585, 588,
760, 782, 807, 916, 918, 982, i366, 1468,
1645, 1664, 1740.
BiTERBENSES episcopi. Vide BERENGARIUS, BER-
NARDUS , BERTRANDUS , ERMENGALDUS ,
GAUFRIDUS, GUILLELMUS, GUIRAUDUS, PE-
TRUS, PONTIUS, RAIMUNDUS, RAINALDUS,
RICARDUS.
BiTERRENSES judei, C. I234.
Biterressis judex d. Régis. Vide BIZOTO, CAPU-
CII, CARCASSONA, SIMON.
BiTEP.RENSis officialis. Vide BARRALIS.
Biterrensis operarius. Vide RAIMUNDUS,
BiTERnis pedagium, c. 1426.
BiTEBRE.VSIS pOpuluS, c. I2o8.
Biterrensis precentor. Vide BOIANO, GUIRAL-
DUS.
BiTERRi (probi homines & universitas de), c. 844.
Biterrensis sacrista. Vide PETRUS,
BiTERRis sigillatus, c. 348.
BiTERRis tabellionatus, ce. 347, 848.
BiTERRENSES vicarii. Vide AVESIA , CAPITE-
STAGNO, LAURANO, MABILIUS, ODO, PELA-
PULLUS, RAIMUNDUS.
BiTTERRENSis, BiTERRis yicecomes, lo visconte de
Béliers, ce. 9, 10, 11, 14, |5, lâ, 22, 23, 25,
26, 27, 28, 3o, 3i, 32, 33, 34, 35, 37, 38,
107, 108, 110, 469, 6o5, 669, 910, 911, 912,
1 159, i3oi , 1436, 1437, 1469 ; ille qui se dicit
vicecomitera, c, 109IJ quondam vicecomes,
ce. i5o7, i5o8.
BiTERRis vicecomites, c. 6')2. Vide RAIMUNDUS
ROGERIUS, RAIMUNDUS TRENCAVELLUS ,
ROGERIUS, TRENCAVELLUS.
BiTERRENSES vicecomitissc. Vide ADALAISSIA,
SAURA, SAURINA.
BITERRI (B. de), c. 587.
— (Bernardus de), domus Narbone & domui
S. Pétri de Mar hospitalis Jerosolimitani eo-
mendator, e. 663.
— (Petrus de), monachus S.Tiberii, c. 700.
— (Johannes de), sacerdos de Olonzaco, c. 248.
— BITTERRIS (Rogerius de), filius Trencavelli
quondam vicecomitis Biterrensis, ce. lôop, 1398,
1599, 1600.
— BITERRIS, BIDERRI, BITERRENSIS (magister
Stephanus de), canonicus Narbonensis, meure
Estiene de Bediers, c. 1293J clericus comitis
Tolosani, ce. 1410, 1490, 1492, 1604.
BiTURiCENSiS archiepiscopus, ce. 438, 789, 791,
793, 794, 795, 817, 818, i3o7, i3o8, 1359,
1456, 1457.
BIZANCHIS (P. de), c. 525 j Biran^ues (Hérault),
■ commune de Notre-Dame de Londres.
BIZANO. Vide BISANO.
BIZOTO (Guillelmus de), judex Biterris d. Régis,
c. 1445.
BLANCA, monialis Pruliani, c. 553.
BLANCAFORTE, Blaneafort , BLANCAFORTI
(Amalavinus, Amalvinus de), ce. 5oo, 828,
— (Ato de), c. 83o.
2047
BLANCAFORTE (Baronus de), domicellus, c. 1408.
— (Phiera de), miles, c. 1407.
— (Vitalis de), c. 761; BUn^uefort (Gers), arr.
d'Auch.
BLANCARDI (B.), scriptor Raiinundi juvénis co-
mitis Tolose, c. 698.
— (R.), c. 1249-
BLANCHA, BLANQUA, Francie, Francorum re-
gina, ce. 107, z'iz, 868, 971, 972, 1042, 1097,
1104, 1269, 1265, 1266, 1267, 1271, 1274,
i3i2i quondam regina, c. 1401.
BLANDELLI (Arnaudus), c. 1728.
BLANDII (Petrus de), notarius régis Aragonensis,
c. 426.
BLANQUAGARDA (Ernulpluis de), c. 3oi.
BLANQUERII (Guillelinus Membrati), c. 1480.
BLANQUERIUS (Stephanus), c. 1022.
BLAQUERIA (Guillelmus de), c. 1022; U BU-
quière (Hérault), comm. de Ceilhes & Roco^els.
— (Pontius & Stephanus de), e. 280.
BLAROLI (Berengariiis), capitularius Tolose,
c. 356.
BLASINI, BI.AZINUS (Petrus Vitalis), consul To-
lose, ce. 834, 1 220.
BLAUDIACO (Bertrandus de), e. 692.
— (Rostagniis de), domicellus, c. 1747; Blau'^ac
(^Gard), arr. d'V^hs.
BLESINI (Bernardus), consul Galliaei, c. 1117.
BLIGERIUS (Johannes), ec. 436, 523.
— (B.), magister lapidum Nemausi, e. 38i.
BOCADES (G.), e. 390.
Bocard, Boccjuart. Vide MARLIACO.
BOCCADOS (G.), ce. 523, 525.
— (R.), e. 523.
BOCHETO (R. de), c. 382; Bouquet [Gard), can-
ton de Saint- Amhroix. Vide BOQUETO.
BOCHITTUS (Lambertus), c. 761.
BOCIACARUM, de BOCIASSIS, BOSSIACIS, BOCIA-
CIS (Airaericus, dominus eastri),ce. 1019, i665,
1740, 1741.
(frater Bernardus de), de ordine Predieatorum,
c, 1694.
— (Deodatus, dominus de), ce. 1017, 1019, 1209.
— (Deodatus de), filius quondam Armanni domi-
cellus, c. 1744; Boussagues (^Hérault), arr, de
Béliers.
BOCIACO (Ramundus de), c. 546.
— (Vitalis de), c. 046.
BOCOIRANO, Bocoiran, Bocoirant (Draconetus,
Dragonetus de), ce. 429, 622, 569, 592.
— (Petrus de), miles, c. 327.
— (Raimundus de), ce. 296, 324 ; Boucoiran (Gard),
arr. d'Alais.
BODINI (Geraldus), c»nonicus Vivariensis, c. 598,
BODONIS (Raimundus de), e. 404; il faut proha-
hlement corriger BADONIS, Badonnes (Hérault),
commune de Béliers.
BODONUS, BODONI (Raimundus), notarius eomi-
tisTholos.ini, ce. 295, 296; cancellarius, ce. 277,
324, 437.
INDEX ONOMASTICUS.
2048
BOFATUS, BOFFATUS (Aimerieus), ce. 470, 471,
602, 844, 979, 1006; il faut probablement faire
deux personnages de cet Aimeri Buffat.
— (Arnaldus), c. 979.
BOIANO (Berengarius de), eanonicus Magalo-
nensis, e. 998.
— (Berengarius de), e. 587,
— (G. de), precentor Biterrensis, c. 535"
— (Guillelmus de), caméra ri us Biterrensis, c. 43 1.
— (Johannes de), miles, eivis Biterris, ce. 844,
1006, 1209, 1467; Boujan (Hérault), arr, de Bé-
liers.
BOISSAZO, Boissadon, BOISSADONO, BOIXADONO,
BOXADONE, BUXASONE, BOYSSESONO (Ber-
nardus de), de Lombers, ce. 385, 474.
— (Pontius de), c. 386.
— (Sicardus de), ce. 405, 454.
— (Sicardus de), de Lumberiis, scutifer eques,
ce. 1209, 1462; Boisseion (Tarn), arr. de Castres,
BOISELLA, BORSELLA (Bonetus), consul Tolose,
ce. 5o6, 5i6, 027.
Boisinhac fRotgerius rfe), miles, e. Ii58; la Bas-
tide de Bousignac (Ariége), arr, de Pamiers,
BOISSACO (Philippus de), senescallus Ruthenen-
sis, c. 1527.
BOISSELI (Radolphus), artium & théologie ma-
gister, eanonicus Narbonensis, c. 243.
BOIXONII (B.), consul burgi Narbone, c. 983.
BoLDESTRE (homines de), c. 1623.
BoLiiONE, BoLBONA (abbas de), ce. 402, 1 191, i353.
BOLBONE abbates. Vide ARNALDUS, BERENGA-
RIUS, BERNARDUS, ODO, PETRUS, RAIMUN-
DUS, ROBERTUS.
BoLBONE cellararius. Vide MONTELAURO, Volegs.
BoLBONE conventus, ce. 669, i358, 1480.
EoLBONA, BoBBONA (monachi de), ce. 1191, i366.
BoLBONE prior, c. 1480. Tiie PELEGRINUS.
BOLBONO (Berengarius & Bertrandus de), c. 281.
BOLDRACUS (Matfridus), c. 1209.
Bolic (Guillaumes de), c. 126.
BOLONACO (B. de), e. 946; Bouillonac (Aude),
arr, de Carcassonne,
Bolonha (Seguy de), capitany de Casanolh, c. 19.
BoLONiENSis comes, c. 563 ; Philippe Hurepel, comte
de Boulogne,
BOLTENACO, BOLTHENACO, BOTENACO, BOU-
TENACO (Arnaudus de), e. 584.
— (Arnaldus de), domicellus, ce. 1342, 1730.
— (Berengarius de), ce. 283, 454.
— (Berengarius de), c. 897; major diebus, miles,
ce. 1093, 1097.
— (Berengarius de), juvenis, c. 897.
— (Berengarius de), ce. 957, 963 ; l'un ou l'autre
des précédents.
— (Berengarius de), vicarius Narbone, ce. 1006,
1007; même remarque que ci-dessus,
— (Berengarius de), domicellus, c. 1730.
— (Petrus de), e. 1480.
— (Raimundus de), c. 1075; Boutenac (Aude),
arr, de Narhonne,
2049
INDEX ONOMASTICUS.
d5o
BOMES (Robertus ds), c. ço6 ; il faut probable-
ment corriger BOVES & traduire Boves I^Somme),
arr* d'Amiens^
Bon (G.), c. 914.
— (Johannes), c. 912.
Bona (^Raynier de), c. 192.
BONAFADIS, C. 55 I .
BONAFOS (Amalvinus), c. loio.
— (Richerius), c. ôzj.
Bonay^e (^Peyre), c. 127.
BONCOS (Raimundus), notarius Massilie, c. 937.
BONDO (Sycardus), castri Podiilaurencii, c. 1394.
BONEFACIUS (Radulphus, Randulphus), ce. 523,
52-,.
BONELLI (Bertrandus), canonicus Viyariensis,
c. 598.
— (Bertrandus), c. 396.
BONETA, filia condam Assalberti, c. 254.
BONETI, c. 454; famille des environs de Boul-
bonne.
BONETI (Bernardus), burgensis EUcti, c. 1046.
— (Gtiillelmus), de btirgo Narbone, ce. 957, 960.
— (P.), canonicus S. Stephani Narbone, c. 253.
— (R.), consul burgi Narbone, c. 983.
— (Raimundus), c. 954.
BONETUS, sacrista Albiensis, c. 1462.
BONETLS (magister), canonicus Agennensis, ju-
risperitus, c. 1 294.
BONETUS (Berengarius), c. 390.
— (Ramund*is), c. 356.
KONIFACIUS (Petrus), civis Montisp.'ssuli, c. 1 343.
Bo.viFONTis abbas & conventus, c. i53â.
BONIHOMINIS (Isarnus), monachus de Castris,
c. 1211.
BONNAVALLE (Egidius de), granicarius ecclesie
B. Martini Turonensis, c. 1723.
BONONIA (Christiana de), c. 1453.
— (Rogerius de), c. 1432.
BONUMSOLATIUM (frater Guillelmus), de ordine
Predicatorum, c. 1694.
BONSONIUS, c. 1296.
BONUSFILIUS, hereticus, c. 1148.
BONUSHOMO, sacerdos & capellanus Durbanni,
c. 1 164.
BONUSHOMO (Berengarius), c. 38(9.
BONUSHOMO (Bernardus), consul Tolose, ce. 494,
496, 507, 757.
BONUSHOMO (Petrus Raimundi), c. 386.
BONUSHOMO (Vitalis), consul Tolose, c. 11 i3.
BONUSMANCIPIUS (frater), de ordine Fontise-
braudi, c. 1482.
BONUSMANCIPIUS, consul Tholose, c. 1219.
BONUSPAR, archidiaconus Nemauscnsis, c. 304.
BONUSPUER, BONIPUER (Viialis), ce. 55 1, 768.
BOQUETO (Riimundus de), c. 392) Bouquet
(^Gard), canton de Saint- Ambroix. Vide BO-
CHETO.
Bosuo.NA (monacbi de). Vide Boldoxa.
VIII.
BORBONIO (Archambaudus de), e. 729.
Bordeaux [l'archevesque de). Vide Bubuegalcnsis.
BORDELLO (Petrus de), e. 409; Bordeil {Tarn-Cr-
Garonne], commune de Brassac (?).
BORDES (Petrus de), c. 411.
BORDIS (Arnulphus de), c. 1727.
BORDIS (B. de), monachus & saerisla domus Man-
siasilis, c. i2o5.
BORDIS (Petrus de), c. 1348.
— (Poncius de), monachus Lesatensis, c. 1068.
— (Raimundus de), c. E141.
BORGAVIUS (G. de), e. 991.
Borgon/iya, Borgonya, Borgonye, Borgonha, Bor-
goigne (li dus. lo duc de)^ ce. 9, 22, 32, 35, 4;,
1493.
BoRGOMOtS, c. 36; les Bourguignons.
BORGUONONIUS. Vide BURGUNDIO.
BORNAZELLO (Guillelmus de), prior S. Roberii
de Cornibario, c. 954 ; Bourna^el (Ayeyron), arr.
de Rode^.
BOROTA (Ximinius de), c. 384.
BORRAS (Fuxetus), consul Fuxi, c. 1168.
BORRELLI (Bernardus & Guillelmus), c. 934.
BORRELLI (G.), c. 227.
BORRELLI (G.), ce. 323, 523.
BORRELLI (Petrus), sacrista major & canonicus
Narbonensis, c. 227.
RORRELLO (Bernjrdus Alacer de), ce. 932, 933;
Bourret {Tarn-&-Garonne), arr. de Castelsarrasin.
BORRELLUS (Deodatus), prior S. Firmini Mon-
tispessulani, c. 1 000.
BORRELLUS (Guill. Bruno), notarius Tolose,
c. 757.
BORSELLA (Bonetus), consul Tholose. V,de BOI-
SELLA.
BOS (Petrus), ce. i3i9, i32t.
— (P. Raimundi de), c. 489.
— (Raimundus Arnaldus de), c. 1264.
BOSANHACO (Petrus Rogerii de), c. 546 ; peut-être
Bousignac; voye^ plus haut BOISINHAC.
BOSCO, BOSCHO (B. de), ce. 712, 982.
— (Bernardus de), c. 1007.
— (Bertrandus de), Narbonensis, c. roo2.
— (Girbertus de), elemosinarius Aureliacensis,
e. 345.
— (Jacobus de), clericus Alfonsi, comitisTolosani,
ce. 1453, 1454, i568, 1570, 1571, 1374, 1584,
1606, 1612, i6i3, 1621, 1641, 1678, i683.
— (Petrus de), filius Guillelmi Gausberti, c. 489.
— (P. Raimundi de), e. 490.
— (R. de), e. 1267.
BOSCO- ARCAMBAUDI (Philippus de), c. i665.
BOSICIS (Bernardus de), frater Hospitalis, c. 387;
Bou^igucs (Hérault)', arr. de Montpellier.
BOSO, BOSUS, abbas Electi, ce. 473, 864, 86',.
BOSQUETO (frater Guillelmus de), c. 1284.
BOSSACO (Ramundus de), c. 1728.
BOSSIACIS (Aymerieus de). Vide BOCIACIS.
BOTECUS, scriptor, c. 809.
2o5ï
INDEX ONOMASTICUS.
20
52
BOTENACO (de). FlJe BOLTENACO.
BOTEÏI (Bernardiis), piibliciis Moiuispessulani
notarius, c. 804.
BOTETUS (Guillelmus), c. BSç.
— (Petrus), c. 378.
BOTINI (Berengarius), c. 434.
Boucart (Je). Vide MARLIACO.
Boucort (Hugo), c. 1209.
Boulx (P. de), c. 434.
Boumon, c. 800.
Bour (Bernard), c. 84.
Bousson (en), c. "lôî.
BOUTENACO (de). Vide BOLTENACO.
BOUVILA (G. de), c. 1089.
BOUVILLA, BOVILLA(Gailardus, Giialhardus de),
ce. I 077, 1 166.
BOUVILLA, BOVISVILLA (Willelmiis, W. de),
ce. 1077, 1268, I 291 .
BOVERII (P.), vicarius Narbonensis, c. 1342.
BOVISVILLA (Bernardiis de), dominus S. Basilice,
e. 1291 j Sainte-Ba-^eille {Lot-& -Garonne), arr.
de Marmande,
BOVILLA (Ramiindiis Ai-naldiis de), consul TIio-
lose, c. 460.
BOXADONE (de). Vide Boisadon.
Boysm (Bernard de), c. 193.
BOYSSESONO (de). Vide Boisadon.
BRABANTIE dux, c. 991.
Bracantiones, c. 341. Vide Braimansonum.
BRACHIA (Miehael de), elemoshiariiis régis Fran-
cie, e. 228.
BRACIACO (Faber de), c. 1549; Brassac (Arii^e),
arr. de Foix.
BRACO (R. de), c. 1262; Brax [Haute-Garonne),
arr. de Toulouse.
Braconac (Petrus de), c. 3i2; commune de Gibron-
des (Tarn).
BRACONE (Bernardus de), miles, c. 1 1 16.
— (Ramundiis de), c. 602.
(Raimundus de), miles, e. Ili5; Bracou (Tarn),
commune de Ronel.
Braimansonum exercitus, c. 3i5. Vide Braban-
■noxES.
BRAMO (P. de), consul Carcassone, e. 847; Bram.
Vide BROMO.
Bran (Petrus Amelii &. Gental de), fratres, c. 1 i5o j
Bram (?). Vide BROMO.
Brantol (W. Pétri de), e. 323.
Brassais (Arnaldus de], c. 1 147.
Brayna (consuetudo de), c. 61 3.
BREBANCIONUS (Henricus), miles, e. i3i4.
BREGAUDUS, c. 532.
Brelh (Uc del), c. 65.
BREMUNDUS. Vide BERMUNDUS.
Brencort (Odo de), miles, c. i38o.
Brendon (Adamaurus de), e. 11 17; la Brandouniê
(Tarn), commune de Carlus (?).
Eresac (Isarnus, Ugo Isarni & Sicardus de), e. 385.
Bres:as, BRESSI (FouUaut de). Vide BERZEYO.
Bretanya (lo conte de). Vide BritAnniE.
BRIGAUDUS (Ricardus), c. 1452.
BRISSACO (Raimundus de), c. 1022 j Brissac (Hé-
rault), arr. de Montpellier.
BritanniE comes, lo conte de Bretanya, ec. 189,
1400, 1403.
BRITO (Guillelmus), notarius, c. 1680.
— (Hugo), c. 1357.
BRITONI (Stephanus), c. 944.
BRIVA (frater Willelmus, Guillelmus de), ordinis
Cisterciensis, penitentiarius comitis Tholosani,
ce. 1 258, 1 209, 1276.
BRODETO (G. de), canonicus Magalonensis,
c. 423; Brou^et (Gard), arr. d'Âlais,
Broeda (Syguinus de la), c. 126'!,
BROLIO (Geraldus de), miles, c. 1097.
— (Guillelmus de), c. 8i5.
— (P. de), castellanus Cabareti, c. 1452.
— (Petrus Raimundus de), c. 4S9.
— (Raymundus de), c. 1433.
Brollas (Aimeric de), c. 562.
BROLLIIS (G. de), miles, c. 85o.
BROMO, Brom (G. de), c. i633.
— (Petrus de), e. 354; S''""' (Aude), arr. de Cas-
telnaudary. Vide BRAMO, Bran.
BRONIA (Petrus Berna rdi), c. 3|8.
BROSA (Ademarus), ce. i3i9, i32r; consul Al-
biensis, c. i3io.
BROZINACO (Ademarius de), canonicus Ruthe-
nensis, c. 345.
Brua (Artaud de la), c. 102.
BRUERIIS (Johannes de), ce. 1662, i665, t666,.
1705.
BRUGAIROLIS (Bernardus Raimundi de), e. 280;
Brugairolles (Aude), arr. de Limoux.
BRUGEIRAS, HRUGERIIS (Poncius de), c. 41 i.
— (Willelmus de), burgensis Tholose, c. 1622;
Bruguieres (Haute-Garonne), arr. de Toulouse.
BRUGERIA (Raimundus de), bajulus de GraoUeto
pro d. Sicardo Alamanni, ce. 1459, 1460, 1461.
BRUNA, filia Ademari de Pontis, c. 448.
BRUNA, soror Rogerii Convenarum, c. 448.
BRUNELLI (Henricus), receptor reddituum d. Ré-
gis in senescallia Carcassone, ce. 1599, 1668.
BRUNETUS (Guilhermus), c. 412.
BRUNI (B°), notarius curie régis Narbone, c. i56.
5;anirar (Rostagnus de), c. 38o.
BbuniQUFXLI vieecomites. Vide BERTRANDUS.
BRUNISSENDIS, uxor A. de Castrobono, e. ici3.
BRUNISSENDIS, filia vicecomitis Cardonensis,
ce. 954, 955.
BRUNUS (Bertrandus), c. 937.
BRUNUS (P.), e. 520.
BRUNUS (Petrus), consul Tolose, ce. 5oû, 5i6,
527.
BUADA (B. de), canonicus Magalonensis, c. 423.
— (P. de), c. 450; Biaude (Hérault), commune de
Lagamas.
BUCA DE LUPO (Guillelmus Pétri), miles faidi-
tus, ce. 1460, 1461 .
!o53
INDEX ONOMASTICUS.
2o54
BUCCO BLAQUERII (Beitrandus de), c. 1419.
BUCO DE LUPO (P.), miles, c. 1436.
Baeninom, scutifer, ce. i33o, i33;.
BUEU (Petrus), c. i3o6.
BULBONE (Raimundus de), consul Avinionis,
c. 744 j Boulhon (Bouchei-du-Rk6ne), arr. d'Arles.
BcRDEGALENSE provinciale concilium, c. 1541.
BuBDEGALENSis a rch iepiscopus , l'archevesjue de
Bordeaux, ce. 18, 6j6.
BURDEGAI.IS (Bernardus Ramundi de), burgen-
sis Tholose, c. 1622.
BURGES {Raimundiis de), c. 1062.
BURGO, BURGUO (Guillelmiis Raimundi de),
c. 489; consul Tholose, ce. 466, 466.
— (Guillermus Stephani de), c. 789.
— (Petrus Laurencius de), c. 1 246.
BURGUNDIO, BORGUONONIUS , BERGOLONUS,
BERGONIONUS, GUIDO Bergonnion, filius Guil-
lelmi Montispessulani, ce. 192, 320, 365, 367,
523.
BURGUNDIONA, BURGUNDIOSA , filia Borguo-
nonii, ce. 366, 368.
BURGUNDIONIS (Stephanus), canonicus Magalo-
nensis, c. 523.
BURLATIO, BURLACO (Johannes de), miles,
ce. 1211, l633, 1694; Burlats (^Tarn), arr. de
Castres.
BUSQUETI (Bruno), consul Toîose, c. 1 w3.
BUTIRO, c. 11 58.
BUXASONE (Sicardus de). Vide Boisadon.
BUYSACO (Aimericus de), viguerlus regius] Nar-
bone, dominus de Ampara, e. 258.
C, Portuensis & S. Rufine episcopus, Apostolice
sedis legatus. ri</f CONRADUS.
C, cancellarius comitis Montisfortis, Carcassone
episcopus. Vide CLARINUS.
C, Conseranensis episcopus. Vide CEREBRUNUS.
C, cornes de Fayngen, c. 980.
Cabaliio. Vide Cavellione.
CABALLUS (Arnaldus Johannes), consul Toîose,
c. 757.
CABANAS, CABANIS (P. de), c. 583.
—• (Sicardus de), miles, c. 1432 ; Cahanès {Tarn),
arr. de Lavaur (?).
CABARETO, Caèares, Cabaret^, Cahare^ (Ferran-
dus de), c. 3o8.
— (Jordan us de), ce. 41 1, 420; y iea ri us Ticecomitis
Biterrensis, c. 788.
— (Jordanus de), c. i665.
— (Petrus Arnaldus de), c. 947.
— (P. Rogerius, Peyre Rougie, Rcgle de), ce. 22,
40, 5o, 59, 60, 948.
— (Raimundiis de), c. 788 ; Cabaret, commune Je
Lastours {Aude).
Cabaret^ {lo capitani de), c. 49*
CABiRETi castellanus. Vide BROLIO.
Cabareto (obsidio castri de), c. i5o8.
Cabdenaco. Vide Capdenaco.
Cabestagno. Vide Capitestagno.
CABRERIA (W. Arberti de), c. 324; Cabri'eres
{Gard), arr. de Nimes.
Cabreria, Cabberiis. Vide Capraeia.
Cabbespina. Vide Capraspina.
CABRIACO (Pontius de), c. 322; Cabriac {Aude),
commune de Dou^ens.
Cabriol {}.), c. 583.
— (Isarnus), e. 1432.
CABRIRACIO (Hugo de), nofarius comitis Toîose,
c. 098.
CABROSir (dominus). Vide CAPROSIA.
CADALONIA, Cadahinh (Geraldus Pétri de),
c. 1262.
— (Wuillelmus de), c. 35 ij Cadalen {Tarn), arr.
de Gaiîîac.
CADARONA, CADARONE (Odo de), c. 678.
— (Petrus Ramundus de), consul Appamie, c. 876.
— (Ugo de), ce. 285, 3645 Caderonne {Aude), com-
mune de Espera^a,
Cadarosse domini, ec. 993, 994, 995, 996, 997.
Cadarosse homines, ce, 994, 995.
CADAROSSA (Lautaudus de), e. 996.
— (Petrus, Willelmus, Bertrandus 8c Pontius Ja-
renta de), c. 993; Caderousse {Vaucluse), arr.
d'Orange.
Cadeilhan {Viill. de),c. 1267; Cadeilhan {Tarn-&~
Garonne), commune de Fajolles.
CADELLI (G.), preceptor domus milicie in Pro-
vincia, c. 490.
CADENETO, Cadanet (Ponciiis de), ce. 436, 460;
Cadenct {Vaucluse), arr. d'Apt.
CADIO (Petrus de), afTenator Narbone, c. 253;
peut-être faut-il corriger AtCzàtO. Voye^ plus bas.
CADOaUS, c. i5o8.
Cadoil (Bernardus de), consul Toîose, ce. 494, 5o 1,
507. Vide CADULLO.
CADOLA (Imbertus de), e. 345.
CADOLLA (Gcraudus de), e. 6;6.
CADRO (Johannes de), presbiter benefieiatus eccle-
sie Narbonensis, e. 245.
CADULLO (Stephanus de), consul Toîose, ce. 736,
738 ; Cadours {Haute-Garonne), arr. de Toulouse.
Vide Cadoil.
Cahors {l'eves^ue de). Vide CatiircensiS.
Cahttsac {de) Vide CAUSACO.
CAILLAVO (Bertrandus de), bajulusVauri, e. 1 1 18.
Vide CALLAVO.
Caissac (S., Joannes & Deodatus de), consules
S. Antonini, c. 824; peut-être Caissac {Ayeyron),
commune de la Loubière.
Ca/arc (Petrus Garini de), c. loiO; arr, de Figeac
{Lot).
CALAPI (Bernardus), notarius Tardschonis & to-
tius comitatus Fuxi, c. 691.
2o55
INDEX ONOMASTICUS.
2O0(
CALATORIO (Bereiignruis de), csnoniciis Maga-
lonensis, c. 42!* j pciit-âtre Caladou {GariVj, com~
m une d'Alton.
CALAVO, CALLAVO (Giiilhermus de), c. ^1 1.
— (Raimundus de), ce. 354, 4"' •'i-Ji; Ca'iUiau
{Aude), arr. de Limoux. Vide CAILI.AVO.
CALCADICIO(Seguiniis de), c. 3^4; CaUadis^Gard),
commune de Vaîîeraugues,
CALCIACIO (Stephamis de), c. 324.
CALCIONOIULO (Bernard lis de), notariiis. Vide
CAUCIONOIOLO.
CALTIO. Vide CAUCIO.
CALDAIRONO (Gaiifridiis de), c. \665.
CALUERINA (Petrus), scutifer de Castris, c. 14(^1.
Cahiers (Guillelmus de), c. pSS ; peut-être Caudiès
de Montlouis (Pyrénées -Orientales), arrond. de
Prades.
CALDURANICIS, Cauduranegues (Bertrandus de),
ce. 402, 423.
Caiercii abbas, c. 2 15.
CALLAVO (de). Vide CALAVO.
Calm (Gaylhardus de la), c. 1084; Lac alm {Tarn);
quatre lieux de ce nom : communes d'Aiguefonde,
d'Amhialet, de Cestayrols & de Saint-Grégoire.
Calm (Raniaut de), c. 1 16.
Calmels (Petrus de), c, 392; Calmet (Aude), com-
mune de Salles-sur-V Hers (?).
CALMIS (R. de), c. 355.
CALMONTE (de). Vide CALVOMONTE.
CALOMONTE (Bego de). Vide CALVOMONTE.
Calssan (Guillelm), c. 93 o.
CaZssas (Guillelmus), c. 1201.
CALVA, filia Adalaicis, c. 418.
CALVERA (Arnau, Arnaldus), ce. 440, 442.
CALVERIA (Willelmus), ce. 577, 604.
CALVERIE (Bartholomeus), clericus notarii,
c. 1668.
CALVETI (Arnaldus), e. 3 12.
— (Bernardiis), canonieus & succentor Narbonen-
sis, c. 236.
— (Guillermus), c. 554.
CALVETUS, abbas S. Affrodisii, c. 485.
CALVETUS, cantor Biterrensis, ce. 431, 454.
CALVICIONE, CALVICIONO (Bernardus Milo de),
c. 304.
— (Durantus de), c. 445; Calylsson (Gard), arr. de
Nirnes.
CALVO (Wilhermus de), c. 376; Caux (Aude),
commune de Caux & Sau^ens.,
CALVOjMONTE (Aiigerius de), monachus, c. 392.
CALVOMONTE, Cautmont (Anissandus de), c. 704.
— (Bertrandus de), domieellus, e. 1408; Caumont
(Gers), commune de Caïaux-sur-Save.
CALVOMONTE, CALMONTE, CALOMONTE, Cau-
mont (Bego de), ce. 657, 937, 1119, 1 267, 1 490.
— (Guillelmus de), e. 937.
— (Nopars, Nompar de), ce. 937, i i 19.
— (Stephanus de), c. 388; Caumont-sur-Garonne
(Lot-&-Garonne), arr. de Marmande.
CALVOiMONTE (Geivasius de), miles, c. i233;
probahltmcnt Chaumont [Haute-Marne^'.
CAMARADA (Stephanus de), consul Tholose,
c. 834; Camarade (Ariége), arr. de Pamiers.
CAMARETO (W., Guillelmus de), ce. 1027, 1703,
Camaret (Vaucluse), arr. d'Orange.
CAMARGIS (Raimundus de), burgensis BcUiqua-
dri, c. ] 74ii.
Camhanat-^, c. 912.
CAMBO {Isarnus de), c. ç53.
— (Ramon de), e. 408 ; probablement Cambon d'Albi
(Tarn), arr. d'Albi.
CAMBOLATIO (Falco de), c. 1202.
— (Gago de), c. 657; Camboulas (Aveyron), com-
mune de Pont-de-Salarr.
Cambon, c. aoz.
Cambom prier. T/Ve ALAZAINUS.
CAMELINI (Egidius, Gilo), clericus Alfonsi, ce-
mitis Tliolosani, ce. i568, i5()9, 1570, 1571,
1573, i574, i577, 1579, i;">8i, i;J!J2, i533^
1584, >5i'i, 1587, i538, 1590, 1092, 1618,
1639, 1640, 1657, i653, 1684, 1689, 1693.
Camels (Guillelmus de), c. 768.
CAMERLATUS (P.), c. 1526.
Camnon (R. de), c. 402; Camont (Gard), commune
de Saint-Martin de Valgalgue.
Campame cornes, ce. 880, 881, 904.
Campanya (la contessa de), c. 42.
Campame domina, c. 1281.
CAMPANNOLIS (Arnaudus de), magister Hospita-
lis in Biierrensi & Agathensi, c. 403.
— (Petrus de), c. 403.
Campanolis (preceptor de), e. i665.
Campel^ (P. de), e. 403; Campels (Gard), commune
de Montdardier.
Campendut, CAMPENDUTI (de). Vide CANESUS-
PENSO.
Campirotl-xdi (prior 8c conventus), c. 1095; Cam-
prcdon^ en Catalogne.
CAMPIS (Guido de), e. 579.
CAMPO (Petrus Raimundi de), e. 423.
— (Poncius, P. de), canonieus M.Tg.ilonensiî ,
ce. 423, 526.
CAMPOGRISIO (Guillelmus de), bajulus Vivarien-
sis episcopi, c. 773; Cangrts (Aveyron), commune
de Cassuèjouls (i*).
CAMPONOVO (Symon de), c. 525; Cannau (hU-
rault), commune de Lunel.
CAMPORELLIS (Gombaldus de), archydinconi.s
Ilerdensis, c. 384.
CAMPOURSINO (Raymundus de), domieellus,
c. r449; Campoussy (Pyrénées-Orientales), arr.
de Prades.
CAMPRANHANO , CAMPRINHANO , CRAAIPA-
NHANO (magister A. de), sacrista S. Antonini,
ce. 876, 11 32, 1142; peut-être est-ce le même
<]ue Arnardus de CAMPRINHANO, c. 578.
— (Arnaldus de), c. 798.
— (Arnaldus de), c. 1548; Crampagna (Ariége),
arr. de Pamiers.
2007
INDEX ONOMASTICUS.
2o58
CANALI (Aiho de), c. 1062.
Cananaiol (Guiraiidus de), c. 584.
CANDELLANICIS (Stephanus de), consul maris
Montispessuli, c. 1344; Candillargues (Hérault),
arr. de Montpellier.
CANUELLI (Ademarus de), c. 474.
Cakdilii (abbas), ce. i665, 1741 ; abbates de Can-
DBLio. FiJe AIMERICUS, BERNARDUS.
CANELLIS (Vitalis de], canoniciis Barchinonen-
sis, c. 998.
CANESUSPENSO, Campeniut, Campenduti (Berna r-
diis Raimundi de), ce. 411, 687.
— (Gaucelmus de), c. 1046.
— (Geraldus de), ce. 1661, 1662, iû63, i665,
1666.
— (Petrus Bernardi de), ce. 979, 1006.
— (R., Raimundiis de), miles, ce. 780, 917, 974,
979, 1045, 1 134, 11 35, 1 137, II 38, iiSj, 1 142,
l2o5, 1107, 1209, 1211, 1220, 1224, 1232;
le Rogerius de CANESUSPENSO de la colonne
1 198 doit être identifié avec le présent Raimun-
dus.
— (Siguerius de), c. 4 1 3 j Ca;>en<;a (Aude), arr. de
Carcassonne.
CANETO, CANNETO (Bernardus de), notarius vi-
cecomitis Biterrensis, ce. 3ii, 3i5, 322, 338,
353, 354, -364, 376, 378, 38o, 384, 385, 386,
.597, 413, 422, 427.
— (G. de), c. 1357.
— (GuiUelmus de), camerarius Montisolivi ,
c. ii3i. '
— (Raimundus de), c. 899J Canet {Aude), arr. de
Narhonne.
CANGO (A. de), c. ro37.
Canhiti (Stachy de), c. 71.
CANILHACUS, c. 12155.
CANILUACO, Canillac, Canilac (Beatri^ de), c. 502.
— (Deodatus de), ce. 1447, 1449, ,5,5.
— (Paganus de), c. 584; Canilhac (Lozère), arr. de
Marvéjols.
CANOLLIS (GuiUelmus de), notarius publicus de
Monteregali, ce. 1599, 167J.
Canpanya. Vide Campanya.
CANTESIO (Ramundus de), c. 493.
— (Ramundus de), junior, c. 493.
(Raimundus de), ce. i25i, 1548; peut-être le
---- lue le précédent; Canté (Ariége), arr. de
même
Pamiers
CANZI (Tiebaldus de), c. 3oi.
Caours (Vevesijue Je). Vide Catcrce.vsiS.
CAPARACII (Bernardus), miles, c. ir34.
CAPATUS (GuiUelmus), monachus Lesatensis
c. 1068. '
Cap de Maill (Ramundus), civis Albiensis, c. 1669
CAPDENACO (Ademarus de), c. 345.
Capdemaci, C*bue\aci consules, c. 1119; Capdenac
(Lot), arr, de Figeac.
CAPELLA (GuiUelmus), monachus Galliaci ,
c. 954.
Capella (Bertran Je la), c. 408.
CAPELLA (Bertrandus de), burgensis Cordue,
c. 1117.
— (Petrus de), e. 800.
— (magister Petrus de), c. 1259.
— (Raimundus de), c. 798.
— (Raimundus de). Romane ecclesie subdiaco-
nus, c. 373.
CAPELLARIUS (Raymondus), jurisperitus ,
c. 1294.
CAPELLI (Sicardus), scutifer, ce. 1459, 1460.
CAPERIIS (B. de), notarius, c. 1747.
CAPISCOLIS, CAPISCOLIUS (Ramundus), capitu-
larius Tolose, ce. 356, 362.
Capistag.no, Capitestagno, Cadestac.no (preceptor
de), c. i665. ^^ ^
Capistagm consules, c. i665.
CAPISTAGNO (Bertrandus de), vicarius Biterris,
ce. 3o2, 333.
— (Gaucerannus, Gaucerandus de), ce. 275, 277.
278, 279, 283, 284. / • //.
, — (Wilhelmus Arnaldi de), c. 3785 Capestang (Hé-
rault), arr. Je Béliers.
CAPITEDENARIO (Martinus de), c. 834.
— (Poneius de), ce. 640, 737, 738; consul Tho-
lose, ce. 476, 477, 483, 487, 491, 641.
— (Raimundus de), ce. 738, 1166.
CAPITEPORCI, CAPUDPORCI (Guido de), juris-
peritus, ce. 522,608,620, l3^z; peut-être faut-il
faire Jeux personnages Je ce Guido, le père & le
fils.
CAPITEVILARIO (Petrus de), notarius publicus
Montispessulani, ce. 1484, 1485, 1487.
CAPITOLIO (Berengarius'de), ce. 418, 489.
— (Bernardus de), c. 665.
— (GuiUelmus de), frater Berengarii, c. 489.
— (P. de), consul civitatis Narbone, c. 982.
— (Petrus Raimundi de), c. 418.
CAPITULANE (GuiUelmus), canonicus Narbo-
nensis, c. 236.
CAPRAIROLA(Jordanus de), miles, c. i3i4; Ca-
irerolles (Hérault) arr, de Béliers.
CAPRARIA (Gr. de), c. io58.
CAPRARIA, CABRERIA, CAPRERIA, CABREIRA
CABRERIIS (GuiUelmus de), miles, ce. 1314',
1730; Carrières (Hérault) arr. Je Béliers.
— (Guiraldus de), e. 58 1 .
— (Imbertus, Umbertus, Ymbertus de), ce. j7n
587, 589, 6oi, 638.
CAPRASIUS (Bernardus), canonicus Agatensis,
c. 728.
CAPRASPINA, CABRESPINA (Deodatus de),
c. 1019.
— (P. de), preceptor doinus milicie Templi in
Montepessulano, ce. 490, 58i; le premier est
probablement un seigneur Je l'Aveyron; le second
peut être originaire Je Cabrespine (Aude), arr. de
Carcassonne.
CAPROSIA, CABROSIO(Guidode), ce. 126c, 1265,
1267, 1290, 1324.
— (Herveus de), ce. 1260, 1265, 1267; Chevreuse
(Seinc-&-Oi:e), arr. Je Rambouillet,
loSg
INDEX ONOMASTICUS.
2o6c
>^
CAPUCI, CAPUKI (Guillelmus), judex Biterren-
sis, ce. 1006, I 234.
CAPUU MALLEI (Bernardus), ce. 847, 3jo.
CAPUDPORCI (Guido). Vide CAPITEPORCI.
CAPUT, CAPUD DE BOVE (G.), bajuUis, ce. SzS,
— (B.), c. 5ï5.
CAPUTBOVIS (Bernardus), c. 998.
CARABORDA , CARABORDAS , CARABORDE ,
KARABORDA, CARADORBE (Aldricus), civis
Tholosanus, c. 1612.
-(B.
473, 478, 482, 486, 49t.
— (Bernardus), de Portaria, consul Tholose,c. 640.
— (Galterius), e. 483.
— (Guillelmus), consul Tolose, ce. 440, 441, 4^6.
— (Olricus), capitularius Tholose, c. 302.
— (Petrus), ce. 458, 483.
— (Poncius), consul Tolose, e. 456.
— (Stephanus), e. 502; consul Tholose, ce. 369,
417, 441, 465, 466.
— (Stephanus), juvenis, c. 492 ; consul Tholosa-
nus, c. 1271.
Caracilles (Bernardus Je), c. izi^^ peut-être Cara-
guilles (Aude), commune de Saint-Laurent de la
Cahrerisse,
Cakamanno, Caramanio, Carramain, Karamanho
(archipresbiter de), c. 1678.
— (consules de), c. 1263.
— (homines de), c. 1678.
— (vieecomej de). Vide UGO.
CARAMANNO (Arnaldus de), miles, c. 209.
— (Bertrandus de), de Albia, c. 1738.
— (Donatus de), c. 353.
— (Donatus de), miles, c. 1406.
— (Huguetus de), miles, c. 1097.
— (Hugo de), vieecomes Lautrici, c. 210.
— (Joannes de), c. 210.
— (Jordaniis de), burgensis Tholose, c. 16225 '-''-
raman {Haute-Garonne), arr. de Villefranche de
Lauragais.
Caramenil (A, de), c. 922.
— (Ramundus de), ce. 921, 922, 923.
CARANZONUS, c. 937.
CARARIE (Bernardus), c. 220.
CARAVITA (Mosse), judeus, c. 376.
Cai\bo.»<a (bajulus de), e. i586.
— (homines de), c. i,586.
— (judei de), c. i586 ; Cartonne (Haute-Garonne),
arr. de Muret,
Carhonel (Bertrandus), domicellus, c. 1623.
— (R. W.), proome de Montalba, c. 566.
CARBONELLI (G.), canon icus Magalonensis,
c. 526.
— (Guilabertus), bajulus episcopiToIosani, c. 849.
— (P.), e. 523.
— (Petrus), canonicus Biterrensis, ce. 347, 35o.
— (Poncius), ce. 436, 523.
CARBONELLI (Poncius), de Faget, e. 1 147.
— (Willelraus), c. 1 149.
CARBONELLUS, consul Tholose, ce. 460, 466.
CARBONELLUS (Petrus), notarius Barchinone,
c. io63.
CARBONERII (Fr. Raimundus), de ordine Mino-
rum, c. 2 i4.
CARBONERIUS (Hugo), c. 658.
CARCASSES (Valgueriiis & Guillelmus de), c. 703,
commune de la Ro<jue de Fa (Aude).
CARCASSONA (Bernardus de), c. 419.
ernardus), consul Tolose, ce. 441, 465, 466, — (Petrus de), sacerdos, c. i5oo.
— (magister Simon de), c. i633; judex Biterrensis,
e. 1738.
Carcassgne.vses archidiaconi. Vide kKkGOtiR, liE-
RENGARIUS, CASILIACO, MORA, PETRUS.
Carcassone archidiaconus major. Vide G.
Cahcassone ecelesiecapitulum, ce. 847, 1740, 1741.
Carcassone communitas, c. 1741.
Carcassone eonstabularius. Vide Galverne.vsis, S.
Carcassone consules, ce. 846, i665, 1666, 1741.
Carcassone suburbii consules, e. 1495.
Carcassone senescalli curia, ce. 1457, 1458.
Carcassone domini, c. 721.
Carcassone electus, ce. 1664, 1740.
Carcassone, Carcassensis, Carcassonensis, Kab-
cassensis, Rarcassone episcopus, l'evesoue de
Carcassona, ce. 37, 626, 657, 916, 1220, 1221,
i365.
Carcassonenses episcopi. Vide BERNARDUS RAI-
MUNDI, CLARINUS, GUIDO, OTO.
Carcassonensis, Karcassone quondam episcopus,
ce. 645, 65o.
Carcassone homines, ce. 1443, 1495.
Carcassone judei, c. 426.
Carcassone judex, e. 1676.
Carcassone senescalli judex. Vide BANHERIIS,
FEUTRICI, PARISIUS, PENTERU, PODIONAU-
TERIO, PODIOSIURANO, SALVIO.
Carcassone curie régis judex. Vide BERENGA-
RIUS.
Carcassone moneta, c. i32o.
Carcassone officialis. Vide PORCIANO.
Carcassone prepositus. Vide ALEUMUS.
Carcassone proditores, c. 1394.
Carcassone sacrista. Vide B.
Carcassone senescallia (reeeptor reddiiuum i, Rc-
gis in). Vide BRUNELLI.
Carcassone, Carcassonensis, Charcasonensis scncs-
callus, ce. 214, 7o3, 895, 1047, 1226, i3o;,
i3io, i356, i357, i358, 1359, i36o, i36i,
i362, i363, 1364, i365, i366, 1393, 1394,
1435, 1475, i5o4, 1572, 1578, i6q2, 1607,
1608, 1643, 1644, 1686, 1712, 1743,
Carcassonenses senescalli. Vide ARSICIO, AUTO-
LIO, COCUS, COHARDONE, CRANIS, FRICAM-
PIS, GOLOEN, PIANO, ULMEIO, VICINIS.
Carcassone subvicarii. Vide GOGENCHIS, UGO.
Carcassone senescallie terrarii, ce. 1192, 1661.
Carcassone universitas, ce. 846, 847.
206l
INDEX ONOMASTICUS.
îo6:
Caucassone vicarii. Fide ISARNUS BERNAUUI ,
PROVINO, RAIMUNDUS, ROGERIUS, ROME-
GOSIO, SANCTO FELICE, SANCTO MICHAELE.
CiP.CASSONii vicecomes, ce. 10.^2, l'^^J()^ VUe RAI-
MUNDUS ROGERIUS, RAIMUNDUS TRENCA-
VELLUS, ROGERIUS, TRENCAVELLUS.
CARCER (Beriiardus de), c. 1203; Carces {Tarn-
Ô'-Garonne), commune de Lau^erte.
CARDAILLACO, CARDALHACO, CARDELHACO,
Cardalkac (Bertrandus de), miles, ce. 1010,1119,
1267, 1296, 1406.
— (Bertran de), seignor de Castelnau Je Montratter,
ce. 18, 637.
— (Hugo de), ce. 1119, 1296; Cardaillac [Lof), arr.
de Figeac,
CARDINALIS (Andréas), c. 800.
CARUO (magister), eapellanus legati, c. io33.
CARDONA, CARDONE (dominus de), c. 1547.
— (Berengariiis de), c. 287.
— (Guillelmus de), ce. 645, gâS.
— (Petrus de), c. 292.
— (R. de), c. 922 ; Cardona, en Catalogne.
CAREDORTA (Geraldus & Raimundus Mar.ci-
pius de), c. 319.
CARERIA (Petrus Stephani de), syndieus Laiitrici,
c. 1669.
Carcs (W. de), c. 3o5 ; peut-être Saint-Martin de
Quart (Cart^), commune de Bouillargues [Gard).
CARLACIO (Bernardus de), notariiis dominorum
Ucetie, e. i333; Carnas [Gard), cant. de Quissac,
Caknotessis cornes, c. 816.
Carxotessis episeopus, ce. 794, 817, 818, 840.
CARNOTO (Reginaldus de), ordinis Predieatonim,
c. 1409^ Chartres [Eure-&~Loir).
CAROLI (G.), archipresbiter Narbonensis, c. 264.
CAROLUS VIII, Francoriim rex, c. 442.
CAROLUS IX, rex, c. 248.
CAROLUS, KAROLUS, K., Andegavie, Provincie
& Forehalquerii cornes, ac marchio Provincie,
ti'K.S\c\\\e, allai li cuens d'Anjou, ce. 1274, 127J,
1407, 1413, 1415, 1417, 1493, 1700.
CAROLUS (Bernardus), seriptor, c. 355.
CARPELLUS (Raimundus), clericus, c. 1019.
CARPENTARIUS (magister Theobaldus), c. 1462.
CABrEMOBATE.vsis episeopus, ce. 1257, 1490.
CARPINELLUS, canonieus Appamiensis, c. 578.
CARPINUS (Ramundus alias Martinus), consul
Tolose, ce. 276, 478, 483, 48Û.
CARRERIA (Bernardus), canonieus Narbonensis,
c. 1007.
CARRERIE (B.), archidiaeonus Corbariensis,
c. 204.
CartiiuSie ordo, ce. 53o,53l, 56o ; ordre des Char-
treux. '
CARTO (P. de), e. 69/i ; Saint-Martin de Quart
(Gard), canton de Qutssac. Vide Cares.
CARZANO (Stephanus de), e. 53 1 ; Carsan (Gard),
arr. d'U:^ès.
CASA (Johannes de), ce. 523, 026.
— (Joiinnes de), Montispessulani, c. 1414.
CASA [Petrus de), e. 292 ; Mas-de-Case (Hérault),
commune de Montpellier.
Casahon (Girardus de), e. 687 j Ca^aubon [Gers),
arr. de Condom.
CASALIBUS (Guillelmus Petrus de), consul To-
lose, c. 757; Ca-^als [Tarn-&-Garonne), commune
de Verdun-sur-Garonne (?).
CASALIBUS (Raimundus de), monachus Lesaten-
sis, c. 1068; Ca-^als [Ariége), commune du Mas-
d'A-^il [?).
Casali Keno/j (homines de), c. 1687; Ca^alrenoux
[Aude), arr. de Castelnaudary.
Casais (Berengarius de), c. 584.
CASANOVA (Guiraldiis de), c. 436.
— (frater Johannes de), ordinis fratrum Mino-
rum, e. 1 326.
— (Vitalis de), ce. 1093, 1200, 1201.
CASCAVELERIUS , CASCAVELLERIUS (Guillel-
mus, Willelmus), consul Tolose, ce. 5o6, 5iâ,
527.
Casedei abbas. Vide GERALDUS.
CASILIACO, CASILHACO, CASILACHO (Petrus de),
Carcassonensis archidiaeonus, ce. 282, 283, 284,
3o2 ; Ca^ilhac [Aude), arr. de Carcassonne.
Cas/ar (Raimundus de). Vide Castlar.
Caslaron (dominus de), c. 1 14a.
CASNACO (Bernardus de), c. 7115 Ca^enac [Dor-
dogne), commune de Coux & Bigarroijuc.
Cassainha [R. B. de la), c. 621.
— [IV. e Mossels de la), c. 62 I ; la Cassagne [Lot-
&-Garonne), commune du Pont-du-Casse (?).
CASSANELLO (Ramundus de), consul Tholose,
ce. 476, 478, 483, 487, 491.
— (Stephanus de), consul Tholose, c. 641,
Cassanol [B. de), e. 53 1 ; Cassagnoles (Gard), arr.
d'Alais.
Cassart (Roger! us del), c. 453.
CASSiAso(prior de), ce. i6û5, 1742. ^/Vc JOANNES.
CASSIT (Botetus), de Sancto Antonino, c. i35i.
CASTANACHO, CASTANHACO (parierii de),
c. 1 141 .
— (G. de), c. 1141.
— (Petrus de), monachus Lesatensis, c. 1068.
— (Petrus de), ce. 856, 15485 Castagnac [Haute-
Garonne), arr. de Muret.
CASTANETO (Peregrinus de), Montispessulani,
e. 1414; Castanet [Hérault), arr. de Béliers.
CASTELLANA, 61ia Aimerici de Castronovo,
c. 499.
Castelle, Castilie rex, ce. 557, '°-JJi '341, i575.
CASTELLIO, CASTELLONUS (frater), ord. Cister-
eiensis, ce. 1544, 1546.
CASTELLIO (frater), conversus Bolbone, c. 692.
CASTELLIONE, CASTELONE (Guillelmus de),
consul Fuxi, ce. 1 168.
— (Isarnus de), c. 768; Castillon [Ariége), com-
mune d'Artix.
CASTELLO, CASTELO (Bernardus de), c. 3o8.
— (Pontius de), ce. 3o8, 691 .
— (Raimundus de), c. 55 1.'
— (Ysarnus de), c. 7675 Castel [Ariége), commune
de I.apenne.
2o63
INDEX ONOMASTICUS.
CASTELLO, CASTEL... (de). Fide CASTRO.
CASTELLO RAINARUO (Giiillelmus de), c. 3o6;
Châtcaurenard [Bouclies-du-Rhone), arr. d'Arles.
CASTELLONUS, c. 1002.
CASTELLUSNOVUS, ce. i3i3, 1462.
Castilie rex. Vids Castelle.
CASTILIO (Augeriiis de), c. 721; Castillon-du-Gard
(Gard)^ arr. d U^ès j ou Castillon-de-Ganière
(liiV.), arr. d'Alais.
CASTILIONE (Bernardiis de), c. 6785 Castilhn
(^Aude), commune de Greffeil.
CASTILLO (G. de), proome, prusome de Montalia,
ce. 556, ySo.
Castlar (Elesiarius de), c. 522.
— (Raimundus de), ce. 3o2, 337; ^"ilar (Gard),
arr. de Nimes.
Casilar (R. & Petnis del), milites, fratrcs, c. ' 1 16.
Cajl/ar (Raimundiis & Bernnrdiis de), c. 578.
CASTLARDO (Petrus de), consul & syiidicus Ap-
paraiariim, c. 1367.
CASTLARIO SCITARDO (Ramundus de), cano-
nicus Appamiensis, e. 578.
CASTLARO (Arnaldus de), c. 897.
Caetlucii consules, e. 11 19; Caylux (Tarn-&- Ga-
ronne), arr. de Montauhan.
CASTLUCIO, CASTLUSCIO (Deodattis de), e. 800.
— (Petrus de), notarius publieus, ce. 1202, i2o3.
— (Poncius Ato de), e. 1 2o3 ; Caylux (Aveyron),
commune de La Cresse.
Castras (l'eves^ue de) (sic), c. 77.
Castriduni vicecomes. Vide GAUFRIDUS.
c:ASTRIIS (B. de), c. 460.
— (Bertrandus de), e. 403.
— (Elisiarius de), ce. 3ro, 429.
— (Petrus Armengaudi de), c. 668.
— (Raimunda de), c. 668.
— (R., Ralmundus de), ce. 366, 367, 368, 402,668.
— (Guillelmus de), prior de Melgorio, c. 1000;
Castries (Hérault), arr. de Montpellier.
Casïris', Castressis (abbas de), ce. 807, 1646,
i665, 1741.
Castrensis abbas. Vide GUILLELMUS.
Castiiensis sacrlsta. Vide SANCTO PRIVATO.
Casthis, Castras (consules de), t. i665.
CASTRIS (Amelius de), c, 277
— (Bonushomo de), c. 336.
— (Escotus de), c. 3 12,
— (Guilahert de), e. 408.
— (Guilabertus de), ce. io35, ii5o; hereticus,
c. 1149; Castres (Tarn).
CASTRO (Petrus de), miles, c. 1428.
CASTROKOC (Petnis Austorgii de), c. i2o3; Cas-
telhouc (Lozère), commune de Frades.
CASTROBONO (A. de). Fide ARNALDUS.
Casïrobono (homines de), ce. 1012, ioi3.
Castelbo (Ramonet de), e. 70.
CASTRO GENESTO (Petrus de), canonicus Appa-
miensis, ce. 578; Castelginest (Haute-Garonne),
arr. de Toulouse,
2064
CASTROMARINO, Castelmauri (Hugo de), c. 913.
— (Robertus de), c. 46 1 j Caslelmary (Aveyron),
arr. de Rodei^.
Castrinovi de Arrio consules, ce. 1119, 1264.
— (homines), ce. i636, 1637; Castelnaudary (Aude).
CastriiNovi de Leval consules, c. 1 120.
Castrinovi de Montemirailho consules, c. 1262;
Castelnau de Montmirail (Tarn), arr, de Gatllac,
CASTRONOVUM, filius Aimerici de Castronovo,
c. 933 ; civis Tolose, c. 1 1 14.
CASTRONOVO (frater Petrus de), c. 490; Aposto-
lice sedis legatus, ce. 509, 53 1, 535, 558, 6i3;
Peyre de Castelnau j mestre d'ostal del Sanct
Payre, ce. 7, 1 i.
N. B. Nous rangeons tous les personnages appelés
de Castronovo par famille; inutile d'ajouter <juc le
classement a été souvent difficile & n'est pas tou-
jours certain,
CASTRONOVO, CASTELLONOVO (Aimericus de),
ce. 146, i5i, 268, 393, 421, 492, 499, 5i6;
major, ce. 710, 711, 834, 933; probus homo
Tolose, ce. 747, 748, 757; consul Tholose,
ce. 447, 647.
— (Aimericus de), juvenis, minor, ce. 5i7, 710,
71 I, 834; miles, e. 206.
— (Arnaldus de), ce. 3o6, 747, 748.
— (Bernardus Oaldricus de), e. 6o3.
— (Guillelmus de), ce. 365, 747, 748, 707; Tho-
lose vicarius, c. 373.
— (Guillelmus Olricus de), ce. 747, 748.
— (Jordanus de), e. 1640.
— (Mareella de), uxor Aymerici, c. 206.
— (Oldricus de), e. 517.
— (Petrus de), ce. 478, 517, 747, 748; consul
Tolose, ce. 709, 711.
(Petrus de), miles, civis Tholose, ce. i552,
i56o.
— (R. de), burgensis, civis Tholose, c. 1 56o ; con-
sul Tolose, c. I I i3.
— (Ramundus de), ce. 710, 748, 834, 893; capi-
tularius Tholose, ce. 356, 362, 365; consul
Tholose, ce. 376, 439, 441, 455, 465, 466; Cas-
telnau d'Estrètefons (Haute-Garonne), arr, de
Toulouse.
Tous ces personnages paraissent appartenir 'a la
même famille; les deux suivants en faisaient peut-
être aussi partie, mais nous n'en avons pas de preuves
certaines.
CASTRONOVO (Petrus Martini de), ce. 670, 673,
677, 834, 943, 949, 950, 1006.
— (Petrus Martini de), ce. 1122, 1124, Ii33,
1134, I i38, I 166; peut-être Castelnau-d'Estrète-
fons ou plutôt Castelnaudary? Ces deux person-
nages semblent être le père & le fils,
CASTRONOVO (Agullo, Agullonus de), ce. 280,
292, 3o2, 366.
— (B. de), canonicus Magalonensis, c. 423.
— (Rufus de), c. 460 ; Castelnau-le-Le-{ (Hérault),
arr, & canton de Montpellier,
2o65
INDEX ONOMASTICUS.
;o66
CASTRONOVO (Bernardus dej, c. ,448; Chàucu-
neuf-Ranion [Lozère), arr. de Menie.
— (Gariniis dej, senior, c. 1448.
— (Garinus de), c. 1448.
— (Garinus de), domicelliis, c. 1448.
— (GulUelmus de), ce. 800, 1448.
CASTRONOVO (Gilbertus de), c. ,,io; CaUelnau
de Montratier (Lot) (?).
CASTRONOVO (Guillelmus de), c. 600 ; C^stelnau
lie Fendres {Hérault), commune de Vendres.
CASTRONOVO fRaimundus de), c. 66:,; Castelnau
d'Aude [Aude), arr. de Narbonne.
CASTRONOVO (Berna rdus de), c. 1009; Castelnau
de Pé^ueyrolles (Ayeyron), arr. de Millau.
— (Matfridus de), ce. loop, loio.
CASTELLONOVO (Guillelmus de) & ejus nepos
WiIIelmiis, e. i 203 ; peut-être un des nombreux
Castelnau du Tarn.
CASTRONOVO (Dalmaciiis de), e. loiyj en Ve-
naissin:' ou Chàteauneuf de Randon (Lozère), arr
de Mende? V t ;. •
CASTROPERSO (Guillelmus de), scutifer, ce. ,409,
1460; Caslelpers (Aveyron), commune de Samt-
Just.
CASTRiSARnACENi consules, ce. ri2o, 1170, 1262.
— unirersitas, c. 1170; Castelsarraxtn '{Tarn-S-
Garonne).
CASTROVERDUNO, CASTELLOVERDUNI (domi-
nus de), c. 691 .
— (Arnaudus de), c. 474.
— (Atho, Ato Arnaldi, Arnaudi, Ernaudi de^
ce. 47J, Û91, 767, 896, 906. ■"
— (Garsias Arnaldi de), c. 1062.
— (Raimundus Batnlha de), miles, ce. i.Uô, i663-
Chiteauverdun (Ariége), arr. de Foix. '
Castrovetem (domini de), c. 9,,; Castelvlclh
partie d'Albi.
CASTROVETERI (Guillelmus de), c. 286, seigneur
catalan, '
GATA (Petruj de) c. 3o2.
CATALANUS, CATALANI, CATHALANI ARQUE-
RIUS (Berengarius), c. 1006.
— (Guillelmus), Narbonensis, c. ioo5.
— (Johannes), notarius Narbone, c. 24^.
— (Joannes), c. 1 158.
— (Petrus), miles, c. 703.
— (Raimundus), scriptor Narbone, c. 963.
— (Rogerius), miles, e. 1097.
— (Raimundus), consul Tholose, c. 834; ces per-
sonnages appartiennent à deux familles différentes
de Narbonne & de Toulouse.
Catalas, Catalhas, ce. 52, 162; les Catalans.
Catalonie barones & magnâtes, c. -i;5.
CATEIUS(L. R.), c. 712.
CATELLUS, c. 746.
Cath (Guillelmus), miles de Arsyncho, c. 1544
CATHALAUNIS, CATHALAUNO (Nicholaus de)
inqu.sitord. Regis, ce. ,49,-i, ,498, ,499 Chà-
lons-sur-Marne.
CATC (Ramundus), c. 809.
CATONIS (Amelius), miles, c. 1462.
CATULLIS (Guillelmus de), c. 698.
Catlrcenses denarii, ce. J27, r)28, 1293.
— Ijbre, ce. 704, 1282, 1283, 1284, 1286, i634,
1644, ,657, 1733. ^
— solidi, ce. 623, 812, 8i5, i3ii.
Caturcensis, Cahors, Cahours , Caours (episcopus,
leves^ue de), ce. 18, 77, 80, 611, 655, 991,
■122, 1207, '36i, i5i4, i5r8, 1714.
CATURCO, CATURCIO (Arnaudus Truel de),
c. i5oj. ^
— (Geraldus de), consul Tholose, c. 472.
— (Guillelmus de), c. 706.
— (Raimundus, Remundus, R.), ce. 525, 525,
.)89, 604, 606, 607, 611, 612, 657, 658, 706.
Caicio, CAtscio, Caltio (consules de), ce. i6ï5.
CAUCIO (Berengarius de), e. 32o.
— (Berengarius de), ce. 970, 1444.
— (frater Bernardus de), de ordine Predicatorum,
c. 1088.
— (Petrus Raimundus de), e. 32 r.
— (Pontius de), c. 698; Caux (Hérault), arr. de
o esters.
CAUCIONOIOLO, CALCIONOIULO (Bernardus de)
notarius Biterrensis, ce. 3oi, 32,, 349, 404;
Caussiniojouls (Hérault), arr. de Béliers.
CAL'DINA (Escotus), miles, c. ,459.
Cauduranegues (Bertrandus de), ride CALUURA-
NICIS.
Caumont (de). Vide CALVOMONTE.
CAtNENSisabbas, ce. ,664, ,666, ,740, ,74,. VUe
PETRUS. '^
— eellerarius. Vide FARIC.ONE.
— conventus, ce. ,498, ,499, ,5,0, ,740, ,741,
— elemosinarius. ^;./ff JORDANI.
— infirmarius. ^irft- VAUO.
— prior claustralis. K,<ie BESSANO.
— sacrista. Fide AVANIACHO.
CauniS (consules de), c. ,665.
— (salinum de), ce. 1499, ,5oo.
CAUNIS (Arnaldus de), miles, c. 946.
— (Petrus de), c. 8, 1.
— (Pontius de), c. 947.
CAUS (Poncius), c. 9,0.
Caisaco (prior de), e. ,455.
Cahlsac, Cahusac (consules ae milites), e. 1 , ,9.
CkV%\CO,Cahusac (Bernard àe), ce. ,72, ,73.
— (Bernardus Rogerii de), c. 734.
— (Poncius Amelius de), ce. ,262, ,296.
— (Petrus Bernardi de), c. ,262.
— (WiUelmus, W. de), ce. 49,, 602; Cahurae
(Tarn), arr. de Galllac.
CAUSCIO (de), ride CAUCIO.
CAUSIDA, filia Sausse & Pétri Nigrcti, ce. ,214,
i2i5, 1216, 1217, 12,8, ,2,9.
CAUSITI (Gontardus), c. 324.
CAUSLIRANO (Raimundus Petrus de), seriptor,
c. 504. '
2o6j
INDEX ONOMASTICUS.
!o68
CAUSSADA, CAUSADA (R. de), c. 12Û7.
— (Ramundus de), c. pSy.
— (Ratiers de), c. 267.
— (Ratter, Raterius de), ce. 192, 1267; Caussade
(^Tarn~&~Garûnne)^ arr. de Monîauhan.
Caassits (Gailhardiis de"), c. 1201.
CAUTEA ( Bertrandus), monachus Caunensis,
c. 1498.
Cautmont (Anissandiis de). Vide CALVOMONTE.
Cavailloni;, Cavaillono, Cavellione, Cavelhone,
Cavelleo\e, Cavalione (dominus de), c. 801.
CAVAILLONE, CAVELHONE, CAVELLEONE, CA-
VALIONE, Cahalho, Cahalhos (Bertrandus de),
c. 281.
— (Guido, Guy, Puy [sic] de), miles, ce. 1 1 "i, 1 17,
696, 746, 769, 804, 893; Cava'iUon (Vaucluse).
CAVALANO (G. de), canonicus Magalonensis,
c. 423.
Cavalhs (Guido de)., c. 749.
CAVALLERIUS (Poncius), precentor Carpentora-
tensis ecclesie, c. loSo.
CAVALLUS (Arnaldiis), consul Tholose, c. 1220.
Cavals (Raimundiis de), consul Verdiini, c. 1261.
CAVANACHO, CAVANNACO (Ameliiis de), c. i3i4.
— (G. de), c. 525; Cavanac (^Aude), arr. de Carcas-
sonne.
CaVELLICENSIS, CAVEf.LIONENSIS, Ca VILLONENSiS epi-
scopus, ce. 434, 1060, 1257, 1490.
CAVERANONO (Raimundus de), c. i2o3.
CAVIRTUS (Bernardiis), c. 773.
CAVOMONTE (Noparius de), c. 1291; peut-être
Caumont-sur-Garonne [Lot-&-Garonne), arr. de
Marmande,
CAVRIACO (Lambertus de), c. 658; Chevry, lieu
de l'Ile de France.
Cayro yAytner'ic de), c. 1 22.
— (Rigauld de), c. 117.
CAZALERIO (Petrus de), c. 1022.
CAZALI SANCTI EGIDII (Robertus de), c. Soi.
Ca^ols (Pfire), e. 562.
CECILIA, comitissa Fuxensis, ce. 273, 274.
CECILIA, pnella regine Aragonie, c. 534.
CELESTINUS III papa, c. 436.
CELLAVINARIA (Petrus R. de), c. 947; ancienne
église, commune de Cru^y [Ht'rault).
CELLES (Mauricius), beneficiatus ac granaterius
Narbonensis ecclesie, c. za*).
CEMERIO (Guillelmus de), c. 3.2. V,de CIIMERIO.
Cendrati abbas, c. 1449; Cendras (Gard), arrond.
d'Alais.
CENERIUS (Petrus\ notarius comitis Tolosani.
Vide CEVENERIÛS.
Cenomanexsis decanus, c. 936; le Mam [Sarthe).
Cenomanenses solidi, c. i3oo.
Ccitolh {R.), c. 1147.
Cenroï (Raimundus), miles, ce. i33o, i332.
Centolh {IV.), c. 1147.
CENTRAIRANICIS, CINTRARIANICIS (Guillelmus
de), ce. 292, 36(5.
— (R. de), ce. 368, 398.
— (Rostagnus de), c. 398.
— (Ugo de), canonicus Magalonensis, c. 36o ;
Sauteyrargues [Hérault), arr. de Montpellier.
CENTULLI (Berengarius), canonicus Ruthenen-
sis, ce. 346, 1076.
CENTULLI (Berengarius), c. 1010.
CENTULLUS, CENTOLIUS dEstarac, cornes de
Asteraco, Astaraco, Astaraci, ce. 698, 893, 929,
930, 933, 1 162, 1 i63 ; quondam cornes, c. 1 rg9.
CENTULLUS junior, cornes de Astaraco, ce. j 102,
I i63, 1 164.
CENTULLUS (Ramunaus), consul Tholose, ce. 4-6,
478, 4«3, 487.
CENTULLUS (Saneius), notarius Tolose, e. 710.
CENZA (Berengarius de), c. 384.
CERCTO [CERCIO?] (Ramundus de), perpetuus
presbyter Narbonensis ecclesie, c. 221.
CERDAINHA (Berengarius de), c. 490.
Cerdana (rta), c. 554.
CERDANI (Petrus), c. 1 100.
CEREBRUNUS, Conseranensis episeopus, c. 906.
CERNERII (Petrus), publicus tabellio Appamie,
c. 876.
CERVARIA (Berengarius de), miles, ce. 998, 999.
— (G. de), c. 714 ; Cervera, en Catalogne.
CerviAno, Serviaxo, 5ervias (homines de), c. 1197.
— (consules de), c. i665.
CERVIANO (Berengarius de), c. 804.
— (Bernardus de), c. 273.
— (G. de), monachus Anianensis, c. 479.
— (Pontius de), c. 454.
— (Stephanus, Esteves de), -ce. 267, 290, 428, 429,
43 1, 453, 470, 471, 584, 586, 588, 529, 6c5,
638; & ejus iïlius Stephanus, c. 669; Servian
(^Hérault), arr. de Béliers.
CESSERACIO (Guillelmus de), c. 1398; Cesseras
(^Hérault), arr. de Saint-Pons.
CEVENERIUS, CENEHIUS, CEVERINUS, SEVENE-
RIUS (Petrus), notarius comitis Tolose, ce. i^ij,
429, 434, 490.
CEVENERIUS (Petrus), c. 534; paraît être distinct
du précédent.
CHABALDI, CHATBALDI (Petrus], c. 38 1, 450.
CHABAUDI (Nycholaus), notarius, c. 1747.
CHABRELAIN (Mateus de), c. 1027.
Chatrols (Guiraudus), c. 677.
CHALENCONE (Hugo de), succentor ecclesie Nar-
bonensis, c. 223; Chalancon (Ardèche), arr. de
Tournon,
Clialli (Philippus de), castellanus Rupis Aniorti,
c. 1452.
Chalon [lo conte de), ce. 70, 73 ; Chàlons-sur-Saàne
(Sa6ne-&-Loire).
CHALVETI (Petrus), conversus & donatus monas-
terii Vallisbone, c. 532.
2069
INDEX ONOMASTICUS.
2070
CHAMENIACO (G. de), sensscalliis Tolosanus,
c. 701.
— (Guido de), nepos senescalli, c. 702.
CHAPELARII, CHAPELERII (Berna rdus & Petriis),
fratres, c. i6=3.
CiURCASoxEXSis senescallus. ViJe CABCASSOJiENSiS.
Chardonnal (Johannes), c. i5o3.
CharlemagnCf ce. 29, 3o.
CHARMEIA (Petriis de), miles, c. 1437.
Chartres (Petrus Bernardi Je), c. 1299.
CHASSERIIS (Guido de), c. 773.
CHASTRAS fBeriiardusde), c. 798.
CHAT (Stephanus), notarius régis in ricecomi-
tatu de Gredona,c. 1270.
CHATBALDI (Villelmus), c. 450.
CHATBERTUS, c. 411.
CHATBERTUS, c. i i 57.
CHATMAR (Laurentius), c. 412.
CHAUDERONO, Chauieron (Raimundus de),c. 701.
— (Renerius), c. 1364.
CHAULERIUS, prepositus, c. 355.
Chausenors (Durandus de), Narbonensis canoni-
cus, c. 241.
CHAUZARDI (Ramundus), consul Appamie,
e. 1367.
CHAVIGNIACO (Andréas de), c. 906.
— (Willelmus de), dominus Castriradulphi ,
c. 906; Chauvigny (Vienne), drrond, de Montmo-
rillon, & Chàteauroux.
CHENEVERIIS, Chennevières (Gaufridus, Geof/roi
de), senescallus Tholosanus, seneschau de Tho-
lose, ce. 1285, i5i6.
Chillan (Arnaldus Je), c. 266.
CHIRACO (Mirandus de), e. 800.
.— (Oliverius de), c. 800; Chirac (^Lo^ère), arr. de
Marvéjols.
CHIVUS (Martinus), scriptor, c. 943.
CHOARDONE (Guillelmiis de), miles, senescallus
Careassone & Bi.erris. Fide COHARDONE.
CHOLETI (Andréas), senescalus Tolosanus, c. 878.
CHRISTIANUS, serviens de Sancto Porcherio,
c. 1640.
CICCA (Petrus), e. 1414.
CiciLiE rex, c. 1667; roi de Sicile. Vide CAROLUS.
CICREDA, CICREDI, SICREDI (Arnaldus), publi-
cus tabellio de Rayato & de Saurato, notarius
publicus Savartesii, ce. 692, 1483, 1544, 1546.
CIMERIO (Berna rdus de), e. .)84. Vide CEMERIO.
CJNHANO (Berengarius & Raimundus Berengarius
de), e. 270.
CINTRAIRANICIS (de). Vide CENTRAIRANICIS.
Cisteaux (^aiat de). Vide Arnauld.
CiSTF.RCiE.NSis abbas, Apostolice sedis Icgatus,
ce. 563, 585, 612, 614. Vide ARNAUUUS.
CiSTcr.ciE.xsis subcellarius, c. 5â3.
CiSTEBClENSES, C. 8|8.
C1.STC1.CIO (monachi de), e. 290.
CiÂTEHciE.NSis ordo, ce, 4o5, 9Û8, 1122, 169a,
1698.
CiSTERCiE.NSE capituluiii générale, e. 1480.
CIVATA (Steph.inus), c. 1343.
CIVITATE (Surleonus de), c. 937; la dotât {Bon-
ches-du-Rhône), arr. de Marseille.
Cr.AiRACO (abbas de), c. 806; Clairac [Lot-&-Ga-
ronne) .
CLAIRACO (Pontius de), c. 404; scriptor, e. 821}
Clairac {^Hérault), commune de Boussagues.
CLAIRANO (Arnaldus de), notarius, ce. 272, 3o8j
Claira (^Pyrénées-Orientales), arr. de Perpignan.
CLAMOS (S. de), c. 946.
Cl.ARARUMVALLARCM ordo, C. 1696; Clarvaulx [los
frayres 6r monges de), e. 195; abbaye de Clair-
vaulx.
CI.ARETI, Claret (Simon, Symon), senescallus
Agennensis, ce. I283, 1296.
CLARETI (Guillelmus), monachus Bolbone,
ce. 462, 453.
CLARETI (Guillermus), e. 554; P^ut-étre le même
^ue le précédent.
CLARETO, CLAIRETO (Almaricus de), e. 861.
— (Bernardus de), c. 3o7.
— (Guillelmus de), c. 578 ; Claret (Hérault), arr.
de Montpellier.
CLARINUS (magister), sacerdos, ce. 58 1, 652 j ca-
pellanus comitis Montisfortis, c. 608; cancel-
larius ejusdem, ce. 658, 659, 660, 662, 668,
669, 673, 676, 680, 687, 728, 732 j Careassone
episcopus, ce. 877, 906, 1173, 1206, 1207.
Ci.ABOMO.VTE (communitas de), c. 1229.
Ci.ARiMoxTis consules, c. i665.
Ci.AROMONTE (hospitalari US de), C. 1228.
CLAROMONTE, CLARIHONTIS (Aimericus de),
ce. 3o3, 379.
— (Aimericus de), ce. 698, 1091.
— (Berengarius Guillelmi, dominus de), ce. 1227,
1228, 1229, i665, 1666, 1740, 1741.
— (Guillelmus de), c. 404.
— (P. Ermengaudi & Paulus Raimundus de),
c. 1091.
— (Petrus de), ce. 38o, 480.
— (Petrus de), e. i665.
— (Peirota de), e. 1034.
— (Stephanus de), monachus Carthusiensis, c. 56o.
Tous ces personnages appartiennent à la famille
des seigneurs de Clermont de Lodève (Hérault), arr.
de Lad'eve. Le suivant doit peut-être aussi être rat-
taché a la même famille.
CLAROMONTE (P. de), eausidicus, c. 535.
Claromonteksis episcopus, e. 1270.
Claromontenses solidi, c. 729; Clermont-Ferrand.
CLAUSSONNA (Raimundus Bermondi, Bremundus
de), ce. 434, lo3o; Clausonnes (Gard), commune
de Mèynes.
CLAUSTRO (Bernardus de), canonicus Appamien-
sis, c. 678.
— (Petrus Wiis de), ce. 5o2, 5^4.
— (Willelmus Ramundus, Guill. Rem. de), c. 83o ;
consul Tolose, c. 737.
20/1
INDEX ONOMASTICUS.
CLEMENCIUS, arbalistarius, c. 1728.
CLEAIENS IV papa, ce. 219, 25 1, 1629; GUIDO,
nunc summus pontifex, c. i5o8. Vide FULCO-
DII & GUIDO.
CLEMENS V papa, c. 224.
CLEMENS VII papa, c. 257.
CLEMENS, subdiaconus, c. 702.
CLEMENS (G.), c. 5i6.
CLEMENTIA, filia GiiiUelmi VII de Montepessu-
lano, c. 289; uxor Rostagni de Sabrano, c. 460.
CLEMENTIA, c. 534.
CLERICI, CLERICUS (Johannes), ce. 1114, iii5,
1116, I r 17, 1 1 18.
— (Marinus), burgenjis S. Antonini, c. 1226.
— (Willelmiis), consul Vauri, c. 1261 .
CLODOVEUS, rex Francoriim, c. 635.
Clop (T.), e. 583.
Coassa (Giiillelmus Ponciiis Je la), c. 768. Vijc
COIIASSA.
Coc (Berna rdus), c. 954.
COCIACO (Ingerannus de), ce. 816, 840.
— (Robertus de), c. 816.
— (Thomas de), c. 816; Coucy (Aisne).
COCIANO, Cessa, COSSANO (Bernardus Petrus,
Pétri de), ce. 268, 365, 369, 483, 495, 738;
consul Tholose, ce. 376, 393, 394, 4r7, 456.
— (Petrus de), ce. 893, i3i3.
— (Ramundus Aimerieus de), consul Tholose,
c. 709 ; Coussa (Ariége), arr. de Pamiers.
COCONE (Petrus de), precentor Lodovensis, c. 620.
- — (Poncius de), archidiaconus Agathensis,ce. 804,
978.
— (Petrus de), canonicus Magalonensis, c. 36o ;
Saint-Jean de Cocon (Hérault'), comm. de Lattes.
COCUS, COQUS, COCQUUS, COCCUS , COCCI,
COCI, QUOQUUS (Odo), miles, senescallus in
partibus Albigensium, ce. 943, 944, 989; se-
nescallus Carcassone & Biterrensis, ec. 873,
945, 949, 970, 973, 974, 979, 983, 1499.
— (Petrus), de Silvanectanis, c. 979; de Senlis
(Oise).
CODILETTO (R. de), c. 59 1 ; Codolet (Gard), can-
ton de Bagnols.
CODOLIS, CODOLIIS (Willelmus, Guillelmus de)
judex generalis senesealli Bellicadri, e. 1270.
— (Stephanus de), consul Nemausensis, ce. 688,
694.
— (Stephanus de), civis Nemausensis, ce. i332;
Codols (Gard), commune de Nimes.
COGESIO (de), corr. TOGESIO. Foye^ ce mot.
COGNATIO, COGNACIO, Cognas (Adalaicia, Ade-
lais de), uxor Borguonioni, ce. 366, 367.
— (Imbertus de), c. 367.
— (Lambertus de), e. 367; Conas (Hérault), com-
mune de Pé^enas.
Cogorla (Pons), proome de Montalba, c. 566.
COHARDONE, CHOARDONE, Cohoardon, COHAR-
DONO, Cohardon (Guillelmus de), miles, senes-
callus Carcassone & Biterris, ce. r4o7, 1599,
i63i, i632, 1661, r662, i665, 1666, 1667,
1668, 1674, 1705, 1708, 1736, 1739.
CoiiAssA (homines de), c. 5^
Mirepoix. Vide CoASSA.
2072
1 ; partie de la ville de
COIFFERII (Johannes), clerieus, c. 1660.
Col(P.),c. 91 3.
COLIACO (Bertrandus de), e. 53 1 ; Colias (Gard),
arr. d'Usés.
COLLE (Bernardus de), e. 534.
COLLEMEDIO (magister P. de), capellanus pape,
Apostolice sedis legatus, ce. 903, 904, 90J, 906,
907, 908, 909, 910, 916, 919, 93i.
COLLETRIO (Gaufridus de), castellanus Appa-
miarum, c. 1674.
Colna^ (Umbertus de), c. 3i 1 j peut-être Conas (Hé-
rault), commune de Pé^enas. Vide COGNATIO
(Imbertus de).
Colona (Petrus de na), c. 55 1 .
COLUMBARIIS (Guillelmus Rairaundi de),
ce. 1 006, I 209.
— (Petrus Raymundi de), miles, c. r744; Colom-
biers (Hérault), arr. de Béliers.
COLUMBARIIS (Petrus Raimundi de), burgensis
Electi, e. 1 046.
COLUMBERIS (Philippus de), e. 388.
COLUMBI (Joannes), ordinis minorum, théologie
magister, episeopus Trojanus, c. 247.
COLUMBUS, scriptor régis Aragonensis, e. 522.
COLUMBUS (Galhiardus), e. io5i.
— (Raimundus), c. 1024.
COMBA (Raimundus de), c. 1 i58.
COMBIS (Petrus de), clerieus Montispessulani ,
ce. 1414, 1418; Saint-Martin de Combes (Hé-
rault), canton de Lunas.
COMBRETO (Berengarius de), c. 1265.
— (Ermengaudus de), scutifer eques, e. 1461;
Combret (Aveyron), arr. de Saint-Affrique.
Comdors, uxor A. de Marcafaba, c. 1 139.
Comenge, Commenge, Comminges. Vide CoiNVE.na-
r.UM.
Come^ (magister Johannes de), canonicus Carno-
tensis & capicerius B. Aniani Aurelianensis,
c. 1438.
COMINHANO (R. de), c. 1263.
COMMINIACO (Raimundus de), c. Iir5; Ccmiae
(Lot), arr. de Figeac.
COMPANNUS (frater), monachus Bolbone, e. 702.
COMPENDIO (Folquetus de), ce. 1662, 1663; Com-
piègnc (Oise),
Comtor (WiUermus lo) , dominus Castriveteris ,
e. 35 I .
COMTORESSA, filia Matfredi de Rabastenx,
c. 814.
Comtors, filia Arnaldi Willelmi de Barta, c. 448.
CoNCHENSiS abbas, l'abé de Con<jues, ce. 149c, 1 5 14;
CoMjKCS en Roucrgue. Vide GUIRAUDUS.
CoNCiiiS (archipresbyter de). Vide G.
CONCHIS, CONCIS, Concas (Johannes de), e. 1662.
— (Stephanus de), c. 402.
— (Ugo de), e. 411.
— (Y. de), canonicus Narbonensis, e. 65o; Con-
^ues-sur-Orbiel (Aude), arr, de Carcassonne.
2073
INDEX ONOMASTICUS.
!074
CONCHIS (Berengariiis de), c 523.
— (Berengarius de), c. 1343,
— (G. de), ce. 5i3, 523.
— (Jordanus de), c. 399.
— (Petrus de), c. 523.
— (Raymundiis de), major, c. i343
— (Raymundtis de), c. i343.
— (S. de), c. 429.
— (Sebastianiis Jordanus de), c. 292.
— (Stephanus de), c. 3o2 ; Conijues [Hérault), com-
mune de Saint-Mickel.
ConJat (Petrus Durariti de), c. 1209; les Contlats
(Tarn), commune de Bustjue,
Condé (princeps de), c. 248.
CONDF.RII (Bernardus), c. 1129.
Condom {l'ahat de), c. 1 i .
CoNDOMii consules, c. 1 1 18.
CoNDOMio (homines de), ce. 1608, 1C09, i635.
Confin^ (Poncuis de), c. 53 1.
CONGENIIS (Aimericus de), c. ■)23 ; Congeniès
[Gard), arr, de Ntmes.
CONILLERIA (Gervasius de), c. 3o5 ; Conlllière.
château ruiné [Gard), commune d'Alaîs.
Conors, c. 9 I 3.
CONQUISTO (Rogerius de), miles, c. 946.
CONRADUS, CORRAUDUS, Portuensis & S. Riif-
fine episcopus, Apostolice sedis legatus, ce. 738,
7^9. 740. 74^. 743. 757, 758, 760, 765, 769,
774. 77Û. 794. 795. 79Û-
CONRADUS, episeopus Argentine, c. 333; Stras-
bourg.
CONRADUS, episcopus Spirensis, c. 333.
CONRADUS, cornes de Hoenloeh, c. 980.
CONSERAXEXSLS, CoSEBANENSIS , CoSEBENENSIS epi-
scopus, ce. 626, 1371.
Co.NSERANENSES episcopi. Vide CEREBRUNUS,
LAURENTIUS, VAVARRUS , NICOLAUS, SI-
CARDUS.
CONSTANTIA, regina , comitissa Tholosana rel
Sancti Egidii, ce. 267, 299, 1176, 1171, 1179,
1180, 1 liii.
CONSTANTIA, soror comitis Tholosani, ce. 1446,
'447-
CONSTANTIA, filla Matfredi régis Sicilie,
c. i5oi.
CONSTANTINOPOLITANUS imperator, e. 1180.
CONSTANTINUS, consul Tolose, ce. 5o6, 5i6,
527.
CONSTANTINUS (Giraldus), scriptor Narbone,
c. 1080.
— (Petrus), consul Tolose, ce. 5o6, 5i6, 527.
CONTADIS (Johannes), notarius capituli Narbo-
nensis, c. 245.
CONTAINS (Raimonnetus de), bajulus Philippi
de Monteforti, ce. 1606, 1607.
Conte jove (/o). f^ide RAMUNDUS VII, cornes Tho-
lose.
Conte (Bernardus), c. 996.
CONVELARIA (Berengarius de), c. 1037.
CONVENAllUM, CONVENXARL'M, CoMlNGlE COmeS, de
Cumenge, ce. 69, 83, 89, 93, 94, 97, 98, 102,
104, i5o, i5i, i55, i56, 160, 171, 172, 175,
184, 186, 450, 451, 6o3, 643, 645, 828, 855,
904, 1091, 1490, i5i3, i5i7, 1600, 1601, 1689.
CONVENABUM comites. yide BERNARDUS, DODO,
PETRUS.
CosvEXABUM comitissa. Vide TH.
CoNVE.NARUM episcopus, cc. 554, 626, 1041. 10-6.
Vide ARNALDUS, BERNARDUS, GRIMOARDUS,
GUILLELMUS, RAIMUNDUS.
CONVENIS, CONVENARUM, Cumenge, Commenge,
Convencnsis, Comengia (Arnaldus, Arnault de),
ce. 192, 207, 1204, i2o5.
— (Aymerieus de), cc. 1261, irt27.
— (Bernardus, B. de), e. i3i2; dominus de Saves,
c. 854.
— (Fortanerius, Fortenerius de), cc. 12C1, 1627.
— (Petrus), miles, c. 1428.
— (Rotgerius, Rogier de), ce. i56, 475, 683 ; Ro-
gerius de Convenis, c. 448; comes, Convena-
rum, c. 608; R. Convenarum, c. 609.
COQUINIS (Laurentius de), consul Tholose, c. 791.
Coijurels (Arnaldus de), c. i2o3.
CORBACUS (Bernardus), c. 1548.
CoRRARiExsES, CoBBARiF a rch id iacon i . Vide B.,
BERENGARIUS, BERLA , GERALDUS , PE-
TRUS, PRATIS, RIPA, STEPHANUS.
CoRBARivo (dominus de), c. 1118.
— (Gaudinus de), cc. 1648, 1549; Corneharrieu
[Haute-Garonne), arr. de Toulouse.
CORBATUS (Arnaldus), c. 1075.
Corheiras, Corbeirac (Raimundus de), ce. Ii52,
I 154; Courtières [Aude), arr. de Limoux.
CORBIANO (Raimundus de), e. 38o.
CORBIERA (Pe. de), elerieus, e. 1027.
CORBOLIO (Teobaldus de), c. 1193; Corheil [Seinc-
&~Oise).
CORCIANO (Petrus de), e. 584; Coursan [Aude),
arr. de Nar Bonne.
CoRDfE (consules & probi homines), e. 1262.
— consules ae burgenses, c. 1117.
— milites & nobiles, c. 1 1 17.
— universitas, c. ni"; Cordes [Tarn), arrond. de
Gaillac.
Corgent (Hugo de), miles, c. 1437.
Cornahoc (Guillelmus Durant! de), c. 954; Corne-
houc [Tarn), commune de Rivières.
CORNELANO (Arnaldus de), lieretieus coinbustus,
e. 1675; Corneille [Aude), commune d'Aryens.
CORNELIANO, CORNILLANO (Centul)ius de),
c. 431 .
— (Petrus Raimundi de), cc. 431, 821, 822.
— (W'is Ar. de), e. 587; Corneilhan [Hérault), arr.
de Béliers.
CORNELII (Petrus), c. 523.
CORNELIUS, c. 714.
CorniZ (Ponci us), c. 3û8.
— (Raimundus), consul de Rabastino, c. r 1 15.
Cornilati (Pondus), c. 1027.
ZOJ'J
INDEX ONOMASTICUS.
2076
CORNILLONE (Gaiictlinus de), canonicus Viva-
riensis, ce. 696, 698 ; Cornillnn {Gard), arrond.
d'Usés.
CORNONE, Cornon (Casto de), c. 1 SoS
— (frater G. de), c. 700.
— (Petriis de), c. 3o3.
— (Petrus de), prior de Boia, c. 1000.
— (Petrus de), scriptor, c. 428; Cournonsec ou
Cournonterral (Hérault), arr. de Montpellier,
CORNUALLA (Ricardus de), c. 58 1.
CORNUS (Guillelmus de), c. 46 ij Cournut (Hé-
rault), commune de la Salvetat.
CORNUTUS (Guillelmus), ce. 9.^7, 1419.
CORRAUDUS, episcopus Portuensis, legatiis Albi-
gesii. Vide CONRADUS.
CORRIGERII (Johannes), c. loio.
Cort (Ademarus), c. i3o8.
CORTADA (Raimundus de), scriptor, e. 339.
CORTANIACO, CORTENAIO, Cortenay ÇPeuui de),
ce. 1176, 1177, 1179, 1180, 1181, 1182.
— {Robert de), ce. 69, 1181; buticiilarius Fran-
cie, ce. 816, 840; Cottrtenay {Loiret), arrond. de
Montargis.
CORTERI (Ansellus de), c. 606.
CORTOZELA (G. de), monachiis Caunensis,
c. 1498.
CORVUS (Giraudiis), c. 591.
COSERENENSIS episcopuS. Vide CONSEBANENSIS.
COSLIRANO (Raimundus de), canonicus S. Ste-
phani Tolose, c. 2r4. Vide CAUSLIRANO.
COSSA (Bernardus Petrus de). Vide COCIANO.
COSTA (B. de), prior Vallismagne, c. 585.
— (Bernardus de), Montispessulani notarius,
c. 999; La Coste (Hérault), arr. de Lodéye.
Costa {Grimard de la), c. 565.
.— (Sicard de la), c. 565.
COSTA (Raimundus de), c. 778.
COSTANCIA, uxor Raimundi Galterii, ce. 11 10,
Mil.
Costansanes (Guillelmus de), Narbonensis, c. ioo5;
Cousîaussa (Aude), arr. de Limoux.
COSTOIA (G. de), capellanus de Bethléem, c. 119.
— (G. de), c. 253 ; Coustouge (Aude), arr. de Nar-
bonne,
COTA, COTE (Bernardus), publicus notarius Bi-
terrensis, ce. 847, 848, 859, 404, 481.
CoTABELLI, e, 341 5 les Coutereaux, mercenaires.
COURSERII (Petrus), auditor palatii apostoliei,
canonicus Narbonensis, ce. 289, 240.
CoxANi abbas & conventus, c. 1504.
CRACOVILLA (W. de), c. 657; peut-être Cracou-
ville (Eure), commune de Saint-Aubin du Vieil-
Evreux.
CRAMPAHANO (magister Arnaldus de). Fide
CAMPRANHANO.
CRANIS, CRANNIS, SCRANIS (Johannes de), se-
nescallus Carcassone, ce. 1190, 1191, 1192,
1198, 1194, "195, 1196, 1197, 1198, 1206,
1207, 1208, 1209, 1220, 1221, 1222, 1228,
1224, 1225, I2î6, 1227, 1228, 1229, 1280,
i23i, 1232, 1284, 1235, 1443, 1495.
Cp.ASSENSis conventus, ce. 670, 721, 722, 1740.
Cbasse.nsis, de Crassa, Crasse abbas, ce. 65o, 881,
832, 861, 917, 1664, 1666, 1740.
Cbassenses abbates. Vide BENEDICTUS, GUIL-
LELMUS.
Cbassensis camerarius. Vide BENEDICTUS.
Cbassensis helemosinarius. Vide MONTESERENO.
Crassensis prior claustralis. Vide G.
Crassensis sacrista. Vide ALBARIBUS.
Crassenses consules, c. i665.
CRASSA (Bernardus de), c. 5o2.
CRASSENSIS (magister Raimundus), jurisperitus,
c. 1458.
CRASSUS (Raimundus), c. 504; consul Tholose,
ce. 476, 478, 483, 487, 491.
CRAUBINCELLA (Augerius de), de Armanagesio,
miles, e. 1814.
CRAUZANO (Ademarus Arnaldus de), c. 270;
Crausse (Aude), commune de Saint-Hilaire de
l'Aude.
CRECIO (Raimundus de), arehidiaconus Lodo-
vensis, e. 292 ; le Cr'es (Hérault), commune de
Castelna u-lès-Le^ .
Creichi (Lambert de), capitany & governado de la
senhoria de Limos, c. 87.
CREISSACO (Hugo Arnaldus de), c. 10 10; Craissae
(Lot), arr. de Cahors.
CREISSELLO, Creisseill (G. de), c. 522.
— (Petrus Jordanus de), ce. 1202, 1208.
— (Raimundus Jordani de), c. i2o3; Crels:ets
(Aveyron), arr. de Millau.
CREISSELLO (Dalmaeius de), ce. 489, 711;
Creixell (Espagne), province de Tarragone, panido
de Vendrell.
CRESCENTIS alias CRESCENTIO (Dalmaeius de),
c. 645 j probablement le même yue le précédent,
CRESOLIS, CREZOLIS (Guillelmus de), ce. 1842,
1848.
CRILLONE vel GRILLONE (Geraudus de), nota-
rius, ce. 696, 697; Crillon (Vaucluse), arr, de
Carpentras,
Crio (A mairie de), ce. 170, 176; Craon (Mayenne).
CRISPIANO (P. de), c. 58l ; Crespian (Gard), arr.
de Nimes.
CRISTOLLI (Petrus de), jurisperitus, c. 1299.
CROISSES (Bertrandus de), de Ruppe Amatoris,
c. 1299.
CROS (Raimundus de), ce. 304, 8o5; Cros (Gard),
arr. du Vigan.
CROS (Raimundus de), elerieus arehiepiscopi Nar-
bonensis, c. 1 278.
CROSO (Bonetus de), capellanus Bociacarum,
c. 1019.
CROTA (Poncius de), domicelhis de Belliquadro,
c. 1748.
CROTA (Willelmus de), c. 568 ; les Crottes (Gard),
commune de Nitnes.
CRUCE (Petrus de), c. 1007.
— (Raimundus de), e. 489; lieu près de Narionne,
CUCCIACO (Arnaldus de), c. 897 j Cuxac-d'Au.is
(Aude), arr. de Narbonne,
2077
INDEX ONOMASTICUS.
2078
Cl'CIA (magister Bonetiis de), archipresbiter de
Castris, c. 1672.
CUGUNHANO (Berengarius de), c. 1421; Cueugnan
{Aude), arr, de Carcassonne.
CUITERERIUS, c. i3o8.
CULTELERIUS (Aimericus), c. 1062.
CULTELLARIUS (Arnaldus), burgensis Electi,
c. 1046.
CULTURA (P. de), de Engolisma, miles, c. i3i4.
CUSMACl'M (sic), filius Johannis del Port, A1--
biensis, c. iSoy.
Cumenge {conte Je), Vide CONVENARUM.
CUMERICA (Ademarius de), c. 684.
CUMIN (Petriis Beriiardus), consul Tolose, c. yfiy.
CUNGOST (Raimundus de), c. 275; la Bastide ie
Congoust (Ariége), au S,-E. de la Rc^ue d'Olmes
iCassini],
CUNRADUS DE BOKESBER, c. 332.
CUNRAUUS, filius marchionis de Monteferrato,
c. 332.
CUNRADUS, pincerna imperatoris, c. 332.
Cuns (AJels), miles, c. ii33.
CuniA Dei, Dei curie (abbas de), ce. 60S, 616.
CURIAFERANDI (Arnulplius de), miles régis Fran-
cie, ce. 1666, 1668, 1671.
CURRIT AD ARCHAM (Tholosanus), c. 527.
CURTASOLERIA , CURTASOLEA , CURTASOLA
(Bernardus), consul Tholose, c. 791.
— (Johannes), ce. 492, 604, 5o6.
— (Stephanus), consul Tolose, c. 709.
CURTOLANA, monialis Priiliani, c. 553.
CURVALA, CURVALLA(Eernardus Escafreiusde),
scutifer eques, c. 1461.
— (Cuillelmus Atonis de), c. 405.
— (Hugo de), monachus Caunensis, c. 1498; Cur-
valîe (Tarn), arr. d'Aîbi.
CURVORIVO fOlricus de), c. 1261. Vide CORBA-
RIVO. Ce personnage appartient peut-être a. la
même famille.
CURVUS (Guillabertus), ce. 1680, 1690.
— (Petrus), ce. 1680, 1690.
— (Raimundus), ce. 1680, 1690.
CYRONUS (Guillelmus), e. 226.
D
D., Albiensis episcopus. TiVc DURANDUS.
D., vicecomes de Calvinhaeo, c. 1267.
DAINA (Centorius de), judex major appellatio-
num in Massilia, c. 1414.
Paîis (Raimundus Je), consul Tholosanus, c. 1 27 1 j
Vaux {Haute-Garonne), arr. de Toulouse,
— (Thomas de), c. 79Ï.
DALMACIUS (Petrus), c. 996.
DALMATII (Johannes), civis Januensis, c. 1 167.
DALPHINA, uxor Raimundi de Rocafolio,
ce. 1201, 1202.
DAMIANUS, frater minor conventus Tolose,
c. 1 1 1 3,
DAMPETRA (Guido de), e. 5^4; Dampierre {Seine-
(r-Oise), arr. de Versailles,
DANI (Bonetus), c. 1480.
DARDEIS (Johannes de), armiger senescalli Car-
cassone, c. i 5i3.
DARDERIIS, DARDEIS, DARDESIO (Stephanus
de), miles, ce. !633, 1661, i663, 166.'), 1675,
1694; senescallus Philippi de Monteforti ,
ce. 1705, 1740; Dardé (^Tarn), commune de Mas-
saguel (?).
Darrs (Isarnus de), c. 397.
DATBERTI (P.), precentor Karbonensis, c. 222.
DAUMACII (G.), consul S. Geroncii, c. i i33.
DAURIPLE (Genso), c. 1027.
Dausacamha (Durant), e. 442.
D.4LiACO (Guillelmus de), c. |635.
Daussas le Maynadyer, c. 84.
DAVID (Bonetus), notarius publicus Appamiensis,
c. 1046.
DAVID (Raimundus), publicu» Appamie notarius,
c. Il32.
DAVID, bajulus Sycardi Alamanni, c. 1084.
DAVID, judeus, ce. 347, 35o.
DAVINUS (Guillelmus), c. 527.
DECCASTEL (Guillelmus), c. 319.
DECIMIS, DECIMA (Reimundus, Raimundus de),
miles, ce. 1261, i3i4j Deyme (Haute-Garonne),
arr, de Villefranche de Lauragais,
Dei Curie abbas. Vide Curia Dei.
DELCALADOR (Gervasius), miles, c. i332.
DELPI (Guillelmus), notarius publicus comitis
Tolosani, e. 721.
DENDORTA (R. Guillelmi de), miles, c. 1314.
DEOADJUVA (Ramundus de), c. 5o2.
DEODATI (G. Petrus), canonicus Magalonensis,
c. 423.
DEODATI (magister Johannes), jurisperitus,
c. 1438.
DEODATUS (magister), canonicus Ruthenensis,
c. 728.
DEODATUS, frater Hospltalis, c. 387.
DEODATUS elericus, c. loi 8.
DEODATUS (Poncius), caneellarius Appamiensis,
c. ■)78.
DEOPANTALA, DEUPANTALA, DEIPANTALE
(Aribertus de), c. 480.
— (Aribertus de), ce. 1040, 1084, I263j Dieupen-
tale (Tarn~&~Garonne), arr, de Castelsarrasin,
DESGA (Saurina), e. 2,'i4.
DESIDERIUS, episcopus Diensis, e. 333.
DEVEZIA, DEVESA (Petrus de), c. 642.
— (Stephanus de), consul Tolose, c. 709 j Devere
(Aude), commune de Belpech (?).
DIASPRONISA, viceeomitissa Nemausensis, c. 385.
Dicus-lo-feis (Firminus), c. io58.
DINUS (Michael), c. 1022.
2079
Dion (Pontia Je), vicecomitissa, c. 3i8.
— (Willelmus de), c. 568; Dions (Gard), arrond.
d'Usés.
DIONISII (G.), c. 523.
Dirusaye (Guillermus de), ebdomadarius ecclesie
Narbonensis, c. 245.
DODO, cornes Convenarum, c. 448.
J?oen (Petrus de), de Kciha:tenx, ce. 1705, 1706.
DoLENSis abbas, c. 1041 ; abbé de DêoU, au diocèse
de Bourges.
Dolit (Goialher), c. 412.
DOLITUS (Petrus), doinicelliis, c. 1446.
DOLVI (Martinus), c. 917.
DOMIBUS (Johannes de), miles, e. i326.
DOMINICUS DE OSMA, Oxoraensis canoniciis,
ce. 552, 553, 554, 555, 556, 676; predicator,
c. 612 j saiitct Domenge, c. 5.
DOMINICUS, prier Savarduni, c. 579.
DOMINICUS, c. 434.
DOMINICUS (Bonetus), c. 1623.
DONADEI (Petrus), c. 55i.
Vonas (Aimericiis de), Narbonensis, c. ioo5; Donos
[Aude), commune de Thé^an.
DONATUS, consul S. Antonini, c. 824.
DONATUS (Raimundus), scriptor, c. 834.
DONATUS (Willelmus), miles S. Pauli, c. 1264.
DORCHA (PetrusJ, notarius publicus de Caunis,
c. i5oo.
DORNHANO (Ramundus de), ce. 940, 941, 942,
943; Vourgne (Tarn), arr. de Castres,
Vorns (Bernardus), archidiaeoniis Biterrensis,
c. 1399.
DOSCA (R.), publicus Montispessulani notarius,
c. i5o2.
Doudya (^Arnauld), c. i5o.
DOZINCHO (preceptor de), ce. i665, 1741 ; Dou-
^ens (^Aude), arr, de Carcassonne,
DRACHONETUS, DRAGONETUS, de Montedra-
cono, ce. 323, 396, 434.
DRACHONETUS, Dragonet , filius Drachoneti,
ec. 117, i32, i35, I 36, I 5o, 323, 591 .
DRAPERIUS (Raolinus), e. 1419.
DROCO, constabularius Franeie, c. 685; Dreux de
Mello.
DROCO (magister), atiliator, e. 1402.
Dros (Bernardus), domicellus, c. 1406.
Druas (B. de), c. 58 1; Drudas (^Haute-Garonne),
arr, de Toulouse (?); peut-être est-ce un seigneur
du Nord; dans ce dernier cas la forme française
serait sans doute Droux.
Ductat (B.), domicellus, e. 1428.
Dugoult (R.), c. 434.
Duissel (Hugo), c. 595.
DULCELINA, relicta Baudaci de Montepessulano,
c. io32.
DULCIA, filia comitis Provincle, ce. 280, 281,
294.
Duran {W.), c. 562.
DURANDI (Bernardus), c 1094.
INDEX ONOMASTICUS. 1080
DURANDI, Duran (Stephanus, Stephan), jurispe-
rltus, ce, 562, 764.
DURANDUS, DURANTUS, Albiensis episcopus,
ce, J46, 919, 949, 950, 953, io58, 1059, 1061,
io65, 1 143, 1 172, 1211, [245, 1246, 1247, 1259,
i3i o, i3i3.
DURANDUS, summularius quondam comitis Mon-
tisfortis, c. 1437.
DURANDUS (Bernardus), c. 35r.
DURANDUS, DURANDI (Ramundus), c. 495; con-
sul Tholose, c. 455.
DURANNUS (Arnaldus), consul Tolose, e. 447.
Durant, de Valleilas, bourgeois de Milhau, c. 1471.
DURANTI (frater Petrus), ordinis Predicatorum,
domus Prulhani curam gerens, c. 1271.
DURANTI (Pontius), c. 460.
DURANTI (Thomas), sacerdos, c. 1485.
DURANTUS, prior, c. 1747.
DURANTUS, eapellanus S. Michaelis de Galliaco,
c. 954.
DURANTUS, clerieus, c. 1697.
DURANTUS, magister lapidum Nemausensis ,
c. 38i.
DURANTUS, scriptorS.Nazarii Biterrensis, ce. 35o
337.
DURBANNO (A. de), abbas Urgellensis, e. 1037.
DURBANO, DURBANNO, DURBAnDO (Bernardus
de), c. 283, 584.
— (Bernardus de), miles, filios Pétri Arnaudi,
ce. 1706, 1707, 1730, 1739.
— (Guillelmus & Ebrinus (alias Obrinus) de),
fratres, & Guillelmus filius Ebrini, ec. 584,
897.
— (Guillelmus de), e. 1097.
— (Guillelmus de), miles, e. 1730.
— (Petrus Arnaldi de), c. 897.
— (Raimundus de), c. 288.
— (Raimundus de), miles, frater Guillelmi,
c. 1097; Durban (Aude), arr. de Narbonnc.
DURBANNO (Raimundus de), miles, e. i38o; ce
personnage appartient soit à la famille précédente,
soit h la suivante.
DURBANNO, DURBANO, Durban (Bernardus de),
c. 767.
— (Bertrandus de), archidiaconus S. Antonini
Appamiarum, c. 534.
— (Bertrandus de), c. 451.
— (Fortenarius de), miles, c. 209.
— (Petrus de), ce. 834, 1166; Durban (Ariége),
arr. de Foix.
Durg (Gaueerandus de), c. 955.
DUROFORTI, Durfort (Bernardus de), c. 475.
— (Bernardus, B. de), ce. 453, 956, 1141, ii5o,
1 190.
— (Guillermus de), ce. 272, 490, 522.
— (Guillelmus Bernard: de), c. i663.
— (Guillelmus Pétri de), c, 1662.
— (Ugo, Hugo de), miles, ce. 11 10, 1116, ii36,
1 i5o, i5o9.
— (Petrus de), miles, c. 210.
2o8i
INDEX ONOMASTICUS.
208:
DUROFORTI (Petriis Ranuindi de), c. iiôo.
— (Poncius Ademurii de), ce. 1 o3^, 1 o3 5.
— (Raimundus, R. de), ce. 987, ioo3, 1070, 1142,
I 169, 1207.
— (Ramiindus de), miles, senescalhis comitiitus
Fuxi, c. 692.
— (Sicardus, Secardus de), ce. 11 10, iij6.
— (Tortiis de), c. 414.
— (Ugo de), c. 322.
— (Wilielmus de), c. iijo; VilUneave-Darfort
(^Ariégc^f arr, de Pamiers,
Durfort (Gaucelliniis </e), c. 710; peut-être Je la
famille précédente, ou seigneur Je Durfort (^AuJe),
commune Je Vignevieille,
Ul'RCFORTI (GulUelma de), rellcta comiiis In-
siile Jortiaiii, ce. 208, 239.
— (Arnaldiis de), c. 1 r 19.
— (B., Bernardiis de), ec. 749, 1119; Durfort
{^Tarn-&'Garonne'), arr. Je Moissac.
E., Valentinensis prepositiis, c. 396.
E., cornes Bigorre. Fi Je ESQUIVATUS.
E., vicecomiiissa Narbonensis. FiJe ERMENGAR-
DIS.
EBRARDI, e. 7,6',.
EBRARIJI (Girardus), c. 706.
— (Giiillelmiis), prior de Piniano, c. 998.
— (R.). c. 523.
EBRARlUiS, templarius, c. 824.
Ei;r.ni)ij.\ENSis arehiepiscopus, c. 1419; Varchevê-
quc J'Embrun.
ElîRINl'S, c. 3.'.i.
EimiNUS, EMBRINUS (Petnis), c. 639; consul
Tholose, ce. 465, 466, 710.
Ecalijucns (J'). ViJe ESCALQUENS.
ECCLESIA (Bertrandiis de), ce. 864, 1397.
— (Guilhermus de), c. 1397; l'Église (Ariége),
commune Je Ganac (?).
ECIUS (Garcias), prior de Fiixo, e. io6r.
ECOGLERIA (Bertrandus de), c. 86.0.
EGIUIUS AYCELINI, Narbonensis arehiepiscopus,
ce. 222, 223.
EGIDUJS (frater), tnonaehus Grandissilve, c. 1089.
EGIUIUS, eonstabularius Francie, c. «399; Gilles
Je Trasegntes, Jit le Brun, connétable Je France.
EGIDIUS, EGIDII (Berirandus), ce. 523, 525.
EGIDIUS (Johannes), notarius Biterrensis, c. 1399.
EIMERICUS. ViJe AIMERICUS.
EISSAUCIACO (Petnis de), Magalonensis canoni-
cus, c. 523.
EISSEMENA, eomiiissa Fuxi, e 270.
Eisuna^ (Bennuiidus de), c. 3o4 ; suivant M. Ger-
mer-Durand, ce heu serait Koquedur-Haut, arr.
Je Sauyère.
ELUINI (G.), canonieus Magalonensis, c. 423.
ELEAZAU, filius Pili de Estivo, miles, c. 1314.
Elccto, EixcTi, Electe.nsis (abbas de), ce. 645,
1192, 1426, 1664, 1666, 1740.
— abbates de. f^iJe BOSO, UDALGERIUS.
— conventus, ec. 975, 1740.
— consiiles, c. i665.
— judei, e. 426.
— universitas, c. 1045.
ELECTO (Astrugus de), judeus, e. 427.
ELECTO (Piligrinus de), c. 86.",.
Er.ENEN.sis episcopus, e. 982.
Elexk.v.ses episeopi. FiJe ARTALDUS, BERNAR-
DUS, RAIMUNDUS.
Elcxensis archidiaconus. Vide JORDANI.
ELYAS (Arnaudus), miles de Villaniuri, e. 1594.
ELZEIRA (Arnaldus de), e. 33c; Lauy'eres [Hé-
rault), commune J'Octon,
EMANUEL, prior Hospiialis in S. Egidio, c. 33o.
EMBRINUS (Petrus). fije EBRINUS.
ENCONTRE (Verles de), ce. 36, 48, 49, 5o, 89,
91, 92, 96; il faut partout corriger Willems.
ENDIA. yiJe INDIA.
ENGALBERTI (P.), archipresbiter Narbonensis,
c. 227.
ENGELBERTUS, archidiaconus Biierrensis,
ce. 638, 821.
ENGLES (Stephaiius), c. 5.'>4.
Engleterre (d"). ViJe A.NGLIE.
ExcoLiSME (eomiiissa), ce. 1179, 1182, ij83.
ENGOLISiMO (Giraudus de), c. 705.
F.NRICUS, clericus eomitis Amalriei, e. 579.
ENRICUS, e. 1419.
Enueg (R. J'), c. 922.
EPISCOPUS (Bernardus), ec. 296, 324.
— (Pontius Guillelraus), c. 3i8.
— (magister R. Bernardus), c. 33o.
EQUITARIUS (Raimundus), c. 412.
ERALI (Bernardus de), castellanus Casiriportus,
c. 1452.
ERBO, clericus senescalli Carcassone, c. 1599.
ERMENGALUUS, Biterrensis episcopus, c. 260.
ERMENGARUA, ER.MENGARDIS, HERMENGAR-
DA, HermengarJ, HERMENGARDIS, Naiboneii-
sis vicecomiiissa, ce. 263, 264, 270, 274, 277,
278, 281, 282, 283, 284, 285, 3o8, 3o9,'3i7,
325, 337, 338, 354, 390.
ERMENGARDI (B.), subdiaconus altaiis majoris
ecclesie Narbonensis, e. 23o.
ERMENGARDIS, eomiiissa Fuxensis, c. 95;).
ERMENGARUIS, uxor Berengarii de Portaregia,
c. 217.
Ermengau (G.), c. 402.
ERMENGAUDI (Guitardus), c. 1742.
ERMENGAUDI, HERMENGAUDUS (Petrus),
ce. 404, 405, 454, 485.
ERMENGAUDI (Rainfridus), c. i6'65.
ERMENGAUDUS, abbas Moniisolivi, ce. 732, 733,
734, 1 1 28, I i3o, I i3i .
ERMENGAUDUS, prepositus Viancii, c. 1462.
Mil.
66
2o83
INDEX ONOMASTICUS.
Uensis, Orgelii
2084
ERMENGAUD08, cornes Ur
ce. 209, 538, 539.
ERMENGAUDUS, filiusAmelii de Auriacho.c. 363.
Ermengaut (Amelius), c. 914.
ERMENGAVI (Bernardiis), monachiis Caunensis,
c. [498.
ERMENGAVUS (B.), c. 398.
ERMENGAVUS (R.), c. 398.
ERMENGAVUS (Ugo), inaritus Casfellane.c. 499.
ERMENGAVUS (Ugo), filins Pétri Ennengavi de
Lautreg^ c, 499.
ERMENVILLA (Gerardiis de), c. 104.'!.
ERMESSINDA , ERMENSINDA , ERMESSINDIS ,
HERMESSENDIS, filia comitisse Melgorii,
ce. 208, 280, 281; de Malgouerio, c. 207; co-
mitissa Tholose, ce. 293, 294, 295; comitissa
Melgorii, c. 323,
ERMESSINDIS, sorov quondam Pétri Ennengavi,
c. 366.
ERMITANUS, dominiis Cadarosse, c. 993.
ESCAFRE (Arnaldus), c. 1211.
ESCAFREDUS (Ramiindiis), frater domiis ordinis
Predicatorum Tolose, c. 1 1 13.
ESCALQUENCIS , ESCALQUINQUIS , Ecalijuens,
ESCALQUENCIBUS , ESCALQUENX , ESCAL-
CENS, ESCALQUENCHIS, ESCARQUENCIS, Es-
^ualquencs, ESQUARQUENCIS , ESCARQUEN-
CIS, Escal^uenx, Escaî^uenc:^^ Escaî^uencs, Es-
ijualijuenc^ (Arnaldvis, Ernaudus de), ce, 893,
933, 943, 1040, I IÛ3, I 172, 12 00, i3i2; consul
Tholose, c. 767.
— (Arnaldus de), ce. i.'ï.'ia, i55.), i556; legista,
ce. 1294, iS-o; capitularius Tholose, c. i552 ;
peut-être le même tjue le précédent.
— (Arnaldus Ramundus, Arnaut R. de), ce. 468,
504,750; consul Tholose, ce. 440, 441, 465,
466.
— (Bertrandus de), consul Tholose, c. 1219.
— (Guillelmiis de), gerens vices vicarii Tholose,
c. 1539.
— (Guillelmus, Willelmus Arnaldi de), jurispe-
ritus, ce. 1 294, i3i3.
— (Guillelmus Ramundus de), ce. 458, 710; con-
sul Tholose, c. 448,
— (Petrus Raimundus de), c. 271 ; consul Tho-
lose, ce. 369, 417, 440, 44r, 456, 472; Escal-
ijuens [Haute-Garonne), arr. de P'illefranche de
Liuragais,
ESCALQUENS, bajulus Fenoleti, c. 584.
ESCARONHA, mater Guillelmi Pétri de Berenx,
c. 1596,
ESCARONIA, filia Jordani de Insula, c. 461.
ESCLARMONDA, uxor Jordani de Insula, c. 461.
ESCLARMONDA, ESCLARMUNDA, soror comitis
Fuxensis, ce. 452, 453, 955, 959, iiao; amita
alterius comitis Fuxensis, c. io35.
ESCLARMUNDA, mater B, Otonis, c, ioi.5.
ESCLARMUNDA, mater Bernardi Hugonis de
Festa, c. 1 103.
Escoh'don [Arnaud), consul Mirapicis, c. 5.')2.
ESCOBOLIET (Johannes), c. 423.
ESCOTUS (Odo), miles, ce. 1249, 1263, 1407.
Esculencs (Guillelmus Ramundi & Petrus Guillel-
mus d'), milites, e, 1116; Escueillens [Aude), arr.
de Limoux .
ESEGALA (Guillelmus de), c. 720.
E.SHA]\IENITZ (Petrus), notarius, c, 693.
Esnancourt (Petrus d'), c, 1278,
Espac (Petrus d'), c, 1077.
Espalais [Alpais d'), domina de Noe, c, 209.
— (Petrus d'), miles, c. 210.
Espaor (P. d'), canonicus Tolosanus, c, ii63,
— (magister Petrus i'), ce. 1086, 1209; peut-être
le même ^ue-le précédent ; Espaon [Gers), arr. de
Lombe^.
ESPELLU (R. de), miles, e. 1428; Espjeilh [Hau-
tes-Pyrénées), arr. de Bagnères-de-Bigorre.
ESPERA (Arnaldus), ce. 1120, 1121.
ESPERVERIIS (Arnaldus de), miles, c. 1264; Es-
parhis [Gers), arr. de Mirande.
ESPIERIIS, Espiers (Rogerius de), serviens comitis
Tolosani, ce. i586, 1604, 1677, 1687, 1713 j
bajulus Wasconie, e. 1690; Esperce [Haute-Ga-
ronne), arr, de Muret [}),
ESQUIROL (B,), c, 621.
Esquiva (Guillelmus d'), c, 1220.
ESQUIVATUS, E., ESCHIVATUS, comes Bigorre,
ce. i365, 1547.
ESQUIVATUS, SQUIVATUS, ESQUIVATI (Geral-
dus), ce. 478, 483; consul Tholose, ce. 440,
44'. 456, 472.
ESQUIVUS,filius Pétri Rogerii de Mirapice,c. 541 .
ESSALABRA (Guillelmus), c. 763.
ESSAMENE (Bernardus Udalardi), c. 963.
Essart (Guillelmus del), Francigena, & dominus
de Vilaciscle, c. 556.
ESSUSCIO (Raimundus Guillelmus de), c. I25i;
Issus [Haute-Garonne), arr. de ViV.efranche de
Lauragais.
Estach (Poncius), consul Appamie, ce, i367, i368.
Estandart (Galerandus), c, 608.
Estandart, ESTENDARDUS (Guillelmus), miles,
ce. 979, 1408,
ESTARVILLA (Guillelmus Raimundi de), miles,
c. ]3i4.
Estivals (Willelmus d'), c, 1264; Estiyaîs [Lot),
commune de Saint-Céré.
ESTIVO (Pilus de), c. 1314,
ESTORNELLUS, ce. 527, 592.
Estors (Bernardus d'), c. io3i.
— (Gaillardus d'), c. io3i; Estours [Ariége), com,
de Seix[>).
EUGE (B"s), prior de Amancianis, c. i i3o.
EXARTIS (Rogerius de), c. 1482; Issards [Ariége),
arr, de Pamiers.
F,, Tholosanus episcopus. Vide FULCO.
F., Vasionensis episcopus, c, 1268.
F., dictus imperator. Vide FREDERICUS.
:o85
INDEX ONOMASTICUS.
2086
FABBER (Bernardus), civls Tliolose, c. 1621.
FABER, SLibvicarius, c. 404.
FABER (Berengarius), burgensis Narbone, c. i 108.
FABFR, FABRI (Bernardi.s), ce. 5o2, 551; consul
Tolose, ce. 5o6, 5 16, 527.
FABER (Berna rdus), espicienis, c. 707.
FABER (Bertrandus), c. 1 164.
FABER (Bernardus), piibliciis S. Egldii notariiis,
c. 1024.
FABER FLEQUERIUS, consul Appamie, c. 876.
FABER (G.), filius Pétri Raimundi Fabri, c. 1007.
FABER (Geraldus), sacerdos & donatus hospitalis
S. Johannis Narbonensis, c. 763.
FABER (Guillelmus), c. 789; consul Carcassone,
c. 847.
FABER (Guillelmus), ce. 412, 419.
F.4BER (Guillelmus), de civitate Karbone, c. 957.
FABER (Hugo), Montispessulani, c. 1414.
FABER (Petrus), ce. 5a7, 5o3.
FABER (Petrus), c. 5 5 1 .
FABER (Petrus), c. 121 1.
FABER (Petrus), de Palers, consul Fuxi, c. 1168;
peut-être le même que celui de la colonne 55 1.
FABER (Petrus Raimundus), c. 489.
FABER, FABRI (Raimundus), notarius Tolose,
ce. 698, 735.
FABER (Sancius), c. 41 3.
FABpR (Stephanus), burgensis Narbone, c. 1108.
FABER (Vitalis), consul Tholose, c. 1219.
FABER (Vitalis), consul de Villamuro, c. 1262.
Fahre {Pon-f), consul Mirapicis, c. 552.
F.ABRI (Petrus), canonicus Narbonensis & rector
ecclesie de Davejano, c. 238.
FABRI (Petrus), beneficiatuj in ecclesia Narbo-
nensi, c. 238.
FABRI (Petrus), frater Hospitalis, c. 387.
FABRICA, c. 922.
FABRICIS, FABRICIIS (Berengarius de), miles,
c. 1485.
— (Maria de), c. 436.
— (Petrus de), c. 999.
— (Poncius de), c. 402; Fairègues [Hérault), arr.
de Montpellier.
FACITSANGUINEM (Ramundus), c. 527.
Fag (Guillelmus), c. 762.
FAGA (Arnaldus de), miles castlanus, c. 489; la
Fage i^Aude), commune de Néhias.
FAIA, FAYA (Arnaldus de), consul de Rivis,
c. 1262.
— (Ramundus de), canonicus & presbyter Appa-
miensis, c. 876; la Fage (Aude), arr. de Castel-
mudary.
FAIDIDA, FAIDITA, comitissa Tolosnna, ce. 270,
276, 277.
Faidit [Joan), proome de Montalia, c. 566.
FAIS, mater Sicardi de Durfort, ce. 556, 1 i5o.
FAJACO, Faiag (Raimundus de), capitularius alias
consul Tolose, ce. 356, 376; Fajac-la-Relenijiic
(Aude), arr. de Castelnaudary.
FALGARIO, FALGUARIO, FELGARX, FELGARIO,
FELGARE (Arnaldus de), frater episcopi Tholo-
sani, miles, ce. 1 261 , 1611.
— (Bonifacius de), ce. 85(5, 1076, ii65, 1166,
1200, 1263.
— (Guillelmus, G. Willelmus de), miles, frater
episcopi Tholosani, ce. 1261, 1611, 16145 le
Fauga (Haute-Garonne}, arr. de Muret.
FALGUERIIS, FELGARIIS, FALGUERIARUM ,
FAUGERIIS (Gaufredus, Gaufridus, Guialfre-
197, 119», 1209, 1227,
1744.
de).
dus de), miles, ce. 970,
1740.
— (Guialfredus de), juvenis, c.
— (Guercius de), c. 402.
— (Petrus Raimundus de), c. 470.
— (Salomon, Salamon, filius Guilhelmi,
ce. 402, 468, 469, 470; & ejus filius Salomon,
c. 587; Faugères [Hérault), arr. de Béliers.
FALVARIA (Petrus), consul Montispessuli ,
c. 1241.
FiNiJOVis, Fan'jos, Fanjaax, Fanjaus, Fanjou bur-
genses, c. 1643.
— consules, ce. 11 19, 1261.
— (homines de), ce. 1686, 1687.
— (milites de), e. 1 1 16.
— (Gallardus, Gaillardus, Galardiis de), ce. 897,
431, 474, 475, 490.
— (G. Garsia de), c. ioo3.
— (Guillelmus Hugo de), scriptor. c. 809.
— (Guilhermus Pétri de), c. 788.
— (Isarnus, Ysarnus de), ce. 545, 768, ii35,
I i58, 1369, 1662, i663.
— (Isarnus Bernardus de), miles, ce. 864, ioo3,
1116, 1149, ii5o, I 261 i peut-être le même ijue
le précédent,
— (Nisardus de), c. 1 190 ; peut-être l'un des deux
Isarnus qui précèdent.
— (Petrus Rogerius de), filius Nisardi, ce. 1 190,
1369.
— (W"s de), c. 504; Fanjeamt [Aude), arrond. de
Castelnaudary.
Far [dcl]. Vide ALFARIO.
FARAGOTIA, FARAGOCIA (Pontius), & Iisbertus
filius ejus, ce. 450, 695.
FARGIS (Bertrandus de), archidiaconus FenoUeti,
c. 228 j Fargues [Aude), commune de Camps.
FARGUERIUS (R.), c. 434.
FARICONE (Bertrandus de), cellerarius Caunen-
sis, c. 1498.
FARIS (Guillelmus Faber de), e. 556.
FARSAT (Guillelmus, W.), ce. 657, 658.
FA5IANUS (Bertrandus), c. 38 1.
Faudars (Aimerieus de), scutifer eques de Ambi-
leto, c. 1462 j Faudoas [Haute-Garonne), com-
mune de Corneharrieu.
FAUGERIIS (Gaufridus de). Vide FALGUERIIS.
FAURE (Guillelmus), de Balaguerio, hcrcticuj
combustus, c. 1675.
Faurel [Den.), c. 23o.
Faurgua (Bernardus de la), c, iz63.
2087
INDEX ONOMASTICUS.
!o88
FAUROS (Pstrus de), c. 876.
FAVERIUS (Vitalis), consul Tolose, c. 834.
FAVA (de), ^ide FAIA.
FAYDIDA, comitissa Orgelii, c. îop.
FAYS, monacha domus Espinascie, c. 1110.
FAYSIDA, iixor Jordani de Insula, c. 1408.
FEDA [Arnaud), c. 192.
— (Ariialdus), ce. 800, 1203.
FEDERÏcUS. Vide FREUERICUS.
FEIROLLUS. Vide FERROL.
FELGARE, FELGARIO (de). Vide FALGARIO.
FELGARIIS (de). Vide FALGUERIIS.
FELICIS (Petriis), c. 423.
FELTRERII (Petrus), biirgeiisis Tholose, c. 1622.
FENASCE (Johannes), c. 916.
Fenascia {B. de la), c. 583.
FENASSA (Arnaldus), ce. i3i9, i32i; consjl AI-
biensis, c. i3 10.
— (Guillelmus), ce. i3o9, 1 3 1 9, i32i.
— (L.), c. i3oi.
— (inagister Willelmiis), de Albia, c. |322.
FENATE (Bartholomeiis), c. i3o6.
— (G.), ce. i3o6, iSoy.
FEN1S(P. de), castellaïuis Cabareti, c. 1432.
FENISSIO (Petriis de), castellaniis rupis de Aniorto,
c. 1675 ; peut-être le même <jue le précédent.
Fenoleti, Fn.Nnt.LETi archidiaconus , ce. 1420,
1449. ryrfe ARNALDUS, FARGIS, SILVESTRl.
Fenoleti vicecomes. Vide SAISSACO.
FENOLETO, FENOILETO , FENOLLETO (Arnal-
dus de), c. ,')83.
— (Petrus de), ce. 583, 788, 898, 899, 1043; do-
ininus eastri de Fenolleto & totius terre Fcnol-
letensis, c. 1096; Fenouillet [Pyrénées-Orient.),
arr, de Perpignan.
FENOLHETO, FENOLETO (Augerius de), c. 1 l^o.
— (Petrus Stcphani de), bajulus de Verduno,
c. 933.
— (Raines de), c. 556.
— (Usalguerius de), ce. 555', 556; Fenouillet
(Haute-Garonne), arr, de Toulouse.
Feraud (Guillelmus de), consul Castrisa rraceni ,
c. I 170.
FERAUDI (Ralmundus), consul Castrisarraceni,
c. 1262.
FERI, FER. (Anselmus, Ancelmetus), miles Mas-
siliensis, ce. 998, 999, 1034.
FERRALIS (Petrus), consul Fuxi, c. 1 168.
FERRAN (Raimundus), c. 475.
FERRANUI (Ramundus), & Turca ejus uxor,
c. 1 149.
FERRANDUS SANCII, infans Aragonie, c. i5o2.
FERRANDUS (Raimundus), c. 397.
FERRARIUS, FERRERIUS (frater), ordinis Predi-
catorum, inquisitor, ce. 1091, 1142, IJ43.
FERRATERII (Bernardus), consul de Rabastino,
c. I I i5.
FERREOLT, FERRIOLI, FERRIOLUS (Guillelmus,
Wi'.lelmus), ce. 937, 1 |63, 1291, 1490.
FERRF.OLUS (B., Bertrandus), causidieus, c. 535;
judex, c. 83 J.
FERRERIUS (frater), inquisitor. Vide FERRA-
RIUS.
FERRETI (Petrus), c. 1019.
FERRICUS, FERRINUS, marescallus Francis,
ce. 1047, 1048, 1049, io5o, 1102.
FERRINUS, c. 606.
FERRO, sciitifér P. Rogerii de Mirapice, ce. 1 i32,
1 156.
FERROLLI, Ferrol, FEIROLLUS, FERRIOLUS
(Aimerieus), c. 412.
— (Arnaudus), miles, e. i3i4.
— (Bernardus), c. 412.
— (Bernardus), de Carcassona, ce. 412, 846.
— (Bertrandus), e. 789.
— (Guilhelmus), e. 412.
— (Guilhermus), e. 789.
— (Hugo), ce. 789, 847.
— (Jordanus), e. 789.
— (Pontius), ce. 3o8, 364, 412.
— (Raimundus), notarius, e. 748.
— (Rogerius), c. 412'.
FERRUCIUS (Arnaldus), notarius Tolose, ce. 270,
358, 363, 355, 374, 377, 393, 440, 455, 465.
Fessac [Hernaut de), c. 1280.
FESTA, c. 1 i5o.
FESTA (Johannes),eanonicus Narbonensis, e. 235.
FESTA (Bernardus Ugo, Ugonis, Hiiguo de), mi-
les, ce. ico3, 1116, I i5o, I 261 .
•— (Galardus de), miles, c. 1116.
— (Guiraudus de), c. 1 i5:>.
— (Rogerius & Willelmus de"i, fratres, c. ii5c;
Festes & Saint-André (Aude), arr. de Limoux.
FEUDALIA (Guillelmus de), c. 1691.
FEURIERII (Bidocus), e. 1681.
FEUTRICI (Bertrandus), judex senescaMi Carcas-
sone, c. i668.
FIDA (domina), e. 257.
FIDA, filia Pétri de Albarone, c. 435.
FIDAS, uxor Guillelmi Fag, c. 762.
FIDELIS (G.), c. 339.
Figat (magister Bartholomeus de), ce. 1462, 1463.
Figeac (Bernardus de), e. 598.
FIGERIA (Villelraus de), c. 450; la F-suHt.-
(Gard), commune de Tornac.
FIGERIA (Poncius), c. 382.
FIGERII (P.), miles de Biterris, e. 1742.
FIGIACO (G. Pétri de), c. 523.
FIGUERIA (Arnaldus), consul Tholose, ce. 4-6,
483, 487, 640.
Filesacs, domina heretica, c. 572.
FILIOLI (Arnaldus), miles, c. r663.
FILIOLI (Pontius), e. 1 23 1 .
FILIOLUS (3ernardus), eivis Carcassone, e. 1 5 1 o.
FILlUS m,.jor ecelesie , hereticus Tolosanus,
e. 1 I 5o.
FILLACO (G. de), vicarius Biterrensis, e. 1399.
2089
INDEX ONOMASTICUS.
2090
FILYANGERIUS (Richaraus), c. ijJS.
FISSIO (Bernardus de), dominiis de Podiosuriga-
rio, c. 234; peut-être Saint-Gély du Fcsc {Hé-
rault), arr. de Montpellier.
FLACIANO, FLASSANO (Arnaldi.s de), c. 864.
— (Augerhis de), ce. 864, 865.
— (B. de), c. 711.
— (Bernardiis de), c. 397; scriptor, c. î85.
— (Bernardus de), c. 865.
— (Miro de), c. 272.
— (Piligrinus, Pelegrinus de), ce. 864, 865.
— (Raimundiis Bemaidi de), c. i358.
— - (Raimundiis Bernardi de), bajulus de Mazeriis,
c. 1481 ; peut-être le même yue le précédent. Ces
personnages appartiennent prohahlement a deux
familles différentes : l'une des environs de Limoux
(Flassac, au nord de Limoux, — Cassini); Vautre
des environs de Pamiers,
FLACIANUS, c. 865.
Flandre (la comtesse de), c. 1493.
FLEQUER (Petnis), c. 552.
FLEXO, FLEXIO (Guillelmus de), canonicus Ma-
galonensis, ce. 3ûo, 367.
FLOCUR. (lit) (magister), archidiaconus Bono-
niensis, c. 1 034.
FLOMOLOCO (Amalricus de), c. 3ol.
Flobe.\ciaciio (consules de), e. i665.
Flokenciaco (Radiilphiis de), notarius Biterrensis,
c. 638; Florensac (Hérault), arr. de Béliers.
FLORENTIUS, cornes Hollandie, c. 332.
FLUVIANO (Guillelmus de), c. 955; Fluvla, en
Catalogne.
FOCIBUS, FOSSIBUS (Atho de), c. i5o2, Fos (Bou-
thes-du-Rhone), arr. d'Aix.
— (Ex. de), ce. io58, 1068.
Fogars (Petrus Batle de), hereticus combiistus,
c. 1673; Fougax & Barrineuf (Aricge), arr. de
Foix.
FOILLACHERIUS (Bernardus), consul Nemauii,
c. 567.
Foisencs (Aimerieus de), c. i3o6.
FOISSAN (Arnaldus de), c. 522; Foissac {Gard),
arr. d'Usés.
Foix. Vide FlXUM, FlXENSlS.
Folhert, c. 9 i5.
Folcaud {B.), e. 442.
FOLCAUDI (B.), c. |3|2.
FoUaut. Vide BERZI.
FOLCHETUS, canonicus Magaloncnsls, c. 423.
FOLLALQUERIUS, miles, c. 773.
FOLLAQUERIO (Petrus Gaucelini de), e. 1202;
FolUjuter (Gard), commune de Saint-André de
Valhorgne,
FOLQUERIUS (Petrus), scutifer, c. i33o.
Fol(juet, episeopus Tholosanus. Vide FULCO.
FONSGRIVE (Bernardus), c. 1675.
FONTANICIS (Oto de), senescallus Provincie,
c. 1419.
FONTANILLES (Gerardus de), c. i2o3.
FONTANIS (Bernardus de), e. 293; Fontanes (Hé-
rault), arr. de Montpellier.
FONTANIS (P. de), e. io58; peut-être de la même
famille ijue le précèdent.
FONTANIS (Bertrandus de), filius ejus Bertrandus
ae frater R., consules S. Antonini, e. 824.
— (Johannes de), consul S. Antonini, e. 824.
FONTE (Beringarius de), publicus scriptor Sol-
sone, c. 955,
FONTE (Petrus de), de Saueeriis, e. 1705.
FONTEJONCONSO (Cortis de), e. 584; Fontjon-
couse (Aude), arr. de Narhonne.
FONTESIO (Emraeno de), e. 1444; Fontes (Hé-
rault), arr. de Béliers.
FoNTiBfS (moniales de), c. i335; Notre-Dame de
la Font à Nimes.
FoNTiscALiDi abbas, ce. 585, 1664,
FoNTis Ebbal'oi ordo, c. 1255.
FoNTisrBifiiDi, de Fontefrigido abbas, ce. 783,
957, i363, r662, 1664, 1740. Vide BERNAR-
DUS, HELIAS, VITALIS.
FosTisiT.iGiDi conventus, c. 957.
FoNTiSERiGiDi prior, ce. 700, 878.
FORCIA (Guillermus de), c. 1548; la Force (Aude),
arr. de Castelnaudary.
FORCIIS (Artaldus de), e. 384.
Fores (lo conte de), c. 9.
FORISCAMPIS (de). Vide FRICAMPIS,
Forn (Petrus del), consul Mirapicis, c. 5J2.
FORNERIUS (Ademarius), e. 479.
— (Artaldus), c. 479.
— (Petrus), e. 39 1.
Fors, Forti (Peyre), ce. 190, 192,
FORTIS (Guillelmus), ce. 1043, 1067, 1068, 1157.
FORTO, vicecomes Sancti Antonini, c. 388.
FORZILLON (de). Vide FOZILLON.
FOSSATIS (magister Philippus de), notarius regius
Carcassone, ce. 1668, 17.39.
FOSSATO (Arnaldus Garsias de), c. 1119.
— (Galterius de), c. 1 1 19.
— (Galterius de), miles, dominus de Bramehae,
c. 209; le Fossat (Ariége), arr. de Pamiers.
FossERCTi universitas, c. i566; le Fousseret (Haute-
Garonne), arr. de Muret.
FOSSIBUS (de). Vide FOCIBUS.
Foucault. Vide BERZI.
Fou^ers (Issemenus de), c. 999; Fo^icres (Hérault),
arr. de Lodève (?).
Foys, Foyx. Vide FixuM, Flxensis.
Fo-^illon, For^illon (Guillelmus Armengavi de),
c. 587.
-i- (R. de), c. 587; Fou^ilhon (Hérault), arr. de
Béliers.
Fraisse, FRAIXIO, FRAXIO (Willelmus, Guillel-
mus del), jurisperitus, ce. 1007, 1299, i3i3,
|32|, i322; Fraisse (Tarn), commune d'Ambialet
ou commune de Vianc.
— (Al.imannus de) junior, c. 1 124.
FRAISSINET (Raimundus de), prepositus ecclesie
Albiensis, c. 910 ; Fraissincs (Tarn), arr. d'Alii.
2091
INDEX ONOMASTICUS.
2092
Framoiit (Giiillelimis Jf), c. 1697.
Fr.tnca (Beiti-andiis de na), c. 1019.
FRANCARDVILLA (Ato de), c. 12(53) Francarville
(Haute-Garonne), arr. de Villefranche-de-Laura-
gais.
FlïASCAnUMVALLlUM, pRANCEVALLISabhnS. F/VeBER-
TRANDUS, PONTIUS.
Fbancabumvallium prior, V:ie GL'ILLELBIUS.
Fhancabumvallium sacrista. Vide P.
FRANCHI (Petrus), c. 1022.
FhanciE, FBA^■COR^.'M rex, lo rcy de Fransa, li rois
de France, ce. to2, 111, 12:), |83, 196, 197,
198, 208, 209, 210, 557, 558, 576, 636, 667,
7o5, 720, 724, 725, 726, 792, 8o5, 817, 822,
83o, 835, 836, 839, 841, 846, 858, 863, 863,
879, 880, 893, 900, 904, 938, 975, 984, 989,
io36, io55, 1067, 1087, 1091, 1098, 1128,
1129, ii36, 1137, 1139, 1144, 1167, 1172,
1243, 1253, 1258, 1260, 1270, i3oi, i3o2,
i3o7, 1341, 1379, i38o, 1392, 1400, 1401,
1402, 1403, 1411, 1412, 1432, 1453, 1457,
1493, 1495, 1496, 1497, 1499» i5oo, i5o6,
i5ii, i5i2, i5i3, i52i, i522, 1023, 1524,
i525, 1543, 1571, 1572, 1578, i583, 1584,
1601, 1669, 1670, 1673, 1674, 1678, 1706,
1714, 1735, 1736, 1737, 1738, 1743, 1744.
FnANXiE barones, ce. 628, 634, 792.
FnANCiE régis euria, ce. 1477, 1478.
Francie legatus, c, 1222.
Fraxcie (minister), ordinis Minorum, c. i335.
Francie usus & consuetudo, ce. 628, 633.
Francigene milites, c. 629.
FrANCIGENE, Franceses, ce. 79,865,913,914, 109!.
- FRANCISCUS de Joyeuse, cnrdinalis & archiepi-
scopus Narbonensis, e. 249.
FRANCISCUS (frater), capellanus eomitis Fiixen-
sis, c. io36.
Francs (Odo de), dominus de Montirone, c. 1263.
FRANCUS (Pontius), consul Carcassone, e. 847.
FRANNO (magister Arnaldus de), c. 1370.
Fransa [lo filli del rey de), ce. 99, 100, 101, 102,
188, 189, 190, 193, 194.
FRARENETO (Raimundus de), consul Appamie,
c. 1367.
FRAXINO (Petrus de), jurisperitus, c. 1744.
— (Poncius de), c. 1008.
— (Raimundus de), c. 897 ; Fraisse-des-Coriières
(Aude), arr. de Narhonne.
FRAXIO (de). Vide FRAISSE.
FP.EDERICUS, FRIDERICUS, FEDERTCUS II, Ro-
manorum imperator, Jérusalem & Sicilie rex,
ce. 2o5, 207, 260, 333, 840, 979, 989, 993,
994, 1160; dictus imperator, ce. io33, io52.
FREDERICUS, filius Bonaccusi, notarius Pisanus,
ce. 1745, 1746.
FREDOLI ((Raimundus), archidiaeonus Biterren-
sis, c. i633.
FREIONICIS (Poncius de), c. 3o6 ; Fréjorgues {Hé-
rault), commune de Mauguio.
FREMIS, Frnncigena, c. 554.
FRENERIUS (Arnaldus Ramundus), capitularius
Tholose, c. 363.
FRESIÎL (Bernardus), h;reticas, c. 1148.
FRESOI,, e. 193.
htESOL, c. 532; peut-être le même que le précé-
dent.
FRESQUETUS, FRESQUE (Petrus), consul Ne-
mausi, ce. 688, 694.
FREZET (P. de), castellanus Hierusalem, e. 3oi.
FRICAMPIS, Frickans, Fricans, FRISCAMPIS, AF-
FRICAMPIS, FORISCAMPIS (Johanncs de), s = -
nescallus Régis in parti bus Albigensibus,cc. ic-i,
ipo3, ioo5, 1007, io3i; senescallus Carcassone,
ce. io32, 1499, i5o8, i5o9; ballivus Régis,
c. 939 ; quondam senescallus Carcassone, c. 1 îo5 ;
sans titre, c. 1507.
FRIDERICUS I, imperator c. 33i. Vide FREDE-
RICUS.
FROTARDI (Bernardus), monachus Bolbono,
scriptor, c. 453.
FROTARDI (Guillelmus), c. 1209.
FROT ARDUS, Narbone milicie preceptor, c. 490.
FROTARDUS (Raimundus), e. 38o.
FROTARDUS, filius Poneii de Olargio, c. 536.
FROTARDUS, c. 953.
Frotars, vescoms de Lautrec, ce. 582, 583.
FROTERII, ce. 910, 91 1, 912, 913, 914, 915, 919,
C)zo ; famille d'Albi.
FROTERII (Guillelmus), miles, ce. 910, 1117.
— (Wilhermus, Guillelmus), dominus Gastrivete-
ris, ce. 35i , 474.
— (Raimundus Bernardi), miles, ce. 1077, 1117.
— (Sieardus), ce. 910, 913, 916.
FROTERIUS, Albiensis episcopus, c. 385.
FRUCTUOSI (P.), archidiaeonus Narbonensis,
c. 218.
FUIELLA, c. 83o.
FULANO (Guillelmus de), consul civitatis Nar-
bone, c. 1708; Feuilla (Aude), arr. de Nartonnc.
FULCALDUS (Petrus), c. 496.
— (Stephanus), c. 496.
FULCO, FULCHO, F., episcopus Tholosanus, foZ-
quet, evesque de Tholosa, ce. 44, 46, 46, 53, 55,
58, 59, 73, 101, io5, 139, 140, 144, 145, 146,
148, 214, 499, 553, 554, 577, 578, 6o3, 609,
611, 612, 6i3, 6i5, 616, 617, 619, 640, 641,
653, 676, 688, 691, 702, 710, 711, 735, 737,
748, 767, 798, 83o, 834, 906, 933, 943.
FULCO, notarius domini Montispessulani,cc. 280,
292.
FULCODII, FULCONIS (sic) (Guido), clericus Régis
& Alfonsi, comiiis Tholose, ce. 2i5, 1059, io65,
1262, 1265, 1294, 1296, i3i3, 1326, 1344,
i358, 1378, 1395 ; nunc papa, c. 1395. Vide
CLEMENS IV & GUIDO, arehiepiscopus Nar-
tone.
FULCODIUS, FULCODII, Fulccis (Petrus), eausi-
dicus, ce. 428, 429, 537 j judex & eancellariiis
eomitis Tholosani, ce. 434, 436 ; père du précé-
dent.
FULCODIUS, c. 337; peut-être le même que le pré-
cédent.
îog-
INDEX ONOMASTICUS.
2094
Fl'LCRANDI (Finnimis^, c.'iizj.
KULCRANDUS , episcopus Tolosanus, ce. 358,
362, 36j, -^"1, 374, 377, 393, 395, 409, 411,
4r6, 417, 411, 440, 441, 447, 451, 458, 460.
F^;I.LE^•SIS abbas, ce. 853, 854.
FtLLENSis abbns. Vije H.
FULQUERn (Pontius), c. 1612.
FUMELLO (Esquivus de), c. 1 i 19) Fumel {Lot-5--
Garonne), arr. de Villeneuve-sur-Lot.
FURCHIS (Arnaudus de), bajulus Sancte Libérale,
c, 1682; Fourbues [Lot~&-Garonne') y arr. de
Marmanie.
FURE Pascalis), castellanus Cabareti, c. 1452.
FURGON (P.), pelliparius de Tholosa, c. 1147.
FURNERIUS (Petrus), civis Carcassone, c. i5io.
FURNERIUS (P.), c. i3o8.
FURNO (magister Guilhermus de), judex senes-
callie Ruthene, c. iSzS; jiidex senescalli Tho-
losani, ce. 1094, 1604, 1693, 171 i; judex ap-
pellationum in Tolosano & Albigesio, c. 1672.
FURNO (G. Pontii de), c. 949.
FURNO (R. de), civis Biterris, c. 1467.
FURNO (Raymundus de), burgensis Narbone,
c. I 108.
FUSOLIIS (Petrus de), consul Tolose, c. 757.
FtixENSis abbas. Vide GUILLELIMUS.
FuxENSis, Flxi, Fuscensis, Flsse.xsis cornes, lo
conte de Foix, de Foyx, de Foys, ce. 39, .58, 62,
63, 69, 70, 72, 73, 78, 79, 80, 81, 83, 87,
89, 90, 91, 94, 97, 98, 102, 104, io5, 106,
112, 162, i63, 164, 184, i85, 186, 187, 196,
21.5, 6o3, 643, 645, 65t, 682, 683, 684, 742,
779, 783, 82], 833, 846, 889, 917, 1037, 1076,
1120, ii32, ii33, 1196, 1223, 1233, 1259,
127.5, «357, i36o, i365, i366, 1391, 1392,
1428, 1429, 1433, 1600, 1601, 1710, 1711,
1712.
FiiXEXsis cornes & vicecomes Castriboni, ce. 921,
922.
Flxi comités. Vide ARCHIMBAUDUS, RAIMUN-
UUS ROGERII, ROGERIUS, ROGERIUS BER-
NARDI.
Ftxi, FijxENSES comitisse, c. io36. Vide CECII.IA,
EISSEMENA, ERMENGARDIS, ERMENSINDA,
ISABELLA.
Fuxi bajulus. Vide ANDREE (Petrus).
FcxENSES canonici, c. 1542.
Flxi consules, ce. 1168, 1479.
Faix (homines de'), c. 1549.
Fuxi populus & universitas, c. 1168.
Flxi popuUis, ce. io63, 1169.
Fu\o (prior de). Vide ECIUS.
Flxi comitatus senescallus. Vide UL'ROFORTI.
FUXIA (Petrus de), c. 1008.
FUXO (Johannes de), canonicus Appamiensis,
c. 578; cellerarius Appamiensis, c. 876.
FUXO (Joannes de), c. 210.
Foix (Joannes de"), dominus de Rahat, c. 210.
FUXO (Ludovicus de), c. 207.
FUXO (Lumbardus Arnaldus de), e. 392.
FUXO, FUXI (Lupus de), lo Lop de Foix, frater
eomitis Fuxensis, ce. 169, 186, 767, 809, 906.
— (Lupus de), filius precedentis, patruus Rogerii
eomitis Fuxensis, ce. 1062, 1077, ii32, ii35,
ii36, 1139, 114a, 1141, I 142, 1169, i2o5,
i25o, i25i, 1428, i5i3, 1548, 1662, i663.
— (Rogerius Isarnus de), filius Lupi, ce. lîSo,
i25i, 1548.
FUXO (R.imundus de), prior fratrum Predicato-
rum Tolose, c. 1 1 13.
G., arcliiepiseopus Auxitanus, c. 687.
G., Narbonensis episcopus. Vide GUIDO.
G. DE* BROA, arcliiepiseopus Narbonensis. Vide
GUILLELMUS.
G., Narbonensis arehiepiseopus, c. zbi ; prohahle-
ment Guillaume de la Broue.
G., Agennensis episcopus, ce. 1262, i3i3.
G., episcopus Albiensis. Vide GUILLELMUS.
G., Biterrensis episcopus. Vide GUILLELMUS.
G., Carcassonensis episcopirs, vicelegatus. Vide
GUIDO.
G., Carnotensis episcopus. Vide Gautier.
G., Carpentoratensis episcopus. Vide GUILLEL-
MUS.
G., episcopus Convenarum. Vide GRIMOARDUS.
G.. Lodovensis episcopus. Vide GUILLELIMUS.
G., Magalonensis episcopus. Vide GUILLELMUS.
G., episcopus Mimatensis. Vide GUILLELMUS.
G., Nemausensis episcopus. Vide GUILLELMUS.
G., Tarachonensis eedesie proeurator, ce. 1010,
1011, 1012, ioi3, 1014.
G., Tornacensis episcopus, c. 906.
G., episcopus Uticensis. Vi.le GUILLELMUS.
G., Ananiensis abbas. Vide GUILLELMUS.
G., abbas Ardurelli, e. 820.
G., abbas Castrarum. Vide GUILLELMUS.
G., abbas de Crassa. Vide GUILLELIMUS.
G., Fuxensis abbas. TiVe GUILLELMUS.
G., abbas Moysiaeensis, ce. 12S9, 1268.
G., abbas de Quadraginta. Vide GUILLELMUS.
G., S. Afrodisii abbas. Vide GUILLELMUS, Nar-
bonensis arehiepiseopus.
G., S. Jacobi Biterrensis abbas. Vide GUILLEL-
MUS.
G., abbas de S. Maurino, e. 1089.
G., arehidiaconus major Carcassone, c. 1014.
G., Helenensis arehidiaconus. Vide JORDANI.
G., arehidiaconus Narbonensis in FeiioUeto,
c. 1703.
G., arehipresbyter de Conehis, e. 607.
G., cellaraj-ius Fullensis, c. 855.
G., Magalonensis prepositus. Vide GUIDO.
G., prior claustralis monasterii Ciassensis, c. 1741.
G., prior S. Firmini Montispessulani. Tiiie GUIL-
LELMUS.
209J
INDEX ONOMASTICUS.
G., prior S. Antonini, c. 824.
G., siibdecanus Carnotensis. FiJe VALLrGnAXiioSA.
G., moiiachiis Fiillensis, c. 855.
G., cornes Armeniacensis. Fide GERALDUS.
G., cornes Forcalquerii , filins Jaiicerane. FiJe
GUILLELMUS.
G., coines Sancti Pauli. FiJc GUIDO.
G., vicecomes Cardone, c. 714.
G., vicecomes Cavellicensis, c. 775.
G., frater comiiis Montisfortis. yidc GUIDO, co-
rnes Bigorre.
G., sener de Monpester. Vide GUILLELMUS VIII.
G. PETRAGOHICENSIS (magister), medicus,
c. io85.
G. (magister), c. 775.
G. (magister), c. i3o8.
G. ATO, filins Honoris, c. 1140.
GABALLITANUS ba juins. Vide ROURE.
GAKARETO (Raimiindns de), c. 1 o36 ; peut-être
faut-il corriger de CABARETO.
GACHUS (Poncins), c. Spp.
Gacs (Willelmus de), miles, c. 1264.
GAGIUS (Odns), c. iCzS.
— (Ramundus), c. 527.
GAIANIS (R. de), c. Soy; Gajan (Gard), arr. de
Nimes.
Gaiano, Gajano, Gayano (homines de), ce. 1639,
1644, 1648, 1687.
GAIA, GAIANO (A. de), miles, c. 11 34.
— (Bernardns de), iiotarins, ce. 468, 474, 475;
Gaja~la~Selve [Aude)^ arr, de Castelnaudary,
Gnilard [Bertran], c. 621.
GAILHACO, GAILLACO (de). Fide GALLIACUM.
GAILLARDUS, s. Salvii Albiensis prepositus,
ce. 405, 408.
GAILLARUUS , prepositus S. Salvii Albiensis,
c. io65.
GAIRALDI (Bertrandns), c. 376,
GAIRALDI (Petrns), sacrista S. Panli Narbone,
c. 960.
GAIRALDUS (Poncius), consnl Tolose, c. 834.
GAIRAUDI (magister Bernardns), jnrisperitns
Massilie, c. 937.
GAIRAUDI (Gnillelmus), bnrgensis £lecti, c. 1046.
Gairic (Dalmacius de), c. 319.
GAIRIGIS (P. de), canonicus Magaloncnsis, c. 423.
GAITAPODIUM , GAYTAPODIUM ( Arnaldus ) ,
<;. 497.
— (Bernardns), ce. 1220, 1247.
— (Bernnrdus Willelmns), consul Tholose, c. 791.
Galabert (Gnyo de), c. 127.
GALABRUNA, lixor Gaillard! d'Estors, c. io3i.
GALARUUS, c. 544.
GALAZANICIS (Poncins de), canonicus Magalo-
ncnsis, c. 998 j Gallargues [Hérault), arr, de
Montpellier.
GALHARDA, filia Bertrandi, vicecomitis Brunc-
qnelli, c. 1700.
1096
GALHARDUS, S. Lucie in Silice diaconns cardi-
nalis & archidiaconus major Narbonensis,
ce. 226, 229.
GALINUS, GALINI, GALLINUS (Ramundns),
ce. 455, 493; consul Tholose, ce. 869, 393,
417, 439, 441.
Gallicana consuetndo, c. 1^94.
Gam,aco, Galliacensis, Gailliacensis, Gali.iaci
(abbas de), Vabé de Gaillac, ce. 806, 1455, 1461,
1463, i5i4, i5i8, 1595, i683, i685, 169?.
Galliacenses abbates. TiVe ARNALDUS, BERNAR-
DUS, RAIMUNDUS.
Gailliace.\siS operarins. Vide SYMON.
Galliace.nsis prior. Vide GUILLELMUS.
Galliacensis conventns, ce. 949, 900, 953, i63j,
i685.
Galliaci consnles, ce. pSo, 952, 1117, 1262, i3io,
1 3 1 1 ; consules sex, ce. 1 Spô, 1 098.
Galliaci (burgenses), e. 1248.
Galliaci enria, c. iSpô.
Galliaci, Gallaci (probi homines), ce. 497, 1262.
Galliaci universitas, ce. 1117, 1248, i3ii, IJ12.
Galliaci vicarius. Vide AMELIAVO.
GALLIACI, de GAILHACO i,B.), de Lumberiis,
c. 1738.
— (Berengarius de), ce. 954, i 1 1 7, 1263, 1281.
— (Bernardns de), ce. 904, 1117.
— (Bernardns Duranti de), c. i3ii.
— (Bertrandns de), bajulns comitis Tolosani in
Castro Vauri, c. i 1 16.
— (Bertrandns de), ce. 954, 1117, 1262, 1432.
— (Gnillelmus de), ce. 954, 1 1 17.
— (Gnillelmus Athonis, Aytonis, Willelmns Ato
de), ce. 1262, 1641, 1684.
— (P. Donati de), junior, e. i3ii.
— (Petrus de), ce. 8 1 5, 1262.
— (Poncius Gnillelmi de), ce. 1096, iSjS.
— (Ramundns de), c. 496.
— (Raimnndns de), ce. 964, 1117.
. — (Raimundns Arnaldi de), c. 1682.
Gallici, ce. 9i3, 914, 915, 1391.
GALHNA(Jordanns), de Lumberiis, eques, c. 1462.
GALTERII (Chatardus), canonicus Narbonensis,
c. 243.
GALTERIUS, vicarius imperialis in regno AreJa-
tensi & Viennensi, ce. io38, T039.
GALTERIUS, GAUTERIUS (Raimnndns), ce. 369,
4i;)j consnl Tholose, ce. 377, 41T, 441, 456.
— (Raimondns), Tholosanus, ce. iiio, iiii.
— (Vitalis), Tholosanus, ce. 11 1 o, 1 1 1 1 , 1112.
GALTERIUS, c. 397.
GALTERUS (fr.), monachns Cisterciensis, c. 65o.
GALVERNENSIS, constabiil.iriiis Carcassone,
c. 1451.
GAMEVILLA (OIdriens de), e. 709.
— (Poncins de), capitniarins Tolose, ce. 356,
362, 365; consul Tholose, c. 376; Saint-Orens
de Gameville (Haute-Garonne), arr. de Toulouse.
GAMISCIUS (Ramundns), consul Tolose, ce. 494,
496, 5oi, 007, 736,738.
2097
INDEX ONOMASTICUS,
2098
Ganaco, Gdrtfl^ (domini (îc\ c. iâi2.
— (milites de), c. 45t.
— (Rogerius, Sanciiis, Gaston ac Senebrunus de),
c. 4J0 ; Ganac (^Ariége), arr, de foix,
GANDALRICI (B.), c. 325.
GARACO (Anialdus de), c. 641.
— (Willelmus de), c. 63ç ; Garae (Haute-Garonne),
arr. Je Toulouse.
GARCIAS, presbiter Fuxi, c. io36..
GARCIAS (R.), notarius comitisse Fuxi, ce. 022,
923.
GARCIAS, GARCIA (Ramundus), c. 5i6; capitu-
larius Tholose, c. 363.
Garciers, bajuliis de Albaron, c. 382.
GARCINUS (P.), archidiaconus Béate Marie de
Moniepessi)lano, c. 607.
Gai-.da (homines de), c. 814; peut-être La GarJe-
Viaur {Tarn), cowmune de Montirat,
GARDA (G. de), canonicus S. Frontis Petrago-
ricensis, c. 1089.
GARDIA (B. de), monachus, c. 428.
GARDOGIO (Guillelmus de), consul Tolose,
ce. 43g, 441 ; Gariouch [Haute-Garonne), arr.
de Villefranche de Lauragah.
Gardoii (frater Ademarius de), c. 453; de Gar-
douch (?).
GARDUS (Poncius), canonicus Appamiensis,
c. 578.
GARIKERNI (G.), c. r,23.
GARINI (Raimundus), consul Tholose, c. 834.
GARINUS, monachus, c. 428.
GARINUS (Ozilus), c. 800.
GARINUS (Raimundus), c. 1073.
GARMASIA (Arnaudus de), c. jji ; Grama^ie
{Aude), arr. de Limoux.
GARMUS (Petrus), Massilie notarius, c. 1414.
GARMUSII (Guillelmus), c. 1020.
GARNERIUS (Guersus), c. 746.
Garnier, c. 191 .
GARRICIS (B. de), vicarius comitis Tolosani in
Nemauso, ce. 670, 571.
Garriga (Guillerraus Poncius de la), c. 5ji.
GARRIGIS (Poncius de), c. 382.
GARRIGUA (Raimundus), c. 954.
Garrigues (Bertrandus de), c. 893.
GARSENDIS, uxor quondam Guillclml de Villa-
rubea, c. 1272.
Garses (Garcia &■ Nexemen), e. 922.
GARSIA (Berna rdus), macellarius, c. 490.
GARSIAS, abbas Grandissilve, c. 409.
GARSIAS (fr.), de ordine Predicatorum, c. zi/.
GARSIAS ARNAUni, miles, c. i3i4.
GARSIAS (Radulfus), miles, c. 1116.
GARSIAS (Ramundus), ce. 809, iijd.
GARSIE(Arnaldus), c. i3oi.
GARSITI (Guillelmus), tubicinator, civis Tholose,
c. 1621.
Gase (Guillelmus), publicus Narbone notarius,
c. 957.
GASCO (Willermus), ce. 3 13, 3j3.
Gascon, ce. lo, 19; les Gascons.
GASCUS (Sanclus), vir Ermengardis Godollna,
ce. 052, Sm.
GASTEBLE (Galterus), c. 687.
GASTINENSIS (friiter Stephanus), Inquisltor here-
tice pravitalis, e. 1694. Fide VASTINENSIS.
GASTO , vlceeomes Bearnensis, ce. 21Ô, i365,
1418, 1608.
GASTONUS, GASTONI (Bernardus), consul Tho-
lose, ce. 738, 791 .
GAUCELINI (Guillelmus Ralmundi), bajulus de
Tarascone, c. 382.
GAUCELINUS, abbas Anianensis, c. 479.
GAUCELINUS, Aurellaeensis ospitalarius, c. 3^'>.
GAUCELINUS (Petrus), e. 1270.
GAUCELLINUS, episcopus Lodovensls, c. 292.
GAUCELMI (Jacobus), miles, c. 1747.
GAUCELMI (P.), canonicus Magalonensis, c. 423.
GAUCELMI (R.), c. 1037.
GAUCELMUS, e. 491.
GAUCELMUS (Bertrandus), e. 381.
GAUCELMUS (Raimundus & Pontius), c. 304.
GAUCELMUS (Willelmus), judex, c. 838.
GAUCERANDA, filia vicecomitis Narbone,
c. 1699.
GAUCERANDA, filia Rogerii de Voûta, c. 1699.
GAUCERANDUS (R.), c. 713.
GAUDIACO (Arbertus de), ce. 769, 770, 772, 773$
Gaujac [Gard), canton de Bagnols.
GAUDIACUS, miles, c. 773.
GAUDINI (Bernardus), ce. 1320, i,';2i, 1.322, i523.
GAUDINO, GUALDINO (Ademarus de) , ce. 1231,
1263.
— (Arnaldus de),c. i^i^S; Gau^y (Aude), commune
de Belcastel & Bue.
GAliDIO, nobilis mulier, c. 878.
GAUFREDUS (Aymericus), hereticus, e. 1 149.
GAUFRIDI (R.), ce. 434, .Ogi .
GAUKRIDUS, GAUFREDUS, Biterrensis episcopus,
ce. 2,39, 429, 43 1.
GAUFRIDUS, episcopus Trieastinensis, c. 333.
GAUFRIDUS, GAUFFRIDUS, G., Castriduni vice-
comes, ce. 816, 1046, 1047, 1048, 1049, io5o.
GAUFRIDUS, vicarius, c. 3o5.
GAUFRIDUS (Raimundus), c. 568.
GAULTERII (Guilhermus), sacrista Vivariensis,
c. 598.
GAURRE (Rogerius Ferrallus de), c. 1739J Gaure
(Aude), commune de Rouffiac-d'Aude.
Gaushert (A.), proome de Montalha, c. 566.
Gaushert (B.), c. 442,
GAUSBERTUS, frater Gordoni, balistarius P. yI-
cecomitis Lautrieensis, c. 1462.
GAUSBERTUS, usserius comitisse Tholosane,
c. 1697.
GAUSBERTUS, c. 1014.
GAUSBERTUS ( B.) , consul burgi Narbone,
ce. 1002, ico3.
2099
INDEX ONOMASTICUS.
2IOO
GAUSBERTUS(Berengarius), Narbonensis,c. ioo5;
peut-être le même que le précédent.
GAUSBERTUS (Berna rdiis), consul Tolosc, ce. 494,
496, 5o 1 , 507.
GAUSBERTUS (Guillelmos), ce. 419, 489.
GAUSBERTUS (Oddo, Odo, Odonus), consul Tho-
lose, ce. 476, 478, 483, 487, 491,
GAUSBERTUS (Petrus Willelmus), consul Tho-
lose, c. 641 .
GAUSIDA, domicella, c. i33i.
GAUTELMI (R.), c. 591.
GAUTERII (Guilermus), clericus ecelesie Narbo-
nensis, c. 223.
GAUTERIUS (Bernardus Ramundus), c. 370.
GAUTERIUS (G.), c. 368.
GAUTERIUS (Joannes), e. |332.
GAUTERIUS (Ramundus). Vide GALTERIUS.
GAUTERIUS (frater), notarius abbatis Cistercii,
c. 601.
Gautier, G., évêque de Chartres, ce. 840, 868.
Gautiers {Guillems), ec. 582, 583.
GAUZIA, vicecomitissa Nemausensis, e. 335.
GAVARRETO (Joannes Bernardi de), c. 210 ; Ga-
varrct (^Gers), arr, de Lectoure.
GAVERNIS (Pontius de), vicanus Nemausensis,
c. 695 j Cavernes (Gard), commune d'Aubais.
Gayano (homines de). Vide Gaiano.
GAYRAUDI (Raimundus), beneficiatus eeclesie
Narbonensis, c. 238.
GAYTANI (Petrus), canonieus & precentor Nar-
bonensis, c. 238.
GAYTAPODIUM (Bernardus). Vide GAITAPO-
DIUM.
GAZINS (Raimundus Guillermi de), miles, c. 1 1 16.
GEIO (Johannes de), canonieus Narbonensis &
rector eeelesie de Aquisivivis, c. 238.
GEISSE, GEISSA (Guillehnus), civis Albiensis,
ce. i3o2, i3o6, i3o7.
Genat (Guillelmus de), monachus Bolbone, c. 402 ;
(Ariége), arr. de Foix,
GENCIANUS (Petrus), burgensis Narbone, c. 243.
GENESIUS (Pontius), notarius Massilie, e. 1414.
Gencstos (Ugo de), c. 35i ; Ginestous [Tarn), com-
mune d'Amhialet.
Gênera [lo conte de), c. 9.
Gentil (domina), c. i586.
GEOLON, GELEON (B. de), c. 400.
— (Guilherraus de), consul Nemausi, ce. 067, 568,
695.
(Petrus Guillermus de), consul Nemausi, c. 7 16;
Saint-Georges de Géyolon (G.irJ), commune de
Fournès.
GERALDA, femina de corpore, c. i38i.
GERALDI (Bernardus), jurisperitus, c. 764.
GERALDI (Stephanus), canonieus Agennensis,
c. io8â.
GERALDI (Vitalis Pontii), e. 798.
GERALUUS DE LANGUICELLO , archidiaconus
Corbariensis & episeopus Nemausensis, c. 227.
GERALDUS, abbas Casedei, et. 949, ySo, 953.
GERALDUS, canonieus, c. 353.
GERALDUS (Stephanus), canonieus eeclesie de
Manso, c. 1086.
GERALDUS, frater Moyssiacensis cenobii, e. 636.
GERALDUS, clericus vicecomitisse Narbone, nota-
rius, c. 275.
GERALDUS, GERARDUS, GIRARDUS, miles, co-
rnes Fezentiaci & Armeniaci, de Armanaco, Ar-
manincensis cornes, ce. 207, 5o6, 686, 687, 7°4i
1252, 1254; Guirttud d'Armagnac, c. |5Û.
GERALDUS, Giraut , GERAUDUS DE ARMA-
NIACO, Armanhac, Armegnac, eomes Armenia-
censis, d'Armeniac, d'Armagnac, ec. 216, 1263,
1291, r5i7, 1608, i635, i636.
GERALDUS (Arnaldus), c. 495.
GERALDUS (Deodatus), c. 390.
GERALDUS (P.), c. 53 1 .
GERALDUS (Raim.), c. 53 1.
GERALDUS (Ramundus) Vitalis, consul Tolose,
e. 441.
GERALDUS UNALDUS, c. 268.
GERALDUS (Vitalis), consul Tolose, ce. 5o6, 5i6,
527.
GERALDUS, notarius, c. 270.
Gerunde (judei), e. i5oi.
Gep.undensis episeopus, c. 684.
GERVASIUS (magister), eausidieus, c. SSy.
GERVASIUS, c. 386.
Gervays, c. 162.
GESREUSSANO (Ermengaldus de), miles, e. 948.
GIBELLO (Guillelmus de), c. 1 1 29 ; Gibel (Haute-
Garonne), arr. de Villefranche (?).
GIBOLENSI (Guillermus Arnaldi), c. 556.
Gi/(moniales de), dioeesis Parisiensis, c. 1697.
GiGMACo (domini & eonsules de), c. i665.
GIGNIACO, GINIACO, GINNIACO, GINACHO,
GINCNIACO (Artaldus de), c. 479.
— (Bertrandus de), miles, ce. 999, 1229.
— (G. de), e. 479.
— (G. de), c. i5i3.
— (R. de), civis Biterris, c. 1467.
— (Raymundus de), c. 1006; subvigerius Biter-
rensis, c. 12345 Gignac (Hérault), arr. de Lo-
d'eve.
GILA, uxor Guidonis de Viliers, c. 1697.
GILETA Boiteuse, c. 1697.
GILONIS (Petrus), burgensis Narbone, c. 1108.
GIMELLO (Petrus de), c. l3i4j Gémil (Haute-
Garonne), arr. de Toulouse.
GIMONT (abbas de), c. 1733.
GIMUNDUS, archidiaconus Ilerdensis, c. 423.
GINIACO, GINNIACO, GINACHO, GINCNIACO
(de). Vide GIGNIACO.
GIRALDUS, GIRARDUS. Vide GERALDUS.
GIRALDUS (frater), ord. Cistereiensis, c. 1546.
GIRALDUS (Petrus), c. 646.
GIRALDUS, e. 544.
GIRARDI (Galterus), miles, c. Iii5.
GIRARDUS, canonieus Lectoriensis, c, 687.
2IOI
INDEX ONOMASTICUS.
2I02
GIRBERTUS (Willelmus), juveuis, consul Tho-
lose, c. 834.
GIRBERTUS, c. zgS.
GIROLIS, Girelles (Robertus de, Roiert de), miles,
ce. 1279, i3i5, i3i6.
GITBERTUS, canoniciis Magaloncnsis, c. 3ûo.
GLEISA (Bartholomeus), c, 402.
G/fifa {ft^. de la), communis notarius Agcnni,
c. 621.
GLISE (Arnaldus), c. 1678.
GLOIANO, GLUIANO (Jordanus de), miles, ce. 897,
1097.
— (Rogerius de), c. 1314.
GdALLlS (G. Boyssoni de), c. lyoSj Goas (Tarn-
&-Garonnc), arr. de Castelsarrasin.
GODEFRIDUS, cancellarius imperii, c. 333.
GODOUNA (Ermengards), ce. 552, 553.
GODOR (Gailardus de), c. 706.
GODUS (Petrus Raraundus), consul Tholose,
c. 1219.
GOGENCHIS, GOIENCHIS, GOGINCHIS (Beren-
garius de), c. 1662.
— (Petrus de), ce. 864, 865; subvicarius Carcas-
sone, ce. 789, 81 1; Gougens [Aude), commune de
Carcassonne.
GOLAIRAN (Guillelmus Raimundi de), de Avi-
nioneto, ce. ii53, ii55, ii56.
GOLFER (Raimundus), dominas Castriveteris,
e. 35r.
GOLFERII (Gualhardus), burgensis Albiensis, vi-
ces tenons vicarii Albie & Albigesii, e. 909.
GOLMARltlS (Guillelmus Petrus), e. Si?.
GOLOEN, GORLOENNUS, GORLEVUAIN, GOL-
LOAN, GOLOINT (Philippus), ce. 607, 658 j
casiellanus Karcassonensis, c. 608; senescallus
Carcassone, ce. 673, 676, 680.
GOLONH, GOLOYN (Philippus), major, senior,
ce. 1196, 1434, 1662, i665, 1666.
— (Guido), miles, c. 1 196.
GOLONH (Johannes), e. i663.
GOLOYNH, GOLONH (Philippus), junior, ce. 1662,
1705,
GONELLI (Guillelmus), conducherius ecclesie Nar-
bonensis, c. 246.
GONESSIA (Petrus de), clerieus comitis Pietavie,
c. 1403.
— (magister Radulphus de), thesaurarius S. Ila-
rii Pictaviensis, ce. 1462, |526, 1527.
GONTALDO, GONTAUDO, Gontaut, GUONTAUDO
(Arnaldus Bos de), c. i 147.
— (Gasto de), ce. 1089, 1119, 1254, 1490.
— (Vitalis de), e. 1119; Gonlaut [Lot-Sr-Garonne),
arr. de Marmande.
GORDAN (Raimundus de), notarius episeopi Vi-
varieiisis, c. SyS ; Gourdon (Ardèche), arr, de
Privas,
GORDOMIO, GORDONO, GORDONE, GORDO ,
GL'ORDaNIO (Aymericus de), c. 1267.
— (Bertrandus de), ce. 704, 7o5.
— (Fortanerius de), c. 1267.
GORDONIO (Geialdus de), ce. 734, 834.
— (Guiraudus de), hereticiis, e. 1148; peut-être
le même yue îe suivant.
— [Guyraud de), senbor de Caraman^ ce. i56, 193.
— (Guillelmus de), de Siilviaco, c. 1119; Gourdon
[Lot). Les Géra Mus & Guyraud plus haut cités
n'appartiennent peut-être pas a cette famille,
GORGULLUS (Pontiiis), e. 904.
GOSCIUS (Petrus), miles, e. 947.
GOT (Willelmus) & ejus frater Got, e. 1 1 5o.
GOTI (Johannes), junior, castri Podiilaurencii,
c. 1594.
Gox (B. de), e. 621.
GOZA (Assalitus de), ce. 998, 999; la Gasse [Hé-
rault], commune de Ca^ouls-les-Bé'^iers .
Crabels (G. de), ce. 436, 525; (Hérault), arr, de
Montpellier.
GRACUH (g.), notarius Narbone & beneficiatus
ecclesie Narbonensis, c. 243.
GRALETUS (Willelmus), ce. 481, 482.
GRALLIACO (Johannes de), miles, c. 208.
GRANATA (Guillelmus de), c. 426.
GRANDIS (Joannes), consul Narbone, e. 1094.
GRANDIS (Petrus), notarius Biterrensis, e. i38o.
Gbandiscampi (abbas & conventus), c. 1021.
Gra.ndissilve abbas, ce. 807, i58o. Fj^c GARSIAS,
HELIAS, RICARDUS.
Grandselva {los frayres & monges de), c. 195.
GRANERIO (V. de), c. 657.
GRANGIA (Johannes de), miles, c. 1324.
Granier [mestre), c, 172.
GRAOLETO (Guillelmus Donati de), miles,
c. 1462; Graulltet [Tarn), arr. de Lavaur,
GRASSI (Berengarius), civis Biterris, c. 1467.
GRASSUS (Saviniacus), c. 454.
GRAVA (Berengarius de), ce. 1662, i663,
— (Heleazarius de), c. 948.
— (Petrus de), ce. 1434, 1452, 1457; tenons lo-
cum senescalli Carcassone, c. \i5i).
— (Raimundus de la), c. 914; la Grave [Tarn),
arr, de Gaillac,
GRAVAS (R. de), c. 398.
Gregoriaus [les), 1, 248.
GREGORIUS IX papa, ce. 900, 931, 969, 1041,
lo52, I 173, I 185, 1236.
GREGORIUS, S. Angeli cardinalis, scdis Aposto-
lice legatus, e. 423.
Grès (B.), c. 526.
GRII.LONE (Guiraudus de). f^iJe CRILLONE.
GRIMAUDI (Berengarius), e. 474.
— (Bernardus), c. 474.
Grimaut (R.), e. 423.
Grimoard [Guillem B.), c, 442.
— [Vidal), e. 444.
GRIMOARDI (Guillelmus), consul Castrisarraceni,
c, I 170.
— (Petrus), consul Castrisarraceni, c. 1262.
— (Poncius), ce. 933, 1016, to27, 1040, 1077,
1089.
:io3
INDEX ONOMASTICUS,
2104
GRIMOARDI (Poncius), civis Castrisarraceni,
c. 1 170; peut-être le même (jue le précédent.
— (Stephaniis), consul Castrisarraceni, c. 12Û2.
GRIIMOARDUS, episcopiis Convenarum, c. 991.
GRIMOAUDI (Petrus), c. 16.J9.
GRIS, Sancte Cecilie carditialis & Icgatus Aposto-
lice sedis, c. 2ïo.
GROS (Durantiis de), c. 5i3.
GROS (P.), c. 562.
GROS, GROSSL'S (Petrus), ce. 354, 4"2-
GROSSA (Guillelmus), miles, c. 998.
GROSSI (G.), c. 1062.
GROSSI (P.), miles, c. 1126.
GROSSUS (Ricardus), c. 461.
Grua (la), c. 8 1 .
GRUT (Raimundus Anialdus), scriptor, c. ii3i.
GUAIRALDUS (Poncius), consul de Villamuro,
c. 1262.
GUALDINI (Petrus), clericus, ce. 1177, 1178,
1 183.
GUALDINO. FiJe GAUDINO.
GUAI.FREUUS, c. i33o.
GUALLARDUS, prepositus S.Salvii.c. 1211. FiJe
GAILLARDUS.
GUAPHORRUS (P.), c. i332.
GUARDIA (R. de), c. i5o2.
GUARANHAGUA (Ramundus de), c. 017; Gra-
gnague (Haute-Garonne), arr. de Toulouse.
GUARIGIIS ('Bertrandus de), burgensis Tholose,
c. 1622.
GUARINI (O.) & ejus frater G. Meschini, c. 822.
GUARINI (Raimundus), c. 1121.
GUARINUS, Silvanectensis episcopus, Francie can-
cellarius, c. 82:).
GUARINOS & PETRUS GUARINUS, consules Fa-
nijovis, c. 1 261.
GUARINUS (Yspanus), c. 893.
GUARRICIS (Bertrandus de), c. '.92.
GUASANHATOR (magister Petrus), c. 1259.
GUAUCELINUS (Guaufridus), c. 99<;.
GUDA (Assallitus de), c. r)22.
GUELESICA (Marcus), doraicellus, c. 1747.
GUERALDI (Bernardus), consul civitatis Nar-
bone, c. i 708.
Gui (B.), c. 026.
Gui (P.), prier Fredalensis, c. SyS.
GUICHARDUS (magister), clericus comitis Tho-
lose, canonicus Cameracensis, ce. 1401, 1403,
1703, 1704, 1712.
GUIDAR (Joannes de), bajulus Fenoleti, c. 384.
Guiders (Jordanus de), de Manso, ce. 1 i55, i i5û,
GUIDO, nunc summus pontifex. ride CLE-
MENS IV.
GUIDO, Narbonensis archiepiscopus, ce. 219,
'47^, •474- ^"'«^ FULCODII & CLEMENS IV.
GUIDO, Careassonensis episcopus, ce. 619, 687,
688, 728, 733; vice-legatus, c. 625.
GUIDO, Soranus episcopus, Apostolice sedis Icga-
tus, c. 1022.
GUIDO, Magalonensis prepositus, ce. 423, 428,
'12').
GUIDO, proeurator & fundator domus S. Spiritus
juxta Montempessulanum, c. 436.
GUIDO, canonicus Carpentoratensis ecclesie,
c, io3o.
GUIDO (frater Isarnus), ordinis Predicatorum ,
c. 1446.
GUIDO, cornes Bigorre, Jils del conte de Montfort,
'^'^- '49> 733 ; frater comitis Montisfortis, c. 782.
GUIDO, eomes Sagieeensis, c. 840; Scc-^, en Nor-
mandie.
GUIDO, cornes S. Pauli, c. 840.
GUIDO, viceeomes La utricensis, ce. i63o, i632.
GUIDO, buticularius Francie, c. 685; Gui de
Sentis, houteiller de France.
GUIDO, frater comitis Montisfortis. Vide MON-
TEFORTI.
GUIDO, GUIGO GUERREIATI, Guerrejat, GUER -
REJATUS , GUERENGIATUS , GAIREIATUS,
frater Guillelmi VII, domini Montispessulani,
ce. 287, 289, 290, 291, 292, 296, 3o2, 3o3, 32;"i,
827, 367, 401, 428.
GUIDO, filius Guillelmi VII de Montepessulano,
ce. 288, 289.
GUIDO, mareseallus. K/Ve LEVIS.
GUIDO (magister), ec. 292, 002, 399, 400, 402,
429, 4{5o.
GUIDO (Arnaldus), c. 5o2 ; consul Tholose,
ce. yo6, y lû, 027.
GUIDO (Arnaldus), juvenis, eonsulTolose, c. 709.
GUIDO (Ramundus), consul Tolose, c. 47J, 463,
486, 491.
GUIDON (Bertrandus), c. 402.
GUIDONIS (Raimundus), consul Tolose, c. 834.
GUIDONIS (Raimundus), miles, c. 1747.
GUIFREDUS, Narbone episcopus, c. 216.
GUIFREDUS (Raimundus), c. 737.
GUIGO GAIREIATUS. Vide GUIDO.
GUIGO MISER, e. 434.
GUIGONETUS, miles, e. :,6i.
GUIGONIS (Bertrandus), domieellus, e. 1747.
Guiers (G. de), barrianus S. Pauli, e. 85o.
Guilahert, e. 621.
GUILABERTI (P.), c. 534.
GUILABERTI (Poncius), c. 1017.
GUILABERTI (Ra., R.), ce. 4-,!, 47J.
GUILABERTUS, filius Pétri Ermengavi de Lau-
trico, ce. 498, 499.
GUILABERTUS (Arnaldus), c. 421; eonsulTo-
lose, ce. 447, 472.
GUILABERTUS, GUILABERTI (Arnaldus, Arnau-
dus), publieus Narbone notarius, ce. icoS,
1094, I 273.
GUILABERTUS (Bernardus), ec. 1 i63, 1271; ju-
risperitus, c. 1293.
GUILABERTUS (Ramundus), consul Tholose,
ce. 46a, 466.
GUILAMAR (Marchus Pontius), c. 954.
GUILHOTUS, talliator, c. 1697.
Cuillabert [P.), c. â83.
:iOJ
INDEX 0N0MASTICU3.
;lo6
GUILLEBAUDI, GUILBAUDI (Petrus), c. 1601.
GUILLERMA, priorissa Proliani, c. 5jS.
GUILLERMA, monialis Pruliani, c. SSj.
GUILLERMA, altéra monialis Pruliani, c. 553.
GUILLELMA, V. Nemaiisensis & Agatensis vice-
coiniiissa, ce. 290, 328, 443, 65 1 .
GUILLELMA, mater Giiillelmi de Sabrano, c. 639.
GUILLELMA, mater Heliziarii de Ucetia, c. i33i.
GUILLELMA, uxor Heliziarii de Ucetia, c. i33o;
domina de Ucetia, c. i332.
GUILLELMA, uxor Raimundi Jordani de Insula,
c. 1404.
GUILLELMA, uxor quondam Bertrandi Guillelmi
de Montearnaudo, ce. 1483, 14S4, 1485, i486,
1487.
GUILLELIVIA, que vocatur Marchesia, uxor Rai-
mundi de Rocafolio, c. 461.
GUILLELMA, uxor Bidoci Feurierii, c. 1681.
GUILLELMA, filia Guillelmi Vil de Montepes-
sulano, ce. 289, 290.
GUILLELMA FRANCA, uxor Raimundi deManso,
de Mirapisce, heretica combusta, c. 1675.
GUILLELMONUS, senescallus Albigensis, c. 953.
GUILLELMUS DE BROAS, Narbonensis archiepi-
SCDpus, quifueratabbasS. Afrodisii Biterrensis,
ce. 219, 252, 262, 1091, 1173, 1208, 1209,
1261, 1265, 1266, 1272, |322.
GUILHERMUS BRICONNET, eardinalis & archi-
episcopus Narbonensis, c. 246.
Guillaume, G. de Joinyille, archevêque Je Reims,
c. 840.
GUILLELMUS, Senonensis archiepiscopus, ce. 840,
868.
GUILLELMUS PETRUS, PETRI, Albiensis episco-
pus, ce. 277, 404, 406, 470, 471, 474, 625,
7i3; quondam episeopus Albiensis, cl. 910,
GUILLELMUS, Biterrensis episeopus, c. 209.
GUILLELMUS, WILHERMUS DE ROCOSEL'.O,
Biterrensis episeopus, ce. 259, 454, âio.
GUILLELMUS, Carpentoratensis episeopus,
ce. 1027, 1019, io3o, 1060, 1122, 1268, 1373.
GUILLELMUS, Conyenarum episeopus, c. 21 5.
QUILHELMUS, episeopus Lodovensis, c. 309.
GUILLELMUS, Lodovensis episeopus, ce. 1122,
1 173, 1209, 1227, l32I.
GUILLELMUS, Magalonensis episeopus, ce. 422,
428, 462.
GUILLELMUS, electus Magalonensis, ce. 509,
5io; episeopus, ce. 522, 526, 534, 537, 538,
619.
GUILLELMUS, episeopus Mimatensis, ce. 657,
764; quondam episeopus Mimatensis, c. 1449.
GUILLELMUS, Mimatensis episeopus, c. 221.
GUILLELMUS V USETIE, Nemausensis episeopus,
ce. 355, 443, 45o, 535,
GUILLELMUS DE VENEJANO, quondam Uticen-
sis episeopus, c. 53 1 . Vide \EtiEJAtiO.
GUILLELMUS, Ananiensis abbas, c. 1209.
GUILLELMUS, abbas Castrarum, ce. 1211.
GUILLELMUS, abbas Castrensis, e. 85o.
GUILLELAll'S, abbas Cistercier.sis, c. 957.
GUILLELMUS, abbas Crassensis, de Crassa, ce. 620,
670, 672, 673, 676, 678, 680, 721, 722.
GUILLELMUS, G. ATONIS, ATO, ATHO , abbas
Fuxensis, ce. 906, io36, 1061, 1062, i2o5.
GUILLELMUS ALANHA, abbas Mansiguarnerii,
c. 1409.
GUILLELMUS, WILI.ELMUS, abbas Nanthensis,
ce. 345, 4^ I .
GUILLELMUS, abbas Psalmodiensis, c. 35o.
GUILLELMUS, abbas de Quadraginta, e. I 173.
GUILLELMUS DE MARGUNCHO, abbas S. Affro-
disii, c. 3c>i ,
GUILLELMUS, WILLELMUS DE ROCAFOLIO,
.ibbas S, Guillelmi, ce. 1000, 1 2o3.
GUILLELMUS BERNARDI, abbas S. Jacobi Biter-
rensis, ce. 3or, 321 .
GUILLELMUS, S. Jacobi Biterrensis abbas, c. 1 173.
GUILLELMUS, WILLELMUS, abbas S. Tiberii,
ce. 278, 3o5.
GUILLELMUS, G. MAURINI, MAURINUS, archi-
diaconus Magalonensis, prior S. Firmini Mon-
tispessulani, ce. 292, 36o, 366, 398.
GUILLELMUS RAIMUNDI, Magalonensis archi-
diacon us, e. 292.
GUILLELMUS, W. , Parisiensis archidiaconus ,
ce. 601 , 625.
GUILLERMUS MAGISTRI, presbiter & helemosi-
narius eeelesie Narbonensis, e. 219.
GUILLELMUS, prepositus S. Salvii Albiensis,
c. 910.
GUILLELMUS, prior S. Cecilie Albiensis, c. 408.
GUILLELMUS, prior S. Marie de Corneliano;
c. 1429.
GUILLELMUS GALTERIUS, prior Francarumval-
lium, ce. 3o5, 327.
GUILLELMUS (magister), prior Galliacensis,
c. 953.
GUILLELMUS, prior S. Marie Deaurate, e. 457.
GUILLELMl'S ROSTAGNUS, prior de Someiro,
e. 304.
GUILLELMUS ARNALDI (fr.), inquisitor, ordinis
fratrum Predicatoriim, ce. 214, 1014, ioi5.
GUILLELMUS BERNARDI (frater), ordinis fra-
trum Predicatorum, ce. i562, 1564.
GUILLELMI (B.), canonicus Agathensis, c. 804.
GUILLELMUS (magister), canonicus Magalonen-
sis, c. 423.
GUILLELMUS ALMARICI, canonicus Narbonen-
sis, c. 217.
GUILLELMUS (frater), capellanus prioris Nar-
bone hospitalis Jerosolimitani, c. 665.
GUILLELMUS, capellanus Johanne comitisseTho-
lose, c. 1697.
GUILLELMUS, capellanus S. Marie Tolose, e.4i6.
GUILLELMUS, capellanus de S. Felicio.c. 32 1.
GUILLELMUS HULARDI, presbyter conducherius
urbis Narbone, c. 219.
GUILLELMUS, presbiter S. Leodegarii in Aqui-
lina, ce. 1436, 1437, 1438; Saint-Léger-en-Yve-
Unes (JSeine-&~Oïse), arr. de Rambouillet.
2107
INDEX ONOMASTICUS.
2108
GUILLELMUS, cornes Forcalqiierii, films Jauce-
ranne, ce. 281 , 432.
Guillems, coms de Kodes, c. :)6| .
Guilhelm al cor Nas, c. 123.
GUILLELMUS VI, dorniniis Montispessulani ,
c. 3o3.
GUILLELMUS VII, domlnus Montispessiilnni ,
ce. 279, 287, 290, 292, 365.
GUILLELMUS f VIII ] , WILHERMUS, G., filius
doiTiini Montispessulani, c. 288 ; dominus Mon-
tispessulani, sener de Monpesler, ce. 289, 3o2,
325, 328, 366, 367, 388, 389, 397, 398, 3:;9,
400, 422, 427, 428, 435, 436, 460, 461, 479.
GUILLERMUS IX, dominus de Montepessul.mo,
ce, 463, 1321, 1622, i523.
GUILLELMUS, filius Guillelmi VII, domini Mon-
tispessulani, ce. 288, 289.
GUILLELMUS, filius Pétri Raimundi de MoUi-
nario, miles, c. 1116.
GUILLELMUS (magister), c. 1181.
GUILLELMUS, WILLELMUS, gramaticus, ce. 296,
296, 324.
GUILLELMUS, notarius comitis Montisfortis ,
ce. 687, 706, 714, 722.
GUILLELMUS, clericus comitis Alfonsi, c. 1579.
GUILLELMUS (magister), clericus senescalli Car-
cassone, c. i5 i3.
GUILHELMUS, clericus, scriptor, c. 283.
GUILLELMUS, scriptor, c. 421.
GUILLELMUS, procurator, c. 56o.
GUILLELMUS, scriba, c. 1 o58.
GUILHELMUS, vicarius, & Sicardus ejiis frater,
c. 3l2. .
GUILLELMUS, scriptor & notarius comitis Fuxen-
sis, c. 453.
GUILLELMUS, c. 1 o36.
GUILLERMUS ARNALDI, nepos Berengarii de
Podiosorigerio, c. i366.
GUILLELMUS ARNALDI, c. 337.
Gutlhem Arnauld Vaudye^ c. 117.
GUILLELMUS (Arnaldus), consul Tolose, c. 448.
GUILHERMUS (Arnaudus), c. 412.
GUILLERMUS ATONIS, c. 1548.
GUILLELMUS B., dominus de Najaco, c. 698,
GUILLELMI (Berengarius), c. 3ii.
GUILLELMUS (Berengarius), c. 1209.
GUILLELMUS BERNARDUS, bajulus Bernardi de
Andusia, c. 304.
GUILHELMUS BERNARDI, bajulus de Confolen-
cio, c. 3o8.
GUILLELMUS DECANUS , capitularius Tolose,
■"c. 356.
GUILLELMUS (Isarnus), consul Tolose, c. 757.
GUILLELMI (Johannes), notarius Narbone, c. 237.
GUILLELMUS PEREGRINI, levita, scriptor, c. 286.
GUILLELMUS (Petrus), major, consul Tholose,
c. 475.
GUILLELMUS PETRI, serviens régis, c. 1675.
GUILLELMUS PETRUS, scriptor Narbone publi-
cus, c. 1709.
GUILLELMUS PETRI, c. 3ii.
GUILLELMUS (Poncius), c. 523.
GUILLELMI (Raimundus), cancellarius episcopi
Uticensis, c. j5o.
GUILLELMI (R.), judex & cancellarius comitis
Tolose, c. 450.
GUILLELMUS (Raimundus), causidicus, ce. 436,
445-
GUILLELMUS (Ramundus), consul Tolose,
ce. 376, 440, 441, 456, 465, 466.
GUILLELMUS (Raimundus Petrus), c. 1709.
GUINARDA, c. 339.
GUINDRA, GUINDRE (Arnaudus de), ce. 454,
470, 485.
— (Arnaudus de), miles, e. 1314.
— (Bernardus de), c. 471.
GUINIONUS (Ramundus), consul Appamie, c. 876.
GUINOTI (R.), canonicus Magalonensis, e. 423.
GUIRALUI (Bertrandus), c. 789.
GUIRALDUS (magister), precentor Biterrensis,
c. 359.
GUIRALDUS, prior de Seta, c. 398.
GUIRALDUS (Petrus), c. 323.
Guiraud d'Armagnac. Vide GERALDUS.
Guirauda, dona de Lavaur^ ce. 61, 64,.
GUIRAUDA, domina Ucetie, c. 532.
GUIRAUDUS, episcopus Biterrensis, c. 260.
GUIRAUDUS, abbas Conehensis, c. 345.
GUIRAUDUS DE NARBONA, abbas S. Pauli Nar-
bonensis, ce. 1730, 1741.
GUITARDI (Johannes), canonicus S. Pauli Nar-
bone & capellanus Régis, c. 237.
GUIRAUDUS, e. 937.
Gutrauîd Arnaudos, e. |56.
GUIRBERTUS, c. 386.
GLTSSELLO (Hugo de), c. 1297.
GUITARDI (Galterius), c. 81 5.
GUITARDI (magister B.), canonicus S. Affrodisii
Biterrensis, c. 1273.
GUITARDUS (Bernardus), e. 5o6.
GUITARDUS (Guillelmus), levita hebdomadari.us
S. Nazarii Biterrensis, ce. 347, 35o.
GUITARDUS (Poncius), consul Tolose, ce. 5o6,
5 16, 527.
GUITO (Bernardus), consul Vauri, c. 11 16.
GUIZETA vel GUIZA , filia domini de Ucetia,
ce. i3ji, i332,
GUONTAUDO (de). Vide GONTALDO.
GUORDONIO (de). Vide GORDONIO
GUORLOYEM. Vide GOLOEN.
GUOTBERTUS (Willelmus), consul Montisfer-
randi, e. 1 262.
Guy, conte d'Aîvernha, ce. 18, 19.
Guy y conte de G/nevc, e. 22.
Guy (lo conte), frayre del conte de Montfort. Vide
MONTEFORTI.
Guyrauld Amaneut^, c. i56.
Guyrauld A\emar, c. 117.
2I09
INDEX ONOMASTICUS.
21 lo
H
H., episcopus Claromontensis. KiVe HUGO.
H., abbas Fontisfrigidi. ViJe HELIAS.
H., abbas Fiillensis, ce. 854, 855, 856.
H., abbas Grandissilve. ride HELIAS.
H., Vallismagne abbas, c. 535.
H. (frater), magister S. Marie Theotonicorum in
Jérusalem, c. 980.
H[ENRICUS VI], Romanorum imperator, c. 432.
H. & L., comités de Froburg, c. 980.
H., cornes Nivernensis, c. 563.
HAKRAHYM, judeus medicus, c. i3i8.
HANGESTA (Florentins de), c. 8id.
HASTANOVA (Guillelmus), ce. 929, 930.
HATO (Bernardus), c. 543.
HELIAS, abbas Fontisfrigidi, c. 781.
HELIAS, abbas Grandissilve, c. 879.
HELIAS, abbas Sancti Affrodisii, c. 454.
HELIAS (magister), communis notarius Agenni,
c. 1291.
HELIZIARIUS, filius Stephani de Codes, c. i33o.
Helnensis abbas, c. 619; aihé i'Eaunes,
HELOTA, c. 1697.
HELYAS (magister), Reddensis arcliidiaconus,
ce. 253, 1273.
HELYE (Guillelmus), publicus notarius Mirapi-
cis, c. 55< .
HELYS , mater Raimundi Jordan i de Insula,
c. 14C4.
HENRICUS, Albanensis episcopus, Apostolicesedis
legatus, e. 37 r.
HENRICUS II, rex Anglie, c. 1205.
HENRICUS UVERRIO [sic), marchio, c. 332.
HENRICUS, cornes de Dietsa, c. 332.
HENRICUS, comes Ruthenensis, ce. 655, 656,
722.
HENRICUS, marscalcus imperatoris, c. 332.
HERMANUS, Bambirgensis episcopus, c. 332.
HERMENGARDA, vicecomitissa Narbone. Vide
'ÎRMENGARDA.
HtRMENGAUDUS (Petrus). Vide ERMENGAUDI.
HERMENIARDIS , relicta Raimundi Arnaldi de
Molendino, militis, c. 1159.
HERMESSENDIS , filia comitisse Melgorii. Vide
ERMESINDA.
HERMESSINDIS DE MALGOUERIO. Vide ERME-
SINDA.
HERMO (Arnaldus de), c. 83a.
— (Arnaldus Poncius de), c. 828 j l'Herm (^Haute-
Garonne)^ arr.- de Muret.
HESENVILLA (Rotbertus de), miles, c. 957.
HESPANIUS, frater vicecomitis Leomanie, c. 749.
HOLINCUS (Arnaudus), c. 546.
HOMODEl (Arnaldus), ce. 864, 865.
HONORIUS III papa, ce. 738, 739, 740, 741, 742,
758, 769, 774, 775, 776, 777, 778, 804, 8o5.
Honors, mater G. Atonis, c. 1140.
HOSLUPI (Guilhelmus Pétri), c. 411; viearius,
c. 386.
HospiTALABII, los religieux de Sainct Johan, ce. 197,
343, 818, 891, 892, ioo5, 1579.
HospiTALE Jerosolimitancm, de Iherisalem, Hie-
RBSALEM, JeBCSALEM, JeROSOLIMIS, S. JoHASNlS
HiEROSOLiMiTANUM coenodochi um, ce. 265, 299,
3oo, 328, 329, 33o, 387, 4o3, 573, 576, 663,
664, 762, 921, 1475, 1476; Vordre de Sainct
Jehan, c. 57.
HospiTALis s. JoiiANiNis Jerosolimitani domus de
ultra mare, e. 1696.
HospiTALis Jerosolimitani major magister,
ce. 1431, 1432, 1743.
HospiTALis Jerosolimitani major prior in Ara-
gonia, c. 65i .
Hospitalis (prior) in Provincia, c. 1686.
HOSPITALI (Arnaldus de), e. 876.
HOSPITALI (Guillelmus de), c. 392.
HOSPITALI (Guillelmus de)', consul Appamie,
c. 876.
HOSPITALI (Raimundus de), monaehus Bolbone
& saeerdos, ce. 453, 1482.
HUC (Guillelmus), e. 913.
HUGANAEI, ec. 248, 249; les Huguenots.
HUGENACO (de). Vide UGENACO.
HUGO, episcopus Claromontensis, ce. 1099, 11 07.
HUGO, archidiaconus Auxitanus, c. 687.
HUGO, capellanus Johanne comitisse Tholosane,
c. 1697.
HUGO, comes Marchie & Engolisme, e. 1 178.
HUGO, U., Ruthenensis comes, ec. 309, 345.
HUGO, eomes Ruthenensis, ec. 1010, 1120, 1201,
1 202, 1265, 1447.
HUGO ROSTANGNI, miles, ce. 1704, 170$.
HUGO, HUGONIS (Bernardus), ce. 809, 899.
HUGO (G.), bajulus d. Régis in Albia,ce. i3o6,
i3o7, i3o8, i3o9, i3io.
HUGONE (Stephanus de), consul Castrisarraceni,
c. 1 170.
HUGONIS (Petrus), miles, c. 1117.
HUGONIS (Petrus), burgensis Cordue, c. 703.
HUGUE (Bernaldus), c. 1299.
Hugues de Montréal, évique de Langres, c. 840.
HUGUETI (P.), presbiter helemosine Narbonen-
sis, c, 222.
HUGUO, episcopus Bigorritanus, c. 1164.
HUGUO (Petrus), consul Montisferrandi, c. 1262.
HiLMis (preceptor de), c. i665.
HUL/MO (P. Stephani de), de Narbona, c. 1739.
HUMBERTUS (Poncius). Vide UMBERTUS.
HUNALDI (Willelmus). Vide UNALDI.
I
I. papa IV. Vide INNOCENTIUS.
ICHIERE (Stephanus), burgensis Figiaci, c. 1643.
Jerre (abbacia d'), diocesis Parisiensis, c. 1697.
2II1
INDEX ONOMASTICUS.
21 12
ILDEFONSUS, Monticnlbnni abbas, c. iî68.
ILDEFONSUS. Vide ALFONSUS.
ILDEFONSUS, filius régis Aragonensiiim, c. 383;
cornes Provincie, c. ôiS.
ILDEFONSUS, cornes Tolose, ce. 276, 277, 419,
4^9, 540.
ILDEFONSUS, frater Raimundi V, coinitis Tolo-
sani, c. 277.
Ilerdense conciliiiin, c. 101 i.
Ili.erdensis episcopiis, c. 1012.
IMBERTI, IMBERTUS (Guiraldis), ce. 38 1, 592,
695.
IMBERTUS, constabulariiis Francie. Vide BELLO-
JOCO.
■ IMPERATOR (Ermengaudus), barrianusS. Paiili,
c. sr>o.
INARDI (Bernardiis), jiirisperitus, civis Narbone,
ce. 174Ô, 1746.
(R-.), consul civitatis Narbone, c. 982.
INDIA, ENDIA, soror comitis ïolosani, uxor Giii-
laberti de Lautrico & postea Bernardi Jordani
de Insula, ce. 498, 499, 702.
INDIA, filia Jordani, domini Insuie, c. 1408.
INIOURIIS (Geraudus de), biirgensis Narbone,
c. 1 108.
INNOCENTIUS III, Innocen . papa, ce. 5, 485,
5io, 585, 6o3, 614, 665, 681, 682, 684.
INNOCENTIUS IV, papa, ce. 1142, 1167, 1173,
1178, 1184, 1188, 1236, 1238, 1239, 1240,
1241, 1242, 1243, 1244, i333.
Inquisitobes heretice pravitatis, ce. 1206, 1239,
1454, i583, 1584, 1674, 1678, 1733. Vide AK-
NALDUS, FERRARIUS, GASTINENSIS, GUIL-
LELMUS, MONTEREVELLI , PCGETO , PON-
CIUS, RAIMUNDI, STEPHANUS.
Insul.\ (domina de), uxor quondam Pétri de In-
sula, c. 1261.
Insule Jokdam (dominus), c. 1400.
Insule JoROANi (cornes), c. 207. Vide JORDANUS.
Inslle Jordani (fratres Minores), c. 208.
INSULA (Arnaldus de), senescallus comitatus de
Insula, c. 208.
— (Bernardus de), c. 761.
— (Bernardus de), c. 1404.
— (B. Jordanus, dominus de), ce. 854, 855.
— (B. Jordani de), c. 704.
— (Bernardus Jordanus, Bernard Jordct de), senhor
de la Ylla, ce. 192, 193, 2o5, 462, 498, 499,
âoo, 5o6, 687, 751, 752, 834.
— (Bernardus Jordanus de), ce. 206, 752.
— (Bernardus Jordani de), ce. 1405, 1406, 1602.
— (Bernardus Jordani de), c. 208.
— (Bertrandus de), ce. 1404, 1407.
— (Bertrandus Jordani de), ce. i56, 834, 855,
I o65, 1076, 1 1 63.
— (Bertrandus de), prepositus ecclesie Tholosane.
Vide BERTRANDUS, Tholosanus episcopus.
— (Catharina de), filia Joannis de Gralliaco,
c. 208.
— (Garsias de), c. 1404.
INSULA (Isa m us Jordanus de), ce, 1261, 1391,
1400, 1409, 1482, 1676.
1676, 1687.
— (Jordanus de), c. 1408.
— (Mahaldus de), miles, c. 211.
— (Odo de), ce. 1263, i663, 1691, 1711, 1712.
— (Petrus de), c. 798.
— (Rajmundus Jordanus de), ce. 752, 1261,
i3i2, 1402, 1405.
Tous les personnages dont les noms précèdent pa-
raissent appartenir h la famille des seigneurs de
Vlsle-Jourdain,
INSULA (Ricavus, Ricaldus de), ce. 295, 3o6,
434; J-sle sur la Sorgue {Vaucluse'), arr, d'Avignon.
iNSti.E Albiensis (consules), c. 1262.
INSULA (Bernardus de), c. 292.
INSULA (Giiillelmus, W. de), ce. 1 i52, 1 1 54, Il 56.
INSULA, YNSULA (GuiUelmus Ramundus, WiUel-
. mus de), consul Tholose, ce. 476, 483, 491 .
INSULA (Johannes de), ce. i663, 1739, ■■'42.
INSULA (Petrus de), miles, c. 1 197.
INSULA (Vitalis de) & ejus filius Ramundus,
c. I 1 5o.
ISABELLA, comitissa Fuxi, c. 210.
ISABELLIS, YSABELLA, comitissa Rutlienensis,
ce. 1201, i2o3
ISARNUS, abbas S. Joannis de Vallesiguario,
c. 397.
ISARNUS, YSARNUS, Lautricensis vicecoraes,
ce. 1432, 1434, 1456, 1459, 1460, 1606, i63i,
i632, 1740, I74I-
ISARNUS, vieecomes S. Anthonini, c. 4o5.
ISARNI (Arnaldus), bajuliisdominorum de Salella,
c. 435.
ISARNUS BERNARDUS, c. 467; vicarius Carcns-
sone, ce. 376, 378, 38o; vicarius Reddensis,
ce. 353, 364.
Isarn (G.), c. i 037.
ISARNUS (G.), consul Carcassone, c. 847.
ISARNI (GuiUelmus), archipresbiter de Rivis,
c. 1263.
ISARNI (GuiUelmus), clericus, c. 1739.
ISARNUS, YSARNl (GuiUelmus), bajulus episcopi
Tholosani, ce. ii36, ii37, ii38, 1 i65.
ISARNUS, YSARNl (GuiUelmus), c. 483; consul
Tolose, c. 448.
Isarn [Guilleni)^ c. 442.
ISARNUS JORDANI. Vide INSULA.
ISARNUS (P.), e. 402.
ISARNI (Petrus), helemosinarius Montisolivi,
c. I 1 3 1 .
ISARNUS (Petrus), c. 412.
ISARNUS (Rogerius), c. 541.
;iio
INDEX ONOMASTICUS.
21 14
X
ISPANIA (Arnaldus de), filius Hogerii Coiivenen-
sis, ce. 1119, 1428.
— (Arnaldus de), miles, domimis de Dnroforti,
c. 211.
— (Rogerius de), c. 2rc.
— (Rogeriiis de), miles, c. 211.
ISSALQUERII (Petroniiis), domicellus, c. 211.
ISSEIO, ISSEYO, ISSINO, YSSINO (Ferriniis, Fer-
ricus de), ce. 608, 6 1 2, 632, C',-j , 658, ôâp, 660,
67.3, 676, 680; seigneur du nord.
Issoudon (Joffridus de), e. 3oi.
luinh^rgcii [A. Bernard de), proome de Montalha,
c. 566.
— {lohan de), proome de Montalha, c. '166.
l.V'INDRIO (Poneius de), sacerdos, e. 58 1 .
IZARELO, eustos Philippe, comitisse Petragori-
ceiisis, c. 1697.
J. Prenestrinus episcopiis, Apostolice sedis lega-
tus. Vide JACOBUS.
J., Arelatensis archiepiseopus. r/./e JOHANNES.
J., Vianensis archiepiseopus, Apostolice sedis lega-
tus. Vide JOHANNES.
J., Carpentoratensis episcopiis, e. 801.
J. , Combelonge abbas, c. 90/;.
J., S. Affrodisii Biterris abbas. Vide JACOBL'S.
J., camerariiis Agathensis. Vide JOHANNINI.
J., comitissa Piciavie & Tholose. Vide JOHANNA.
JACINTUS, eardinalis, e. 4.'}5.
JACOBUS, Prenestinensis, Prenestrinus episcopiis,
Apostolice sedis legatus, ce. io33, io52.
JACOBUS, archiepiseopus Narbonensis, c. 1447.
JACOBUS, S. Affrodisii Biterris abbas, c. 1209.
JACOBUS, rex Aragon iim, Aragonie, & regnorum
Mayoricariim & Valencie, eomes Barchinone &
Urgelli & dominus Montispessulani, ce. 212,
2.3, 2i5, 642, 714, 763, 83o, 997, 998, 999!
io:.3, 1006, 1057, 1067, 1411, ,429, ,483,
r5oi, I3D2, 1349, T/Vf Abaconum rex.
JACOBUS, filius régis Aragoniim, infans Aragonie,
ce. 212, 213, i52j.
JACOBUS, filius Raimundi Boquerii, c. 691.
JANINCUS (Guillermiis), c. 345.
JANUARIUS, notariiis Massilie, c. 937.
JANUARIUS (Petrus), cleneus, c. 1019.
Jaxle eomunis, c. 265.
Jamexses, ce. 212, 2i3, 263, 264, 263, 266.
Jamjenses consules, ce. 263, 264, 265; Gâne!.
JAQUELOTA, c. 1697.
JATGKRII (Bartholomctis), clericus Agathensis
c. 979.
Jauc il lias lo Gai (Johanncs), miles, c. 1102.
Jaufte [Bernad), c. 562.
JAUKRIDI (R.), c. 'j.^i.
JAULE (Guillelmus), e. 1602.
Mil.
JAUSKERTUS, vicecomes Castrinovi, c. i5o2.
JAUSSERANDA, JOCERANDA, uxor Pétri Ber-
mundi, ce. 1443, 1446.
Jehan, garde de la prévôté de Paris, c. 1748.
Jehan, c. i52.
Jenart (Giiirbertus), c. 35 r.
Jerosolimitaxcs rex, c. 793.
Jerosolimitaxlm hospitale. Vide Hosimtale.
JiiEBusALEM (Durantus, Maïquesius & Vivandus
de), c. 937.
JO. COLUMBI, episcopus Troiassensis, c. 246.
Joaires, c. 249.
JOANNES V.de JOHANNES.
JOANNINUS, canonicus Agatensis, c. 620.
JOARAS (Berengariiis de), c. 937; Jouarres (Aude),
commune d'Ai^ille (.'). Vide JUVARIBUS.
JOCERANDA, iixor Pétri Bermiindi. Vide JAUSSE-
RANUA.
JOCONE (Bertrandus de), c. 993.
JocfNDExsis, de Joco.NO (abbas), ce. 1664, 1666.
Vtde B.
JOHANELLUS, c. 1697.
JOHANNA, soror Anglic régis, regina, comitissa
Tolose, ce. 439. 533, 123.3, 1534, .693.
JOHANNA, filia comitis Tholosani, c. 1236- co-
mitissa Pietavie &ThoIosana, ce. 213 I257
1260, 1265, ,277, ,27s, ,335. ,38i,' 1630!
1672, 1673, 1695, 1702, 1703.
JOHANNA, uxor Philippi de Monteforti, e. 1694.
JOHANNA, relieta cjuondam Pétri de Vicinis, de
Limoso, e. 1661 .
JOHANNA, uxor Rotberti, tapicerii Johanne, co-
mitisse Tholosane, c. 1697.
JOHANNES, S. Nicholai in eareere Tulliano dia-
conus cardinalis, c, 1403.
JOHANNES, Arelatensis archiepiseopus, ce. ,059
I 122, I 124, I 125, I 126, 1127, 1 128. '
JOHANNES DE HARCURIA, HAURICURIA, HA-
RIC:URIA, Narbonensis archiepiseopus &.' pri-
mas, ce. 239, 236, 257.
JOHANNES ROGERir, archiepiseopus Narbone &:
primas, ce. 23o, 256.
JOHANNES, Viennensis, V.anensis archiepiseo-
pus, Apostolice sedis legatus, ce. 982, 10 i5.
JOHANNES, episcopus Cerviciensis, e. 23o.
JOHANNES, JOANNES, Magalonensis episcopus
ce. 290, 291, 292, 3o2, 366, 402. '
JOHANNES DE MONTELAURO, epjscopus Mafa-
lonensis, ce. 206, 997, 998, 999.
JOANNES, abbas V.iHismagne, c. 3o3.
JOHANNES DE CHAMBERT, decretorum doctor,
archidiaconiis major Narbonensis, abbas \\\ul
magne Argentarie, c. 249.
JOANNES, precentor Narbonensis ecelesie, e. 11 —
JOHANNES, JOANNES, prior S. Marie de Caseiano'
te. 286, 32 1 . '
JOHANNES (fr.) pen itentiarius d. pape, c. 760.
JOANNES (frater), de ordine Predicatoriim, c. 1 088.
JOHANNIS (Berengarius), capellaniis altans Beatc
Marie de Bethléem, in ecclesia Narbonensi
c. 227. '
67
!I l5
INDEX ONOMASTICUS.
,ii6
JOHANNES, rex Anglle, ce. ôTiS, 1181.
JOHANNES, buticulariiis Francie, c. i.'îppj Jean
Je Brienne,
JOHANNES, camerarius Francie, ce. 943, 1214,
I247i Jt'an de Nanteuil.
JOHANNES (Arnaldus), consul Tholose, ce. 3O9,
417.
JOHANNIS (Bernardus), piiblieus notarius Carcas-
sone, e. 1676.
JOHANNES (Guillelmiis, Willelmiis), consul Tho-
lose, ce. 476, 483, 487.
JOANNIS (Guillelmus), c. 402.
JOHANNIS (Petrus), notarius Tolose, ce. 640,
642.
JOANNIS (Raymondus), jurisperitus, c. 1294;
legista, c. 1 5")2.
JOHANNES (Raimundus), notarius Tolose, ce. 871,
jpj, 416, 441, 448.
JOHANNES (Ramundus), consul Tolose, e. 417;
peut-être le même cjue le précédent.
JOHANNIS (Raimundus), filius Ugonis, ce. 107J,
r 167.
JOHANNIS (Stephanus), causidicus, c. 5i6.
JOHANNES (Ugo), ce. 640, 641, 738; consul To-
lose, ce. 494, joi, 607, 710.
JOHANNES, JOHANNIS (Ugo), vicarius Tolose,
ec. 748, 834 j peut-être le même jue le précédent,
JOHANNES, castellanus de Cosanciis, e. 878.
JOHANNES, medicus, ce. 347, S.'io.
JOHANNES, seriptor, c. 33o.
JOHANNES, seriptor, c. 58 1.
JOANNES, ce. 764, 76;").
JOHANINI (G.), bajulus Montispessulani, c. io.";8.
JOHANNINI, JOHANNINUS (S.), sacrista Narbo-
nensis, ce. 983, 1278.
JOHANNINI (Stephanus), camerarius Agnthensis,
ce. 804, 978.
JOHOLON (Bernardus de). Vide JOVOLON.
Jotent [Kaimon], c. 552.
JOLENUS (Arnaldus), c. 1070.
JONQUERIIS, JONQUARIIS (Odardus de), castel-
lanus de Terminis, c. 1452.
— (Petrus Raimundi de), miles, e. 1007; Jon-
^uières (Aude), arr, de Narionne.
JORBA (Geraldus de), c. 287.
JORDANI (WiUelmus), G., archidiaconus Hele-
neiisis in Confluenti, c. 682.
JORUANI (Bertrandus), elemosinarius Caunensis,
c. 1498.
JORDANI (Petrus), canonicus S. Stephani Narbo-
nensis, c. 255.
JORDANUS, abbas S. Saturnini, c. 676.
JORDANUS, sacerdos, e. 323.
JORDANUS, cornes Insuie Jordani, c. 208.
JORDANUS DE INSULA, ce. 208, 209.
JORDANUS, miles, c. 1 1 |5.
JORDANI, c. |3:.6.
JORDANI (Arnaldus), consul Tolose, c. 1 1 i3.
JORDANUS (Bernardus), c. «53.
JORDANI (G.), consul burgi Narbonensis, c. 983.
JORDANUS (G.), c. i3o6.
JORDANI (Guillelmus), ce. 451, 474, 475.
JORDANI (Guillelmus), miles, c. 1117.
JORDANUS, JORDANI (Isarnus), miles, ce. 788,
947-
JORDANI (Wilhermus), dominus Castriveteris,
c. 35i .
JORETUS, c. 91(1.
Joris, ce. I 52, I 84.
Jorris (Ancellus), miles, ce. i663, 1675.
JOSA (R. de), c. 1037.
Jovent [B.), e. 522.
JOVIGNIACO(G.ilteriusde), c. iiù ;}oigny {Yonne).
JOVOLON, JOHOLON (Bernardus de), ce. 807, 324,
355 j Jalon (Gard), commune de Fournès,
JuDEi, ec. 1079, i35o, i35i, i355, i58i, i656.
Jldeorlm libri, c. 1657.
Jldei Albigesii, Tholose & de diocesi Tholosana,
c. 1659.
JuDEi Biterrenses, c. 1234.
JuDEi de Carbona, c. i586.
JuDEi Careassone, c. 426.
JtDEi Electi, c. 426.
JuDEi Gerunde, c. iôm.
Jldei Limosi, e. 426.
JuDEi Reddenses, e. 427.
JuDEi Tholose, ce. i6i3, 1618.
Judei dyocesium Tholosane & Albiensis, c. 1657.
JuoEi Agennensis senescalcie, c. 1659.
Judei senescallie Careassone, ce. 1191, 1 192.
Judei senescallie Tholosane, e. 1657.
JUDEUS (Durandus), burgensis Tholose, c. 1622.
JUDEUS (P.), e. 807.
JULIANUS, canonicus Magalonensis, c. 428.
JuNCELLENSis abbas, c. 1740.
JUNQUERA (B. de), e. 923.
JUNQUERIUS (Guillelmus), cambiator, e. 1220.
JURS (Goffridus de), c. 3oi.
JUSTI (Antonius), e. 1022.
JUSTINIACHO (Raymundus de), miles, e. it-35;
Justiniac (Ariége), arr. de Pamiers.
JUSTUS (Raymbaudus), c. 996.
SS. JUSTUS & PASTOR, martyres, eorum revela-
tio, c. 218.
SS. JUSTI & PASTORIS corpora, e. 216. .
JUTANUS (Johannes), notarius Montispessuinni,
c. 643.
JUVARIBUS (Berengarius de), miles, c. ir97;
peut-être Jouarres (Aude), commune d'Aiillc.
Vide JOARAS.
K
K. ; chercher a C les noms commençant par cette
lettre non imit^ués Ici.
K., cornes Andegnvie, Proviiicie Se Forcalc[iiern ac
maichio Provincie. Fide CAROLUS,
21 I 7
INDEX ONOMASTICUS.
2118
KARLES, c. 583.
KAROLUS, rex Cecilie & cornes Provincie & An-
deg.Tvie. F,Je CAROLUS.
KAUSONI (R.), c. ,Î23.
L,, prieur Je VOspttal, cil.
L., rex Francorum. Vide LUDOVICUS.
La Balliva (Hugo), burgensis Figiaci, c. 1643.
Lahat (Gutlhahcrt t/e), c. 193 j nom Je lieu fréquent
Jam le miJi, peut-être est-ce Lahat (^Ariége),
commune Je Saint- Pjiul Je Jarrat.
LABUS (magister), scriptor, c. Soi.
LACI, LASCY, LASSIS, LASSI (Ugo, Uc, Huguct
de), ce. 76, i34, 161, D79.
LACILIIS (Sanctiut de), c. 384.
LACOSTA (Bernardiis), suecentor 8c canonicus
N.irbonensis, c. 233.
LACU, LACO (Amalricus Raimundus de), c. 897.
— (Arnaldus de), c. 418.
— (Hudalguerlui de), c. 1709.
— (Petriis de), c. 418.
— (magister Perrus Arnaldus de), ce. Sço, 419.
— (Raimundus de), c. 418.
— (Rayraundus de), burgensis Narbone, ce. 804,
963, I 108, I 23 I, 1342.
— (Raimundus de), judex vicecomitis Narbone,
ce. 9.')7, 960 ; peut-être le même (jue le précé-
dent.
Tous ces personnages appartiennent à une même
famille Je Narionne.
LACU (Arnaldus de), c. 1040.
— (Raimundus de), cancellarius comitis Tolose,
c. 33 >.
LADINIANO (Galterus de), c. ôpj ; Léjignan
(GarJ), arr, J'Alais.
LADRUCHI (G. Bernard! de), c. 1037.
Lafage (Arnaldus vel Giiillelm\is Je], c. 1678;
Lafage (^Haute-Garonne), commune Je Drémil.
I.AFERA (Johannes de), marescaUus Bertrandi
cardinalis & legati, c. 078.
Laisac (les homes de), c. 1472; Laissac [Aveyron^,
arr. Je Millau.
LALBAREYRA (Guillelmus de), c. 721 ; Lalharié
(Tarn), commune Je Montauriol.
LAMBERTUS (Arnaldus), c. 1220.
LAMBERTI (B.), c. 4<io.
LAMBERTI (Berengarius), causidicus, c. 520.
LAMBERTI (fr.i ter Berengarius), c. io58.
LAMBERTI (Bernardus), bajulus, c. 436.
LAMBERTUS (magister Guillelmus, Willelmus;,
consul Tholose, ce. 476, 483, 486, 491.
LAMBERTI (Petrus), consul Tolose, c. ^r,j.
LAMBERTI (Petrus), jurispe.itus, ce. 1 33o, |332;
peut-être le même jne le suivant.
LAMBERTUS (Petrus), c. 1270.
LAMBERTUS, scriptor, ce. 392, 461.
LA.MBES, LANNES (Martinus de), consul Tolose,
ce. 476, 47 S, 483, 486, 491, 7J7; Lannes (Hiiutc-
Garonne), commune Je Montastruc,
LAMBES (Bonetus de), c. i3 -8 j parent du précé-
dent (?).
LAMBISCO (Pe. de), c. 1127; Lambesc [Bouclies-
du-Rhàne), arr. J'Aix.
Lantet (Peyre), c. 127.
LANDA (Bernardus de), miles, c. 1209.
LANDREVILLA, AnJrevile, LANDREVILLIS (Pe-
trus de, messire Pierre J'), miles, senescallus
Ruthentnsis, c. 12JJ; senescallus Albiensis &,
Tholos.mus, ce. 1286, 1406, i5i5, 1.^27, i,53."i,
1039, i53ii quondam senescallus, ce. iJ3û,
1594, 1634, 1644, 1647, 1678, 1679.
— (Bartholoineus de), miles, castellanus de Va u 10,
ce. liyit , \6^i ; fils du précéJent.
— (Pliilippus de), senescallus Agennensis, c. 70:1.
LanJric (P.), scutifer W. de Insula, c. 1 i52.
LANDRtCUS, c. 617.
LANEIRA (Girardus de), c. 266.
LANGUISSELLO (P. de), eeclesic Romane cardi-
nalis & episcopus Portuensis, c. 260; Languis-
sel (Gard), commune de Nimes.
LANOUZ (Bertrandus de), c. 2 r 1 ; Lanoux (Ariége),
arr. Je Pamiers,
Lantabensis archidiaconus. l'iJe ARNALDUS.
LANTARIO, LANTARI, Lantar, Lanta (Assalhitus
de), c. 1261.
— (Geraldus Hunaldus de), c. 1261.
— (Hugo Hunaldi de), miles, c. 211.
— [JorJa, Jordan us de), ce. 192, 943, 1076, 1246,
I 261 , i3i 2.
— (Raimundus Unaldus de), c. 268.
— (Unaudus Jordani de), c. 937; Lanla (Haute-
Garonne), arr. de Villefranche Je Lauragais,
LANTARIO (de). l'iJe UNALDI.
LANTARIUS, ce. 1 164, 1 16").
LANZA, c. 980.
LANZANICIS (Bertrandus de), c. 304; Lansargues
(Hérault), arr. de Montpellier.
LAQUEATORIS (Egidius), canonicus Narbonen-
sis, eonsiliiirius Régis in parlaniento Tolose,
c. 241.
LARAGA (Garsia), c. 490.
LARGUES (Berengarius de), burgensis Narbone,
c. I 108.
Lascy (Uc Je). FiJe LACI.
LASSACO (Jordanus de), c. I2JI; peut-être Lissai
(Ariége), arr. Je Pamiers.
Lassots (archipresbiter Je). J'iJe ANDREAS. Las-
souts (Aveyron), arr. J'Espalion.
Lateiianense concilium, c, 81 t.
Latet (Bernardus Je), capellanus eeclesle de Ge-
nestiers, c. |3.'>9; Latet & Ginestiers, écarts de
la commune de Paulin (Tarn).
LATINARIUS (Peregrinus), senescallus Bellieadrl,
ce. 976, 978, 1247.
Latis (homines de), c. 53,').
3II(
INDEX ONOMASTICUS.
!I 20
LATIS (Johaniies dc^, causidiciis, ce. Szâ, 526,
538.
— (Michael de), ce. 399, 400; Lattes (Hérault),
arr. tie Montpellier.
LATONE (Petriis de), publicus tabellio Appamie,
c. 876.
LAUCENIS (Giiillelmus de), c. 8ûi.
LAUIJERIL'S (Raimundiis), c. 349.
L.\i iiu.NENSis episcopus, ce. 817, 818, 840.
LAUDUNINIANO (Ugo de), arehidiaeomis Nemau-
sensis, c. 445.
LAUDUNO (Poneius de), publicus & generalis
noturius senescalcie Belliquadri & Nemausi,
c. 1270.
— (Willeimiis de), c. ppfî ; Lait^un (Gard), arr.
d'Usés.
LAUGERII, Laugier (G.), ce. 434, 490.
LAUGERII (Poneius), e. 323.
Lauguier (Bertrandus), c. 434,
-(R.). c. 434-
Laur (K.), e. l3o8.
LAURACENSI (Petrus Artusius de), c. 947.
Lalkaco (consules de), ce. 1119, 1261.
Lai;i\aci milites, c. 11 19.
Laurac (B. Otonis, dominus castri de), e. 819.
LAURACO, Laurac (Petnis de), c. 392.
— (Petrus de), consul Appamie, c. 876.
— (Sieardus de), ac ejus filius ejusdem nominis,
c. 270; Laurac (Aude), arr. de Castelnaudary.
Vide LAURIACO.
LAURAGUELLO (Raimundus de), publicus scrip-
tor Limosi, c. 86.5; Lauraguel (Aude), arr. de
Limoux.
LAURAGUESII (Petrus), c. 1462; Lauragais.
LAURANO, LAURA(Arnaudus de), ce. ioo3, 1261.
— (Petrus de), ce. 275, 278, 283, 314.
— (Petrus de), vicarius vicecomitis Biterrensis,
c. 788.
— (P. de), dominus Cabareti & frater ejus P. Ro-
gerii, c. 820.
— (R. Ferrandus de), c. ioo3.
— (Vascho de), c. 946; Laure (Aude), arr. de Car-
cassonne.
LAURENCII (Ricardus), c. 523.
LAURENTIA, filia Guillelme, c. 1612.
l.AURENTII, LAURENCII (Ugo, Hugo), notarius
Montispessulani, ce. 436, 523, 525, 526, 643.
LAURENTIUS, Coseranensis episcopus, e. 451.
LAURENTIUS (Petrus Raimundus), Narbonensis,
c. ioo6.
LAURENTIUS (Petrus), e. 1084.
LAURETI (frater Bernardus) , ord. Cistereiensis,
ce. 1544, '^^^7 monachus Bolbone & sacerdos,
c. 1483.
Lacriaco (domini de), ce. 949, 951.
LAURIACO (Arnaldus Sancii de), seriptor, ec. 555,
556, 55? i Laurac. Foye^ plus haut LAURACO.
LAURO (Guillelmus de), civis Careassone, c. i5io.
LAUSAT (Ermengardus de), c. 474.
LALSnr.TE, de Lauzicrta (eonsules), ec. 11 19, I263.
— (probi homines de), e. 1263.
— (domini bajulie de), c. 1119; Laui^erte (Tarn-
S'~Garonne), arr, de Molssac.
LAUTERIUS (Petrus), notarius Agathensis, c. 979.
LAUTERIUS (Raimundus), dominus Cadarosse,
c. 996.
LAUTERIUS, c. 35 r.
Lautrec, LAtïuiCENSis, de Llaltre (vicecomes de, lo
vlsconte-de), ce. 186, 187, 937, i36i, i363,
1606.
Laltiiicknses vicecomites, ce. 1669, 1741. Fide
AMALRICUS, ARPAJOU, BERTRANDUS, CA-
RAMANNO, Frotars, GUIDO, ISARNUS, PE-
TRUS, PHILIPPUS, SICARUETUS, SICARUUS.
LAUTnicENSES vicecomitisse. Vide AUraic, VAC-
QUERIA.
Lautrec (cavaillers del castel de), c. 532.
Lautbice.nses consules, c. i665.
Lautp.ico (probi homines de), c. 1670.
LAUTRICO (Amelius Sicardi de), e. 3i2.
— (Antonius de), miles, c. 210.
— (Guilhelraus Rainardi de), c. 3 12.
— (Petrus Hermengaudi, Ermengavus de), ce. 354,
498.
— (Rocha de), miles, e. 1432; Lautrec (Tarn),
arr. de Castres.
LAUZA (R. de), c. 368; la Lau^e (Hérault), com-
mune de Saint-Jean de Védas.
LAUZINO, LAUZICIO (Guillelmus, Willelmus de),
consul Tholose, ce. 5o6, 5i6, 527.
Lauiit (Joannes Martini), tabellio Galliaeensis,
c. 1672.
LAVAL (Guillelmus de), c. 474.
— (R. de), e. 583; Laval (Tarn), commune de
Mo/itredon (.>).
LAVANDERIUS (Ramundus), c. 1112.
LAVATA (Petrus), e. 6o3.
Lavaur (milites & consules de), e. 1116.
Lavaur (lo castela de), ce. 77, 80.
Lavaur (Guillems B. de), c. -jUt. Vide VAURUM.
LAVENNO, LAVENO (Robertus de), vicarius Mas-
silie, ce. 1413, 1419.
LAVINERIA, LAVINEIRA, LIVINHERIA (Bernar-
dus Arnaldi de), domicellus, e. 1407.
— (Ermengaudus de), ce. 3 18, 413.
— (Petrus de), e. 3 1 8 ; la Livinière (Hérault), arr.
de Saint-Pons. Vide LIVINERIA.
LEBRATERII, Lehrater (Poneius), c. 55i.
LEBRETO (Amaneus de), e. 780.
— (Amanevus, Amaneus, Amenevus de), ce. loSg,
1119, 1290, 1490 ; Alhrct; auj. Lahrit (Landes),
arr. de Mont-de-Marsan.
LECAPIUS (Bernardus), e. i3o8.
LECAS (Bertrandus de), c. 38 1.
— (Raimundus de), c. 304; Lecjues (Card), arr.
de Nimes.
LECHIS (Guillelmus de), canonicus Magalonensis
c. 423 ; la L'e(jue (Hérault), commune de Gignac,
LEDERII, Ledder (Raimundus), ec. 338, 3Ô9.
;i:i
INDEX ONOMASTICUS.
21 î;
Lc^at, hguat (lo), ce. ig.T, 196, içy, ip8. f'idc
BERTKANDUS, ROMANUS.
LEGMONTE (Calyetiis de), c. 5o2.
— (Peregriniis de), c. Soi.
Léguât (loj, passim. Viâe ArnauIJ, abat de Clsteaux.
LEIRANO (Sicfrediis de), c. 27;); Léran {Aricge),
arr. de Pamiers.
LEl\10VICIS(tnagisterGuillcImiis de), clcriois Ré-
gis, ce. I 102, 1 122.
LEN'ICII (Joannes), canonlcus Fredalensis, c. ."lyS.
LENTERICUS, LETERICI (G.), ce. 3(;8, 402.
I.EO (Bertrandiis), viceconsul Nemausi, c. 694.
Leodiensis episcopiis, c. 1 179.
LEOMANIA (Odo de), ce. io6, 1490.
Leomanme vicecomes, c. 1490.
Leomanmie vicecomites. Fije ARNALDUS, ODO,
VIZIANUS.
Leomame milites & homines, c. 504.
LEONARDUS, imperiali auctoritate scriniarius,
ce. I 182, I 1S4.
LEONE, LEONIS (P. de), causidiciis, ce. ô35, 538,
LERCIO ; frater Petrus de), c. 487.
LERENS (Petrus de), jurisperitus, c. 1293.
Lerida (^avcs^ue de)y c, 7,
— (Ar. lie), ce. ;'i64, 565, 566.
— (Bernardus de"), hereticiis, c. 572.
Lers (Giiarinus de), c. 993 j Lers (Gard), commune
de Roijuemaure.
Lesatensis, Lezatexsis abbas, ce. 2i5, 1109,
Ii3j, ii36, 1139, 1140, 1141, 1142, 1711,
17.3.
Lesate.nsis abbas. yide PETRUS.
Lesatexsis caméra ri us. Fide ROSSELLUS.
LcSATENSis eellerariiis. Fide PEREGRINUS.
Lesatexsis conventus, ce. 1073, 1074, 1075, 1690.
Lesatexsis prior, ce. 1280, 1690.
Lesato (homines de), ce. 1074.
Lesati nundine, c. 1070 j Lé^at-sur-Lè^e (Ar'i/ge),
arr, de Pamiers.
LESATO (Guillelmus Reymes de), c. 1680.
— (Tholosaniis, Tolosanus de) , consul Tholose,
. ce. 5o6, 5i6, 527.
LESCURO (de). Vide SCURIA.
LESIA (de). Fide LEVIS.
LETERICI (G.). Fide LENTERICUS.
LEU (Petrus), domicellus, ricarius Albie & Albi-
gesii d. Régis ac custos magni sigiUi dicte vica-
rie, c. 909.
LEUCHO (B. de), e. 712 : Leuc {Aude), arr. de Cir-
cassonne.
LEUS (Guill. de), consul Tolosc, c. 75;.
— (Petrus de), e. |3|3 ; Le-^ {Haute-Garonne), arr.
de Saint-Gaudem {}). Fide LEVIBUS, LEVIS.
LEUZINO (Bernardus de), c. 496; peut-être de la
même famille ^uc les précédents.
LEVF.DONE, LEVEZONE, LEVERENO vel LKVE-
SONO (Bernardus de), ce. 1202, i2o3.
— (Raimundus de), ce. 280, 365 ; Leveion {Gard),
tornmune de Saint-Gilles.
LEVETI (Petrus Bernardi), miles, c. 897.
LEVIBUS (Ramundus de), c. 1370. Fide supra
LEUS.
LEVIES, LESIA, LEVEIIS, LEVIAS, LIVIAS, LI-
VIES, LEVIS, LEVIIS (Guido de), marescalUis
comitis Montisfortis , ce. 578, 579, 5So, 589,
606, 609, 669, 678, 679, 680, 695, 700, 734,
877, 906, I 102.
— (Guido de), marescallus de Mirapice, ce. 1047,
1048, 1049, io5o, 1175, 12o5.
— (Guiotus, Guido de), armiger, dominus Mira-
piseis, alias marescallus Mirapiscis, ce. 1478,
i^i32; miles, marescallus Albiensis & dominus
Mirapiscis, ce. 1639, 1644, 1648, 1661, 1662,
i665, 1666, 1674, 1675, 1687, 1705, 1724,
'7271 '7*8, 1731, 1740 J Guido de Miropesio,
de Mirapisce, ce. 1476, 1477. Fide Marescal-
lus de MIRAPISCE.
LEVIS (Durandus de), consul Tholose, c. 834.
LEZIGNANO, Li^ignien (Gauftidus de), c. 1283.
— {Gui de), c. 1279; Lusignan {Ficnne), arr. de
Poitiers.
LEZINIANO, LIZINIANO (Ramunda de), &. ejui
ftlii, e. 253.
— (Ugo de), c. 364 ; Lé^lgnan (Aude), arr. de Nar-
honne.
L111EREVALLIS (Sancta Maria). Fide Fraxcakum-
VALLIIM.
LICIACO, LISSACO, Lissac , LISIACO, LYSSACO
(Arnaldus de), miles, e. 693.
— (Guillermus Jordanus de), ce. 1263, 1548.
— (Jordanus de) & ejus filius P. Rogerii, c. 1 i52.
— (Rogerius de), miles, c. 211.
— (Sieardus de)', ce. i2o5, 1:63, 1548; Lissac
{Ariége), arr. de Pamiers.
LIEURO (Raimundus de), e. 1019.
LIGNANO, LINIANO (Berengarius de>, ce. 3o2,
390, 431 ; Lignan {Hérault), arr. de Béliers.
Limburg (dux de), e. 991.
Li.MOSi euria, e. 285.
Li.Moso (eonsules de), ce. 712, 1391, i665, 1666.
Liiiosi probi homines, c. 712.
LnioSi vici Judei, c. 426.
Limott^, Limos fAmalricus, Amarricus de), miles,
ce. 1 1 09, 1 i35.
LIMOSO (Creseas de), judeus, c. 427.
LIMOSO, Limos, Lymos (Lambertus, Lambert de),
ce. 116, 119, 657, 705, 906, 917, 973.
— (Lambertus de), ce. 1476, 1662, i665.
— (Simon de), ce. 1662, i665; Limoux {Aude),
LIMOSII (Willelmus), derieus, e. 1370.
Lixt.nxExsis, Lyxgoxexsis epiicopus, ce. 789, 794,
7r;5, 817, 818, 840.
LINIANO (Berengarius de). Fije LIGNANO.
LISIACO (Radulfus de), ce. 979; voye^ plus haut
LICIACO i ce personnage est peut-être de la même
famille.
LISSACO (Sieardus de). F,de LICIACO.
LlsrORICUS (Arnaldus), e. 710.
LITZANO (P. de), e. 5;i ; Lé-^an {Gard), arroni,
d Alats,
: I
;3
INDEX ONOMASTICUS.
2 124
LIl'RONE (D. de), c. 396 j Livron [Dréme), arr. ie
Valence,
LIVIAS (Giiido de), inarescalliis coir.itls Moiitis-
fortis. y<Ac LEVIES.
LIVINHERIA (Bernardus Arnnldi de), domicelhis.
Vide l.AVINERIA.
Lix'ignien. (de). Vide LEXIGNANO.
LIZINIANO (de). Vide LEZIGNIANO.
Llaltre (vicecoiiies de). Vide Lautrec.
Lohald, Z.oiau<i (Rogerius <ie), miles, ce. 4Ô3, 107J;
Louhauî (^Ariége], arr. de Pamiers.
LOBENQUIS (Ponciiis de), c. 1406; Loubens
(Haute-Garonne), arr. de Villefranche de Laura-
gais.
LOBERA (Aymericus), consul Lauraci, c. 1261.
LOKERII (Guillelmus), notarius publicus, c. 1 1 27.
LOBETI, LOBETL'S (Petriis), ce. 025, Ô26 ; syn-
diciis vel prociirator iiniversitatis & consuhim
Montispessulani, ce. ôSy, 538.
LoDOVE.vsis episcopus, ce. 372, y'jo, 822, I236,
1237, 1664, 1740, 1741. Vide GAUCELINUS,
GUILLELMUS, PETRUS, RAIMUNUUS.
LouovENSis abbas, e. 537.
LoDOVKNSiS precentor. Fide COCONE.
LoDEVE consules & communitas, c. 1741.
LouoVA (dominus de), c. 1468.
LODOVA, LUTEVA, LUDEVA, LODEVA (Giiillel-
mus de), miles, ce. 979, 1 2o5, 1209, 1 227, 1 228,
1229, i665, 1730.
LODEVA (G. de). Vide AQUISVIVIS.
LOUOVICUS. Vide LUDOVICUS.
LOUVICUS, filins Aimerici vicecomitis Narbone,
c. 584.
Lomaigne (Arnal de), c. i-j-j.
Lomanha (Aspes de), c. 192.
— (Guastonus de), c. 1264.
LOMBARUI, LUMBARU! ;Giiillelmiis), canonicus
Agathensis, e. 978.
— (Guillehnus), c. 36o.
— (Jaeobus), ce. 402, 523, 023.
— (Petrus), ce. 864, 865.
— (Raiinundus), Carcassone, ce. 347, 35o, 376,
397, 427.
LiJ.MiiABDU.<i, diaeoniis, c. 526.
Lomiers (milites & probi hoinines de), ce. 1209,
12 tr .
— (universiias i^e), ce. 1209,1210, 1211.
Lombers, Lumben (magister Guillelmiis de'^i ,
c. I 2 I I .
— (Petrus PelipuUi de), c. 3o9; Lombers (Tarn),
arr. d'Albi.
LONGATONA (Galterius de), c. 579; seigneur an-
glais^ de la famille de Langton (?).
LONGI (Bernardus), c. 1022.
LONGUS (Arnaldus), civis Narbone, e. 982.
— (Bernardus), consul Montispessulani, c. 998.
— (Gerardus), consul burgi Narbone, ce. 1002,
1 oo3.
Lorc ^Giiillelraus Aramonis), c. Ï119.
Lorda (G. de), c. 460; de hi famille des seigneurs
de Lordaîj ou peut-être noble espagnol.
LoiiDATO (milites de), e. 691.
Lor.uATi consules, c. 1479.
LORDATO, LURDATO, Lorda, Lordad (Arnaldus
de), c. 767.
— (Arnaldus Guillelinus de), e. 1075.
— (Aymericus de), c. 172B.
— (Bernardus de), c. 1075.
— (P. Atho, Petrus Hato de), ce. 808, 1062.
— (Raimundus de), ce. 808, 1169.
— (Raimundus de Salas de), e. 734.
— • (Rogerius de), miles, dominus de C.'istagniaco,
c. 21 I j Lardât (Ariége), arr. de Foix.
LoRRUCi (pax), c. 1233.
Lort (Wilhalmonus de), civis Catureensis, c. 1 26-.
LoriiAniNGiE dux, c. 991.
LOUBERETES (Petrus Guillelmus, Poncius & Ber-
nardus de), fratres, homines de corpore, c. i38 1 .
Loys. Vide LUDOVICUS.
Loyselcur (Stephanus), notarius Narbone, c. 243.
LUCAS (Petrus de), consul \'erduni, c. 1261.
LUCATIUS, Lu^uas , Lucas (dominus), ce. 148,
694.
LUCCANTA (WiUelmus de), e. ii65j Luccante
(Gers), commune d'Auck.
LUCEIO, LUCI (G. de), ce. 668, 609.
— (Guido de), e. 606.
— (Guillelinus de), c. 078.
LUCHAS, coehus coinitisse Tholosane, c. 1697.
LUCIANI (Johannes), ce. 525, 526.
LUCIANI (P.), c. 525.
LUCIANI (Poncius), c. 398.
LUCIANUS (Petrus), causidieus, ce. 366, iô-j.
— (Petrus), e. 424.
— (Petrus), e. 1 343.
LUCIE (Berengarius), c. 280.
LUCIUS (Bertrandus), ce. 412, 427.
LUCIUS (R.), consul Carcassone, c. 847.
Luers (Bertrandus de), miles, c. 1428.
LUGANNO (Bernardus de), consul de Rabastencs,
c. 1262; Lugan (Tarn), arr. de Lavaur.
LUIPOLDUS, dux Austrie, c. 332.
LUMBARDUS. Vide LOMBARDUS.
LUMBERS (de). Vide Lombers.
LUDEVA (Guillelmus de). Vide LODOVA.
LUDOICUS (Bernardus), c. 1007.
LUDOVICUS DE VERVINS, a rchi episcopus Narbo-
nensis, c. 25o.
LUDOVICUS (magister), rector ecclesie de Quinio,
legista, c. 1 370.
LUDOVICUS, rex, c. 635 ; peut-être Louis le Pieux.
LUDOVICUS VI, rex Francorum, c. 3oo.
LUDOVICUS, LODOVICUS VU, Francoruçi rex,
ce. 279, 297, 299, 1177, 1179, 1180, 1181,
1 I 82, i552.
LUDOVICUS, LODOVICUS, Loys, primogenitus ré-
gis Philippi, ce. 220, 648, 660 ; VIII, rex Fran-
2I2J
INDEX ONOMASTICUS.
2Iî6
coruin, rex Francie, rey defrant^, ce. 194, 114,
218, 776, 789, 790, 816, 817, 818, 819, 820,
821, 822, 823, 824, S'il, 842, 844, 845, 846,
848, 849, 85i, 852, 853, 854, 855, 856, 857,
853, 859, 8âo, 86r, 862, 866, 869, 877, 838,
894, 977, 978, 1022, io32, 1106, l25o, i3oi,
'447-
LUDOVICUS, LODOVICUS, LODOICUS IX, rex
Francorum, Francie, ce. 2i3, 25», 732, 816,
825, 861, 877, 883, 884, 892, 894, 895. 896,
897, 901, 902, 903, 906, 927, 939, 943, 970,
97'. 97^. 973. 976, 978, io32, 1046, 1049,
io5o, io53, 1034, 1066, 1099, 1100, 1102,
1104, iio5, 1106, 1107, 1108, 1109, iii3,
1114, ii34, I i35, ii38, 1159, 1175, 1189,
1190, 1191, 1192, 1193, 1194, 1195, 1196,
1197, 1198, 1206, 1107, 1208, 1209, 1110,
■212, I2l3, 1214, 1220, 1221, 1222, 1223,
1224, 1220, 1226, 1227, 1228, 1229, l23o,
I23i, 1232, 1233, 1234, 1247, 1266, 1276,
1277, r3i4, i3i6, i335, i337, 1339, 1344,
1345, i356, 1357, i358, 1359, i36o, i36i,
i362, i363, 1364, i365, i366, 1374, 1393,
1394, 1396, 1399, 1429, 1430, 1431, 1435,
1438, 1440, 1450, 1451, 1466, 1467, 1473,
'474. '475. '477. '478. iSo3, i5o4, i5o5,
1639, i5io, 1319, i52o, i55o, i55i, i552,
1698, 1599, 1600, 1608, 1661, 1671, 1712;
bentiis LudoTicus, rex, c. 1749.
Lt'DOVICUS XI, rex Francie, ce. 240, 257.
LUDOVICDS, régis Francorum [Ludovici IX], pri-
mogeniiiis, c. i335.
lAiNATIO, LUNACIO (Attors, Austor de), ce. 309,
468.
— (Guillelmus de), ce. 3o9, 470.
— (Raimundus & Rogerius de), ce. 309, 468; Lu-
nas {^Hérauli)^ arr. de Lodève,
LUNELLO, LUNELLI (G. de), c. 323.
— (Olricus Petrus de), canonicus Magalonensii,
c. 366.
— (P. de), canonicus Mngalonensis, ce. 423, 428;
archidiaconus Magalonensis, c. 526.
— (P. Bertrand! de), c. 522.
— (Petrus de", syndicus Montispessiili, c. i34r.
— (Raimundus Gaucelini, Gaucelliiii de), ce. 288,
291 , 3o2, 367.
— (Raimundus Gocelmi , Gaiisselini, Gaucelmi ,
Gaucelini, dominus de), ce. 862, io65, 1086,
1122, 1124, 1278, 1283, 1284, 1291, i3i8,
■ 332, 1449, i5o2j olim scnescallus Venaissini,
c. i336.
— (Raimundus Gaucelini), tenens locum régis
Aragommi Jacobi, in Montepessulano, Omell.i-
cio & Montearnaudo, ce. 1483, 1484; Luncl
[Hérault), arr. de Montpellier.
LUPA (Poncius de), consul Appamie, e. 876.
LUPARIA (Raimundus de), tabellio publicus Sa-
varduni, c. 1075; Loubières [Ariége), arrond. de
Foix.
LUPATUS, e. 341.
LtipiANO (Bernardus de), c. 346; Loupian 'Hé-
rault'), arr. de Montpellier.
Ll'POS, frater comitis Fuxensis. Vide Ft'XO.
LUPUS, I.UPPUS ISPANIUS (magister), regens
apud Tolosam in iiiedicina, e. 1083^ proeiira-
tor universitatis Tholose, e. io23.
LURDATO (de). Vide LORDATO.
Luros [R. de), miles, e. 1 134.
LUSENACO, Lusenag, Lu^eaac, LUZEIACHd (Ar-
naldus de), c. 45 1 .
— (Guillelmus Bernnrdus de), miles, ce. 864,
1013,1169, '48'. Lu^enac (^Artégc), arr. de Foix.
Lusueg, Lusoig (W., Guillelmus Amalvinus de),
ce. inio, 1267; Lu\ech (Lot), arr. de Cahors.
LUTEVA (Guillelmus de). Fide LODOVA.
LUZANO (Poncius de), notarius Ueetie, ce. 5:2,
53 1, 592 j Lussan (Gard), arr, d'Usés.
LUZEIACHO (de). Fide LUSENACO.
Lu^enac (Guillermus Bernardus de). Fide LUSE-
NACO.
Lyllers (O. de), c. 888.
Lymos (Lambertus de). Fide LIMOSO.
Lymotges {avesjue de), c. 18.
LYNG0.NE^S1S episeopus. Fide LinconensiS.
Lyon (îo chantre de), c. 107.
LYSSACO (de). Fide LICIACO.
M
M., Arelatensis archiepiseopus, ce. 533, 53-, 538.
M., archiepiseopus Narbone. Fide MAURINUS.
M., abbas Appamiensis. Fide MAURINUS.
M., Fontisebraudi ministra, e. 1324.
M., archidiaconus de Saves, c. 855.
M., prepositus S. Stephani Tolose, ce. 553, 614,
676.
M., regina Aragonie. l'ide MARIA.
MAASANO (Raimundus de), canonicus Carpento-
ratensis, e. 1 1 27 j Ma^an (Faucluse), arr. de Car-
pentras.
MABILIUS, MABIH (Bernardus), yigerius Biter-
rensis, ce. 1234, 1 3o8.
MACELLARII (Durantus), c. 45o.
MACELLARIUS (Petrus), ce. 596, 598.
MACENACHO (Poncius de), monachus Le'Satensis,
c. 1068.
Macip (G.), proome de Montalia, c. 566.
MAUAILLA, MADALLA (Petrus de), ce. 349, 454,
485 ; la Médaille (Hérault), commune de Béliers,
MAUELER (Ramundus Rogerii), c. 332.
MADELIANO (Poncius Amaneri de), e. iiiyj
Madaillan (Lot~&-GarO!:ne), arr, d'Agen.
MADERA (frater Arnaldus de), Bolbone monachus
& sacerdos, c. 1483 ; soit Macères (voir plus ias),
soit Madi'eres, pr'cs de Caujac (Hjute-Garonne) ,
arr, de Muret. — Cassini.
MAUIEIRAS (Poncius de), domieellus, ec. 148.!,
1487; Madi'eres (Hérault), commune de Saint-
Maurice.
Mag (R.), ta, les de Montalia, c. 75o.
212'
INDEX ONOMASTICUS.
28
Magalas (homines Je), c. 1193 (Hérault), nrr. de
Bé-^icrs,
MAGALDA (Gtiillelmus), c. 489.
Magalonensis episcopiis, evesgue Je Magalona,
ce. 7, 287, 292, 372, SSo, 760, 928, 1449, I.0j2,
1539, 1664. FiJe GUILLELMUS, JOHANNES,
PETRUS.
MagalOiNENSKS archidiaconi. ViJe AGRIFOLIO ,
GUILLELMUS, LUNELLO, MORESIO, P.
Magalone.xsis archipresbiter. rUe S. EGIDIO.
Maoalonensis conrezarius. ViJe MELGORIO.
Magalomî.nSKS prepositi. J'iJe B., GUIDO, OLAR-
GIO, S. GERVASIO, VABRE.
Magalone,\sis prior, c. 42J.
MAGALOiNENSES sacriste. VtJe B., MESOA.
Magalo.vense capitiilum, c. 423.
MagaloiNE.vses canonici, ce. 292, 422, 998, 999;
eorum nomina, c. 423.
MAGALONO (Raimimdiis de), c. 084.
MAGISTER (Bernardus), consul de Peiriissa, dio-
cesis Ruthenensis, c. 1264.
MAGISTER (Poncius) &,ejus filins Petnis, c. 55i.
MAGISTFJR (Raiimmdus), c. 553.
MAGISTER (Steplianus), consul Tholose, c. 1220.
MAGRIANO (preceptor de), ce. i665, 1741.
— (Wilhermiis de), c, 353 ; Magrie {Aude), arr. Je
Limoux,
MAGRIANUS, ce. 347, 35o.
Magurols (Raimundus de), c. 1487.
fliAlENFREDUS (Pontius), c. 695.
MAILHACO, MALACO (Will-lmus de), ce. 480
481, 482. ^
— (Willelmus de), miles, consul de Vilhimuro,
c. 1262; Mailhac (Haute-Garonne), commune Je
Monthrun,
Maillac (J. Je), consul S. Antonini, c. 824.
Maillac (R. Je), c. 53^.
MAILLIACO (de). FiJe MALLIACO.
MAINAUERIUS (Nicholaus), c. 480.
IMAINARDI (Berengarius), canonicus eeclesie Nar-
bonensis, c. 225.
MAINATA, MAYNADA, MAYNATA (Arnaldus),
juvenis, ce. 5o2, 504; consul Tholose, ce. 5o6,
5i<5, 527, 640.
MAINETI (Bernardus), consul Appamie, c. 1367.
MAIRANO (B. de), e. io53.
MAIROIS (Berengarius de), e. 324.
— (R. de), c. 523 ; Meyrueis (Lozère), arronj. Je
florac.
MAIS, miles Francigena, c. 556.
Maisac (G. Je), e. 583.
— (R. Je), e. 583.
MAJOLANO (R. de), c. 402.
MAJOR (Petrus Raimundi), eivis Tholosanus,
c. i6p2; consul Tholose, c. 791.
— (Raimundus Johaunes), civis Tholosanus,
c. l5l2.
IMALACO (Willelmus de). Vide MAILHACO.
MALAFELGARIA, MALAFALGUEIRA (Bernardus
de), e. 474.
— (Calvetus de), c. 81 5; Malrf^lii-re (Tarn), com-
mune Je Gigonnet (.').
MALAMORTE (Germ. de), miles, c. 1406.
MALARIPPA (Ysarnus de), canonicus Narbonen-
sis, e. 247.
MALASPINA (Bertrandus de), c. 546.
MALATERRA(Amblardu5), eques, ce. 1456, 1462.
MALAUCENA (Raimundus Rainerius de), c. io3o;
Malaucene (Faucluse), arr. d'Orange.
3\IALAVEILLA (Jordanus de), c. 1018; Malav'ic'ille
(Hérault), commune Je Mérifons.
MALAVILLA (Rainerius de), c. 345.
— (Ramundus de), e. 442; Maleville (Âveyron),
arr. Je Villcfranche (?).
MALCAN (R.), e. 522.
MALESTATGA (Guillelmus), sacerdos, c. 954.
Malgoires (solidi de). ViJe MiXGor.iE.NSts.
MALIARII (Raimundus), c. I2c3.
MALISANGUINIS (Rostagnus), e. 324.
Mallac, MALLACO (Aimericus de), e. 461.
— (Guillelmus de), c. 461 ; Maillac (Hérault),
commune Je Montpellier.
Mallco (Savari Je). Vide MALOLEONE.
MALLERIIS (Stephanus de), e. 1490.
MALLIACO, MAILLIACO, Marli , MARLIACO,
MARLETO (Bochartus, Bochardus, Boucard',
Bueardus de), ce. 40, 41, 59, 60, 77, 78, 79,
80,95,578,608,612,660,816.
— (Harduinus de), e. 906,
— (Matheus, Mattheus de), miles, ce. 897, 900,
905, 906, 907, 909, 956, 1022.
MALLORGAS (R.), c. 583.
MALOBOSCO (Gaueelmus de), c. 8od ; Maliose
(Lozère), commune Je Sondons.
MALORUXO (Gaufridus de), castellaniis Petre-
pertuse, c. 1452.
MALODUNO, MALEDUNO (Egidius de), miles,
ce. 1674, 1675.
MALOLEONE (Bernardus, Ademarus & Arnaldus
de), fratres, ce. 1 i63, 1 164.
— (Bernardus de), c. 120Q; Mauléon- Baroune
(Hautes-Pyrénées), arr. de Bagnères-de-Bigorrc Q^ .
MALOLEONE, Malleo, Mauleo (Savaricus, Savan,
Savary Je), ce. 58, 61, 70, 78, 210, 816.
MALOLEONE (G. de), c. 557.
MALONIDO (Johannes de), c. 1286.
MALOPASSU (dominus de), c. 691.
MALORGIS (Arnaldus de), c. 1432; Maillo-gues
(Tarn), commune Je Réalmont.
MALOVICINUS, MALUSVICINUS, Malvc^in (Ro-
bertus), ce. 589, 601, 606, 608, 638.
Malpas (Isariuis Je), c. 1209; commune Je Las-
graysses (Tarn).
Malpuel (Bertrandus), miles Castrinovi de Arrio,
e. 1264.
INlALROSII (Raimundus), lieentiatus in legibus &
baccalarius in decretis, ec. 240, 241.
Malsamont (G. Unaldus Je), c. 855.
2IIC
INDEX ONOMASTICUS.
2I0O
IMALUCANUS (Bertrandiis), c. 696.
MAI.USVICINUS (Rohertus). f'iJe MALOVICINUS.
Malvas (Johannes Je), c. 217; Malves {Aude), arr.
tte Carcasionne*
Malve^in (Robertus). FUe MALOVICINUS
MAMOLENA (Adalardiis de), c. V>6.
— (Raymbaiidiis de), c. 99.!; Mamolène (GarJ),
commune de Capelle & Mamolène,
MANCIPII (Guillelmus), judex, c. 970.
MANCIPIUM (Arnaldus), consul Tolose, ce. 494,
496.
MANCIPUS (Arnaldus), notarius, c. 735,.
MAiN'CIUS (Petriis), c. 478.
IMANDAGOTO (R. de), c. 3o,") ; Manjagout {Gard),
arr. du V'igan,
MANDOLIO (Guiraldus de), c. 355.
— (Petrus Bidocius de), c. 3o5 ; Manduel (Gard),
arr. de Nimes.
MANDUCATOR (magister), canonicus Lucaniis,
c. I 184.
Manencort (Guido de), c. 1211,
Marient (Petrus), c. 1169.
MANENTIS (G.), c. 523.
MANFRIDUS, marchio, c. 980.
MANHANA (Bernardus), advocatus, c. I4'87.
MANOSIO (Bertrandus de), c. 461.
Mansi Asii-i abbas, c. 2i5.
Mansi AsiLii abbates. Vide ARNALDUS, WILLEL-
MUS.
Mansi SS. Plellarïm milites, c. i 1 19.
— homines, c. i635.
Ma.\siasiL!S sacrista. Vide BORDIS.
MiNSioiABNERii abbates. Vide GUILLELMUS, RAI-
MUNDUS.
MasSO (prior de), ce. 806, io85; le Mas d'Jge-
nais.
MANSO (Bernardus de), c. 1263.
— (Guillelmus, Willelmus de), ce. 1 1 54 , irSy,
I 261.
— (Jordanus de), ce. 11 55, 1 1 55 ; Mas-Saintes-
Puelles [Aude), arr. de Castelnauâary.
MANSO (Berengarius de), c. 523.
— (Raimundus de), e. 337.
— (Ugo de), c. 526 ; famille du pays de Béliers ou
de Montpellier.
MANSO (Petrus de), e. loi 15 seigneur ou habitant
de la vicomte de Castelbon (Espagne).
MANSO (Petrus de), notarius publicus Biterrensis,
c. 1399; notarius curie Régis, c. 1744.
MANTAFE (Guigo), c. 954.
Manl^ (Guirauld), c. 192.
MAORNACO (Sicardus & Faber de), e. 1141.
— (Jordanus de), c. 1141.
— (P. de), c. I 141. Vide MAURNACO.
MARANI (Stephanus), c. ii63.
Marca (P. de la), c. 621.
MARCA (Raimundus de;, e. io86j peut-être La-
marque (Lot-S'-Garonne), commune de Lagrucre,
Maivcafabba (dominus de), c. 691.
MARCAKAKA, MAP.CAKABBA , MARCAFAVA ,
Marquefave (Arnaldus de), major, ce. 691, 933,
1062, I i39, 1 140.
— (Arnaldus de), miles, filius quondam GuiUelmi
Bernardi, ce. 1140, 1261, i3i4, 1548.
— (Arnaldus Bernardus de), ce. 45 r, 493.
— (A. de), de Durbanno, e. 1 141.
— (Guillelmus Bernardus de), ce. 855, 856, 1261.
— (Petrus de), consul Tholose, ce. 393, 394.
— (Raimundus Garsias de), e. 1141; Marquefave
(Haute-Garonne), arr. de Muret,
Marceil [W. de), c. 408; Mars.jl (Tarn), arrond.
dAlhi.
MARCH. (R.) Montispcssulani, e. 1414.
MARCHI, MARCI (magister Raimundus), clericus
Régis, ec. 1666, 1668, 1671.
MARCHIA (Guido de), c. 1290.
MAnciiiE cornes, ce. 880, ii8o, ii83, 1287.
MARCIANO (Petrus de), notarius arehiepiscopi
Narbonensis, c. 1091.
— (Jordanus & Berius de), c. 584 ; Marsa (Aude),
arr. de Limoux.
MARCIBILIA, MARSIBILIA, filia Johannis Astro-
nis, ce. I2i5, 1217, 1218, 1219.
MARCILHANO (Gaucelmus de), clericus Agathen-
sis, c. 804; Marseillan (Hérault), arr. de Béliers.
MARCILLO (Bernardus de), c. 738.
— (W. de), consul Tolose, e. 11 |3; Saint-Marcel
(Haute-Garonne), arr, de Toulouse, que Cassini
appelle Marceil.
MARCOLESIO (Petrus de), prepositus capituli
S. Stephani Narbone, c, iSi,
Marestank, c. (92.
MARESTANNO, MARESTAGNO, Marestan, MA-
RISTAGNO, MARISTANNO(Anglesla de), c. 208.
— (Bernardus de), ce. 2o5, 5o6, 75 r, 853, 854.
— (Bernardus de), c. 1 i63.
— (Bernardus & Ernardus de), milites, fratres,
c. 1689.
— (Bertrandus de), miles, c. 207; Marestaing
(Gers), arr. de Lomie^.
MARGALIO (Arnaudus), Narbonensis, e. ioo5.
MARGALIONIS, MARGALLO (Petrus Raimundi),
ce. 319, 418, 489.
I\1ARGALI0NIS (Ugo), preeentor Narbonensis,
e. 217.
MARGARITA, Francorum regina, c. i365.
MARGARITA, MARGARETA, filia eomitis Mar-
chie, ce. 1176, 1177, 1178, 1179, 1180, 1181,
1182, |]83.
MARGARITA, filia Aimerici vieecomitis Narbone,
c. 957.
MARGARITA, filia Amalrici, Narbone vicecomi-
tis, c. 1699.
MARGARITA, custos Philippe, uxoris Aicham-
baudi, eomitis Petragorieensis, e. 1697.
MARGARITIS (Bios de), c. 070:
— fmagtster Petrus de), mcdicus, c. 3o5.
— (l'ontius de), ce. 558, 570.
— (Roitagnus de), c. 354.
;l3l
INDEX ONOMASTICUS.
2i3:
IMARGARITIS (S. de), c. ^i-Ji MargucritUs (Gard),
arr. de Niiiics.
Margliensks solidi. Ftde Melgobilnses.
MARI (Guitelmus de), c. 937.
MARIA, regina Aragoniim, comitissa Earchinone
& Montispessuiani domina, ce. 523, 52Ô, 526,
r>33,997, 1Ô21, i522, i523, 1524.
MARIA, vicecomitissa Leomannie, c. 1700.
MARIA, filia Guillelmi VII de Montepessulano,
c. 289.
Marir (pax Béate), c. 3j5.
MARINUS (Raimundus), consul Avinionis, c. 744.
MARISTANNO, MARISTAGNO (de), l^ide MARES-
TANNO.
MARLACO, Marlhac (Bertrandiis de), c. 042.
— (Jordanr.s de), c. 642.
— (Jordanus & Bertrandus de), c. iiSl; Marliac
(Uaute-Garonne'j, arr. de Muret.
MARLIACO , MARLI , MARLETO. Fide MAL-
LIACO.
MARLLEIO (Richardus de), c. 687-
Marmande consules, c. 1 120.
MiRMANDA (prior de). Vide ALBERTUS.
MARMANDRA (Arnaldiis de), c. 1291.
Marmant [Gilhalt de), c. i56.
MARMORERIUS (Petnis), filius qiioiidam Ayme-
rici de Marmoreriis, civis Narbonc, c. 1745.
MAROJOL (B. Raimundus de), c. 479.
— (Bertrandus de), c. 479.
_(G. de), c. 479.
— (P. Guill. de), c. 479.
— (R. de), canonicus Magalonensis, c. 428.
Marijuefave (Arnaudus de), miles. Fide MARCA-
FABA.
MARRIGNEIO (Guillelmus de), c. 687.
MARS (Godefredus de), c. 2o5.
— (Rogerius de), c. 2o5.
MARSACO (Bernardiis Emblardus de), c. 604;
Marsac (Tarn-&-Garonne), arr. de Castelsarrasirij
ou Marssac (Tarn), arr. d'Alhi.
MARSENDI (Aymericus), c. 1498.
MARSENDI, MARSENDUS (Petrus), notarius pu-
blicus Carcassone, ce. 1399, 1458, i4.')9, 1462,
i.')i4, 1599, i633, 1668, 1674, 1739.
MARSIBILIA, filia Johannis Astronis. Vtde MAR-
CIBILIA.
MARSILIA (Jaufridus de), c. 292; de Marseillan
(Hérault), arr. de Béliers, ou peut-être de Mar-
ieille.
MARTEL (Rostagnus), c. 323.
MARTELLI (Robertus), c. 434.
MARTELLO (Petrus Vitalis dej, c. i5o3; Martel
(Lot), arr. de Gourdon.
MARTELLUS, consul Tholose, ce. 476, 478, 483,
487, 491.
Marti, Martin (Guillelmus d'en), ce. i\^5, 11 56.
Marti (Johan), e. 192.
MARTINUS IV papa, c. 220.
MARTINUS, abbas Lumbercnsis, c. 1 163.
MARTINUS, openrius S. Stephani Tholose,
c. l3l2.
MARTINUS, serviens elemosinarii Régis, c. i363.
MARTINUS (magister), notarius Mirapicis, c. 55i .
MARTINUS, notarius, ce. 391, 418.
MARTINUS (B.), consul Carcassone, c. 847.
MARTINUS (Bernardus), consul Tholose, c. 791.
MARTINI (Bernardus), notarius Biterris, ce. 431,
485, 638, 652.
MARTINI (Guillelmus), c. 428.
MARTINI (Guiraudus), c. 652.
MARTINI (Petrus), jurisperitus, c. 937.
MARTINUS (magister Petrus), medicus, ce. io85,
1086.
MARTINI (Petrus), scriptor publicus Carcassone,
ce. 789, 811.
MARTINUS (Petrus), publicus notarius Narbone
ac vicecomitis notarius, ce. 489, 684, 665, 763.
MARTINI (P.), e. 775.
MARTINI (Petrus & Willelmus), c. 735.
MARTINI (Raimundus), canonicus Appamiensis,
c. 578.
MARTINI (Stephanus), c. 1662.
MARTORTEL (Guillelmus de), c. 532.
MARTTIS 'Maurinus de), miles, c. i3i4; Martres
(Haute-Garonne), arr. de Muret.
MARZANlCIS (P. de), notarius Ueetie, c. 532 j
peut-être Meyrargues (Hérault), commune de
Vendargues.
Mas (Estor Jel), c. 177.
MASCALCUS, MASCHALCUS (Willelmus Poncius),
consul Tholose, ce. 494, 496, 5oi, 507, 791.
MASCALDUS, c. 596.
MASCARO (Arnaudus), e. 55 1 .
MASCARONIS (R. & Petrus), fratres, c. 695.
MASCARONIS (V.), e. 701.
MASCARONUS(Arnaldus),bajulusMurelli,c.798.
MASCARONUS (Monaehus), c. 295.
Mascaras, archidiaconus Tolosane sedis, c. 402.
MASCAROSA, filia Jordani de Insula, c. 701.
MASCHONES (G. de), c. 523.
MASERIAS, civis Albiensis, c. iSog.
MASOAGUA(de). Tirfe MESOAGUA.
MASSA (Bartholomeus), mercator S. Antonini,
c. 1227.
Massairac (Al^iea de), ce. \i5z, 1 i5i (Haute-Ga-
ronne), arr. de Muret.
Massilie comune, ce. 934, 935, 936, 937, 938.
Massilie générale consilium, ce. 1414, 1418.
Massilie homines, ce. 1413, 1414, I4i5, 1416,
1417, 1418.
Massilie publicum parlamentum, e. 934.
Massilie universitas, ce. 934, 935, 936, i4i4>
1415, 1416, 1417.
Massilie vicarius, ce. loS?, 1418.
Massilie (probi homines comitatus), c. loS?.
MASSILIA (Anselmus de), juvenis, c. 526.
— (Baueianus de), c. 1060 } Marseille [Bouchei-
du-Rhàne).
INDEX ONOMASTICUS.
.1,34
MASSILIA (Gaiifridus de), canoiiiciis Biterrensis,
ce. 347, 35tj peut-être Je Marseillette [AuJe),
arr. de Carcassonne.
MATA(B.), c. 402,
MATAPLANA (V. de), c. 71 j.
MATARO, MATARONUS (Bertrandus) , consul
Avinionis, c. 744; judex, c. 838.
MATFREDI (Guillelmus), miles, ce. 1459, 14^0.
MATFREDI (Guillelmus B.), scutifer, ce. 1459,
1 460.
MATFREDI (R.), c. 701.
MATFREDUS, rex Slcilie, c. 1 5o 1 .
MATFREDUS, c. 904.
MATHA, vicecomitissa Bearnensis, c. 1419.
MATHENA, uxor Johannis Astronis, ce. 1214,
12 15, 1217, 1218, 1219.
MATHEUS (Bertrandus), canonicus Narbonensis,
c. 229.
MATHEUS, hereticus, c. 1 i58.
MATHEUS, c. 423.
MATHIE, c. 1470.
MATHILUIS, domina Montispessulani, c. 288.
Matyinol (Donatus Je), miles, c. 1432.
Maudit (Simon), fornerius comitisse Tholosane,
e. 1697.
Mauleo (Savary de). Vide MALOLEONE.
Maulx (^GuiraulJ), e. (92.
MAUP.ANUI (Bonus Mancipius), c. 1271.
MAURANDUS, consul Tholose, c. 1219.
MAURANDUS (Oalricus), consul Tolose, e. 448.
MAURANDUS, MAURANDI (Petrus), ce. 480, 5o6j
consul Tholose, ce. 369, 376, 417, 457-
MAURANDUS (Raraundus), consul Tholose,
ce. 448, 46.Ï, 466; de capitule Tholose, c. 943.
MAURANUS, miles, c. 7o3.
MAURARQUENI (Bertrandus), burgensis Tholose,
c. 1622.
Maurens (G. Je), c. 864.
— (Sérac Je), c. 855; Maurens (Gers), arr. Je Lom-
bex-
Maurens (Bertrandus Je), miles, c. 209 (Haute-
Garonne), arr. de Villefranchc de Lauraeais.
MAURICIUS, Parisiensis episcopus, c. 297.
MAURICIUS (frater), e. 1 147.
MAURICIUS (magister), phisicus Jobanne comi-
tisse Tholosane, c. 1697.
MAURINI (Bernardus), c. 1129.
MAURINI (Bertrannus), c. .^92.
MAURINO (Bertrandus de), canonicus Magalo-
nensis, c. 423; Maurin [Hérault), commune de
Lattes.
MAURINUS, Narbonensis archiepiscopus, ce. 2r9,
25o, 231, 1528, i53o, i533, 1534, i53-), 153^,
1539, 1664, 1739.
MAURINUS, sncrista S. Antonini, ce. 554, 678,
870 ; abbas S. Antonini, ce. 1 i32, 1 133, 1 i34,
i3i2; sedis Apostolice delegatus, c. 1095.
MAURINUS (frater), c. 392.
MAURINUS, causidicus, c. 283.
MAURINUS (Bertrandus), c. 1270.
IMAURLEONE (Fortaneriiis de), e. 657; Morl/ion
(Aveyron), arr. de Villefranche de Kouergue.
MAURNHACO,MAURNACO(Arnaldusde),e. i.O^S.
— (Petrus de), e. 493. Vide MAORNACO.
MAURZO (D. de), prior de Cabdenaco, e. 3^5;
Maurs du Cantal (Cantal), arr. d'Aurillac.
MAYN.ARUI (Bernardus), canonicus Narbonensis
& S. Pauli Narbone, c. 22.f.
MAYNATA, MAYNADA (Arnaldus), consul Tho-
lose. Vide MAINATA.
MAYNERIUS, miles Castrinovi de Arrio, e. 1264.
MAYREVILLA (Bernardus de), miles, e. 1034;
Mayreville (Aude), arr. de Castelnaudary.
Ma^e (Alquerius), benefieiatus ecclesie Narbonen-
sis, e. 246.
Ma^elha (l'evesjue Je), c. 46; Marseille.
MAZERUS (Arnaldus de), monachus Lesatensis,
c. lo'S.
— (magister G uillermus de), de Savarduno,c. 1348;
Ma-^ieres (Ariége), arr. Je Pamiers.
MAZEROLIS, MAZEROLAS (Arnaldus de), c. 1261.
— (Petrus de), ce. 9J9, 1154; Ma-^erolles (Aude),
arr. de Limoux.
Medendehorc {IV. de), c. 607.
MEDICUS (Guillermus), e. 55i.
MEGAURIA (Villelraus de), c, 450; Migauric
(Gard), commune Je Nimes.
MEGENS (Stephanus de), c. 368.
Meli)E>sis episcopus, ce. 817, 818, 840; Mcaux.
Mki.edi;no (vicecomes de), c. 660; Melun.
Melgoriensks, Melcorii, Mergolien.sis moncM,
ce. 460, 499, 733, 1 i35, 1443.
Melgorienses, Mei-golenses, Mebcorev.'îes, Mer-
GOLiEitSES libre, ce. 713, 733, 8.09, 944, ioi3,
IC24, 1249, 1283, 1394, 1408.
MELGOniE.VSES, MELGtRIENSES, M ELGI.IENSES, Mer -
GOLIK.NSES, MeBGLBIENSES, M \ F.GLl ENSES , McR-
GLiENSES, MtLGARiE.vSES solidi, Je Malgoires, <oU
de Mclgor, ce. 218, 232, ?7r, 287, 3oi, 3t9,
3r2, 3i3, 3i7, 319, 32., 349, 3.';9, 356, .363,
386, 387, 389, 396, 397, 393, 399, 419, 43."),
46-, 461, 467, 470, 5i8, 555, 56i, 58o, 58i,
658, 668, 672, 763, 797, 8o3, 809, 864, 922,
946, 948, 949, 957, 959, 1001, 1018, 1028,
io3i, ii3o, 1141, 1281, 1295, i33o, i3'!i,
1342, 1641, 1670, 1684.
Melgorienses, Melcorcense.s, MEI■.G^JL!E^SE.s de-
narii, ce. 229, 254, 3io, 338, 400, 627, 771.
MRi.cnniENSE.'i nummi, c. 973.
Melgoriekses oboli, c. 338.
Melgorienses medalle, c. 33;.
Melgorio (prior de). Vide CASTRIIS.
Mei.gorii, Melgorienses comités. Vtde BERNAR-
DUS PELETI, BERTRANDUS, RAIMUNDUS.
Melgorh domini, c. 400.
Melgorio (comitissa de), e. 3o3. Vide KEATRIX,
ER.MESSINDA.
MELGORIO (B. de), c. 400.
— (Ermeng.iTus, Hermengav-js de), ce. 2p3, 3o2,
:i35
INDEX ONOMASTICUS.
;i36
MELGORIO (Peti-iis de), conrezailus M.ngalonen-
sis, c. looo.
— (Pontius de), civis Nnrbone, c. 982; Mauguio
(Ht-rautt), arr. de Montpellier.
MELIA, uxoi condam Bernardi Baronis de Casali
deii Baros, lieietica combiista, c. lôyS.
MELLENTO, MEULLENTO (magister Alaims de),
archidiaconiis Ebroyceiisis , ce. 1677, 17235
Mculan (Seine-&-Oise), arr. de Fersailles.
MELLI (R.). canonicus Uceticensis, c. 53 1.
MENARDI (Berengarius), burgeiisis Narbone,
c. I I c8.
IMELLIACO (de). Vide MILLIACO.
MENERBA (de). Vide MINERBA.
MENERIUS (Petrus), consul Appamie, c. 876.
Mentsoious (archipresbiter de), c. lâlj.
MERAVILLA (Willelmus de), capellaniis S. Pétri
Coqiiinarum, c. iii3j Mérenvielle (^Haute-Ga-
ronne), arr. de Toulouse.
MERCARIUS (Diirantus), c. 402.
MERCATO (Johannes de), castellanus Riipis-
inaure, c. 1270.
MERCERII (Amelius), jiirisperitus, c. 1744.
MERCERII (Petrus), professer in sacra theologla,
canonicus & magister major in ecclesia Narbo-
iiensi, c. 247.
MEP.CERII (Raimundus), diaconus hereticorum,
c. m5i .
Merde (^Bernard), c. 192.
Mercobio (domini de), c. 1448.
MERCORIO (Berardiis, Beraldus de), ce. 860,
1448; Mercœur (Haute-Loi